Yarım yüzyılın ardından 1 Mayıs 1977

DİSK Başkanı Kemal Türkler’in kürsüdeki, konuşmasının sonlarına doğru Tarlabaşı yönünden meydana girişler sürüyordu. Günümüzde Taksim Camisi'nin yer aldığı, yapının önündeki duvarda bulunanlarla, meydana gelenler arasında karşılıklı sloganlar atılırken, birkaç el silah sesi duyuldu. Kürsünün karşısında bulunan kitle paniğe kapıldı. Kazancı Yokuşu'na doğru koşmaya başlayanlar, burada kurulu barikat ve panzerlerin önünde yığıldılar. Arkadan gelenler ile barikat arasında sıkışan çok sayıda katılımcı ezildi. 36 kişi boğularak can verdi. Türkiye’de karanlık bir dönem başlıyordu. Anayasa değişiklikleri ile ortadan kaldırılan, demokrasi geçmişimizin örnek alınacak yıllarından -1965-1971- geriye kalan, kazanımları sindiremeyenler, 1 Mayıs kutlamalarını yasaklamayı yeğlediler.

Geçmişi günümüzden 140 yıl öncesine uzanan, emekçilerin insanca yaşama haklarını savundukları, uzun bir mücadelenin simgesiydi 1 Mayıs'ın Türkiye’de kutlanması Cumhuriyet öncesinde başlar.  Emekçilere adanan, kutlamaların Osmanlı’nın son dönemine uzanan geçmişi vardır.

1 Mayıs’ın Anadolu’da ilk kez 1905 Yılında İzmir’de Türk, Ermeni, Rum Bulgar ve Makedon işçilerin katılımlarıyla, Basmane yakınlarında kutlandığı biliniyor. Kitlesel boyutlara ulaşması ise 1909 yılında Üsküp’te gerçekleşir.

İstanbul’a gelişi 1911-1912 yıllarındadır. Balkan Savaşı sürecine rastlar. İmparatorluk sınırları içinde yaşayan, farklı etnik grupların emek ortak paydası altında birleşerek kutladıkları, “1 Mayıs” günümüzde Dünyanın hemen her köşesinde bayram coşkusu yaratıyor.

Türkiye’de Cumhuriyetin ilanının ardından, “Amele Bayramı” adıyla kutlanırken, 1924 yılında kitlesel gösterilere izin verilmedi. Kısıtlamalar soğuk savaş dönemi boyunca sürdü.

Geniş katılımlı ilk kutlama uzun aradan sonra 1 Mayıs 1976 günü Taksim Meydanında yapıldı. Meydanı dolduran kitle yüzbinlerle ifade ediliyordu. 12 Mart 1971 yılında gerçekleştirilen, askeri darbenin ardından Türkiye’de yeniden güçlenmeye başlayan, sol siyasal hareket, DİSK ile sınıfsal içerik kazanıyordu.

Taksim’deki gösteri; darbeci askerlerden Genelkurmay Başkanı Tağmaç’ın, 1961 Anayasası'nın tanıdığı hakları fazla bulduğunu belirten, tutumuna verilmiş kitlesel yanıt gibiydi. Meydanda yükselen coşku, bazılarını rahatsız etmiş olmalıydı.

Ertesi yıl 1 Mayıs 1977 Pazar günü daha geniş katılımla kutlanmayla başladı. Hayat pratiğinden uzak, günümüzde hala siyasal amaçları iyi tahlil edilemeyen, kendilerini “sol” eğilimli tanımlayan, grupların önceden yaptıkları açıklamalar ortamı gerginleştirmişti.

DİSK Başkanı Kemal Türkler’in kürsüdeki, konuşmasının sonlarına doğru Tarlabaşı yönünden meydana girişler sürüyordu.

Günümüzde Taksim Camisi'nin yer aldığı, yapının önündeki duvarda bulunanlarla, meydana gelenler arasında karşılıklı sloganlar atılırken, birkaç el silah sesi duyuldu. Kürsünün karşısında bulunan kitle paniğe kapıldı.

Kazancı Yokuşu'na doğru koşmaya başlayanlar, burada kurulu barikat ve panzerlerin önünde yığıldılar. Arkadan gelenler ile barikat arasında sıkışan çok sayıda katılımcı ezildi. 36 kişi boğularak can verdi. Türkiye’de karanlık bir dönem başlıyordu.

Anayasa değişiklikleri ile ortadan kaldırılan, demokrasi geçmişimizin örnek alınacak yıllarından -1965-1971- geriye kalan, kazanımları sindiremeyenler, 1 Mayıs kutlamalarını yasaklamayı yeğlediler.

Baskıcı iktidarların başvurdukları sıkıyönetim uygulaması; dönemin koalisyon hükumetinde yer alan, Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan’ın karşı çıkışı yüzünden, hayata geçirilemedi.  Seçmen iktidarın tutumuna karşı tepkisini 1977 yerel seçimlerinde CHP’ne % 41.5 oranında oy vererek gösterdi.

Demokrasinin iyice ortadan kaldırılması için aradan 3 yılı aşkın bir süre geçecekti. Sonunda dönemin ABD Başkanı Carter’a; “bizim çocuklar” olarak tanımlanan askerler, 12 Eylül darbesini yaptılar.

Majesteleri ve bizim rezaletimiz*

Kral Charles devlet yemeğinde şöyle dedi: “Acı ve kanlı Devrim Savaşı’nın ateşinden, bu ülkenin babası George Washington ve diğer kurucu babalar, özgürlük ve hukukun üstünlüğü üzerine kurulu bir demokrasi yarattı.” Kongre’deki konuşmasında Anayasa’nın Magna Carta’dan esinlenerek tiran gücüne fren koyduğunu hatırlattı. Kral, Donald’ı ustaca eğitti ve Donald bunu kabul etti çünkü İngiliz kraliyet ailesine her zaman hayranlık duymuştur.

Charles’ın daha önceki devlet ziyaretinde kimse onu pek fark etmemişti. 1985 sonbaharında, Washington’daki ziyaretinde onu yakından görmüştüm. Yıldızların katıldığı devlet yemeğinden JCPenney’de İngiliz giyim markalarını tanıttığı bir alışveriş merkezine kadar izlemiştim. Etkilenmiştim.

O dönemde Galler Prensi’nin biraz “zayıf” biri olduğu söylenirdi. Her zaman güçlü annesinin gölgesinde kalan, kurdele kesmekle görevlendirilmekten rahatsız olan biri. Donald Trump gibi gösterişli “blingu” (80’lerin gösteriş budalası) kralların hüküm sürdüğü o parlak on yılda Charles, başka bir zamandan gelmiş gibiydi.

Ciddi bir şekilde tanınmak ve küresel meselelerde etki bırakmak istiyordu. Devlet yemeğine katılan İngiliz aktör Peter Ustinov’un bana dediği gibi: “İzin verilse ne yapacağını çok net biliyor. Keşke 1400 yılında yaşasaydı.”

Washington’da gezerken Charles, satış görevlilerini ve senatörleri kültüre ve siyasete olan samimi ilgisiyle, esprili ve alçakgönüllü sohbetiyle etkilemişti. 1985’te Times’a yazdığım gibi: “Protokolü aşmak için özellikle çaba sarf ediyordu. Baltimore’un mimarisi, ‘Dynasty’ dizisindeki aktrisler, Beverly Hills’in ünlü opera rolleri ve uluslararası ilişkilerin kırılgan hali hakkında rahatça konuşabiliyordu.”

Ama bu hiç fark etmedi. Kimse onu umursamıyordu. O, sadece Prenses Diana ile Washington’a gelen adamdı. Diana çok konuşmasa bile, utangaçça çenesini eğip o parlak mavi gözleriyle yukarı baktığında prensini tamamen gölgede bırakıyordu. Tam bir güneş tutulması gibiydi. Devlet yemeğinden Charles’la ilgili tek bir fotoğraf bile hatırlamıyorum. Konuşması tarihe gömüldü.

Tüm gözler Sloane Square’den gelen Cinderella’daydı. Devlet yemeği, Diana’nın masal gecesiydi; perisi de Nancy Reagan’dı. First Lady, Clint Eastwood, Mikhail Baryshnikov ve John Travolta’yı prensesle dans etmeleri için çağırmıştı.

Diana dansı çok severdi. Reagan, Deniz Kuvvetleri Bandosu’na klasik iki-adım parçalarını bir kenara bırakıp “Saturday Night Fever” müziklerini çaldırmıştı. Travolta, muhteşem gece mavisi kadife elbise ve elmas tacıyla Diana için “Harika bir dansçı” demişti.

Ziyaretin genel etkisi “Charles kim?” sorusuydu. Yıllarca annesinin gölgesinde kaldıktan sonra genç karısı tarafından da gölgede bırakılmak, egosunu pek yükseltmemişti. Sonraki on yıllar Charles’a nazik davranmadı. Skandallar ve acılarla boğuştu. Evliliğini görkemli bir şekilde bitirdi, eski sevgilisi Camilla’ya döndü.

Diana BBC’ye içini döktükten sonra Paris’te yeni erkek arkadaşıyla korkunç bir trafik kazasında öldü ve İngiltere’de azize mertebesine yükseldi. Netflix’in “The Crown” dizisi, Charles’ın annesini tahttan vazgeçirmeye çalışarak nesil değişimini hızlandırmasını olumsuz gösterdi. Kraliçe kenara çekilmedi ve Charles 70’li yaşlarında hâlâ bekliyordu.

Harry ve Meghan “Megxit”i yapıp 8000 km öteye taşındı. Harry, “Spare” kitabıyla okyanus ötesi bir füze fırlattı; babası ve ağabeyini duygusal olarak mesafeli ve duyarsız göstermekle suçladı. Üvey annesi Camilla’yı da manipülatif bir kötü karakter olarak resmetti. Charles, Harry ve Meghan’a siyah bir papaz ve gospel korosuyla görkemli bir düğün yaptıktan sonra Meghan Markle, Oprah’ya kraliyet ailesi içinde ırkçılıkla karşılaştığını söyledi.

Charles kanser tedavisi gördü, gelini Kate Middleton da öyle. Ardından Charles, kardeşi Andrew’u Jeffrey Epstein’la olan skandal dostluğu nedeniyle unvanından mahrum etmek zorunda kaldı.

Ama bu hafta Washington’da Charles nihayet kendi ışığını yaktı. Diana’nın Cinderella gecesinden 40 yıl sonra Charles, Cinderfella (erkek Cinderella) oldu. “Krallara Hayır” protestolarının kol gezdiği bir ülkede bu kral ilaç gibi geldi.

Kendisini zarafet, zeka ve espriyle sundu. Bunlar Trump döneminde Washington’da aranan her şeydi. Bağımsızlıklarını ilan eden isyankâr koloninin neden baskıcı bir kralın tiranlığından kaçtığını, Beyaz Saray’daki otokrata hatırlatmak için tam zamanında geldi.

Kral Charles devlet yemeğinde şöyle dedi: “Acı ve kanlı Devrim Savaşı’nın ateşinden, bu ülkenin babası George Washington ve diğer kurucu babalar, özgürlük ve hukukun üstünlüğü üzerine kurulu bir demokrasi yarattı.”

 Kongre’deki konuşmasında Anayasa’nın Magna Carta’dan esinlenerek tiran gücüne fren koyduğunu hatırlattı. Kral, Donald’ı ustaca eğitti ve Donald bunu kabul etti çünkü İngiliz kraliyet ailesine her zaman hayranlık duymuştur.

Bir İngiliz gazetesinin soy ağacı araştırmasında Charles’ın uzak akrabası olabileceği çıkınca çok mutlu olmuştu. (Bush ailesi de öyleydi.) Trump, kralı memnun etmek için İskoç viskisi tarifelerini bile kaldırdı.

Kral Charles, İran bataklığından kurtulmak için NATO’yu suçlayan başkana nazikçe 11 Eylül sonrası müttefiklerin nasıl harekete geçtiğini hatırlattı. İngiltere 20 yıl boyunca Afganistan’da yanımızda savaştı ve yeniden inşa etmeye çalıştı. “Değerlerimizi savunmak için halklarımız birlikte savaştı ve birlikte düştü” dedi.

Mesaj açıktı: Biz Afganistan ve Irak’taki yanlış maceralarınızda yanınızdayken, şimdi siz İran’daki maceranızda bizi suçlamayın. Devlet yemeğinde toprak peşindeki Trump’la dalga geçerek “Zaten Kanada’nın kralıyım, bir başkasına gerek yok” dedi.

Ayrıca espri yaptı: “Ay için büyük planlarınız olduğunu biliyorum Sayın Başkan, ama gazetelere baktım, korkarım Ay da Commonwealth’in bir parçası!”

Savaşçı başkana barış çağrısı yapmak için Shakespeare’in V. Henry’sinden alıntı yaptı: “Konuşmam istirham ediyor ki… neden nazik Barış… bizi eski nitelikleriyle kutsamasın?” Liderimizin dilindeki intikam, küfür ve kabalığın aksine Kralın İngilizcesini duymak çok hoştu. Kral, yaralı ittifaka merhem sürdü.

Trump, Keir Starmer’ı “korkak” ve “kaybeden” diye nitelendirmişti. İngiltere’nin Washington Büyükelçisi’nin “özel ilişki artık İsrail’le” şeklindeki sızdırılan yorumu da işe yaramamıştı. Son devlet ziyaretinde Charles, Diana’nın parlaklığının gölgesindeydi. Bu sefer kendi ışıltısıyla parladı .

Klas bir adam, kaba saba Trump’ın yanında ışıldıyordu. Nihayet 77 yaşında Charles, kimsenin gölgesinde kalmadı. Her zaman yapmak istediği şeyi yaptı: Dünyada iz bıraktı.

* Margaret Wood

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/05/02/opinion/king-charles-america-visit-trump.html

3 Mayıs: Dünya basın özgürlüğünü kaybederken…

Türkiye de 2014’ten bu yana önce rejimin sertleşmesi sonra yönetim sisteminin değişmesi sonucu ile endeksteki düşüşü arasında doğrudan bağ kurabiliriz. Türkiye bu yıl 180 ülke arasında 163. sırada. Son 25 yılın en düşük seviyesi bu. RSF’nin endeksinde Türkiye, 2002’de 99. sırada iken, 2016’de 151. Sıra, 2019’da 157. sıra, 2025’de 159. Sıra ve bu yıl da yani 2026’da ise 163. sıraya geriliyor. Yani Türkiye endekste 24 yılda 64 sıra birden geriliyor.

“Bugün 3 Mayıs; Dünya Basın Özgürlüğü Günü.

Basın özgür mü bilmiyorum ama gazeteciler tutuklu. Ben tutukluyum, 150’nin üzerinde gazeteci tutuklu.

Son yıllarda şu giderek daha fazla söylenir oldu: “Bu ülkede gazeteci olmanın bedeli var”. Sahi neydi gazeteci olmanın bedeli?

Gazeteci doğruluğunu birden çok kaynaktan teyit ettiği, kamu yararına olduğunu düşündüğü gerçeklerin haberlerini yapar, köşe yazarı fikirlerini yazar. Gazetecinin görevi halkın haber alma hakkını savunmaktı.

Gazeteci bunları yaptığı için neden bedel ödesin ki?

Elbette bunun anlamsız bir soru olacağını öğrenecektim. “Büyük” konuları, haberleri, insanları yazmaya, onların haberlerini yapmaya başladığınızda, bu bedel yavaş yavaş ortaya çıkıyordu. Basit şikayet ve davalar yerini zaman içinde daha ağırlarına bırakıyordu. İşte bedel buydu. Yoksa bu ülkede magazin, moda, spor haberleri gibi “apolitik/soft” alanlarda haber yapmanın bir bedeli yoktu. En azından şimdilik.

Haksız, suçsuz ya da nedenini bilmeden gözaltına alınan ya da tutuklanan herkes, Franz Kafka’nın Dava romanındaki Josef K.’yı hatırlar. Bunun nedeni olsa olsa karşı karşıya kalınan durumun Josef K.’ninki ile benzer olmasıdır. Diğer taraftan Josef K.’yı hatırlamak, Türkiye’de belli bir sosyokültürel kapasitenin varlığını hatırlatır bize. Bu konumda olanlar tutuklanıyorsa hukuk sisteminde genel bir sorundan bahsetmek olasıdır.

Can Dündar şunu yazmıştı; “Türkiye’de hapisliği sürgünde hürriyete tercih ettim”. Evet, hayat aslında bu kadar basitti. Basitlik ise bir tercihten kaynaklanıyordu. Hoş, Dündar bu satırları yazdıktan muhtemelen 5-6 ay sonra tam tersini yapmış ve “sürgünde hürriyeti, Türkiye’de hapisliğe” tercih etmişti.

Haklı mıydı bilmiyorum ama Türkiye’yi terk etmiş ya da terk etmek zorunda kalmıştı.  Çünkü Türkiye’de onu sadece hapis değil, Sabahattin Ali veya Hrant Dink gibi ölüm de bekliyor olabilirdi.

Bugün 3 Mayıs Dünya Basın Özgürlüğü Günü.

Özgür olmayan basına ve tutuklu gazetecilere kutlu olsun.”

DOKUZ YIL ÖNCE DAHA İYİYDİK

Üstteki satırları bundan tam 9 yıl önce tutuklu bulunduğum Silivri 9. No’lu Cezaevi’ndeki B Blok 1. koridorda bulunan 10 nolu koğuşumda yazmışım. Aradan geçen 9 yılda gazetecilik ne yazık ki daha iyi durumda değil.

Üstelik sadece Türkiye’de değil, dünyada da öyle.

Geçtiğimiz günlerde Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), her yıl düzenli açıkladıkları “Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi”’ni açıkladı.

RSF’nin açıkladığı rapor, dünyada gazeteciliğin ne kadar zor durumda olduğunu ayrıntılı biçimde ortaya koydu.

Endeks, araştırma tarihinde ilk kez, dünyadaki ülkelerin yarısından fazlasında (yüzde 52.2) gazetecilin, “zor” veya “çok ciddi” bir durumda olduğunu ortaya koydu yıl.

Bu verilerde bizi şaşırtmayan durum, dünyada ifade özgürlüğünün alanının daralması ile de demokratik ülke sayısının azalması ile de paralellik göstermesi.

Son çeyrek yüzyılda demokratik ülkelerde dahi habere erişim hakkı aşınıyor.

ABD’DEKİ DÜŞÜŞ SURİYE’DEKİ YÜKSELİŞ

Açıklanan endekste genel olarak Amerika kıtasında olumsuz anlamda önemli bir değişim yaşandığını gösteriyor. ABD, endekste bu yıl 7 sıra gerileyerek 64. sıraya düşmüş. ABD dışında Ekvador, Peru gibi diğer kıta ülkeleri de sıralamada büyük düşüş yaşadı bu yıl. Özetle demokrasinin alanı daraldıkça gazetecilik zorlaşıyor.

Gazetecilerin en kolay, silahlı çatışma ve savaşların olduğu ülkeler ile rejim değişimi ya da rejimlerin daha sertleştiği ülkelerde hedef oluyor.

Mesela İsrail’in Filistin’e karşı 2023’ten beri Gazze’de yürüttüğü savaşta en az 70’i görev başında olmak üzere 220’yi aşkın gazeteciyi öldürüldü.

Bununla birlikte otoriter ülkelerde durum değişmiyor. Endekste Çin sondan üçüncü (178. sıra), Kuzey Kore sondan ikinci (179. sıra) ve Eritre sonuncu (180.) sırada. Bu yıl Rusya sıralamada 172., İran ise 1 sıra gerileyerek 177. sıraya düşmüş.

Endeksteki en önemli verilerden birisi de; siyasi rejim değişimi ya da rejimin sertleşmesiyle ülkelerin sıralamadaki yerlerinin düşüşü.

Mesela Çin merkezi yönetiminin iktidarı ele geçirmesinden bu yana Hong Kong, son çeyrek yüzyılda 122 sıra birden gerileyip 140. sıraya düşmüş. Benzer biçimde çetelere savaş açan El Salvador’un 2014’ten bu yana 105 sıra gerileyip 143. sıraya düşmesi. Yine son yıllarda Gürcistan’da siyasi baskının baskıyı artması sonucunda 2020’den bu yana yani 6 yılda 75 sıra gerileyerek 135. sıraya düşmesi.

Endekste en ilginç ve sevindirici gelişme ise Esad sonrası Suriye’nin 36 sıra birden yükselerek 141. sıraya çıkması.

TÜRKİYE DÜŞÜŞE DEVAM EDİYOR

Bu açıdan Türkiye’yi de 2014’ten bu yana önce rejimin sertleşmesi sonra yönetim sisteminin değişmesi sonucu ile endeksteki düşüşü arasında doğrudan bağ kurabiliriz.

Türkiye bu yıl 180 ülke arasında 163. sırada. Son 25 yılın en düşük seviyesi bu.

RSF’nin endeksinde Türkiye, 2002’de 99. sırada iken, 2016’de 151. Sıra, 2019’da 157. sıra, 2025’de 159. Sıra ve bu yıl da yani 2026’da ise 163. sıraya geriliyor.

