Altını kim tarttı? Ons Ölçüsü, Tapınak Şovalyeleri ve Bimetalizm

Günümüz yatırımcısının ekranından eksik etmediği ons altın ve gümüş grafiklerinin ardında, yüzlerce yıllık şaşırtıcı bir finansal miras yatmaktadır. Amerikan ağırlık sistemindeki standart onsun (28.35 gr) aksine, bugün hala değerli metallerde kullanılan "Troy onsu" (31.10 gr) yaklaşık %9,72 daha ağırdır. Peki, neden altın kökleri Orta Çağ Fransa’sına uzanan farklı bir ölçüyle tartılıyor?

Şampanya Fuarları: Ticaret altyapı ister

Onikinci yüzyıl Fransa’sında şampanya bölgesi, sahip olduğu konum avantajıyla önemli bir ticaret merkezi hâline gelmişti. Tüccarların buluşup alışveriş yaptığı ticaret fuarlarının en büyüğü, yılda iki kez düzenlenen Troyes fuarıydı. Bu şehirde bir ons, 480 arpa tanesine (yaklaşık 31,10 gr) eşitti.

Yılda iki kez gerçekleşen Troyes fuarı, bugün finansal piyasalarda kullanılan pek çok enstrümanın kıta Avrupası’nda ilk örneklerinin görüldüğü yerlerden biriydi. Metal sikkelerle ödeme yapmak hem zor hem riskliydi; ayrıca krallıkların farklı sikke standartları ve değişen alışım oranları, ticareti daha da karmaşık hâle getiriyordu. Bu nedenle “lettre de foire” denilen, noter mühürlü borç kâğıtları—dönemin çek/senet benzeri evrakları—yaygınlaştı.

Kilise faizi yasakladığı için vadeli satışlara açıkça faiz yazılamıyordu. Tüccarlar bu vade farkını, çoğu zaman kur çevrimi farkının içine gömerek fiyatladılar; böylece fiilen forward benzeri işlemler de doğmuş oldu.

Troyes fuarları, modern piyasalardaki takasbank mantığının erken bir örneğini de sergiliyordu. Fuar boyunca kimin ne alıp ne sattığı kayda geçirilir, ticaretin hızı ve hacmi artar; fuarın son günleri ise “clearing/takas” mantığıyla kapanışa ayrılırdı. Kim mal, kim para alacak; kimin borcu var, kimin alacağı var—hesaplaşma takas sonunda netleştirilirdi.

Şampanya kontları ayrıca, kendilerinin de jüri olduğu hızlı işleyen ticari mahkemeler kurmuştu. Anlaşmazlıklar çoğu zaman bir gün içinde çözülebiliyordu. Troyes’te yükümlülüklerini yerine getirmeyen tüccarlar ifşa edilir; diğer yerel piyasalara haber salınarak itibar kaybı yaratılırdı.

Fuarlar için gelenlere “conductus” adı verilen belgeler de dağıtılırdı. Bu belgeler, tüccarların geliş-gidiş yollarında soyulmaları durumunda, zararlarını sigrotalıyordu. Piyasada oluşan güven sayesinde, hesap parası olarak Troyes Markı (Marc de Troyes) kıta genelinde kabul görmeye başladı. Ardından Fransa Kralı da Troyes Markı’nın 8 onsluk alışımını resmî darphane standardı olarak ilan etti.

Troyes ve Şampanya kontlarının piyasaya bu ölçüde güven verebilmesinin arkasında ise daha “karanlık” ve hâlâ dahi tüm sırları çözülmemiş paralel bir gelişme yatıyordu.

Troyes Konsülü;  Güveni üreten gizli mekanizma

İlk Haçlı Seferi sonrasında Şampanya bölgesinden gelen rahip/şövalye Hugues de Payens, Kudüs’e giden Hristiyan hacıların yol güvenliğini sağlamak amacıyla gönüllüler topladı. 1129’da Troyes’te yapılan konsülle birlikte, tarihe Tapınak Şövalyeleri olarak geçen bu örgüt resmiyet kazandı.

Tapınakçılar zamanla hacılara “emanet kasası” benzeri hizmetler sunmaya başladı; bu altyapı geliştikçe, akreditif ve “hesap cüzdanı” gibi hizmetlere kadar genişledi. Haç yolu ile ticaret yolu büyük ölçüde kesiştiği ve Tapınakçı faaliyetleri ticaret yollarını da daha güvenli kıldığı için, Troyes ve diğer Şampanya kontları fuar gelirlerinden hatırı sayılır payları Tapınakçılara bağışlıyordu.

Bu, kendini besleyen bir sistem yarattı ve Tapınakçılar dönemin ilk çok uluslu “prototip bankası” hâline geldi. Artık sadece hacılar değil; tüccarlar, kontlar, hatta krallar da paralarını tapınakçılara emanet ediyor; tapınakçıların düzenlediği akreditif evrakları fiilen bir ödeme aracı olarak dolaşıyordu.