Yani Türkiye endekste 24 yılda 64 sıra birden geriliyor.

Bu gerilemede gazetecilik faaliyetlerinin terörle mücadele, ulusal güvenlik veya "yalan haber" yasaları üzerinden suç sayılmasının, cumhurbaşkanına hakaret ve dezenformasyon yasasının rolünü sayabiliriz.

Mesela İsmail Arı, Alican Uludağ, Merdan Yanardağ’ın durumları bunlarla doğrudan bağlantılıdır. Sadece çalışan değil, çalışmayan, çalışamayan gazeteciler için tehlikeler devam ediyor.

GAZETECİ DEĞİL DEVLET MEMURU İSTİYORLAR

Türkiye’nin içinde bulunduğu siyasi iklimi ve kutuplaşmayı göz önüne aldığımızda şunu söylemek mümkün.

İktidar bloku eleştirel gazeteci değil devlet memuru gazeteci istiyor. Tüm kesimler, tüm güç blokları kendi seslerini duymak ve onun çoğalmasını istiyor.

Ne yazık ki, buna seçmenler de dahil olabiliyor.

Gazeteciler ancak, siyasi iktidarın görüşlerini seslendirdikleri ve o politikaları destekleri ölçüde “özgür”; eleştirel her tutum, düşünce, yazı ne yazık ki, hala yazan için "risk" teşkil ediyor. Yargı, gazetecilerin gerçekleri ifade edebilmelerinin önünde bir caydırıcı set olarak duruyor. 

Halkın haber alma kaynağı ve aracı olan gazetecilik ne yazık ki, dar bir alana sıkışmış durumda. İktidar, gazeteciliği bir tür “devlet memurluğu” olarak görüyor.

Oysa gazetecilik, devlet otoritesinin ve hükümet uygulamalarının kötüye kullanımını açığa çıkararak adeta bir “bekçi köpeği” gibi işlev görmek durumundadır. Oysa gazetecilik, iktidardan değil kim söylerse söylesin gerçekten, doğrudan yana olmaktır.

Aksi tutum gazetecilik değildir.

Bugün 3 Mayıs, Dünya Basın Özgürlüğü Günü.

Nerede olursa olsun tüm meslektaşların gününü kutluyorum.

Denizin götürdükleri

Denizin Getirdikleri, aslında denizin hepimize getirdiklerini ve bizden götürdüklerini aynı anda anlatıyor. Kavvadias’ın dizelerinde olduğu gibi, ufuk çizgisini aşamadan ölen denizcilerin, hurda bir gemiyi yeniden yüzdürmeye çalışan yalnız adamların ve limanlarda çapa atmış hayallerin hikâyesi bu. Belki de en derin gerçek; deniz ne getirirse getirsin, asıl mesele onunla birlikte içimizde taşıdığımız o sonsuz açlıkla mücadelemiz. Elias’ın kumsalda verdiği mücadele, hem çok kişisel hem de evrensel; tıpkı her birimizin, babalarımızdan miras kalan ya da kendi yarattığımız hurda gemileri, tekrar denize indirmeye çalıştığımız gibi. Ve gemi kalktığında, ister başarıyla yüzsün ister batıp gitsin, önemli olan denize açılmayı denemektir. Çünkü karada hareketsiz kalmak asıl büyük batıştır.

#festivalfilmleri3

Dünya Sanat tarihinde deniz deyince akla ilk gelen görsellerden biri belki de birincisi Caspar David Friedrich’in ikonik resmidir. Bir asilzadenin yada bir romantiğin denize doğru siluetiyle kolektif hafızada yer etmiş olan bu resim çağrıştırdıkları ile unutulmazlık tacını başına çoktan yerleştirmiştir.

Hayatın suda başladığına dair bilimsel görüşler insanın bilinç dışında suyun yerini de özel kılar. Tekerlek gemiden çok önce keşfedilmiş olsa da insanoğlu dünyayı tekerlekten çok suyun her şeyi yutan derinliğine karşı koyan icatlarıyla keşfetmiştir.

Denizler sayesinde insanlar başka ülkelere ulaşmayı başarmış, farklı coğrafyalarda kendilerine yurtlar edinmişlerdir. Dünyaya hükmeden pek çok ülke bu güce denizcilik yeteneklerini kullanarak ulaşmışlardır. Yüzlerce yıl kervanlarla yavaş ilerleyen ticaret, suya hükmeden ulusların sayesinde hızlanmış ve akıl almaz zenginlikleri taşımayı başarmıştır.

Denizden gelenlere karşı koymak için surlar, duvarlar inşa edilmiş hatta su yolları zincirlerle kapatılarak bu akınların önüne geçmeye çalışılmıştır.

Yunanistan’ın antik sakinleri denizcilik yetenekleri ile aralarında İstanbul’un da olduğu pek çok limanda koloniler kurarak denizciliğin bu ülke ve halkı ile neredeyse özdeşleşmesini sağlamışlardır. Tarih farklı yazılsa belki de Portekiz yada İspanya değil de Yunanlılar yeni dünyaları keşfedebilirdi. Yine de modern zamanlarda dünyada denizcilik denince akla gelen Onasisler gibi pek çok güçlü isim Yunanistan’dan çıkmıştır.

Film festivalinde listeme alıp izlediğim Denizin Getirdikleri’nin Yunanca konuşulmasa hikayenin bir Yunan filmi olduğunu anlamak kolay değil. Toplumsaldan uzak bireysel bir hikaye olarak herhangi bir şehre de atıf yapmıyor. Pire limanının adını duysak da limandan uzak bir kumsalda geçiyor filmin büyük kısmı.

Aristotelis Maragkos’un (evet soyadı Marangoz) yönettiği 2025 yapım Yunan filmi, denizci-şair Nikos Kavvadias’ın şiirlerinden esinleniyor. Başkarakter Elias, hurda bir gemiden yüzen bir hayal yaratmaya çalışıyor. Babasının denizci mirasının gölgesinde yaşayan Elias, bu imkânsıza yakın projeyle kendini geçmişiyle yüzleştiriyor. Film, başarısızlığa doğru giden bir hayalin peşindeki adamın, deniz tutkusu ve erkeklik mitleri üzerinden sakin ve içe dönük bir portresini çiziyor. Büyük olaylardan ziyade, karakterin iç dünyasına ve pek de parlak görünmeyen bir sahildeki gündelik çabalara odaklanıyor.

Film notlarında filmin esin kaynağının benim adını ilk kez duyduğum Nikos Kavvadias’ın şiirleri olduğunu okuyoruz. 1910’la 1975 arasında yaşayan Kavvadias’ın denizden uzak neredeyse tek bir günü yok. Meslekten bir denizci olarak geçiyor hayatı. Limanları dolaşarak geçen ömrü boyunca deniz hikayeleri dinleyip onlardan süzdüklerini çokça şiire biraz da düz yazıya geçiriyor.

Limanların karanlık ve tekinsiz halleri, uzak ülkelerin bilinmezleri ve onlara ulaşmak için yapılan yolculukları sembolik dizelere yansıtan bir şair olarak biliniyor.

Filmin baş kahramanı Elias da denizden başkasını bilmeyen birisi. Tıpkı Nikos gibi o da bu mirası babasından almış.

Nikos’un dizeleri denizcilik serüvenini yansıtıyor

“Ve bir gece, diğer tüm geceler gibi öleceğim

Ufkun bulanık çizgisini aşmadan.

Madras, Singapur, Cezayir ve Sfax için

Gemiler her zamanki gibi gururla kalkacak yola”

“Kurak bir burunda nöbet tutarken

Ve Güney Haçı serenlerin arkasında...

Mercan tespih tutuyorsun elinde

Ve acı kahve çekirdekleri çiğniyorsun.”

“Kemerimin altında sıkıca taşıdığım

Küçük bir Afrika çelik bıçağı

— Zencilerin oynamaya alışkın olduğu türden —

Cezayir'de yaşlı bir tüccardan aldım. ...

"Bu bıçak ki satın almak istiyorsun,

Efsaneler korkunç hikayelerle sarmış onu,

Ve herkes bilir ki bir zamanlar sahibi olanlar,

Her biri yakınlarından birini öldürmüş."

“Katran tırnaklarının altına girer ve yakar;

Balık yağı yıllarca kıyafetlerinde kokar,

Ve hâlâ kulaklarında çınlar onun sözleri:

"Gemi mi dönüyor, pusula mı?"

Kavvadias’ın şiirlerine sinen denizin ve denizcinin ikircikli hali yansıyor sinemaya. İçlerine deniz girmiş ve suya açılsalar bütün dertlerinin biteceğine inanan insanların olmayacak bir hayalin peşinde koşmalarına dair bir film Denizin Getirdikleri.

Yorgun bir gemi ölüsünü tekrar sularda salınacak bir şilebe dönüştürmek bir deniz tutkunu dışında kimin aklını çeler ki zaten.

Bostancı sahilinde bisiklet sürerken Yunan turistleri muhtemelen Aya Yorgi’ye götürmek için gelen otobüslerden birinin üzerinde Kavvadias Tur yazıyordu. Belli ki Kavvadias’ın mirası Yunanlı zihinde derinlere çıpa atmış.

Nazım’ın dört nala gelen uzak Asya atlıları bizler için neyse Megaralı denizciler de Yunanlılar için aynısı olmalı.

20. Yüzyıl boyunca limanlarda dolanmış denizci bir şairin avare zihninden akan imgeleri 21 . yüzyılın ilk çeyreği biterken kapitalizmin çetrefilleşen koşullarıyla mücadele eden bireylerle çaprazlayan bir filmden söz ediyoruz.

Denizin Getirdikleri, aslında denizin hepimize getirdiklerini ve bizden götürdüklerini aynı anda anlatıyor. Kavvadias’ın dizelerinde olduğu gibi, ufuk çizgisini aşamadan ölen denizcilerin, hurda bir gemiyi yeniden yüzdürmeye çalışan yalnız adamların ve limanlarda çapa atmış hayallerin hikâyesi bu.

Belki de en derin gerçek; deniz ne getirirse getirsin, asıl mesele onunla birlikte içimizde taşıdığımız o sonsuz açlıkla mücadelemiz.

Elias’ın kumsalda verdiği mücadele, hem çok kişisel hem de evrensel; tıpkı her birimizin, babalarımızdan miras kalan ya da kendi yarattığımız hurda gemileri, tekrar denize indirmeye çalıştığımız gibi.

Ve gemi kalktığında, ister başarıyla yüzsün ister batıp gitsin, önemli olan denize açılmayı denemektir. Çünkü karada hareketsiz kalmak asıl büyük batıştır.

Değişmek vs dönüşmek

Bugün biri “değişmek istiyorum” dediğinde, içimden şöyle soruyorum: Gerçekten değişmek mi, yoksa dönüşmek mi? Çünkü değişim daha konforludur; hızlıdır, görünürdür, alkış alır. Dönüşüm ise yavaştır, görünmezdir, çoğu zaman yalnızdır. Ama kalıcı olan odur. Çünkü dönüşen insan, artık eski hayatına sığmaz.

Değişmek ile dönüşmek aynı fiilin iki ayrı gölgesi gibi durur zihnimde. İkisi de hareket içerir, ikisi de bir “önce” ve “sonra” vaadi taşır. Ama biri yüzeyde olur, diğeri derinde. Biri rüzgârla yön değiştirir, diğeri kök saldığı toprağı bile yeniden tarif eder. Psikolog kimliğimle bakınca bu ayrım daha da keskinleşiyor: Değişim çoğu zaman davranış düzeyinde, dönüşüm ise kimlik düzeyinde gerçekleşir.

Danışanlarım sık sık “artık değiştim” der. Daha az mesaj atıyordur, daha kontrollü konuşuyordur, daha mesafeli görünüyordur. Ama birkaç hafta sonra aynı tetikleyicide aynı kırılganlıkla geri döner. Çünkü değişim, çoğu zaman semptomu düzenler; dönüşüm ise kaynağa iner. Değişmek, eski bir hikâyeyi yeni cümlelerle anlatmaktır. Dönüşmek ise o hikâyeyi artık anlatmaya ihtiyaç duymamaktır.

Bilişsel davranışçı yaklaşımlar bize düşünceyi değiştirmenin duyguyu ve davranışı etkileyebileceğini söyler; evet, bu değişimdir ve işlevseldir. Ama şema terapisi ya da derinlik psikolojisi şunu fısıldar: Eğer çocukluktan taşınan o temel inanç—“ben yeterli değilim”, “terk edilirim”, “sevilmek için çabalamalıyım”—yerinde duruyorsa, yapılan değişiklikler ince bir makyajdan ibaret kalır. Dönüşüm, o çekirdek inancın çözülmesiyle başlar. Yani mesele sadece “farklı davranmak” değil, “kendini farklı bir yerden hissetmek”tir.

Peki bizi ne değiştirir, ne dönüştürür? Değişim çoğu zaman dış uyaranlarla gelir: bir ayrılık, bir iş değişikliği, bir şehir, bir kriz. Bunlar bizi adapte olmaya zorlar. Yeni stratejiler geliştiririz, eski alışkanlıkları törpüleriz. Ama dönüşüm genellikle içsel bir yüzleşmeyle doğar. Kaçtığımız duyguya dönmekle, inkâr ettiğimiz parçayı kabul etmekle, kendimize dair kurduğumuz o sert yargıyı yumuşatmakla. Dönüşüm acı vericidir çünkü savunmaları söker. Ama aynı zamanda özgürleştiricidir çünkü o savunmalara artık ihtiyaç kalmaz.

Carl Jung’un şu cümlesi bu ayrımı çok iyi yakalar: “İnsan, aydınlığa ulaşmak için ışığı hayal ederek değil, karanlığın bilincine vararak aydınlanır.” Bu cümledeki karanlık, tam da dönüşümün alanıdır. Değişim ışığı yakmak gibidir; dönüşüm ise karanlıkla oturabilmektir.

Kendi hayatıma baktığımda da bunu görüyorum. Beni değiştiren şeyler genellikle dış dünyaydı: taşınmalar, biten ilişkiler, yeni başlangıçlar. Ama beni dönüştüren şeyler içimde oldu: bir gün “neden hep aynı insanları seçiyorum?” sorusunun gerçekten cevabını duymaya hazır olmam gibi. O cevap geldiğinde, artık sadece davranışım değil, seçimlerimin anlamı değişti.

Bu yüzden bugün biri “değişmek istiyorum” dediğinde, içimden şöyle soruyorum: Gerçekten değişmek mi, yoksa dönüşmek mi? Çünkü değişim daha konforludur; hızlıdır, görünürdür, alkış alır. Dönüşüm ise yavaştır, görünmezdir, çoğu zaman yalnızdır. Ama kalıcı olan odur. Çünkü dönüşen insan, artık eski hayatına sığmaz.

Çocuk, algoritma ve hukuk: Dijital dünyada korumanın yeni sınırları

Dijital çağda çocukları korumak, onları yalnızca platformlardan uzaklaştırmak değildir. Asıl mesele, platformları çocuklar bakımından güvenli, şeffaf ve hesap verebilir hâle getirmektir. Hukuk burada yalnızca yasak koyan değil, denge kuran bir araç olmak zorundadır. Çünkü çocukluk artık yalnızca sokakta, okulda, evde değil; algoritmaların seçtiği, sıraladığı ve yönlendirdiği içeriklerin içinde şekillenmektedir. Ve hukuk, bu yeni çocukluk hâlini görmezden gelirse geç kalır; yalnızca yasakla karşılık verirse eksik kalır. Asıl mesele, çocuğu dijital dünyanın dışında tutmak değil, dijital dünyanın çocuğu tüketmesini engellemektir.

Çocukluk uzun yıllar boyunca belirli sınırlar içinde tanımlandı: ev, okul, sokak. Bu üçlü yapı, çocuğun dünyasını hem koruyan hem de şekillendiren bir çerçeve sunuyordu. Bugün ise bu sınırlar büyük ölçüde ortadan kalkmış durumda. Çocuğun kimlerle temas kurduğu, ne izlediği, neye maruz kaldığı artık fiziksel mekânlarla sınırlı değil.

Daha önemlisi, bu süreç artık yalnızca bireysel tercihlerle değil; algoritmalar, veri işleme mekanizmaları ve platform ekonomisi tarafından yönlendiriliyor. Çocuğun karşısına çıkan içerik, çoğu zaman onun seçimi değil; onun adına yapılmış bir seçimin sonucu.

Bu nedenle 1 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7578 sayılı Kanun’un 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’da yaptığı değişiklikler, yalnızca teknik bir internet düzenlemesi olarak görülmemelidir. Bu değişiklikler, çocuğun dijital ortamda korunmasına ilişkin yeni bir hukuki iradenin ifadesidir.

7578 sayılı Kanun ile 5651 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikler:

Kanun’un 21. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’un tanımlar maddesine “oyun”, “oyun dağıtıcı”, “oyun geliştirici” ve “oyun platformu” kavramları eklenmiştir. Böylece dijital oyun alanı, ilk kez bu açıklıkta 5651 sayılı Kanun’un kavramsal çerçevesine alınmıştır. “Oyun platformu”; dijital oyunların sergilenmesi, satışı, dağıtımı, indirilmesi veya oynanmasına yönelik teknik altyapı sunan gerçek veya tüzel kişiler olarak tanımlanmıştır. Bu tanım, ilerleyen yükümlülüklerin muhatabını belirlemesi bakımından önemlidir.

Kanun’un 22. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’un ek 4. maddesinin 7. fıkrası yeniden düzenlenmiştir. Buna göre sosyal ağ sağlayıcı, on beş yaşını doldurmamış çocuklara hizmet sunamayacak; bu hizmetin sunulmaması için yaş doğrulama dâhil gerekli tedbirleri almakla yükümlü olacaktır. Aynı fıkrada, sosyal ağ sağlayıcının on beş yaşını doldurmuş çocuklara özgü ayrıştırılmış hizmet sunma konusunda gerekli tedbirleri alacağı ve bu tedbirleri kendi internet sitesinde yayımlayacağı düzenlenmiştir.

Aynı maddeyle eklenen 20. fıkrada sosyal ağ sağlayıcılara açık, anlaşılır ve kullanıma elverişli ebeveyn kontrol araçları sağlama yükümlülüğü getirilmiştir. Bu araçların; hesap ayarlarının kontrol edilmesine, satın alma, kiralama ve ücretli üyelik gibi işlemlerin ebeveyn iznine bağlanmasına, kullanım süresinin izlenmesi ve sınırlandırılmasına imkân vermesi gerekmektedir.

Kanun’un 23. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’a eklenen Ek Madde 5 ise dijital oyun platformlarını düzenlemektedir. Buna göre oyun platformları, usulüne uygun olarak derecelendirilmeyen oyunları sunamayacak; ancak derecelendirilmeyen oyunları en yüksek yaş kriterine göre derecelendirmek kaydıyla sunabilecektir. Ayrıca oyun platformlarına da ebeveyn kontrol araçları sağlama yükümlülüğü getirilmiştir. Türkiye’den günlük erişimi yüz binden fazla olan yurt dışı kaynaklı oyun platformları için Türkiye’de temsilci belirleme zorunluluğu da öngörülmüştür.

Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: Kanun’un 27. maddesine göre 5651’e ilişkin 22 ve 23. maddeler, yayımı tarihinde değil, yayımı tarihinden itibaren altı ay sonra yürürlüğe girecektir. Bu süre, platformların teknik uyum hazırlığı yapabilmesi bakımından anlamlıdır.

Küresel eğilim:

Türkiye’deki düzenleme, dünyadaki daha geniş bir eğilimle birlikte okunmalıdır. Avrupa Birliği’nde Digital Services Act, 2022 yılında kabul edilmiş; çok büyük çevrim içi platformlar ve arama motorları bakımından 2023’ten, tüm aracılık hizmetleri bakımından ise 17 Şubat 2024’ten itibaren uygulanmaya başlanmıştır. DSA, çocuklara yönelik hedefli reklamların sınırlandırılması, platformların sistemik risk değerlendirmesi yapması ve çocukların çevrim içi güvenliği bakımından daha şeffaf mekanizmalar kurması yönünde önemli yükümlülükler içermektedir.

İngiltere’de Online Safety Act 2023, çevrim içi platformlara çocukların zararlı içeriklerden korunması konusunda kapsamlı yükümlülükler getirmiştir. Ofcom’un 16 Ocak 2025 tarihli açıklamasında, özellikle pornografik içerikler ve çocuklara zararlı içerikler bakımından “etkili yaş doğrulama” ve “yaş güvencesi” mekanizmalarının devreye alınması gerektiği belirtilmiştir. Hükümet açıklamalarına göre Kanun’un çocukların erişim değerlendirmesi ve yaş doğrulama yükümlülükleri kademeli olarak uygulanmaktadır.

ABD’de ise COPPA, yani Children’s Online Privacy Protection Act, 1998 tarihli bir federal düzenlemedir ve 21 Nisan 2000’den itibaren uygulanmaktadır. COPPA, 13 yaş altındaki çocuklardan çevrim içi kişisel veri toplanmasını ebeveyn iznine bağlamaktadır. Burada doğrudan sosyal medya yasağı değil, çocuk verilerinin işlenmesine ilişkin sıkı bir rıza ve bilgilendirme rejimi vardır. FTC’nin düzenlemesi de 13 yaş altındaki çocuklara yönelen veya 13 yaş altından veri topladığını bilen çevrim içi hizmet sağlayıcılarına yükümlülük getirmektedir.

Avustralya ise daha sert bir model benimsemiştir. Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024, 10 Aralık 2024’te kabul edilmiş ve sosyal medya kullanımı bakımından 16 yaş altı için minimum yaş sınırı getirmiştir. Düzenleme, sosyal medya platformlarına yaşa tabi kullanıcıların hesap sahibi olmasını önlemek için makul adımlar atma yükümlülüğü yüklemektedir.

Danimarka’da da 2025 yılında hükümet, 15 yaş altı çocukların sosyal medyaya erişiminin yasaklanmasını öngören bir düzenleme hazırlığını açıklamıştır. Modelde, ebeveyn izniyle 13 ve 14 yaşındaki çocuklar bakımından istisna tanınabileceği belirtilmektedir. Bu yönüyle Danimarka yaklaşımı, mutlak yasak ile ebeveyn takdiri arasında ara bir model oluşturmaktadır.

Koruma mı, denetim mi?

Bütün bu örnekler gösteriyor ki mesele yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Devletler artık platformların “tarafsız aracı” olduğu kabulünü sorgulamaktadır. Çünkü çocukların dijital ortamda karşılaştığı riskler; bağımlılık, siber zorbalık, uygunsuz içerik, kişisel verilerin kötüye kullanılması, oyun içi satın alma baskısı ve algoritmik yönlendirme gibi çok katmanlı bir nitelik taşımaktadır.

Ancak düzenlemelerin meşruiyeti kadar uygulanabilirliği de tartışılmalıdır. Yaş doğrulama nasıl yapılacaktır? Kimlik doğrulama sistemleri yeni bir kişisel veri riski doğuracak mıdır? Çocuğu korumak için getirilen mekanizma, çocuğu ve aileyi daha yoğun bir dijital gözetimin konusu hâline getirebilir mi?

Bu sorular, düzenlemenin insan hakları boyutunu gündeme getirir. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme bakımından temel ilke, çocuğun üstün yararıdır. Ancak çocuğun üstün yararı, çocuğun mahremiyetini, gelişen özerkliğini ve ifade özgürlüğünü tamamen ortadan kaldıran bir denetim anlayışı olarak yorumlanamaz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin özel hayatın korunmasına ilişkin 8. maddesi ve Anayasa’nın kişisel verilerin korunmasına ilişkin 20. maddesi de bu tartışmanın hukuki zeminini oluşturur.

Bu nedenle yeni düzenleme, doğru yönde atılmış önemli bir adımdır; fakat tek başına yeterli değildir. Sosyal ağ sağlayıcıların ve oyun platformlarının yükümlülükleri ikincil düzenlemelerle açık, ölçülü ve denetlenebilir biçimde somutlaştırılmalıdır. Yaş doğrulama, çocuğun güvenliğini sağlarken yeni veri güvenliği sorunları üretmemelidir. Ebeveyn kontrolü, çocuğu korurken aile içi ilişkiyi bütünüyle gözetim ilişkisine çevirmemelidir.

Sonuç:

Dijital çağda çocukları korumak, onları yalnızca platformlardan uzaklaştırmak değildir. Asıl mesele, platformları çocuklar bakımından güvenli, şeffaf ve hesap verebilir hâle getirmektir. Hukuk burada yalnızca yasak koyan değil, denge kuran bir araç olmak zorundadır.

Çünkü çocukluk artık yalnızca sokakta, okulda, evde değil; algoritmaların seçtiği, sıraladığı ve yönlendirdiği içeriklerin içinde şekillenmektedir. Ve hukuk, bu yeni çocukluk hâlini görmezden gelirse geç kalır; yalnızca yasakla karşılık verirse eksik kalır. Asıl mesele, çocuğu dijital dünyanın dışında tutmak değil, dijital dünyanın çocuğu tüketmesini engellemektir.

1 Mayıs ışığında Türkiye’de eğitim işçilerinin durumu

Maden ve eğitim sektörlerini karşılaştırdığımızda, ortak nokta emeğin güvencesizleştirilmesi iken, farklar sektörün doğasından kaynaklanmaktadır. Maden gibi fiziksel riskin yüksek olduğu alanlarda direniş, kamuoyunda daha görünür hale gelmekte ve devlet müdahalesini tetiklemektedir. Eğitimde ise “görünmez emek” niteliği, sorunların kronikleşmesine yol açmaktadır. Öğretmenler, toplumun geleceğini şekillendiren bir role sahipken, kendi gelecekleri belirsiz bırakılmaktadır. Bu paradoks, eğitim sisteminin sürdürülebilirliğini sorgulatmaktadır.

1 Mayıs İşçi Bayramı’nı geride bırakırken Türkiye, maden işçilerinin örgütlü direnişinin yarattığı yankıyla dikkat çekmiştir. Belirli bir maden işletmesinde aylardır birikmiş ücret, tazminat ve özlük hakları için kararlı bir mücadele veren işçiler, kolektif eylem sonucunda önemli kazanımlar elde etmiştir. Bu başarı, en azından ücret alacaklarının büyük bölümünün ödenmesi ve kalan tazminat taleplerinin kısa vadede karşılanması şeklinde somutlaşmıştır. Türkiye’de işçi hakları her sektörde kendine özgü problemler barındırmakta olup, eğitim sektöründe özellikle özel eğitim kurumlarında çalışan emekçilerin özlük hakları ve çalışma koşulları, çözüm bekleyen yapısal meseleler olarak öne çıkmaktadır.

Maden Sektöründe Örgütlü Direnişin Kazanımları

2026 yılının Nisan ayı sonunda Ankara’da yoğunlaşan maden işçilerinin eylemi, Türkiye işçi hareketi açısından dikkat çekici bir örnek teşkil etmiştir. Eskişehir’den başkente yürüyerek başlayan ve açlık greviyle devam eden direniş, dokuz günden fazla sürmüş ve İçişleri Bakanlığı’nın arabuluculuğunda işverenle uzlaşmayla sonuçlanmıştır. Bağımsız sendika öncülüğünde yürütülen bu süreçte, işçilerin ödenmeyen maaşlarının yanı sıra tazminat ve diğer alacaklarının önemli kısmı hesaplara yatırılmıştır. Toplamda on milyonlarca lirayı bulan ödemeler, örgütlü mücadelenin somut bir zaferi olarak değerlendirilmektedir.

Bu gelişme, 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü’ne denk gelen bir dönemde işçi sınıfının kolektif gücünü bir kez daha kanıtlamıştır. Direniş, yalnızca maddi hakların geri alınmasını sağlamakla kalmamış, aynı zamanda iş sağlığı ve güvenliği ile sendikal faaliyetlerin güvence altına alınması taleplerini de kamuoyunun gündemine taşımıştır. Maden gibi yüksek riskli bir sektörde emeğin görünür kılınması, toplumda geniş bir dayanışma dalgası yaratmıştır. Ancak bu kazanım, geçici bir uzlaşma niteliği taşımakta olup, kalıcı iş güvencesi ve sistematik önlemlerin alınmasını gerektirmektedir. Örgütlü direnişin bu denli etkili olması, Türkiye’de sendikal mücadelenin potansiyelini ortaya koymuştur; zira benzer süreçler diğer sektörlerde de örnek alınabilecek bir model sunmaktadır.

Eğitim Sektöründe İşçi Haklarının Genel Çerçevesi

Eğitim sektörü, Türkiye’de istihdamın en geniş alanlarından birini oluştururken, işçi hakları açısından maden sektöründen belirgin farklılıklar sergilemektedir. Kamu okullarında kadrolu istihdamın hâkim olduğu eğitim alanında özel okullarda çalışan öğretmenler ve yardımcı personel, güvencesiz çalışma koşullarının ağırlığını hissetmektedir. 2025-2026 eğitim öğretim yılı boyunca özel eğitim kurumlarında gözlemlenen uygulamalar, öğretmenlerin sıklıkla on aylık kısa süreli sözleşmelerle istihdam edildiğini ve bu durumun kıdem tazminatı ile ihbar hakkı gibi temel işçilik haklarını fiilen sınırladığını göstermektedir.

Özel okullarda asgari ücret düzeyinde veya elden ödeme biçiminde düzenlenen maaşlar, enflasyon karşısında erimekte ve eğitim emekçilerini yoksulluk sınırına yaklaştırmaktadır. Sigorta primlerinin eksik yatırılması veya hiç yatırılmaması gibi ihlaller, Meclis gündemine taşınan raporlarda da vurgulanmıştır. Bu koşullar, öğretmenlerin mesleki onurunu zedelemekte ve eğitim kalitesini dolaylı yoldan etkilemektedir. Nitekim, özel sektördeki eğitim işçileri, kamu öğretmenleriyle aynı nitelikte mesleki sorumluluk üstlenirken, haklar açısından ikinci sınıf bir statüye itilmektedir. Bu ayrım, eğitim sisteminin bütünlüğünü tehdit eden yapısal bir çelişkiyi yansıtmaktadır.

Özel okullarda çalışan eğitim işçilerinin karşılaştığı sorunlar, salt ekonomik boyutla sınırlı kalmamaktadır. İş güvencesinin olmayışı, her eğitim yılı sonunda sözleşme yenileme baskısını beraberinde getirmekte ve öğretmenleri patron insafına terk etmektedir. Tazminat haklarının gaspı amacıyla tercih edilen kısa süreli sözleşmeler, yasal olarak belirli süreli iş akdi olsa dahi fiiliyatta belirsiz süreli çalışma ilişkisini gizlemektedir. Bu durum, İş Kanunu’nun koruyucu hükümlerini bypass etmekte ve emekçilerin uzun vadeli plan yapmasını engellemektedir.

Ayrıca, denetim süreçlerinde öğretmenlerin özlük haklarının yeterince incelenmemesi, sorunun derinleşmesine katkıda bulunmaktadır. Millî Eğitim Bakanlığı’nın özel kurumlara yönelik denetimleri ağırlıklı olarak müfredat ve fiziki koşullar üzerine odaklanırken, sigorta, ücret ve çalışma saatleri gibi emekçi hakları arka planda kalmaktadır. Öğretmen odalarında yaşanan güvencesizlik, mesleki tükenmişliği artırmakta ve eğitimde niteliğin düşüşüne zemin hazırlamaktadır. Derinlemesine bakıldığında, bu problemler neoliberal eğitim politikalarının bir yansımasıdır; zira özel sektörün genişlemesi, kamusal eğitim yükünü hafifletme adına emek sömürüsünü normalleştirmiştir.

Eğitim işçilerinin örgütlenme düzeyi de maden sektörüne kıyasla daha düşük kalmıştır. Sendikal faaliyetlerin sınırlı olması, kolektif pazarlık gücünü zayıflatmakta ve bireysel mücadeleleri kaçınılmaz kılmaktadır. Ancak son yıllarda görülen grev girişimleri ve basın açıklamaları, bu alanda da bir uyanışın işaretlerini vermektedir. Özel İtalyan Lisesi gibi örneklerde toplu sözleşme talepleriyle başlayan eylemler, 1 Mayıs’a yaklaşırken eğitim emekçilerinin sesini duyurmuştur. Yine de bu çabalar, maden işçilerinin kazandığı türden sistematik bir uzlaşmaya henüz dönüşmemiştir.

Maden ve eğitim sektörlerini karşılaştırdığımızda, ortak nokta emeğin güvencesizleştirilmesi iken, farklar sektörün doğasından kaynaklanmaktadır. Maden gibi fiziksel riskin yüksek olduğu alanlarda direniş, kamuoyunda daha görünür hale gelmekte ve devlet müdahalesini tetiklemektedir. Eğitimde ise “görünmez emek” niteliği, sorunların kronikleşmesine yol açmaktadır. Öğretmenler, toplumun geleceğini şekillendiren bir role sahipken, kendi gelecekleri belirsiz bırakılmaktadır. Bu paradoks, eğitim sisteminin sürdürülebilirliğini sorgulatmaktadır.

İşçi haklarındaki sektörel eşitsizlik, genel olarak emek piyasasının parçalı yapısından beslenmektedir. Örgütlü direnişin madende başarıya ulaşması, eğitimde de benzer bir potansiyelin varlığını kanıtlamaktadır. Ancak eğitim emekçilerinin kazanımı, yalnızca ücret ve tazminatla sınırlı kalmamalı; aynı zamanda mesleki itibarın korunması ve eğitim kalitesinin yükseltilmesiyle bütünleşmelidir. Aksi takdirde, özel sektördeki güvencesizlik, kamu eğitimine de sirayet ederek sistemik bir krize dönüşebilir.

Türkiye’de işçi haklarının güçlendirilmesi, 1 Mayıs ruhunun gereği olarak bütün sektörleri kapsamalıdır. Eğitim işçileri için acil öncelik, kısa süreli sözleşmelerin belirsiz süreliye dönüştürülmesi ve kıdem tazminatı hakkının fiilen uygulanmasıdır. Sendikal örgütlenmenin teşviki, denetimlerin özlük haklarını merkeze alması ve eşit işe eşit ücret ilkesinin hayata geçirilmesi, kalıcı çözümler arasında yer almaktadır.

Maden sektöründeki kazanım, eğitim emekçilerine de ilham kaynağı olmalıdır. Kolektif mücadele, yalnızlık hissini aşmanın en etkili yoludur. Ancak bu mücadele, hukuki çerçeve içinde ve toplumsal dayanışma ile yürütülmelidir. Gelecek yıllarda eğitim sektörünün işçi hakları gündemi, maden gibi somut kazanımlarla zenginleşirse, 1 Mayıs yalnızca bir anma günü olmaktan çıkıp, gerçek bir dönüşüm bayramına evrilecektir.

1 Mayıs 2026, maden işçilerinin direniş kazanımlarıyla hatırlanırken, eğitim sektöründeki sorunlar hala çözüm beklemektedir. Bu durum, Türkiye işçi sınıfının heterojen yapısını ve mücadele dinamiklerini yansıtmaktadır. Eğitim işçilerinin hak mücadelesi, yalnızca bireysel refahı değil, toplumun geleceğini de ilgilendirmektedir. Örgütlü direnişin madende yarattığı etki, eğitimde de tekrarlanabilir niteliktedir. Kalıcı adalet için, sektörler arası dayanışmanın güçlenmesi ve yapısal reformların hayata geçirilmesi şarttır. Böylece emek, yalnızca bayramlarda değil, her günde onurlandırılmış olacaktır.

Taksim’in üzerindeki sır perdesini aralamanın zamanı hala gelmedi mi?

Her 1 Mayıs’ta Taksim Meydanı’nın demir bir kafese konmasının arkasındaki neden ne olabilir? Bunun nedeni bu resmi temsil sahnesinin iktidar gücünün sergileneceği, diğerlerinin silineceği bir yer olarak görülmesi mi? Yoksa 1 Mayıs’ların gündeme getirdiği sınıfsal çelişkilerin kültürel karşıtlıklarla bastırılması mı? Taksim’in her 1 Mayıs’ta kafeslenerek bir boşluğa dönüştürülmesinin üzerindeki bu sır perdesinin olayların bize gösterildiği biçimiyle değil, Foucault’un “soykütük” adını verdiği bir okuma biçimiyle kaldırılabileceği, bu mekanın güçler ilişkisinden bağımsızlaştırılmasıyla, sembolik şiddetin tersine çevrilmesiyle tarihin travmatik izlerinin farklı bir şekilde açığa çıkarılabileceği, iyileştirilebileceği neden düşünülmesin?

Her 1 Mayıs’ta Taksim Meydanı’nın demir bir kafese konmasının toplumsal hafızadaki en travmatik hadiselerden birine işaret ettiğini hissediyorum. Her defasında bu müşterek alanda hissedilenlerin dile getirilmesine imkan tanımayan dışlayıcı bir şiddetle karşılaştığımı...

Bunun nedeni yalnızca bu mekanın her 1 Mayıs’ta kafeslenerek bir boşluğa dönüştürülmesi, ya da iktidarın polislerle, bariyerlerle yaptığı güç gösterisi değil.

Belki de Taksim’in kafeslenmesinin, yani görünenin arkasında başka bir sır var: Birlikte yaşama deneyiminin, hukukun iptal edildiğini gizlemek.

Atatürk’ün davetiyle 1936 yılında İstanbul’a gelip 19. yüzyılın dönüştürdüğü Pera ile yeni semt, Şişli arasında kalan bu boşluğu şehrin müşterek bir kamusal alanına dönüştürmeyi akıl eden Paris’in baş plancısı Henri Prost’un hiç süphesiz öngördüğü kamusal alan kavramı bu değildi. Dahası İkinci Mahmut’tan günümüze, devlet iktidarını paylaşan aktörlerin modernleşme sürecinden ve kamusal alan kavramından anladıkları da.

Taksim Meydanı rejimin ürkütücü bir sırrını gizliyor.

İşte bu ürkütücü sırrın ortaya çıkmaması için onu kafesler içine almak, gösterilere kapatmak, onun kamusal varlığını her 1 Mayıs’ta iptal etmek gerekiyor.

Peki diyeceksiniz, bu kadar apaçık olan, herkesin bildiği bir şey, bu kadar tanıklıklara rağmen nasıl oluyor da bir sır olarak kalabiliyor? Yalnızca asfalt, beton ve granit kaplamalardan -ve biraz da yeşilliklerden- oluşan bir meydan bu kadar ağır yükü nasıl sırtında taşıyabiliyor?

Bu soruyu da ancak bir soruyla cevaplamaya çalışabilirim: Herkesin bildiği bir şey bir sır olarak kalabilir mi?

Bu sırrı gizlemek için onu her 1 Mayıs’ta kafese kapatmak gerekiyor

Taksim Meydanı ilan edilmemiş bir savaş alanı. Sınıfsal çelişkilerin kültürel denilen karşıtlıklarla, çatışmalarla perdelendiği.

İşte herkesin bildiği, ama bilmezden geldiği, yani üzerinde anlaştığı bu sırrı gizlemek için onu her 1 Mayıs’ta kafese kapatmak gerekiyor.

Aslında bu sırrı herkes biliyor ve hiç yeni bir şey değil. 28 Şubat Süreci, Taksim Meydanı’nın ilan edilmemiş bir savaş alanı, hatta bu savaşın en önemli cephe hattı olduğunu gösterdi. Nitekim farklı bir kamusallık biçimini mucizevi bir şekilde ortaya koyan, barışın nasıl gerçekleşebileceğini dünya aleme gösteren Gezi de ancak taraflar arasında örtük bir anlaşma ile çatışma alanına taşınarak, onlarca gencin öldürülmesiyle, yüzlerce kişinin sakat kalmaları, yaralanmalarıyla imha edilebildi.

Öyle değli mi? Ta 31 Mart Vakası’nda yığılı infaz edilmiş askerlerin cesetlerden dolayı Veba Hastanesi (bugünkü Fransız Başkonsolosluğu) binasının kapısından çıkıp Taksim Topçu Kışlası’nın ötesindeki kiliseye dua etmeye gitmeye çalışan Katolik rahibelerin tanıklıklarındaki gibi. 1977 1 Mayıs’ında kurşunlara hedef olan, kalabalığın üzerine dalan panzerin altında ezilen, Kazancı yokuşunun başında park etmiş kamyonun bulunduğu yerde sıkışarak can veren insanların çığlıkları gibi... Bu çığlıkları bugün hala duymamanın imkanı var mı? Ne yazık ki gerçek bir tanıklık imkansız. O çaresiz insanların neler yaşadıklarını ancak hissetmeye çalışıyoruz. Ama ona da izin verilmiyor.

İşte bu şekilde 1 Mayıs’lar ehlileştirilmiş, siyasal kamusal alan da sınıf çelişkilerini ve sistemi sorgulama kabiliyetini yitirmiş oluyor.

Apaçık olan bir şeyin nasıl bir sırra dönüştüğüne gelince. Zannedersem bunun hakkında yeterince ipucu verdim. Kültürle!

Yakından tanıdığımızı zannettiğimiz kültürel karşıtlıklarla.

Ulus-devletin kültürel kamusal alanı ne kadar seküler?

Kültür, sanat, mimarlık... falan derken kimi zaman devletin resmi kamusal alanına nasıl dahil olduğumuzu zannedersem pek fark etmiyoruz. Masum gözüken bir sanat uğraşı, hakim olan bir mimarlık anlayışı gibi gözüken bir akımın kamu sahasını, müşterek alanı çitleyerek bir imtiyaz alanına dönüştürdüğünü fark etmiyor olabiliyoruz. Çoğu zaman da kimlerin nasıl silindiğini, yok sayıldığını, kimlerin nasıl öne çıkarıldığını anlamıyor ve hatırlamıyor olabiliyoruz.