Hazine görevi de görmeye başlayan Tapınakçılar, krallara savaş finansmanı için rehin/teminat karşılığı krediler verdiler. Gelir veya mülk teminatlı kredi örnekleri sayılabilecek bu işlemler, bugün hâlâ benzer bir hukuksal çerçevede yürütülür.

Tapınakçılar paramiliter bir güç olarak da korkutucuydu; bazı krallar vergi toplama ve hazine yönetimi gibi işleri dahi onlara bıraktı. Örneğin 12. yüzyıl sonlarında haçlı seferleri için vergi topladılar ve hazine yönetimini yaptılar. 1190’dan 1307’ye kadar Fransa’da kraliyet maliyesi ile Tapınakçı ağı arasındaki ilişki, kralın borçları nedeniyle daha da derinleşti; Tapınakçılar kral adına tahsilat yaptı, ödeme gerçekleştirdi ve kayıt tuttu.

Bu kapalı, sır dolu ve masonik örgütlenme tarzı, daha o dönemde bile ciddi şüpheler doğuruyordu. Dönemin en korkutucu suikastçi örgütlerinden biri olan Haşhaşileri bile haraca bağlayan tapınakçılar hakkında teoriler bitmek bilmiyordu. Devasa servetleri ve askeri güçleri nedeniyle papa dahi tapınakçılara söz geçiremiyordu; Zamanla kanlı ritüeller, sapkınlık, pedofili gibi suçlamalar kıta Avrupası’nda yayıldı.

13 Ekim 1307 Cuma günü, Papa’dan aldığı destekle Fransa Kralı IV. Philippe tarafından başlatılan operasyonla Tapınakçılar tasfiye edilmeye başlandı. Soruşturmalar, itiraflar ve davalar sonucunda mallarına el konuldu; aforoz edildiler ve yakalananların bir kısmı idam edildi. Batı dünyasında 13 sayısı ile 13. Cumanın uğursuzluğu anlatısının da buradan geldiği sıkça rivayet edilir.

Bimetalizm: Isaac Newton ve Kubilay Han

Altın ve gümüşün birlikte kullanıldığı dönemlerde, krallıkların farklı oranlarda değer biçtiği altın ve gümüş paralar (ör. şilin ve gine gibi örnekler), metallerin piyasa fiyatı değiştikçe arbitraj imkânı yaratıyordu. Sonuçta pahalanan metalin sikkesi piyasadan kayboluyor; bu durum “Gresham Yasası” (kötü para iyi parayı kovar) çerçevesinde açıklanıyordu.

Dünyanın en meşhur bilim adamlarından biri olan ve o dönem İngiliz Darphanesi’nde müdür olarak görev yapan Isaac Newton, bir altın sikkeyi 21 gümüş sikkeye sabitleyerek arbitrajı ortadan kaldırmayı hedefledi. Ancak pratikte sonuç farklı oldu: diğer ülkelere göre ucuz kalan gümüş, İngiltere dışına akmaya başladı ve ülke Defacto da olsa  altın standardına geçmiş oldu.

Perspektif için: İlk “fiat” (karşılıksız) para denemelerinin en bilinen örnekleri Batı’dan önce, Asya’da ortaya çıktı. Moğol İmparatorluğu döneminde Kubilay Han, kendi mührünü taşıyan kâğıt paraların kullanımını zorunlu kıldı; kabul etmeyenlere ağır cezalar uygulandı. Ülkeye giren-çıkan tüccarların da altın ve gümüşlerini devletin belirlediği kurdan bozdurması ve gerektiğinde yine aynı kur mantığıyla geri alması isteniyordu. Devlet harcamaları bu parayla yapıldı; vergiler de büyük ölçüde bu parayla toplandı.

Marco Polo, Il Milione’de (seyahatnamesinde) İtalyan simyagerler bakırı altına çevirmeye çalışırken, Kubilay han çoktan dut ağacı kabuklarından altın üretti bile demiştir.

Troyes fuarlarının başarısı, Tapınakçıların bin yıl önce bugüne benzeyen bir finansal altyapı kurması ya da Kubilay Han’ın fiat para deneyimi benzer bir ortak noktayı işaret ediyor: Piyasaya verilen güven. Otoritenin varlığını, askeri güç ve hukuksal kapasiteyle yürütebilmesi; çek, senet, banknot gibi enstrümanların bir “hesap parası” olarak kabulünü mümkün kılar.

J.P Morgan’ın dediği gibi; Altın paradır, kalan her şey kredidir.

1000 yıl önce bile, piyasada dolaşan ödemelerin, kredilerin, mevduatların ve tahvillerin bire bir altın karşılığı yoktu. Para gibi görünen bu krediler, gerçekte birer yükümlülüktü. İnsanların ekonomik potansiyellerini açığa çıkarması için paradan fazlası gerekiyordu: güven üzerine kurulu kaydî bir hesap sistemi. Bu, tarih boyunca değişmeyen bir gereklilikti; modern piyasaların içinde de gereklilik olarak kalmayı sürdürecek.