Bu durumda “modern” denilen zamanların hakikat sınıfları olarak, resmi kamusal alanın inşasında kültürün (ya da mimarlığın, sanatın) nasıl bir oynadığını bildiğimiz halde bilmiyormuş gibi yapıyoruz. Ne de olsa müşterek alanlarla ilgili meseleler iktidarları ve siyasal tercihleri ilgilendiriyor.

Buna modernliği okuma kılavuzundan mahrum kalmak da denebilir. Çünkü bu kılavuz olamadan neo-klasik dünyanın içine hapsolmamak mümkün değil. Oysa modern devletin en temel ideolojik aygıtı olarak kültür bu çelişkiyi karşıtlıklarla, düşmanlıklarla, çatışmalarla maskeliyor.

 “Klasik” olarak nitelenen dönemde görünen o ki, din kurumları bu rolü üstlenmişti. Modern denilen devlette kültür sınıfsal çelişkileri karşıtlıklarla gizlemeye yarayan bir ideolojik aygıt halini alıyor. Kültür kimin içeri alınacağı, kimin dışarıda kalacağını belirleyen bir mücadelenin de alanı olabiliyor.

Mimarlığın (kültürün) sıradanlığı zannedersem biraz böyle bir şey

İşte bu yüzden her dönem bu meydanı bir tiyatro sahnesi gibi yeniden tasarlamakla görevlendirilen plancılar ve mimarlar bu sırrı bildikleri için olmalı, bütün bunlardan habersizmiş gibi yaparak ulaşım, yer kaplamaları, yeşilliklerin yeniden düzenlenmesi gibi işlerle uğraşıyorlar.

Sanki olan bitenlerle, yaşananlarla ilgisizmiş gibi. Böylece imtiyaz sahipleri bu müstesna kamusal alanın asıl sahibi olana itaat içinde tanımlıyorlar. Tipik bir şekilde bu imtiyaz sistemi devletle sekülerleşmemiş kamusal alandaki kültür eliti arasındaki bir mutabakatla oluşuyor. Failler olarak daima iktidarlar gösteriliyor. Kamusal alanda yer alan kültür sanki bir teslimiyet alanı. Kamu gücünü ve imtiyazlarını kullananlar iktidarın arkasına saklanıyor.

Görevini yap, güç ve imtiyaz sahibi ol! “Mimarlığın (ya da kültürün) sıradanlığı” zannedersem biraz böyle bir şey.

Modernleşme sürecinde Rum toplumunun seçkinlerinin yerleştiği Sıraselviler’deki büyük Aya Triada Kilisesi’nin Tophane’deki Nusretiye Camii gibi bu resmi temsil sahnesinin başat ögesi olma, meydana yukarıdan bakma niyeti falan yok.

Meydan kilise inşa edildikten çok sonra, bir takım binaların yıkımıyla açılıyor. Meydanla arasına özenle konmuş olan ve üzerinde “Türkiye Türklerindir” yazan reklam panolarının -kilisenin böyle bir niyeti olmasa da- devlet tarafından alınmış bir tedbir olduğunu tahmin etmek zor değil.

Meydandaki Cumhuriyet Anıtı ise bu açıdan anlamlı olabilecek başka küçük bir ipucu veriyor: Anıtın tasarımını yapıtlarıyla Cumhuriyet’in kuruluş safhasında izler bırakan heykeltraş, ressam Pietro Canonica, çevre düzenini de mimar Giulo Mongeri yapmış.

Anıt 1929’da tamamlandığında elbette ki çevresinde henüz meydan falan yok. Neo-klasik ya da “oryantalist” tarzda diyebileceğimiz bir tarzda. Yani ulus-devletin yeni kültür eliti henüz eskisini silmemiş. Bilindiği gibi modernist ve arınmacı “İkinci Milli” işte bir siyasal ve kültürel bir program olarak 2. Dünya Savaşı öncesinde bu Osmanlıcı, “Birinci Milli” adı verilen akımı tasfiye ediyor.

Azınlıklardan toplanan paralarla gerçekleştirilen, aynı zamanda İstanbul’un Ankara’ya itaatini sergileyen bu müstesna anıt aynı zamanda ilginç bir şekilde bastırılmış olanı, ya da devletin resmi kamusal alanı içindeki bir rekabetin izlerini farkında olmadan geleceğe taşıyan bir haberci değil mi?

Çok milletli sistemin yerini “düşmanlık hukuku”nun alması

Sanat ve mimarlık tarihinde “Birinci Milli” adı verilen Yeni-Osmanlıcı akım ile onu tasfiye etmeye çalışan “İkinci Milli” akımın bire bir karşılıklarını siyasette de görmek mümkün.

Milli akımlardan birincisi, yani “Osmanlıcılık” devlet içinde kısmen de olsa bastırılmış bir dip akıntı olmaktan çıkıp, devletin resmi kamusal temsil sahnesinde boy gösterince çoğu devlet ve siyaset eliti zannedersem o güne kadar pek alışık olmadıkları bir şeyle karşılaştıkları için şaşırıyorlar. Kamu gücü ile elde ettikleri imtiyazlarının terk etmeye, paylaşmaya pek razı olmadıkları ortaya çıkıyor. Bu defa milli akımlar ve soylulaştırma dinamikleri birbirleriyle kapışıyorlar.

Oysa geçmişte böyle bir sorun olmamıştı. Sorun daha başta inkar edilecek yöntemlerle, şiddetle ortadan kaldırılmıştı. Bu topraklarda yaşayan Müslüman olmayanlar şiddet kullanılarak ya dışarıda bırakılmışlardı, ya da yok edilmişlerdi.

Bu açıdan Osmanlı Modernleşmesi denilen dönüşüm Avrupa’dakiler gibi tipik bir ulus-devlet değil, çok milletli bir sistemin inşası gibi. Avrupa ulus-devletleri, bütün felsefi çabalara rağmen ancak büyük belalar, acılar ve savaşlar yaşadıktan sonra kimi zamanlarda bunun farkına varıyorlar. Avrupa Birliği’nin temelinde daha çok böyle bir farkındalık var. Bu nedenle hukuk sistemleri de birleşiyor. Buna karşılık Can Yücel’in konferansında işaret ettiği gibi Türkiye modern bir ulus-devlet olduğunu kimi zaman hatırlıyor, kimi zaman da unutuyor. Açıkça söylemek gerekirse bu konuda kararsız. Ama bu kararsızlık sanıldığı gibi yalnızca siyasetçilerde değil. Hatta devlet gücünü kullanan, ideolojik yeniden üretimini gerçekleştiren bürokratlar, kültür seçkinleri, mimarlar, sanatçılar, sesi çıkan “sivil toplum” kendi imtiyazlarını kaybetmemek için daha dirençli. Siyasetçiler zaman zaman “kararsız” gibi gözükseler bile onlar bu rejimi sürdürmekte daha kararlılar.

ABD Elçisi Tom Barrack’ın bu coğrafyada modernleşme sürecinde “empatiye sahip olan monarşilerin daha iyi ve elverişli yaşam koşulları sundukları” tezi zannedersem bu gözleme dayanıyor.

Sır perdesini aralamanın zamanı hala gelmedi mi?

Eğitimle bu sembolik sınıfa dahil olan bürokratlar ve devletin yeni seçkinleri içine doğdukları bu milli iktidar sistemini bir taraftan keyfi bir şekilde kullanırken bir taraftan da eskisinin sanki devamıymış gibi gösteriyorlar. Hatta belki eskisinden daha sahici ve kendilerine ait bir öze sahip bir geçmiş olarak inşa etmeye çalışıyorlar.

İşte Osmanlılılığın yeniden icadı böyle bir şey. Ama devletin tepesinde dursa da, yalnızca o mu? Yalnızca bu coğrafyada yaşayan toplulukların iktidar aygıtıyla, modernleşme süreçleriyle haşır neşir olan bir bölümü değil, birbirine benzeyen ilişkilerle müşterek alanlarını modern kamusal alanlarına dönüştüren bütün topluluklarda kültür benzer bir rol oynuyor.

Bunun bir nedeni de bağımsız bir kültür sahasının bulunmayışı. Kültür alanında yer alan aktörler kamu sahasını birbirlerine kapatarak kendi imtiyazlı konumlarını sürdürmeyi tercih ediyorlar. 2005’de siyasette heyecan yarattığı söylenebilecek Avrupa Birliği adaylığı konusundaki en büyük engeli de bu oluşturuyor. Çünkü kapsayıcı, seküler bir kamusal alan yaratmak yerine sekülerliği de bir tarz, bir yaşam biçimi gibi göstermek bu imtiyazcı seçkinlerin işine geliyor. Modernlik ve sekülerleşme bir devlet ideolojisine, bir stil paradigmasına dönüştürülüyor. Kamu gücünü kullanan resmi kültür eliti imtiyazlarını muhafaza etmek için içine doğduğu bu kamusal alanın dışlayıcı olmasını, hatta şiddet yaratmasını sorun etmiyor.

Bu da ulus-devletin her ne kadar seküler bir kamu modelinden ilham alsa da öyle olmadığını gösteriyor.

Bu nedenle kültürün devletin ideolojik bir yeniden üretim alanı olma halinden ya da Neo-klasik denebilecek bir dünyadan bir türlü çıkılamıyor. Çünkü demokratik rejimlerin temelini oluşturan kültürel alanın resmi alandan bağımsızlaşması, yani sekülerleşme zaman zaman bir takım pırıltıları ortaya çıksa da bir türlü mümkün olamıyor. Çünkü modernlik de sermayenin hayırseverlik alanına, sanat müzelerine, kurumlarına izole edilerek, kamusal alanla teması engelleniyor.

Bugün olan bitenlerle ilgili “düşman hukuku” ya da “hukukla savaş” veya “darbe rejimi” gibi kavramlar kullanılırken iktidar gücünü kullananların bir temsil sahnesi olan Taksim için de bir başka tür tarih okumasına ihtiyaç yok mu? Bu travmatik izlerin bu mekanın güçler ilişkisinden bağımsızlaştırılmasıyla, sembolik şiddetin tersine çevrilmesiyle açığa çıkarılması neden düşünülmesin?

Bütün bu olan bitenlerin üzerindeki sır perdesini aralamanın zamanı hala gelmedi mi?

Kral Charles Trump’ın sofrasında: Semboller mi, stratejik mesaj mı?

Şakalar ve çanlar hatırlanır ama asıl iz bırakan bir Kral’ın salonu bölebilecek bir siyasi kırılganlık anında iki tarafı da aynı cümlede tutmayı başarmasıdır. Bunu yapabilmek için hem güçlü bir siyasi sezgi hem de kraliyet kurumunun birikmiş otoritesi gerekir. Charles ikisine de sahipti. Bundan sonra sıra Starmer ile Trump’ta ve şu an için ikisinin de aynı sofrada oturma lüksü yok.

29 Nisan’da Washington’da, Beyaz Saray’ın resmi yemek salonunda İngiltere Kralı III. Charles ve Kraliçe Camilla, ABD Başkanı Donald Trump ve eşiyle karşı karşıya oturdu. Yirmi yılı aşkın aradan sonra gerçekleşen bu ilk kraliyet ziyareti, ABD’nin bağımsızlığının 250. yılı çerçevesine oturtulmuştu; lakin aynı günlerde İran savaşı sürdüğünden, Hürmüz abluka altındayken ve Londra-Washington arasında gerilim tırmanmışken bu buluşmanın sembolik ağırlığı pek çok resmî açıklamanın çok ötesine geçti.

Ziyaret, iki ülke arasındaki en gergin dönemlerden birine denk geldi. Trump, geçtiğimiz aylarda Başbakan Keir Starmer’ı defalarca hedef almış; İngiltere’nin İran müdahalesine mesafeli durmasını “nankörlük” olarak nitelendirmişti. Starmer ise Kral’ın bu ziyaretini “ittifakın vazgeçilmezliğini” pekiştirecek bir fırsat olarak kamuoyuna tanımlamıştı. Kraliyet ziyareti bu yüzden Londra için hem diplomatik bir tampon hem de Starmer’ın tek başına başaramayacağı bir güven mesajını Washington’a iletmenin en zarif yolu olarak kurgulandı.

Trump ise ziyareti bambaşka bir açıdan sahiplendi. Devlet yemeğinde kendine özgü bir hamle yaparak Charles’ı resmen kendi İran politikasının destekçisi ilan etti: “Charles benimle hemfikir, hatta benden bile daha fazla” dedi ve salonun önünde İngiliz monarşisini köşeye sıkıştırdı. Charles bu cümleye o an yanıt vermedi; ancak Kongre kürsüsünden verdiği mesajlar, ziyaretin gerçek siyasi içeriğinin nerede yattığını açıkça gösterdi.

Kongre Konuşmasının Satır Araları

Charles’ın Kongre’deki yaklaşık 25 dakikalık konuşması, protokol dilinin dışına çıkarak hatırı sayılır bir siyasi ağırlık taşıdı. Trump’ın NATO’ya yönelik süregelen eleştirilerine doğrudan değinmeksizin “Bir ulusun tek başına bu yükü taşıyamayacağını” söyledi ve 11 Eylül sonrasında NATO’nun kolektif savunma maddesi tarihte ilk kez işletildiğinde tüm müttefiklerin ABD’nin yanında durduğunu hatırlattı.

Ukrayna’ya desteğin sürmesi çağrısı yaptığında ise salonda hem Cumhuriyetçi hem Demokrat üyeler ayakta alkışla karşılık verdi. Bir kraliyet konuşmasının Kongre’de bu kadar net bir bipartisan refleks tetiklemesi, son yıllarda neredeyse hiç görülmeyen bir andı desek haksız sayılmayız.

Pek çok analist bu konuşmayı özenle seçilmiş kelimelerin ardına gizlenmiş ama net bir siyasi hatırlatma olarak okudu. Trump’ın kendi partisi içinde bile Ukrayna’ya desteği tartışmaya açtığı bir dönemde, İngiliz monarşinin Kongre kürsüsünden verdiği mesaj, diplomatik bir jestten öte ittifakın içindeki bir kesime doğrudan yapılmış bir çağrıydı aslında. Söylemin zarif kalıplarla sarıldığı doğru; ama arkasındaki kasıt oldukça netti.

Davetli Listesinin Anlattıkları

Devlet yemeklerinin davetli listesi her zaman siyasi bir metin olarak okunur. New York Times’ın yaptığı analize göre bu gecenin listesinde en az 10 Amerikalı milyarder, 6 Fox News sunucusu ve Trump ailesine yakın isimler yer alırken Demokrat politikacılara hiç yer verilmedi ve İngiliz misafir sayısı oldukça sınırlı kaldı. Yani bu sofra, İngiltere onuruna verilen bir ziyafetten çok Trump’ın kendi çevresinin şölenine dönüştü.

Bu tercih, ittifak yönetimi anlayışının somut bir yansıması. Londra’ya verilen şey resmî onur; Trump’ın kendi ekosistemi ise akşamın gerçek kahramanlarıydı. Monarşinin bu tabloya nasıl baktığını tahmin etmek için fazla düşünmeye gerek yok. Zira İngiltere’nin en köklü kurumu, Jeff Bezos ve Fox yorumcularıyla aynı sofrada yer almak zorunda kaldı.

Charles buna itiraz etmese de HMS Trump denizaltısından getirilen çanı Trump’a hediye ederken seçtiği nesne de tesadüf değildi. Çünkü İkinci Dünya Savaşı’ndan kalma bir anı, iki ülkenin birlikte savaştığı bir döneme ait bir iz. Hediyenin dili kelimelerden çok şey söylüyordu.

İngiliz basını bu sahneyi farklı biçimlerde yorumladı. Bir kesim, Kral’ın Trump’ın gösteri dünyasına dahil olmasını “kurumun onurunu zedelemek” olarak nitelerken, diğer bir kesim bunun bilinçli ve hesaplı bir tercih olduğunu savundu. Her iki okuma da kendi içinde tutarlı; ancak ikinci okuma daha ağır basıyor.

İran Eksenindeki Derin Çatlak

Yemeğin en sert anı, Trump’ın İran politikasını Charles’a mal etmeye çalışmasıyla yaşandı. Bu hamle, Londra’yı Tahran’a karşı ABD’nin yanında konumlandırmak anlamına geliyordu. Hâlbuki İngiltere İran müdahalesinde çok daha temkinli bir yol izlemişti. Charles bu anda suskunluğunu korudu. Ama İran’ın tepkisi gecikmedi: Tahran, “Avrupalılar ABD’nin kendilerine düşman olduğunu ancak şimdi anladı, ne acı bir uyanış” yorumunu yaptı. Bu cümle, ziyaretin bölgesel boyutunu da tek satırda özetliyor.

İngiltere açısından bu gerilim yapısal. Londra hem Atlantik ilişkisini canlı tutmak hem de İran savaşına aktif katılım konusunda kendi kamuoyuna ve Avrupa ortaklarına karşı tutumunu korumak zorunda. Bu iki hedef birbiriyle çelişiyordu ve Charles’ın ziyareti bu çelişmeyi çözmek için değil, onu yönetilebilir tutmak için yapıldı aslında. CNN’in ziyaret öncesinde “krallığının en zor görevi” olarak nitelendirdiği bu Washington seyahati, tam da bu yüzden diplomatik tarihte ender görülen bir hassasiyet gerektiriyordu. Starmer yönetiminin elinin kolunun bağlı olduğu, her adımın iç siyasette fatura kesilebileceği bir ortamda, Kral bu ziyareti bir çözümden ziyade adeta bir nefes alma alanı olarak üstlendi.

“Fransızca Konuşurdunuz” Şakasının Ötesi

Devlet yemeğinde Charles, Trump’ın Avrupalı müttefiklere yönelik süregelen “bedavacı” söylemine espriyle karşılık verdi: “Eğer İngiltere olmasaydı, bugün Fransızca konuşuyor olurdunuz.” Salon güldü. Trump da güldü. Ama bu şaka gerçekte söylenmesi güç bir şeyi söylemenin en rafine yoluydu: Transatlantik ittifak, Avrupa’nın ABD’ye olan borcu üzerine değil ortak bir tarihin mirasına dayanıyor.

Bu ziyaret, iki ülke arasındaki özel ilişkinin hâlâ işlevsel olduğunu gösterse de bunun ne kadar sürdürülebilir olduğu sorusu yanıtsız kaldı. Starmer’ın Trump ile doğrudan iletişim kurmakta zorlandığı, ticaret müzakerelerinin henüz sonuçlanmadığı ve İran politikasında Londra-Washington ayrışmasının derinleştiği bir ortamda Kral Charles’ın Kongre kürsüsüne taşıdığı mesaj diplomatik tarih sayfasına geçecek kadar güçlü.

Şakalar ve çanlar hatırlanır ama asıl iz bırakan bir Kral’ın salonu bölebilecek bir siyasi kırılganlık anında iki tarafı da aynı cümlede tutmayı başarmasıdır. Bunu yapabilmek için hem güçlü bir siyasi sezgi hem de kraliyet kurumunun birikmiş otoritesi gerekir. Charles ikisine de sahipti. Bundan sonra sıra Starmer ile Trump’ta ve şu an için ikisinin de aynı sofrada oturma lüksü yok.

Bir kadın kaç işte çalışır?

1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü yalnızca çalışma hayatını değil, emeğin her halini hatırlamak için de bir gün. Çünkü emek sadece fabrikalarda, ofislerde ya da meydanlarda değil; hayatın görünmeyen taraflarında da var. Bazı insanlar seslerini duyurarak mücadele eder, bazılarıysa hayatın akışını sessizce omuzlar. Asıl mesele, hangi işi yaptığımızdan çok, verilen emeğin fark edilmesindedir.

1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü, dünyada ilk kez 1886 yılında Chicago’da başlayan işçi hareketlerinin ardından ortaya çıktı.

Günde sekiz saat çalışma talebiyle sokağa çıkan insanların hikayesiydi bu. Daha insanca çalışma koşulları, daha adil bir yaşam ve emeğin görünür olması için verilen bir mücadele…

Aradan yıllar geçti.

Bugün hala insanlar seslerini duyurmak için meydanlarda. Madenciler, işçiler, emekçiler… Çünkü insan kolay kolay sokağa çıkmaz. İnsan önce sabreder. Bekler. Katlanır. Sonra bir gün, artık duyulmak ister.

Ama emek deyince aklıma başka bir konu daha takılıyor her seferinde. 

Bu mücadele yalnızca meydanlarda mı yaşanır?

Bazı emekler pankart taşımaz. Bazı yorgunluklar görülmez. Bazı insanlar, hiç “işçi” olarak anılmadan hayat boyu çalışır.

Hiç düşündünüz mü? Bir kadın aynı anda kaç işte çalışır gerçekten?

Sabah herkesten önce uyanan, kahvaltıyı düşünen, çocukların programını organize eden, işe yetişen, toplantıya giren, telefonlara cevap veren ve eve döndüğünde ikinci mesaisine başlayan…

Kadınların yaptığı işlerin büyük kısmı görünmezdir. Çünkü alışılmış, beklenen ve “zaten yapar” denilendir.

Bir evin düzenini ayakta tutan şey çoğu zaman görünmeyen bir emektir. Kimsenin fark etmediği küçük detaylar, bitmeden düşünülen işler, hatırlanan doğum günleri, hazırlanmış çantalar, eksik kalmaması gereken sorumluluklar

Kadın; aynı anda planlar, toparlar, yetişir, düşünür. Bir günün aksamasını engellemek için görünmeyen bir düzen kurar.

Emek bazen bir çocuğun saçını toplamakta, bazen yorulmuşken sofrayı kurmakta, bazense kendi yorgunluğunu erteleyip herkesin yükünü taşımaktadır.

Bu yüzden bazı emekler hiç bitmez.

Ve en ilginç olan şey şudur: İnsan alıştığı emeği fark etmez.

Her gün yapılan şeyler sıradanlaşır. Sürekli tekrar eden sorumluluklar görünmez hale gelir. Oysa görünmeyen şey, değersiz olduğu için değil; hep orada olduğu için fark edilmez.

Belki de bu yüzden 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü yalnızca çalışma hayatını değil, emeğin her halini hatırlamak için de bir gün. Çünkü emek sadece fabrikalarda, ofislerde ya da meydanlarda değil; hayatın görünmeyen taraflarında da var. Bazı insanlar seslerini duyurarak mücadele eder, bazılarıysa hayatın akışını sessizce omuzlar. Asıl mesele, hangi işi yaptığımızdan çok, verilen emeğin fark edilmesindedir.

Demokrasi paketi önerisi

Gönül isterdi ki iktidar partisinin bu dönemde bir kez daha gündeme getirmiş olduğu yeni anayasa üzerinde çalışabilseydik. Keşke Anayasa’nın “değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez “ 2. maddesinin” temel unsuru olan laik, demokratik, sosyal hukuk devletini geliştirebilseydik. Ama kamuoyunda bir sonraki seçimleri kazanmak amacıyla siyasi rakibini itibarsızlaştırma çabaları olarak algılanan mevcut anayasanın birçok maddesine aykırı girişimler sürüyor ne yazık ki. Bu girişimlerin demokratlarca kabulü mümkün değil. Demokratlar için hangi siyasi partinin seçim kazanması değil, evrensel ilkeler doğrultusunda, Türkiye’nin demokratik hukuk devleti olması önemli olan. Çünkü demokratik hukuk devleti, merkezinde halkın olduğu, ilkelere dayalı bir yönetim biçimi. Doğru yapanın iktidarda kaldığı, yanlış yapanın ise önünde sonunda gitmek zorunda olduğu bir sistem. iyi tarafı da bu işte.    

Bir önceki yazımda Sovyet Bloğu’nun yıkılmasıyla birlikte demokratikleşerek Avrupa Konseyi (AK) üyesi olan Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinin (MDAÜ) yönetimlerinin eski totaliter rejimle işbirliği yapmış olan yargı mensupları, yüksek devlet memurları ve politikacılar gibi kamu idaresinde anahtar rol oynamış kişilerin tasfiye süreci olan demokratik arınmadan (lustration) ve AK’nin bu amaçla belirlediği kriterlerden söz etmiştim. Devamla, CHP Genel Başkanı Özgür Özel’in “çeyiz sandığı” metaforuyla Türkiye’de yürürlükteki anayasa ve yasalarda yer alan kuralları hiçe sayan kararları nedeniyle bazı savcı ve yargıçlar hakkında benzeri bir süreç başlatacağına ilişkin açıklamasına değinmiştim. Türkiye’yi “hibrit rejimler” kategorisine sokan bu kararların, Anayasa’nın Adalet Bakanı ve Müsteşarı’nın HSK’nın (Hakimler ve Savcılar Kurulu) doğal üyesi olduğuna hükmeden 159. maddesinden kaynaklandığına, çünkü yürütmenin bu madde yoluyla yargıya müdahale edebildiğine işaret etmiştim.

Türkiye’de bugün mevcut anayasaya rağmen var olabilen bu hibrit rejim atmosferinden kurtulabilmek için bir arınma sürecine ihtiyaç duyulduğu, ancak bu sürecin, Sayın Özel’in de altını çizdiği gibi, muhalefetin birlikte önümüzdeki seçimleri kazanmasına bağlı bulunduğu görülüyor. Dolayısıyla bu atmosferden rahatsızlık duyan ve sorunları çözmek için Türkiye’nin ivedilikle Strasbourg kriterleriyle uyumlu bir anayasaya ihtiyacı olduğuna inanan, demokrasiyi içselleştirmiş muhalefet partilerinin üzerinde uzlaşı sağlayacakları, bazı zorunlu anayasa değişikliklerini içeren ortak bir demokrasi paketi etrafında birleşmeleri gerekiyor.

Gözlemlerime göre, muhalefet partilerinin çoğu aslında birlikte hareket etmekten yana. Nitekim Özgür Özel, Türkiye İttifakı’ndan, İyi Parti Genel Başkanı Müsavat Dervişoğlu “bütünleşik” muhalefetten söz ediyor. Muhalefeti bütünleştirecek olan da ilkeleri ve kurallarıyla demokrasi elbette. CHP ve İyi Parti’nin yanı sıra izleyebildiğim Yeni Yol, Zafer Partisi, DEVA, Saadet, Yeniden Refah ve DEM Parti temsilcileri de bu konuda benzer görüşleri taşıyor ve yaşanan hibrit rejimlere özgü sorunların çözümünde de benzer yaklaşımları paylaşıyor. Bu partiler aşağıda özetlemeye çalışacağım demokrasi paketi önerisi konusunda ortaklaşabilirler mi bilemem ama bunun demokratların ortak paydası olabileceği düşüncesindeyim.

Anayasa değişikliklerinin gerçekleştirilebilmesi için bugünkü muhalefet partilerinin bir sonraki genel seçimlerde TBMM’nin beşte üç çoğunluğuna, başka bir deyişle, birlikte 360 sandalyeye ulaşmaları şart elbette. Bu eşiğe ulaşabilirler mi bilemem ama bir muhalif adayın Cumhurbaşkanı seçilmesi durumunda, -ki bu ikinci turda çok daha mümkün- yürütmenin yargıya benzeri bir müdahalesinin başlarına gelme olasılığını bertaraf etmek için Cumhur İttifakı’nı oluşturan milletvekillerinin de demokrasi paketine destek vermesi beklenebilir. Keşke milletvekilleri bu konuda iktidar-muhalefet ayrımı olmaksızın bugün yaşanan sorunların önüne geçecek adımları şimdiden atabilse ve aşağıdaki zorunlu anayasa değişiklikleri önerileri bir sonraki yasama dönemine kalmasaydı.

Zorunlu anayasa değişiklikleri

Bugün yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının sağlanması için öncelikli konu, yukarıda altını çizdiğim gibi, Anayasa’nın 159. maddesinde değişiklik yapılmak suretiyle Adalet Bakanı ve Müsteşarı’nın HSK’nın doğal üyeliğinden çıkarılması. Bu zorunlu bir değişiklik. İvedilik taşımasa da AİHM’in üzerinde çok durduğu ilintili bir başka konu daha var: o da HSK’nın Hakimler Kurulu ve Savcılar Kurulu olarak ikiye ayrılması ve üyelerinin bir kısmının doğrudan yargı organları, bir kısmının Meclis’te nitelikli çoğunlukla (3/5) seçilmesi. Erkler ayrılığı ve yargı bağımsızlığının tam olarak sağlanabilmesi için ayrıca Anayasa Mahkemesi üye seçiminde de yürütmenin ağırlığının azaltılması, akademik ve baro kökenli üyelerin sayısının arttırılması gerekiyor.  

Anayasa Mahkemesiyle ilgili 148. maddeye ayrıca anayasaya uymama sorununun büyük ölçüde çözümü için aldığı kararları takip ve icra denetimi fıkrası eklenerek mahkemenin etkinliğinin arttırılması da şart. Örneğin “AYM, verdiği ihlal veya iptal kararlarının uygulanıp uygulanmadığını resen veya başvuru üzerine denetler. Kararın gereğini yerine getirmeyen merciler hakkında anayasal yaptırımların uygulanmasına karar verir. Bu kararlar kesin olup, ilgili tüm devlet organlarını ve kişileri bağlar” gibi. Bu maddeye ilave olarak Anayasa’nın herkesi bağladığına ilişkin 11. maddesine de şöyle bir fıkra eklenmesinde yarar var: “ Anayasa hükümlerini kasten uygulamayan veya yerine getirilmesini engelleyen kamu görevlilerinin bu fiilleri, görev suçları kapsamında hiçbir bağışıklık veya izin şartına tabi olmaksızın doğrudan soruşturulur. AYM’nin ihlal kararlarının gereğini süresi içinde ve tam olarak yerine getirmeyenlerin görevi, başka bir işleme gerek kalmaksızın sona erer."

Bugün uygulanmayan anayasa maddeleri ve AYM kararları sorunu bu şekilde ortadan kalkar ama bir başka sorunumuzun daha olduğu görülüyor. O da uygulanmayan AİHM kararları. Bu sorunu kökünden çözmek için Anayasa’nın 90. maddesinde de değişiklik yapılmasında yarar var. Bu maddeye iki fıkra eklenebilir.  Birincisi, AİHM kararlarının bağlayıcılığı ve icra denetimi: “ AİHM tarafından verilen ihlal kararları, kesinleştiği tarihten itibaren hiçbir merciin onayı veya yorumu gerekmeden doğrudan uygulanır. “ İkincisi uygulamanın gecikmemesi açısından şu içerikte bir fıkra: “Kamu makamları ve mahkemeler, ihlal kararının gereğini en geç otuz gün içinde yerine getirmekle yükümlüdür. Kararların uygulanmamasından doğan hukuki, idari ve cezai sorumluluk şahsidir; hiçbir hiyerarşik talimat bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.”

Bu dönemde yaşanan ve mutlaka giderilmesi gereken bir başka sorun, örneğin 39. kurultayını tamamladığı halde, CHP’nin geçmiş 38. kurultayı ile ilgili devam eden ve kamuoyunda butlan davası olarak bilinen davada olduğu gibi, ilk ve üst derece mahkemelerinin ihtiyati tedbir, yürütmeyi durdurma veya iptal davaları açabilmeleri. Her ne kadar Anayasa’nın YSK (Yüksek Seçim Kurulu) ile ilgili 79. maddesinin 2. fıkrası “YSK’nın kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz” diyorsa da diğer mahkemeler örnekte görüldüğü üzere konuya müdahil olabiliyor. Bu dönemde siyasi rakibini tasfiye amacıyla yürütmenin yargıya müdahalesi olarak algılanan bu sorunu kökünden çözmek için 79. maddesinin ilk cümlesinde YSK’ya “münhasır yetki” tanımak, ardından şöyle bir fıkra eklemek gerekir: “Hiçbir ilk derece veya üst derece mahkemesi, seçim süreci ve sonuçları üzerinde etkili olacak ihtiyati tedbir, yürütmeyi durdurma veya iptal kararı veremez. Seçim hukuku alanına giren konularda genel mahkemelerin yetkisi yoktur."  

Bugün yaşadığımız sorunların bir bölümü de anayasanın temel hak ve özgürlüklerle ilgili bölümündeki sınırlama nedenlerinin AİHM ölçütlerine uygun olmamasından kaynaklanıyor. Bu nedenler üzerinden birçok hakkın kısıtlandığı görülüyor. O bakımdan temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasıyla ilgili 13. maddeden milli güvenlik ve kamu düzeni gibi muğlak gerekçeler ayıklanmalı, somut delil ölçütü getirilmeli ve sınırlama sadece başkalarının temel hak ve özgürlüklerini koruma ve şiddeti önleme amaçlı olmalı ki hakların özü korunabilsin. Bu madde örneğin şöyle yazılabilir: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, somut delillerle kanıtlanmadıkça uygulanamaz; hürriyetin asıl, sınırlamanın istisna olduğu gerçeğine, ölçülülük ilkesine ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi standartlarına aykırı olamaz.".

Aynı mantıktan hareketle, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti başlıklı 26. madde metninden benzeri sınırlamaları içeren 2. fıkranın çıkarılması ve birinci fıkranın da örneğin şu şekilde yazılması AİHM kriterlerine çok daha uygun olur.  "herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hürriyetine sahiptir. Resmi makamların veya toplumun bir kesiminin rahatsız edici, aykırı veya sarsıcı bulduğu fikirlerin açıklanması bu hürriyetin koruması altındadır. Bu hürriyetin kullanımı, sadece başkalarının şöhret veya haklarının korunması ya da şiddete doğrudan teşviki önlemek amacıyla ve yargı kararıyla sınırlandırılabilir."

Bugün IBB davası başta olmak üzere özellikle CHP’li belediyelere yönelik olarak yaşanan makul şüphe olmaksızın alınan tutuklu yargılama kararları ve uzun tutukluluk süreleri sorunu, AİHM’in de en çok ihlal kararı verdiği alanlardan biri. Bu sorunu kökünden çözmek için 19. maddede düzenlenen kişi özgürlüğü ve güvenliğiyle ilgili maddeye şöyle bir fıkra mutlaka eklenmeli: “ tutuklama, ancak suç işlendiğine dair kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin varlığı ve kaçma veya delilleri karartma tehlikesinin başka bir adli kontrol tedbiriyle önlenemeyeceği hallerde başvurulan en son çaredir. Tutukluluk süresince yargılamanın makul sürede bitirilmesi esastır; aksi halde kişi derhal serbest bırakılır."

Demokrasi paketinde yer alabilecek reformlar

Bugün yaşamakta olduğumuz hibrit rejime özgü sorunları gidermek için zorunlu gördüğüm yukarıdaki anayasa değişikliklerine ek olarak, siyasi partilerle ilgili Anayasa’nın 68 ve 69. maddelerinde, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti başlıklı 26. maddeye paralel olarak kapsamlı bir değişiklik yapılması da gerekir. Bu kapsamda demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olan siyasi partilere daha fazla hareket serbestisi sağlamak ve faaliyetlerini durdurma ya da kapatma koşullarını AİHM kriterlerine uygun olarak sadece “şiddete çağrı” ve “şiddete teşvik ” ölçütlerine bağlı tutmak uygun olur. Bu bağlamda, bir siyasi partinin ancak resmi program veya tüzüğünün açıkça şiddete çağrı yapması, eylemleriyle şiddeti bir siyasal yöntem olarak benimsediğinin ve şiddeti teşvik ettiğinin somut delillerle kanıtlanması ya da bir terör örgütüyle organik, hiyerarşik ve süreklilik arz eden bir bağ içinde olduğunun yargı kararıyla tespiti halinde kapatılabileceğinin anayasal güvence altına alınması gerekir. Demokratlar, 2008’de iktidarda olduğu halde AK Parti’ye kapatma davası açılmasına nasıl karşı çıktılarsa, bugün CHP’ye kapatma davası açılabileceğinin ima edilebiliyor olmasını da elbette kınıyorlar. Bu saçmalığa son vermenin yolu bu maddelerin artık AİHM standardına kavuşturulmasından geçiyor.   

Öte yandan, bu yasama döneminde TBMM’nin doğal nedenlerle eksilen üyeleri için 78. maddede kayıtlı ara seçim zorunluluğundan kaçınıldığı görülüyor. Bunun nedeninin Meclis’in salt çoğunluğuna sahip siyasi partilerin seçim kararını yürürlüğe koymak istememesi olduğu görülüyor. O bakımdan bu maddede değişiklik yapılarak anayasa hükmünün otomatik olarak yürürlüğe girmesinin sağlanması gerekiyor. Anayasalar doğrudan millet iradesiyle yürürlüğe girerler. Bir anayasa hükmünün milletin seçtiği temsilcileri aracılığıyla ihlal edilmesi anayasada yazmıyorsa mümkün olmamalı. Bu bağlamda, nasıl uygulanacağı açıkta kalmış olan 78. maddeye ilk 30 aylık sürenin dolmasının ardından işleyecek şu hükmün konulmasında yarar var: “üyeliklerdeki boşalma, Meclis Başkanlığı tarafından yedi gün içinde YSK’ya bildirilir. YSK, başka bir makamın onayı gerekmeksizin ara seçim sürecini resen başlatır ve yürütür.”

Anayasalar değişmez metinler değildir. İhtiyaçlar doğduğunda ya da millet iradesinin güncellenmesine dayalı geri çağırma hakkı veya asgari gelir hakkı gibi yeni kuşak haklar geliştiğinde pekâlâ revize edilebilmelidir. Anayasamızda ayrıca erkler ayrılığının pekiştirilmesine ve sosyal hakların geliştirilmesine ihtiyaç var. Ayrı bir yazı konusu ama yeni kuşak haklar dahil daha birçok reform dile getirdiğim demokrasi paketinde yer alabilir elbette.  

Gönül isterdi ki iktidar partisinin bu dönemde bir kez daha gündeme getirmiş olduğu yeni anayasa üzerinde çalışabilseydik. Keşke Anayasa’nın “değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez “2. maddesinin” temel unsuru olan laik, demokratik, sosyal hukuk devletini geliştirebilseydik. Ama kamuoyunda bir sonraki seçimleri kazanmak amacıyla siyasi rakibini itibarsızlaştırma çabaları olarak algılanan mevcut anayasanın birçok maddesine aykırı girişimler sürüyor ne yazık ki. Bu girişimlerin demokratlarca kabulü mümkün değil. Demokratlar için hangi siyasi partinin seçim kazanması değil, evrensel ilkeler doğrultusunda, Türkiye’nin demokratik hukuk devleti olması önemli olan. Çünkü demokratik hukuk devleti, merkezinde halkın olduğu, ilkelere dayalı bir yönetim biçimi. Doğru yapanın iktidarda kaldığı, yanlış yapanın ise önünde sonunda gitmek zorunda olduğu bir sistem. İyi tarafı da bu işte.    

Yüksek motivasyon için öğrencinin çalışma ortamı nasıl olmalıdır?

Araştırmalar, öğrencinin çalışma ortamının yalnızca fiziksel koşullarla sınırlı olmadığını; pedagojik yaklaşımlar, teknolojik kullanımı ve psikolojik ihtiyaçların birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Etkili bir öğrenme ortamı, sade ve düzenli bir fiziksel yapı sunarken aynı zamanda öğrencinin aktif katılımını destekleyen, bireysel ihtiyaçlarına cevap veren ve anlamlı öğrenme deneyimleri sunan bir sistem olmalıdır. Motivasyon ise dışsal baskılarla değil, öğrencinin sürece dahil edilmesi, anlam kurabilmesi ve kendini yeterli hissetmesiyle gelişmektedir. Bu nedenle eğitimde temel hedef, yalnızca bilgiyi aktaran ortamlar oluşturmak yerine öğrencinin öğrenme isteğini sürdürülebilir hale getiren bütüncül bir öğrenme ekosistemi kurmak olmalıdır.

Eğitimde başarı, çoğu zaman öğrencinin bireysel kapasitesiyle açıklanır. Oysa güncel araştırmalar, öğrenmenin yalnızca bireysel bir süreç olmadığını; çevresel, pedagojik ve psikolojik faktörlerin birlikte şekillendirdiği çok boyutlu bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda öğrencinin çalıştığı ortam ve bu ortamın motivasyon üzerindeki etkisi, öğrenme süreçlerinin niteliğini belirleyen temel unsurlar arasında yer almaktadır.

Çalışma Ortamının Bilişsel Boyutu

Öğrenme ortamı, yalnızca fiziksel bir alan olmaktan daha çok öğrencinin dikkatini, algısını ve bilişsel yükünü yöneten bir sistemdir. Yapılan çalışmalar, aşırı uyarıcı çevrelerin (yüksek gürültü, yoğun görsel uyaranlar, sürekli dijital bildirimler) dikkat bölünmesine yol açtığını; buna karşılık tamamen uyaransız ortamların da motivasyonu düşürebildiğini göstermektedir. Bu nedenle ideal öğrenme ortamı, kontrollü uyaranlara sahip, sade ve düzenli bir yapı sunmalıdır.

Bu çerçevede, doğal ışık alan, dikkat dağıtıcı unsurların minimize edildiği ve öğrencinin kendine ait bir çalışma alanı hissi oluşturabildiği ortamların öğrenme performansını artırdığı görülmektedir. Ancak burada kritik nokta, öğrencinin aynı zamanda kendini o ortama ait hissetmesidir. Kişisel dokunuşlara izin veren alanlar, öğrencinin öğrenme sürecine duygusal olarak bağlanmasını kolaylaştırmaktadır.

Alan Tasarımı ve Öğrenme İlişkisi

Geleneksel sınıf düzeni, uzun yıllar boyunca öğrenmenin temel mekanı olarak kabul edilmiştir. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, sabit ve öğretmen merkezli oturma düzenlerinin öğrencinin aktif katılımını sınırlandırdığını ortaya koymaktadır. Bunun yerine esnek, yeniden düzenlenebilir ve farklı öğrenme senaryolarına uyum sağlayabilen ortamların daha etkili olduğu vurgulanmaktadır.

Nitekim yenilikçi öğrenme ortamlarına ilişkin çalışmalar, bir sınıfı “yenilikçi” yapan unsurun yalnızca fiziksel donanım değil, bu donanımın öğrenme süreçlerinde nasıl kullanıldığı olduğunu göstermektedir. Aktif öğrenme yaklaşımı, alan tasarımı, teknoloji ve pedagojinin birlikte kurgulandığı bir sistem olarak öne çıkmaktadır. Öğrencinin araştırma yapabildiği, üretim gerçekleştirebildiği ve iş birliği içinde öğrenebildiği ortamlar, bilişsel derinliği artıran önemli faktörlerdir. Akademik olarak zorlanan öğrenciler bile, kendilerini ait hissettikleri ve çalışmaya anlamlı biçimde katkı sunabildikleri bir ortamda gelişme fırsatı bulabilmektedir.

Teknoloji Kullanımı ve Öğrenme Dinamikleri

Dijital teknolojiler, öğrenme ortamlarının vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Ancak araştırmalar, teknolojinin tek başına bir çözüm olmadığını; kullanım biçiminin belirleyici olduğunu göstermektedir. Amaçsız ve kontrolsüz teknoloji kullanımı dikkat dağınıklığına yol açarken, hedef odaklı ve yapılandırılmış kullanım öğrenmeyi desteklemektedir.

Bu noktada, teknoloji bireyselleştirilmiş öğrenme süreçlerini destekleyen bir araç olarak kullanılmaldır. Öğrencinin ihtiyaçlarına göre uyarlanabilen içerikler ve anlık geri bildirim mekanizmaları, öğrenmenin kalitesini artırmaktadır. Dolayısıyla dijital araçlar, öğrenmenin merkezinde değil; öğrenmeyi kolaylaştıran bir destek unsuru olarak konumlandırılmalıdır.

Motivasyonun Psikolojik Temelleri

Öğrenci motivasyonu, dışsal ödüllerle sürdürülebilen bir yapı değildir. Aksine, içsel motivasyonu destekleyen psikolojik ihtiyaçların karşılanmasıyla gelişir. İhtiyaçlar üç temel başlıkta ele alınabilir: özerklik, yeterlik ve ilişki.

Özerklik, öğrencinin kendi öğrenme sürecinde söz sahibi olmasıyla ilgilidir. Öğrencinin seçim yapabildiği, kendi öğrenme stratejilerini belirleyebildiği durumlarda motivasyonun arttığı gözlemlenmektedir. Bu durum, öğrenmenin “zorunlu bir görev” olmaktan çıkıp “kişisel bir süreç” haline gelmesini sağlar.

Yeterlik algısı ise öğrencinin başarabileceğine dair inancını ifade eder. Araştırmalar, küçük ve ulaşılabilir hedeflerle ilerleyen öğrencilerin daha yüksek motivasyon sergilediğini göstermektedir. Süreç odaklı geri bildirimler, öğrencinin kendi gelişimini fark etmesine yardımcı olarak bu algıyı güçlendirmektedir.

Ve üzerinde çok durduğumuz ilişki boyutu ise öğrencinin öğretmen ve akranlarıyla kurduğu bağları kapsar. Öğrencinin kendini değerli hissettiği, dinlendiği ve anlaşıldığı bir öğrenme ortamı, motivasyonu doğrudan etkileyen önemli bir faktördür. Bu nedenle öğretmen-öğrenci etkileşimi, akademik başarı kadar duygusal güvenlik açısından da kritik bir rol oynamaktadır.

Araştırmalar, öğrencinin çalışma ortamının yalnızca fiziksel koşullarla sınırlı olmadığını; pedagojik yaklaşımlar, teknolojik kullanımı ve psikolojik ihtiyaçların birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Etkili bir öğrenme ortamı, sade ve düzenli bir fiziksel yapı sunarken aynı zamanda öğrencinin aktif katılımını destekleyen, bireysel ihtiyaçlarına cevap veren ve anlamlı öğrenme deneyimleri sunan bir sistem olmalıdır.

Motivasyon ise dışsal baskılarla değil, öğrencinin sürece dahil edilmesi, anlam kurabilmesi ve kendini yeterli hissetmesiyle gelişmektedir. Bu nedenle eğitimde temel hedef, yalnızca bilgiyi aktaran ortamlar oluşturmak yerine öğrencinin öğrenme isteğini sürdürülebilir hale getiren bütüncül bir öğrenme ekosistemi kurmak olmalıdır.

Emeksiz olmaz, emekte karşılıksız olmaz…

Türk-İş’in, Hak-İŞ’in ve DİSK genel merkezleri Ankara’da olmasına rağmen madencilere ziyaret etmediler ve dolaysıyla destekte vermediler. Neden çünkü yapılan mücadeleci demokratik sendikacılığın kendileri için kötü örnek olduğu için… Erdoğancı sendikacılık, işverenci sendikacılık ve devletçi sendikacılığın saltanatı sürsün diye rahatımız bozulmasın diye… Bakalım nereye kadar bu saltanat devam edecek.

Bu yılda 1 Mayıs geniş yasaklar altında kutlandı. Kutlamaların merkezinde olan Taksim alanı yine adeta polis işgali altındaydı. Ve yine ortaya dehşet verici görüntüler çıktı.

Biliyorsunuz Taksim ve civarı yoğun şekilde otellerin bulunduğu bir turizm bölgesi ve ortalık turist kaynıyor. Meydanın polis tarafından ablukaya alınmasının yarattığı görüntüler yolların kesilmesi ister istemez bunun yarattığı korku sonucu turistlerde “askeri darbemi oldu.” veya “iç savaş mı çıktı.” diyen şaşkınlıklara neden oluyor.

Oysa olan bir şey yoktu ortada sadece iktidarın AYM’nin “Taksimde 1 Mayıs kutlamaları yasaklanamaz” kararına rağmen Taksim “yasak hemşerim” siyasi inadı ve dayatması vardı.

Bu kuru inadın arkasında siyasi zorbalık var. Var çünkü 1 Mayısı Taksimde kutlama iradesinin gerekçesi iktidarın inadında daha anlamlı ve daha haklı…

1 Mayıs 1977 kutlamaları kanla şiddetle bastırılmış 37 insan bu olaylarda hayatını kaybetmişti. Tek başına bu gerekçe bile Taksim meydanının 1 Mayıs gösterilerine açılması için yeterlidir.

Bunun haklı bir talep olduğunu iktidarda biliyor ve bu gerçeği dikkate alarak son 1978 yılında yapılan kutlamaların ardından 32 yıl sonra 2010 yılında Taksim meydanını 1 Mayıs kutlamalarına açtı. Yetmez 1980 yılından beri yasaklanan 1 Mayısın yeniden tatil günü olmasının altına imza attı. Hem de “bahar bayramı” olarak değil Emek ve Dayanışma Günü olarak öncekine göre daha anlamlı isim vererek tatil günü ilan etti.

Şimdide değişen bir şey yok yeniden yapılabilir ama o günler demokratikleşme sürecini önemseyen bir iktidar vardı, şimdi o iktidarın yerinde yeller esiyor. Ne demokrasi kaldı ve nede hukuk…

Her şeye rağmen 1 Mayıs kutlu olsun.

Yaşasın 1 Mayıs…

Bu 1 Mayısa maden işçilerinin her şeye rağmen tüm zorluklara rağmen vermiş olduğu mücadele ve gösterdikleri direnç damgasını vurdu. Ve bu mücadele bir kez daha işçi dayanışmasını ve mücadeleci sendikacılığın önemini ortaya koydu.

Evet emek hayatın dinamiği ne olursa olsun en değerli insan varlığı ve gücü…

Emeksiz olmaz, emekte karşılıksız olmaz.

Bağımsız Maden-İş Sendikası üyeleri SSS Holding şirketi Doruk Madencilik işçileri beş aydır ödenmeyen ücretleri ve diğer alacakları için Eskişehir Mihalıççık ilçesinde bulunan madenden Ankara’ya yürüme kararı alıyorlar.

Aylardan Nisan olmasına rağmen soğuk havada gece gündüz demeden yarı aç, yarı tok üşüyerek yolları tepeleri aşarak ekmek paraları için çoluk çocuğunun rızkını almak için Ankara’ya varıyorlar. Polis şiddetine ve baskısına direniyorlar. Sendika liderleri gözaltına alınıyor.

Önce madencileri görmezden gelen iktidar mücadelenin etrafında yükselen dayanışmanın ve kamuoyu desteği ile çok daha görünür bir işçi eylemine dönüşünce mecburen masaya oturuyor ve madencilerin hakkı olan ödemelerin yapılacağını kabul ediyor.

Aynı şekilde Gaziantep’te Bir-Tek-Sen sendikası başkanı Mehmet Türkmen tekstil sanayisinin güçlü olduğu bu şehirde Şireci Holdingin Sırma Halı fabrikasında ücretlerini alamayan işçiler direnişe geçiyor. Sonrasında sendika başkanı tutuklanarak cezaevine atılıyor.

Şimdi bu iki sendikanın tüzel kişilikleri var ama %1 olan işkolu barajını aşacak ve toplu iş sözleşmesi yetkisi alacak kadar üyeye sahip değiller ve buna rağmen diğer yetkili sendikalara mücadeleci sendikacılığın nasıl yapılacağını gösteriyorlar.

Bu nedenle yetkili sendikalar bu sendikaların mücadelesine destek olmuyorlar.

Öyle ki Türk-İş’in, Hak-İŞ’in ve DİSK genel merkezleri Ankara’da olmasına rağmen madencilere ziyaret etmediler ve dolaysıyla destekte vermediler.

Neden çünkü yapılan mücadeleci demokratik sendikacılığın kendileri için kötü örnek olduğu için…

Erdoğancı sendikacılık, işverenci sendikacılık ve devletçi sendikacılığın saltanatı sürsün diye rahatımız bozulmasın diye…

Bakalım nereye kadar bu saltanat devam edecek.

Hatırla sevgilim

Türkiye’de 1 Mayıs’ın yasal olarak kutlanmasına izin verilmesi, Doğu Bloku’nun yıkılmasıyla paralellik gösterir. Muhtemelen hâkim oligarşi komünizm ve sosyalizmin artık “yakın tehlike” olmadığına karar vermiş olmalıdır. Elbette bu durumda, 12 Eylül’de ağır darbeler yemiş bulunan sol hareketlerin, Doğu Bloku’nun yıkılması ile uğradığı büyük moral çöküntünün de rol oynadığını görmek gerekir. Katılım ve mücadele gayreti açıkça düşmüştür. Elli sene boyunca gördüğüm şey, Türkiye’de toplumsal yaşamın ve siyasete aktif katılımın ölümle akraba olduğudur.

1 Mayıs 1976. Ufak tefek olaylara rağmen ülkemiz standartlarında barışçıl olarak kutlanan bir “1 Mayıs” idi. Sıcak ve güneşli bir hava vardı.

Yine de bize komşumuz Yunanistan’dan üzücü bir haber geldi. Yunanlı şair ve sosyalist Aleksandros Panagulis Atina’da geçirdiği şüpheli bir trafik kazası sonucu öldü. Panagulis 1968’de askeri darbe lideri Georgios Papadopulos’a bir suikast girişiminde bulunmuş maalesef başaramamıştı. Ölümünden kısa bir süre önce darbenin gizli kalan işbirlikçilerini açıklamıştı. Cenazesinde halk ona “Athanatos&Ölümsüz” ismini verdi.

1 Mayıs 1977. Bu satırların yazarının katıldığı ikinci 1 Mayıs idi. Heyecanlı genç o gün çok istediği devrimin olacağını düşünmekteydi. Sabırsızlıkla kortej boyunca ileri geri yürüyor, devrimin başlamasını bekliyordu. Mahşeri bir kalabalık vardı. Devrim değil ama tuhaf bir saldırı başladı. Kesin ölen sayısı hala bilinmiyor fakat 35-36 olduğu ileri sürülüyor. Sol için tam bir kâbus yaşandı. Yollarda öfke içinde koşuşturuyorduk.

1 Mayıs 1978. 1978 1 Mayıs’ı meydanda sessiz fakat büyük bir öfkenin dolaştığı bir gösteri idi. Kalabalık 1977’dekinden daha az değildi fakat o kadar içe atılmış bir öfke vardı ki sanırım saldırganlar bu kez pusuyla saldırmaya dahi cesaret edemediler.

1 Mayıs 1979 sol içindeki farklılıklar ve güç mücadelelerinin iyice büyüdüğü bir ortamda geldi. Kahramanmaraş Katliamı’ndan sonra ilan edilen sıkıyönetim İstanbul’da 1 Mayıs’ta sokağa çıkma yasağı ilan etmiş, TKP etkisindeki sendikalar 1 Mayıs’ı İzmir’de anma kararı almış, pek çok sendika ve kuruluş da Taksim Meydanı’na ne bahasına olursa olsun çıkmaya karar vermişti. Sıkıyönetim komutanlığı pek çok önder kişiyi önceden gözaltına almıştı. Buna rağmen İstanbul’un çeşitli yerlerinde sokağa çıkan sosyalist ve işçiler işkencelerle gözaltına alındılar. Gözaltına alınanlar arasında TİP Genel Başkanı Behice Boran da vardı.

1 Mayıs 1980’de anma ve kutlamalar Mersin dışında tamamen yasaklandı. Çorum’da adeta bir iç savaş başlamak üzereydi. Bütün yurtta sıkıyönetim havası vardı. Sol hareketler için bir askeri darbenin yaklaştığı sır değildi. Türkiye bir iç savaş iklimi içerisine girmişti. Beklenen buydu ve sol bir darbenin ülkeye hâkim olamayacağını düşünüyordu. Büyük bir direniş ve mücadele bekleniyordu.

1981 yılında 12 Eylül darbecileri 27 Mayıs ve 1 Mayıs “Bahar Bayramı”nı kaldırdılar. Takvimlerden iki “bayram” eksilmişti.

Seneler sonra ilk kez 1 Mayıs ancak Emek Sineması’nın duvarları arasında kutlanılabildi.

1 Mayıs 1988 da tekrar sokağa çıkıldı. Birkaç bin kişi Taksim Meydanı’nı zorladı. Polisle girişilen çatışmalarda pek çok kişi yaralandı 85 kişi gözaltına alındı ve karakollardan işkence sesleri yükseldi.

1 Mayıs 1989 uzun yıllar sonra en çatışmalı 1 Mayıs olacaktı. O yıl sadece Taksim zorlanmadı, İstanbul’un ve yurdun farklı yörelerinde polis ile göstericiler arasında yoğun çatışmalar oldu. Şişhane Yokuşu’ndaki çatışmalarda 18 yaşındaki işçi Mehmet Akif Dalcı başından silahla vurularak öldürüldü. Bu olay göstericileri daha da öfkelendirdi ve Taksim’e giden yollarda çatışmalar şiddetlendi. Çatışmalar Dolapdere, Mecidiyeköy’e kadar yayıldı. Şişli’de şiddetlendi. Ertesi gün Mehmet Akif Dalcı’nın cenazesinde Zeytinburnu’nda neredeyse tam bir gün sürdü.

1990 1Mayıs’ı gözaltılar Mayıs’ı idi. 3000 civarında gösterici gözaltına alındı. 1991 benzer şekilde geçerken ilk kez 1992’de 1 Mayıs Gaziosmanpaşa’da yasal olarak kutlandı.

Türkiye’de 1 Mayıs’ın yasal olarak kutlanmasına izin verilmesi, Doğu Bloku’nun yıkılmasıyla paralellik gösterir. Muhtemelen hâkim oligarşi komünizm ve sosyalizmin artık “yakın tehlike” olmadığına karar vermiş olmalıdır.

Elbette bu durumda, 12 Eylül’de ağır darbeler yemiş bulunan sol hareketlerin, Doğu Bloku’nun yıkılması ile uğradığı büyük moral çöküntünün de rol oynadığını görmek gerekir. Katılım ve mücadele gayreti açıkça düşmüştür.

Elli sene boyunca gördüğüm şey, Türkiye’de toplumsal yaşamın ve siyasete aktif katılımın ölümle akraba olduğudur.

Ne yazık ki bunda değişen bir durum yoktur.

Bunu hatırla sevgilim.

Emek: İnsanın kendini yaratması

1 Mayıs, bir tarih değildir. 1 Mayıs, bir fikirdir. 1 Mayıs zihniyeti şunu söyler: İnsan, emeğinin nesnesi değil öznesi olmalıdır. 1 Mayıs zihniyetinin ufku, insanın özgürleşmesine bakar. İnsanın özgürleşmesi, yalnızca ekonomik değildir. İnsanın özgürleşmesi, bedensel, düşünsel, duygusal ve varoluşsal olmalıdır. İnsan, kendi emeğini ve kendi bedenini özgürleştirebildiği ölçüde vardır. Emeği elinden alındığında insan, yalnızca geçimini değil, anlamını da kaybeder. Bedeni denetlendiğinde insanın, yalnızca hareketi değil, varlığı da daralır. İlişkisi tahakküme dönüştüğünde insanın, yalnızca yakınlığı değil, insanlığı da eksilir. İnsan, yeniden kurabildiği her emekte, her bedensel özgürlük anında, her dayanışmada, her şiirde ve her düşüncede kendi varlığını yeniden doğrultur, diriltir ve derinleştirir. İnsan, kendini kurduğu kadar vardır. İnsan, kendini ancak özgür emekle, özgür bedenle, özgür düşünceyle kurabilir.

İnsan, tamamlanmış ve mükemmel bir varlık değildir. İnsan, hazır bir özle dünyaya gelip yaşayan bir varlık değildir. İnsanın bu dünyadaki hayatı, emekle, ilişkilerle, ilgilerle, düşünmeyle, duyguyla, mücadeleyle, dayanışmayla yaşamaktır. İnsanın varlığı ve varoluşu, olmuş bitmiş bir şey değildir. Hayat, insan için sürekli yeniden başlayan bir yaratma ve yapma süreci ve deneyimidir. Emek, hayattır. Emek, insanın sürekli bir şey yapması ve yaptığı iş içinde kendini yaratmasıdır. El attığımız her işte, kurduğumuz her sözde, girdiğimiz her ilişkide, sahip olduğumuz her tutkuda emek vardır. Emeğimizle dünyaya iz ve isim bırakırız. Emeğimiz kadar kendimizi ve dünyayı biçimlendiririz.

Emek, ontolojik derinliğimizdir. Emek, üretimden, verimden, maaştan, performanstan ve mecburiyetlerden daha fazla bir durumdur. Emek, kendimizle ve dünyayla kurduğumuz asli ve derin ilişkidir. Emekle yaptığımız her şey, aslında bizi dönüştürmektedir. Emek, ekonomiden fazlasıdır. Emek, ontolojimizdir. Emeğimiz yoluyla dünyada varolduğumuzu ve yaşadığımızı gösteririz. Emeğimizle yaşar ve anlam üretiriz. Emekle ve özgürlükle üretilen anlam, insanı büyütür, besler ve geliştirir. Zorlamayla, dayatmayla, bastırmayla empoze edilen doğmalar, kimlikler, kurgular, kurumlar ve kaynaklar, insanı küçültür, köreltir ve karartır.

İnsanın varoluşu emekle mümkündür. Emeğine yabancılaşan insan, kendine, hayata, dünyaya ve doğaya yabancılaşmıştır. Kendimizi ve dünyayı yaratan dinamik kaynak, emektir. Yaratıcılık ve yapıcılık, emekle mümkündür. Ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel ve dinsel sömürü, emeği insanı kuşatan ve tutuklayan demir bir kafese çevirmektedir. İnsanı kendi emeğinde kaybettiren her şey, sömürüdür. Çalışmasına rağmen kendisini bulamayan ve gerçekleştşirmeyen insan, kendine yabancılaşmıştır. Üreten ama ürettiğinin karşılığını alamayan insan, varlığını ve anlamını oluşturamaz ve her şeyini yitirir. Emek, var eder. Emeğin kendini gerçekleştirme, anlam ve varlık oluşturma deneyimi olmaktan çıkması insanı bir hiçliğe sürükler. İnsanı, varlık ve hiçlik durumuna sokan güç, emektir.

Varlık, insanın emeğiyle sürekli bağının olmasıdır. Hiçlik, insanın emeğiyle olan bağının kopmasıdır. Yaptığımız, ürettiğimiz, biriktirdiğimiz her şeyle bağımız devam etmelidir. Ne kadar çok şey yaptığımız önemli v öncelikli değildir. Önemli olan şey, emekle yaptığımız şeylerle bağımızın olup olmadığıdır. Yaptıığımız ve yaşadığımız şeylerle bağımızın kopması, bizi hiçliğe ve boşluğa düşürür. Fiziken yaşayan ama aşk, umut, değer ve anlam üretemeyen kişiler, sadece biyolojik olarak nefes alan, ama yaşamayı gerçekleştiremeyen varlıklardır. Emek, hiçliğe, boşluğa ve ölüme karşı verilmiş insani cevaptır. Yaptığımız sürece varız. Yokluğa karşı emeğimle yapıyorum cevabını verebiliyorsak, varız demektir. Anlamsızlığı, emekle kurduğumuz ve yaptığımız sürece aşabiliriz. Emek, boşluğa ve hiçliğe verilen yaratıcı yapma ve kurmadır. Doğmalar, kimlikler ve kurumlar, hiçbir şekilde insanı var edemezler ve anlam kaynağı olamazlar. İnsanı var eden anlam kaynağı, emektir.

İnsan, emeğiyle sömürülür. Emek sömürüsü, insanlığın en asli kötülük kaynağıdır. Bütün kötülükler, emek sömürüsünden kaynaklanır. Bütün kötülüklerin anası, emek sömürüsüdür. Hakim güçler, emek sömürüsünü rıza üreterek gerçekleştirirler. Emek sömürüsü, fabrikalarda, dilde, dinde, kültürde, okulda, ailede ve gündelik hayatta sürekli olarak üretilmektedir. Yoksulluğun kader, eşitsizliğin fıtrat, itaatin düzen olarak insana öğretildiği bir yerde yapılmak istenen şey, emek sömürüsüdür. Kader, fıtrat ve itaat adı altında üretilmek ve örtülmek istenen şey, emek sömürüsüdür. Emek sömürüsünün görünmezleşmesi için kader, fıtrat ve itaat gibi yalanlar ve yanılsamalar kutsal gerçekler ve doğmalar olarak dayatılmaktadır. Emek sömürüsünü gerçekleştirmek için iktidar sahipleri, insanları sadece çalıştırmakla yetinmezler. İktidar sahipleri, emek sömürüsünü gerçekleştirmek için çalışmanın anlamını da yazarlar ve kendi anlam yalanlarını hakikat olarak insanlara empoze ederler. İdeoloji, aile, devlet, gelenek ve din, emeği yönettiği gibi, emeğin anlamına da el koyar. Emek için en tehlikeli olan şey, sorgulanmayan ve konuşulmayan kimliklerdir, doğmalardır, dinlerdir, düzenlerdir, partilerdir, otoritelerdir. Güç sahipleri, emek sömürüsünü her şeyi normalleştirmek suretiyle yaparlar. Normal görünen ve işleyen şeyler, aslında insana karşı yapılan ve işlenen şiddet ve sömürüdür. Emek sömürüsünü, insanın normal alışkanlığı haline sokarlar. Alışkanlık, tahakkümün ve sömürünün en sessiz, görünmez ve ileri biçimidir. İnsanın kendi emeğine karşı yapılan şiddeti ve sömürüyü zorbalık olarak görmesi yerine hayatın olağan akışında işleyen düzen olarak görmesi, insanın eleştirel düşünme yeteneğinin körelmesi ve kısırlaşması anlamına gelmektedir. Eleştirel aklın olmadığı yerde emek sömürüsü kaçınılmaz olarak olağanlaşır.

1 Mayıs, emek sömürüsüne karşı aklı, duyguyu ve duyarlılığı en üst düzeyde canlı tutma çabasıdır. 1 Mayıs, salt işçi bayramı değildir. 1 Mayıs, insan emeği ve insan onuru arasındaki bağın hatırlanmasıdır, anlaşılmasıdır, anlatılmasıdır. İnsan onuru, çalışmakla kazanılan bir değerdir. İnsan onurunu kaybettiren şey, emek sömürüsüdür. İnsan onurunu koruyan şey, emeğin özgürleşmesidir. Emekçinin onuru, sadece aldığı ücretle ölçülemez. Emekçi bireyin onurunun ölçüsü, kendi hayatı üzerinde söz sahibi olup olmadığıdır. Emek tecrübesinde belirleyici ölçüt, özgürlüktür. 1 Mayıs zihniyeti, önümüze şu meydan okuyucu soruyu koymaktadır: İnsan, kendi emeğinin öznesi mi olacak, yoksa başkaları tarafından tanımlanan bir düzenin nesnesi mi olacak?

İnsan, kendi hayatının şiirini emeğiyle yazandır. Emek, sadece maddi ürünler üretmek değildir. Emek, sevgi, dayanışma, gelecek, umut, ümit, tutku üretmektir. Emek, kaba ve katı bir zorunluluk ve yük değildir. Emek, insanın çoğalması, büyümesi ve genişlemesidir. Emek, insanı yalnızlaştırmaz. Emek, insanı bir başka insana bağlar. Emekle birbirine bağlanan insanlar, Nazım Hikmet’in bahsettiği büyük insanlığı meydana getirirler. Büyük insanlık, emeğin ürünüdür. Barışçıl ve eşit yaşamanın zemini, emektir. Emeğimizle yaşarken sevebilir, edebiyat yapabilir, müzik yapabilir, sevişebilir, çoğalabilir, felsefe geliştirebilir, doğayı keşfedebiliriz. Emeğin kuru ve kaba bir zorunluluktan çıkartılarak insani bir yaratım ve yapma alanına dönüştürülmesi, bütün insanlığın önündeki en çetin meydan okumadır.

Emek, üretimdir. Ürettikçe emek, dünyayla duyusal bir temas, toprakla, bedenle ve yaşamla kurduğumuz bir ilişki ve diyalog deneyimine dönüşmektedir. Emek, ilişkidir. Emek, ekmektir. Ekmek, bizi yaşatan dokunuştur, yakınlıktır, anlamdır, estetiktir ve sıcaklıktır. Emek, bedenin tüketilmesi ve zayıflatılması değildir. Emek, bedenin, dünyayla kurduğu aktif ilişkidir. Beden, önemlidir. Beden, emektir. İnsan, bedeniyle yaşamakta, hissetmekte, arzulamakta, yorulmakta, direnmektedir. Bedenin bastırılması, dünyayla ve doğayla ilişkimizin bastırılmasıdır. Özgür beden yoksa, özgür düşünme de yoktur. Bedensel özgürlük, cinsellikten veya giyim meselesinden ibaret değildir. Bedensel özgürlük, insanın kendi varoluş ritmini belirleyebilmesi meselesidir. Bedenin üzerinde oturan ve oturtulan her otorite, bireyin dünyadaki dolaşımını ve illişkisini sınırlamakta ve yasaklamaktadır.

Tarih boyunca despotik iktidar biçimlerinin kurulması için hiçbir anlamı ve gerçekliği olmayan doğmalar üretilmiştir. Emeğe hiçbir ahlaki ve hukuki değer kazandırmayan köhnemiş doğmalar, kalıblar, kaynaklar ve yapılar, kurumsal, siyasal ve sosyal tahakküm biçimleri üretmişlerdir. Doğmatizm, emek sömürüsünü sağlayan denetim ve yönetim mekanizması işlevi görmüştür. Doğmatik teopolitik, bireyin bedenine, arzularına, görünüşüne, yaşam tarzına ve emeğine hep tahakküm etmek istemiştir. Despotik teopolitik, bireye özne olarak değil, itaat etmek zorunda olan beden olarak bakmaktadır. Doğmatik teopolitiğin bizzat kendisi emek ve insan sömürüsüne kaynaklık etmektedir. Teopolitik tahakküm düzeni ve zihniyeti, bedeni, bilinci, emeği ve hayatı kapatan despotizmdir. Teopolitik despotizm, hiçbir şekilde kendisinin eleştirilmesine ve sorgulanmasına izin vermemektedir. Teopolitik despotizmde özgürlük yoktur, onur yoktur, emek yoktur, eleştiri yoktur.

Otoriter ve totaliter sömürü düzenleri, insanları ekonomik, arzusal, sosyal, siyasal ve manevi açılardan biçimlendirmek ve yönetmek isterler. Otoriter ve totaliter düzenlerin ihtiyaçları bireyin ihtiyaçları olarak dayatılır. Sömürü düzenlerinde uyum özgürlük, tüketim doyum, işlevsellik anlam olarak sunulur. Sömürü düzenlerinde emeğin, özgürleştirici bir yaratım olarak bir anlamı yoktur. Sömürü düzenlerinde emek, sisteme uyum üretme aracıdır. Sistemin devamı için insan çalışır, düzen varolur ve düzenin çarkları işlemeye devam eder. Emeğin sömürüldüğü düzenler, insani ve içsel derinliği yok ederler. Sömürü düzenleri, emeğin insanın kendini gerçekleştirmesi olduğu gerçeğini yok ederler. İnsanlar, daha fazla şeye sahip olmanın kendileri için tek güvenlik yolu olduğunu düşünmeye başlarlar. İnsanlar, kendilerini korumak ve daha fazla şeye sahip olmak için emeklerini harcama yoluna giderler. Daha fazla şeye sahip olmak için harcanan emek, insanı açmaz, oluşturmaz, genişletmez ve ferahlatmaz. Daha fazla şeye sahip olmak için harcanan emek, benliği daraltır, kapatır ve boğar.

İnsanın kendi anlamını ve hayat stilini kurması, emekle mümkündür. Dışsal otoriteler, hazır kalıplar, dogmatik yapılar bireyin kendi varlığını yorumlama gücünü baskıladığında, emek de özgürlük alanı olmaktan çıkar. İnsanın kendi zamanına, kendi bedenine, kendi ilişkilerine ve kendi emeğine sahip çıkabilmesi gerekir. Özne olamayan insan, emeğinin de öznesi olamaz. Hazır anlamlarla yaşayan birey, kendi hayatını kurmaktan çok, kendisine verilen hayatı tekrar eder. Bu tekrar, hiçliğin başka bir yüzüdür. İnsanın en derin kaybı, sadece yoksulluk değildir. İnsanın en derin kaybı, kendi hayatının anlamını başkalarına devretmesidir.

Emek, sevmektir. Bu ifade, pornografik bir yönelim değildir. Bu ifade, bedenin, ilişkinin ve karşılıklılığın emeğini anlatır. İnsan ilişkileri kendiliğinden kurulmaz. Sevgi, temas, yakınlık, güven, sabır, açıklık, kırılganlık ve karşılıklı dönüşüm ister. İki insanın bedenleri ve ruhları arasında kurulan gerçek yakınlık, yalnız dürtü değildir. Sevgi, emekle örülen bir varoluş alanıdır. Sevmek, eğer rıza, karşılıklılık ve özgürlük içinde yaşanıyorsa, insanın kendini ve ötekini tanımasının en yoğun biçimlerinden biri olabilir. Sevgide beden, bir nesne değil, ilişkisellik alanıdır. Emek yalnız fabrikada, okulda ya da ofiste verilmez. Emek, bazen bir bakışta, bazen bir dokunuşta, bazen bir yakınlığı taşıyabilmekte verilir. İnsan, emeğini, severken verir. Gerçek yakınlık, zahmetsiz değildir. Sevmek, yaşamın bedenle kurduğu en yoğun emek biçimlerinden biridir.

Emek, yalnız ekonomik bir faaliyet değildir. Emek, varoluşun, bedenin, ilişkinin, özgürlüğün ve onurun kesişim noktasında duran insanî bir olaydır. Hiçlik ise bu alanların kopmasıyla büyür. İnsan, kendi emeğinin anlamını kaybettiğinde, kendi bedenine yabancılaştığında, kendi ilişkisini kuramadığında ve kendi hayatını yorumlayamadığında, yorgun düşer ve varlığının merkezini kaybeder. Özgürlük, soyut bir hak değildir. Özgürlük, emeğin, zihnin, bedenin ve anlamın geri kazanılmasıdır.

1 Mayıs, bir tarih değildir. 1 Mayıs, bir fikirdir. 1 Mayıs zihniyeti şunu söyler: İnsan, emeğinin nesnesi değil öznesi olmalıdır. 1 Mayıs zihniyetinin ufku, insanın özgürleşmesine bakar. İnsanın özgürleşmesi, yalnızca ekonomik değildir. İnsanın özgürleşmesi, bedensel, düşünsel, duygusal ve varoluşsal olmalıdır.

İnsan, kendi emeğini ve kendi bedenini özgürleştirebildiği ölçüde vardır. Emeği elinden alındığında insan, yalnızca geçimini değil, anlamını da kaybeder. Bedeni denetlendiğinde insanın, yalnızca hareketi değil, varlığı da daralır. İlişkisi tahakküme dönüştüğünde insanın, yalnızca yakınlığı değil, insanlığı da eksilir. İnsan, yeniden kurabildiği her emekte, her bedensel özgürlük anında, her dayanışmada, her şiirde ve her düşüncede kendi varlığını yeniden doğrultur, diriltir ve derinleştirir. İnsan, kendini kurduğu kadar vardır. İnsan, kendini ancak özgür emekle, özgür bedenle, özgür düşünceyle kurabilir.

Hala gerçek mi?

Mesele artık sadece “doğruyu bulmak” değil. Mesele, gerçeğin hâlâ var olduğuna ve hukukun hâlâ bir anlam taşıdığına dair zemini kaybetmemek. Çünkü o zemin çöktüğünde, geriye tartışılacak bir hakikat değil — sadece rekabet eden şüpheler kalır.

Modern siyaset artık yalnızca fikirlerin, programların ya da ideolojilerin rekabet alanı değil. İçinde yaşadığımız çağ, Byung-Chul Han’ın kavramsallaştırdığı haliyle bir "enfokrasi" düzenine işaret ediyor. Yani enformasyonun hakikatin yerini aldığı; görünürlüğün gerçekliğin önüne geçtiği bir düzen.

Han’ın “Enfokrasi” kitabında vurguladığı gibi, iktidar artık bilgiyi saklayarak değil, onu aşırı üretip dolaşıma sokarak kurulur. Enformasyonun bolluğu, hakikati daha erişilebilir kılmaz; aksine onu bulanıklaştırır. Gürültü arttıkça anlam dağılır.

Türkiye'de son dönemde muhalefet aktörlerine yönelik dolaşıma giren videolar ve içerikler bu çerçevede okunmayı hak ediyor. Bu içeriklerin önemli bir kısmı, siyasi tartışmayı politik zeminden koparıp kişisel hayatlara indirgeme eğiliminde. Tartışma, "ne söylüyor?" sorusundan "nasıl bir insan?" sorusuna kaydırılıyor.

Bu kayma tesadüfi değil.

Enfokratik düzende siyaset, programlar üzerinden değil algılar üzerinden yürür. Çünkü algı hızlıdır, duygusaldır ve kolay yayılır. Bir video, saatler süren bir politika tartışmasından daha etkili olabilir. Üstelik doğruluğu tartışmalı olsa bile. Hatta bazen tam da bu tartışmalı olma konusu, onun yayılma gücünü artırır.

Ancak bugün geldiğimiz noktada mesele yalnızca itibarsızlaştırma kampanyalarıyla sınırlı değil. Daha derin, daha sarsıcı bir kırılma yaşıyoruz: Gerçeklik duygumuzu kaybediyoruz.

Açılan davalar, gözaltılar, tutuklanan isimler… Eskiden bu gelişmeler "ne oldu?" sorusunu doğururdu. Bugün ise giderek daha fazla insan ilk refleks olarak şunu soruyor: "Bu gerçekten mi oldu, yoksa bir projenin parçası mı?" Bu soru, sağlıklı bir sorgulamanın değil; yaygınlaşmış bir güvensizliğin göstergesi.

Ve belki de en tehlikelisi şu: Bu şüphe artık istisna değil, norm haline geliyor.

Bu noktada Byung-Chul Han’ın işaret ettiği tehlike somutlaşıyor: Enformasyon fazlası, eleştirel düşünceyi güçlendirmek yerine onu felç edebiliyor. Her şeyin tartışmalı hale geldiği bir ortamda, hiçbir şeyin kesinliği kalmıyor. Şüphe, hakikate ulaşmanın aracı olmaktan çıkıp, hakikatin yerine geçiyor.

Oysa burada asıl mesele siyaset değil.

Eğer bir toplumda insanlar hukuki süreçlere bile "gerçek mi, yoksa kurgu mu?" diye bakmaya başlamışsa, bu durum hukukun kendisini aşındırmaya başlamış demektir. Hukuk yalnızca kararlarla değil, o kararlara duyulan güvenle var olur. Güven zedelendiğinde, en doğru karar bile ikna edici olmaktan çıkar.

Bu nedenle bugün yaşananları sadece muhalefete yönelik bir itibarsızlaştırma stratejisi olarak görmek eksik kalır. Çünkü bu süreç yalnızca siyasi aktörleri hedef almıyor; aynı zamanda hukukun meşruiyet zeminini de aşındırıyor.

Ve bu, çok daha büyük bir tehlikedir.

Çünkü siyaset doğası gereği serttir, değişkendir, hatta zaman zaman kirlenir. Ama hukuk, o sertliğin ve belirsizliğin içinde ayakta kalan son zemindir. Eğer o zemin de kayganlaşırsa, artık kimse için sağlam bir yer kalmaz. O zaman tartışma, kimin haklı olduğu değil; neyin gerçek olduğu sorusuna dönüşür.

Peki bu noktada ne yapmalı?

Bu soruya verilecek cevap, çoğu zaman beklendiği kadar büyük ya da karmaşık değil. Ama zor.

Çünkü mesele artık sadece doğru bilgiye ulaşmak değil; doğru olanın varlığına yeniden inanabilmek.

Bugün en temel ihtiyaç, reflekslerimizi yavaşlatmak. Her gördüğümüze anında tepki vermemek. Her dolaşıma gireni gerçek kabul etmemek. Çünkü enfokratik düzende asıl güç, yalnızca üretenlerde değil; sorgulamadan tüketenlerde ortaya çıkar.

Ama bundan da önemlisi şu:

Eğer bir toplumda insanlar hukuki süreçleri dahi birer “senaryo” gibi okumaya başlamışsa, burada bireysel dikkat yetmez. Bu, yapısal bir aşınmadır. Ve bu aşınma, yalnızca siyasal aktörleri değil, hukukun kendisini hedef alır.

Hukukun itibarı, bir kez zedelendiğinde kolay geri gelmez. Çünkü hukuk, sadece adalet dağıtmakla değil; adaletin var olduğuna dair inancı sürdürmekle ayakta kalır.

O inanç kaybolduğunda, mahkeme kararları hükmünü yitirmez belki ama anlamını yitirir.

Ve anlamını yitiren bir hukuk düzeninde, artık kimse gerçekten güvende değildir.

Bu yüzden mesele artık sadece “doğruyu bulmak” değil.

Mesele, gerçeğin hâlâ var olduğuna ve hukukun hâlâ bir anlam taşıdığına dair zemini kaybetmemek.

Çünkü o zemin çöktüğünde, geriye tartışılacak bir hakikat değil — sadece rekabet eden şüpheler kalır.

*Byung-Chul Han, Enfokrasi: Dijitalleşme ve Demokrasinin Krizi, Ketebe Yayınları, 2022.

Okul cinayetleri politiktir, çözümü de

Toplumsal dayanışma yalnızca mum yakmak değildir. Asıl dayanışma; o mumu yakmadan önce, o çocukların büyüdüğü mahallelere eşit kaynak aktarmak, okullarına nitelikli öğretmen göndermek, karınlarını doyurmak ve onları gerçekten dinlemektir. Bu isimlerin her yıl büyüyen bir listeye dönüşmemesi için gereken tek şey siyasi iradedir. Araçlar elimizde. Bilgi elimizde. Model elimizde. Eğitime yatırım politik bir tercihtir. Ve bu tercihi doğru yapmak, bir lütuf değil; devletin çocuklarına olan borcudur.

Türkiye arka arkaya iki okul faciasıyla sarsıldı. Şanlıurfa'nın Siverek ilçesinde bir lisenin eski öğrencisi okula pompalı tüfekle girdi, 16 kişiyi yaraladı, ardından hayatına son verdi. Henüz o acı dinmemişken, Kahramanmaraş'ta 14 yaşındaki bir çocuk sırt çantasına koyduğu beş silahla okuluna gitti ve iki sınıfı taradı. Sekizi öğrenci, biri öğretmen 10 kişi hayatını kaybetti.

Toplum şoke oldu. Haklı olarak. Ama şok politikaya dönüşmezse geçer gider. Taziyeler biter, soruşturmalar sürüncemede kalır ve bir sonraki saldırıda yeniden başlarız. Bu döngünün kırılması gerekiyor.

“Münferit” Artık Yetmiyor

Her seferinde aynı kelimeyi duyuyoruz: münferit. Bireysel vaka. Terörle bağlantısı yok. Soruşturma başlatıldı.

Peki birbirini günler içinde izleyen, farklı illerde, farklı faillerce gerçekleşen saldırılar hâlâ münferit midir; yoksa bu olaylar bir sistemin ürettiği semptomlar mıdır? Bu ayrımı yapmadan konuyu münferitliğe bağlamak, yangını söndürmek yerine dumanı dağıtmaya çalışmaktır.

Bu Çocuklar Neden Bu Kadar Öfkeli?

Bu soruyu failleri aklamak için değil, gerçek çözüme giden yolun kapısını aralamak için soruyorum.

Şiddet olaylarına bakıldığında karşımıza çıkan ilk gerçek şudur: bu olayların büyük çoğunluğu ergenlik çağında yaşanıyor. Bu tesadüf değil; ancak ergenliği tek başına bir risk faktörü olarak görmek yanıltıcı olur. Nörobilim alanında ergenlik araştırmalarının önde gelen isimlerinden Temple Üniversitesi'nden psikolog Laurence Steinberg ve Cornell Üniversitesi'nden nörobilimci B.J. Casey'nin çalışmaları, bu dönemin beyin gelişimindeki yapısal bir dengesizlikle şekillendiğini ortaya koyuyor: Duygu ve ödül işlemeyle ilgili beyin bölgeleri hız kazanırken, dürtü denetiminden ve mantıksal kararlardan sorumlu prefrontal korteks henüz olgunlaşmamıştır. Steinberg bu durumu, güçlü bir motoru fren sistemi yerli yerine oturmadan çalıştırmaya benzetir.

Ancak bu biyolojik gerçeklik tek başına şiddeti açıklamaz. Aynı araştırmalar şunu da vurguluyor: söz konusu nörogelişimsel özellik, yoksulluk, dışlanma ve şiddete maruz kalma gibi toplumsal risk faktörleriyle bir araya geldiğinde çok daha yıkıcı bir potansiyele dönüşüyor. Ergenlik bir kader değil; onu patlayıcı hâle getiren zemin, toplumsal ihmaldir.

Sosyal dışlanmanın şiddetle ilişkisini inceleyen çok sayıda çalışma, kronik reddedilmenin — akran zorbalığı, sosyal izolasyon, karşılıksız sevgi — okul saldırılarını gerçekleştiren ergenlerde ortak bir zemin oluşturduğunu gösteriyor. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'nin (NIH) geniş ölçekli gençlik şiddeti raporları ise düşük sosyoekonomik düzey ve yoksulluğun ergenlik çağında şiddet için orta düzeyde ama tutarlı risk faktörleri olduğunu belgeliyor.

Cinsiyet meselesine de burada değinmek gerekiyor. Erkek çocuğa iletilen 'sert ol, ağlama, güçlü dur' mesajı, duygularını sağlıklı biçimde ifade edecek araçları elinden alır. Duygularını ifade etmeyi öğrenememiş bir çocuk, o birikimi eninde sonunda başka bir yolla dışarı çıkarır. Çoğu zaman öfkeyle, bazen şiddetle.

Peki bu enerji neden sağlıklı kanallara akamıyor? Çünkü o kanallar tıkalı. Gençler etrafa bakıyor ve şunu görüyor: torpil kazanıyor, liyakat kaybediyor. Sahte diplomalarla elde edilmiş unvanlar, siyasi kayırmacılık. Çalışmak artık geleceği garanti etmiyor. Bu tablo bir gencin sisteme olan inancını kemiriyor. İnancını yitiren gencin kurallara bağlılığı da zayıflıyor.

Kantindeki Yarım Tost

Okulun kantininde, margarinle yağlanmış bayat ekmeğe basılmış yarım tostu veresiye yazdıran çocuğu düşünün. O çocuk her sabah okula geliyor, aç geliyor ve utanarak defteri uzatıyor. O defterde biriken sadece borç değil; damgalanma hissi, aşağılanma korkusu, 'ben burada istenmiyor muyum?' duygusu.

O çocuğa sesleniyorum: Senden özür dilerim. Bu senin suçun değil. Bu, seni bu hâlde okula göndermek zorunda kalan sistemin suçudur.

Aç bir çocuk öğrenemez. Öğrenemeyen çocuk sisteme dahil olamaz. Dahil olamayan çocuk yabancılaşır. Ve yabancılaşan çocuk; öfkesini, umutsuzluğunu eninde sonunda bir yere boşaltır.

Bu süreç çoğu zaman zincirleme ilerler: ekonomik yoksulluk, psikolojik stres, aile içi çatışma, çocuk ve ergenlerde davranış sorunları ve ardından okul ortamında şiddet. Bu nedenle şiddeti yalnızca okul içinde görülen bir problem olarak değerlendirmek yeterli değildir.

Ekranlar ve Oyunlar da Bir Şeyler Öğretiyor

Suç, mafya ve silah odaklı diziler bir örümcek ağı gibi neredeyse tüm televizyon kanallarını sarmış, her akşam prime time'da yayınlanıyor. Bu yapımlar şiddeti çözüm yöntemi olarak adeta açıkça dayatıyor. Kanlı intikam sahneleri, güç göstergesi olarak sunulan silah, romantize edilen mafya kültürü; bunlar milyonlarca çocuğun zihnine yıllarca, her gece işleniyor.

Buna bir de şiddet içerikli bilgisayar oyunlarını ekleyin. Saatlerce süren bu deneyimler; çocuğun dış dünyayla kurduğu bağı zayıflatıyor, empatiyi köreltiyor, şiddeti olağanlaştırıyor. Akran zorbalığı ve fiziksel şiddet de artık sosyal medya aracılığıyla normalleşiyor. Dövüş videoları paylaşılıyor, izleniyor, alkışlanıyor. ABD'de yaşanan okul saldırılarını uzaktan izlerken 'bu bizde olmaz' diyorduk. Olmazdı, ama oldu.

O Çığlığı Kim Duyacak?

Siverek'teki saldırgan, saldırıdan günler önce okulun sosyal medya hesabına 'Hazır olun, bu okulda birkaç gün sonra saldırı olacak' yazmıştı. Bu bir çığlıktı. Kimse duymadı.

Oysa o çığlığı duyacak insanlar var: psikolojik danışmanlar, PDR uzmanları... Bu meslek grubu tam da bunun için yetiştirilmişti. Bir çocuğun içe kapanışını, öfkesini, yalnızlığını, kırılganlığını fark etmek için. Silah çocuğun eline geçmeden önce o sinyali okumak için.

Ama bugün atama bekleyen yüzlerce PDR uzmanı evde oturuyor. Okullarda ise o kadrolar boş. Bir uzman beş yüz öğrenciye bakıyor ve zamanının büyük bölümünü idari işlerle geçiriyor. Bu, bürokratik bir zafiyet değil; doğrudan bir güvenlik açığıdır.

Aynı şekilde, okul sosyal hizmeti büyük bir önem taşımaktadır. Okullar sadece eğitim verilen yerler değil, aynı zamanda çocukların risklerinin erken fark edilebildiği, koruyucu ve önleyici müdahalelerin yapılabildiği kritik alanlardır. Bu süreçte sosyal hizmet uzmanları, psikologlar, psikolojik danışmanlar, çocuk gelişimciler, psikiyatristler ve yerel yönetim birimleri birlikte çalışmak zorundadır.

Güvenlik Kamerası Öfkeyi Durduramaz

Saldırıların ardından gelen ilk öneri her zaman aynıdır: daha fazla kamera, daha sıkı kapı denetimi, okullara güvenlik personeli. Bu önlemlerin sınırlı bir değeri vardır; ama bunları çözümün merkezine koymak büyük bir yanılgıdır.

ABD, okul güvenliğine dünyanın en fazla kaynağını ayıran ülkelerden biridir. Metal dedektörler, silahlı güvenlik görevlileri, aktif atıcı tatbikatları; sonuç ortada: saldırılar azalmadı. Dahası araştırmalar, güvenlik odaklı bu dönüşümün okul iklimini olumsuz etkilediğini, öğrencilerde kronik stres ve yabancılaşma yarattığını ortaya koyuyor.

Okullar; denetim ve kontrol alanına değil, güven ve aidiyete dayalı bir ortama ihtiyaç duyuyor. Gerçek güvenlik; bir çocuğun okulda tanındığını, dinlendiğini ve değer gördüğünü hissetmesidir. Özetle: Merkezinde güvenlik olan değil, içinde güvenlik de olan bir çözüm modeline geçilmelidir.

Dünya Biliyor, Biz Neden Bilmiyoruz?

Finlandiya, Japonya, Kanada, Almanya, İsveç, Singapur. Bu ülkelerin eğitim sistemleri tesadüfen başarılı değil. Hepsinin ortak paydası şu: öğrenciyi bir sınav nesnesi değil, gelişen bir birey olarak gören anlayış. Öğretmene toplumsal itibar veren yapı. Psikolojik desteği sistemin zorunlu bir parçası olarak sunan örgütlenme. Müfredatı siyasete değil bilime dayandıran anlayış.

Türkiye'nin bu modelleri birebir kopyalaması gerekmez. Ama özgür düşünmeyi, eleştirel aklı, özgüveni ve vicdanı merkeze almayı kendi kültürel ve sosyal gerçeklikleriyle harmanlayan özgün bir model kurmak hem mümkün hem de zorunludur.

Bunun için önce dürüst bir itiraf gerekiyor: Son çeyrek yüzyılda Türkiye'de uygulanan eğitim politikaları bu ilkelerden giderek uzaklaştı. 'Maarif modeli' adı altında sunulan düzenlemeler, bilimden değil ideolojiden beslendi. Ortaya çıkan şey bir eğitim çarpıklığından başka bir şey olamadı.

Yapılabilir Olan Var — ve Kanıtı da Var

İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin hayata geçirdiği Yuvamız İstanbul, Halk Süt ve okul yemeği projeleri, doğru sosyal politikanın gerçek sonuçlar ürettiğini gözler önüne seriyor. Bu programlar sadece sosyal yardım değil; bir çocuğa 'sen burada görülüyorsun, değer taşıyorsun' mesajı veren politika araçlarıdır.

Uluslararası araştırmalar açıkça ortaya koyuyor: Erken yaşta sunulan nitelikli destek, yetişkinlikte şiddet ve suç eğilimini anlamlı ölçüde düşürüyor. İstanbul'da işe yarayan Siverek'te de işe yarar. Kahramanmaraş'ta da. Türkiye'nin her köşesinde de. Bu uygulamaların ulusal ölçeğe taşınması için gereken ne vizyon eksikliği ne teknik kapasite. Gereken siyasi iradedir.

Hükümete Somut Öneriler

Yapılması gerekenler bellidir:

Her çocuk devlet okulunda ücretsiz, sıcak ve doyurucu en az bir öğün yemek yiyebilmelidir. Kantinde veresiye defteri tutan çocuk kalmamalıdır.

Her okulda yeterli sayıda PDR uzmanı aktif olarak görev yapmalıdır. Evde atama bekleyen uzmanlar derhal okullara kazandırılmalı; bu uzmanlar idari işlerden değil çocuklardan sorumlu olmalıdır.

Okullarda güvenlik ihtiyacı gerçektir; ancak bu ihtiyaç, okulları katı bir denetim alanına dönüştürerek karşılanamaz. Görevlendirilecek personelin çocuk gelişimi ve pedagoji konusunda yeterli bir formasyon almış olması zorunludur.

Eğitim sistemi, siyasi müdahaleden bağımsız ve bilim temelli olarak yeniden kurulmalıdır. Öğretmenin mesleki saygınlığı yeniden inşa edilmeli, öğrenci eleştirel düşünen bir birey olarak yetiştirilmelidir.

Ruhsatlı silahların hane içinde güvenli muhafazasına ilişkin standartlar güçlendirilmelidir. Bir babanın kasasındaki silah 14 yaşındaki çocuğun eline geçiyorsa denetim mekanizmaları çökmüş demektir.

Şiddet içerikli yayın ve oyunlara yönelik denetim standartları güçlendirilmeli, medya okuryazarlığı gerçek anlamda okul müfredatına taşınmalıdır.

Furkan. Belinay. Zeynep. Şuranur. Kerem. Adnan. Yusuf. Bayram Nabi.

Kahramanmaraş'ta o öğle saatinde sınıflarında hayatını kaybeden çocukların isimleri bunlar.

Son Söz

Toplumsal dayanışma yalnızca mum yakmak değildir. Asıl dayanışma; o mumu yakmadan önce, o çocukların büyüdüğü mahallelere eşit kaynak aktarmak, okullarına nitelikli öğretmen göndermek, karınlarını doyurmak ve onları gerçekten dinlemektir.

Bu isimlerin her yıl büyüyen bir listeye dönüşmemesi için gereken tek şey siyasi iradedir. Araçlar elimizde. Bilgi elimizde. Model elimizde. Eğitime yatırım politik bir tercihtir. Ve bu tercihi doğru yapmak, bir lütuf değil; devletin çocuklarına olan borcudur.

Mahkemeler demokrasiyi nasıl baltalıyor?*

Yaygın kanıya göre, mahkemeler seçilmiş hükümetten bağımsız olduğunda, yargı demokrasinin gerilemesine karşı bir kale görevi görür. Oysa mahkemeler hükümetten bağımsız olsalar bile, yargının davranışları sıklıkla demokrasiyi baltalamaktadır. Bu makale, demokrasiyi baltalayan beş farklı yargı davranışı türünü belirlemekte ve bu davranışları açıklayan kurumsal bir teori sunmaktadır. Hakim seçme kurumları gücü tek bir aktör veya grupta yoğunlaştırdığında, mahkemenin zaptını (court capture) mümkün kılar ve demokrasiye zarar veren yargı davranışlarına yol açar. Paradoksal olarak, seçilmiş hükümet dışındaki aktörler mahkemeleri ele geçirdiğinde, yargı hükümetten bağımsız olabilir ancak demokrasiyi baltalayıcı davranabilir. Yargıç seçme gücünü dağıtan kurumsal reformlar ve demokrasi yanlısı yargı müttefiklerinin seferberliği, mahkemelerin demokrasiyi baltalamak yerine korumalarını sağlayabilir.

Demokratik gerileme giderek yasal yollarla gerçekleştiği için, mahkemeler çoğu yerde merkezi aktörler haline gelmiştir.

Seçilmiş siyasi liderler, Brezilya, İsrail, Meksika, Macaristan, Hindistan, Polonya, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri’nde olduğu gibi pek çok demokratik erozyon vakasında yargıyla çatışmıştır.

Yaygın kanı, mahkemelerin seçilmiş hükümetten bağımsız olduğunda “demokrasinin kalesi” olarak davrandıkları yönündedir. ABD Anayasası’nın mimarlarından Alexander Hamilton, yargının seçilmiş siyasetçilerin “tecavüz ve baskılarına karşı mükemmel bir engel” olduğunu yazmıştı.

Bu entelektüel geleneğe dayanarak akademisyenler, bağımsız yargıları “demokrasinin savunucuları” olarak yüceltmektedir.

Yargının demokrasiyi savunduğu yaygın biçimde varsayılırken, bu makale mahkemelerin sıklıkla demokrasiyi baltaladığını da savunmaktadır.

Mahkemeler seçilmiş hükümete bağımlı olduğunda, genellikle yürütmenin iktidar gaspını kolaylaştırarak demokrasiye zarar verirler.

Ancak mahkemeler seçilmiş hükümetten bağımsız olduklarında bile yani hükümetin etkisinden uzak kararlar alabiliyor olsalar bile dünya genelinde çeşitli antidemokratik davranışlarda bulunabilmektedir.

Yargıçlar özgür ve adil seçimleri baltalamış, vatandaşların haklarını kısıtlamış, seçilmiş yetkililerin yönetme gücünü aşırı sınırlamış ve hatta askeri darbeleri meşrulaştırmıştır.

Şaşırtıcı şekilde mahkemeler, demokrasiyi yalnızca yürütmeyi destekleyerek değil, ona karşı agresif bir şekilde mücadele ederek de tehlikeye atabilmektedir.

Mahkemeler bazen neden demokrasiyi baltalıyor? Ve mahkemeleri demokrasi için nasıl çalışır hale getirebiliriz?

Cevabın, yargıçların nasıl seçildiğinde yattığını savunuyorum. Yargıç seçme kurumları gücü tek bir siyasi figür veya grupta yoğunlaştırdığında, mahkeme zaptına (court capture) olanak tanır; yani siyasi, ekonomik veya sosyal aktörler mahkeme kararlarını kendi çıkarları lehine etkileyebilir.

Mevcut araştırmalar ağırlıklı olarak seçilmiş hükümetlerin mahkemeleri nasıl ele geçirdiğine odaklanırken, ben siyasi partilerden etnik gruplara, askeriyeden iş çevrelerine kadar çok çeşitli aktörlerin yargıyı demokrasiyi baltalamak için kullanabileceğine inanıyorum.

Paradoksal olarak, seçilmiş hükümet dışındaki aktörler mahkemeleri ele geçirdiğinde, yargı hükümetten bağımsız olabilir fakat demokrasiyi baltalayıcı davranabilir.

Mahkemelerin demokrasiyi neden baltaladığını anlamak, onları reforme etmek için de bir yol haritası sunar. Yargıç seçme kurumları gücü dağıttığında örneğin nitelikli çoğunluk gerekliliği, seçim sürecinde paylaşılan yetki veya yargıçlar için süre sınırlaması yoluyla mahkemeleri zapt edilmekten korur.

Seçilmiş yetkililer ve sosyal hareketler gibi demokrasi yanlısı yargı müttefiklerinin seferberliği de mahkemelerin demokrasiyi savunma gücünü artırabilir.

Mahkemeler Demokrasiye Karşı

Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt’ın bu dergide yazdığı gibi, yargı gibi çoğunluk dışı kurumlar ya “demokrasiyi güçlendirici” ya da “demokrasiyi baltalayıcı” olabilir.

Akademisyenler uzun zamandır, seçilmemiş yargıçların seçilmiş çoğunlukların meşru politika tercihlerini engelleyerek demokrasiyi tehlikeye atabileceğini savunmaktadır.

Ancak ben, bunun ötesinde demokrasiyi baltalayan pek çok yargı davranışı türü olduğunu savunuyorum. Yargının davranışının demokrasiyi baltalayıp baltalamadığını ve nasıl baltaladığını anlamak için önce demokrasiyi tanımlamak gerekir.

Steven Levitsky ve Lucan Way’in tanımına göre demokrasi şu unsurları gerektirir:

“Özgür, adil ve rekabetçi seçimler”;

“Tam yetişkin oy hakkı” ve

“konuşma, basın ve örgütlenme özgürlüğü dahil geniş sivil özgürlük korumaları”;

“Seçilmiş yetkililerin yönetme gücünü sınırlayan seçilmemiş ‘vesayetçi’ otoritelerin (örneğin ordu, monarşi veya dini kurumlar) yokluğu”;

“İktidardakiler ile muhalefet arasında eşit bir oyun alanı.”

Yargı, demokrasiyi bu boyutların her birinde baltalayabilir. Demokrasi çok boyutlu bir kavram olduğu için, demokrasiyi baltalayan birden fazla ve farklı yargı davranışı türü vardır.

Ayrıca, mahkemelerin hükümet aleyhine karar verip vermemesi yargı bağımsızlığının en yaygın kullanılan ölçütü olsa da yargının demokrasiyi koruyup korumadığını veya baltalayıp baltalamadığını tam olarak ayırt edemez.

Seçilmiş hükümet sivil özgürlükleri kısıtlamaya çalışıyorsa, hükümete karşı karar vermek demokrasiyi korur. Ancak hükümet politikaları sivil özgürlükleri genişletmeyi veya hesap vermeyen bir orduyu sivil denetime almayı amaçlıyorsa, hükümete karşı karar vermek demokrasiye zarar verir.

Yargı davranışının demokrasiyi baltalayıp baltalamadığını ve nasıl baltaladığını belirlemek için mahkeme kararlarının somut içeriğine bakmak gerekir. Bu makale, demokrasiyi baltalayan beş farklı yargı davranışı türünü belirlemektedir.

Yürütmeyi Güçlendiren Davranış

Mahkemelerin demokrasiyi baltaladığı ilk ve en yaygın yol, sistematik olarak seçilmiş hükümeti kayırarak oyun alanını iktidardakiler lehine eğmektir.

Dünya genelinde yargı organları sıklıkla “yürütme yetkisinin genişletilmesi” sürecini (executive aggrandizement) mümkün kılmıştır. Bu süreçte seçilmiş yürütme organları kendi güçlerini sınırlayan denetim mekanizmalarını zayıflatır.

Yürütmeyi güçlendiren davranışın net bir göstergesi, yüksek mahkemelerin 1990’dan beri 19 ülkede görevdeki başkanların anayasal olarak belirlenmiş görev sürelerini aşmalarına izin vermesidir.

Örneğin 2021’de El Salvador’da Anayasa Mahkemesi, Başkan Nayib Bukele’nin ikinci kez aday olmasına izin verdi; oysa anayasa altı ayrı maddede ardışık başkanlık yasağı getirmektedir.

Bolivya’da 2017’de halk anayasa değişikliği referandumunda Evo Morales’in dördüncü kez aday olmasını reddettiği halde, iktidara yakın Anayasa Mahkemesi süresiz yeniden seçilme hakkı tanıdı.

Seçimleri Baltalayan Davranış

Mahkemeler, özgür, adil ve rekabetçi seçimleri zayıflatarak demokrasiye zarar verir. Yargı yürütmeye bağımlı olduğunda, muhalefetin kazandığı seçimleri iptal etmiş veya hükümsüz kılmıştır.

Bu durum örneğin 2010’da Fildişi Sahili’nde, 2019’da Türkiye’de, 2016 ve 2024’te Venezuela’da yaşanmıştır.

Ancak mahkemeler bazen tam tersi yönde karar vererek de seçimleri baltalamıştır: iktidardaki hükümetlerin meşru zaferlerini zayıflatmışlardır.

Arap Baharı sırasında Mısır buna çarpıcı bir örnektir. 2012’de Mısır Yüksek Anayasa Mahkemesi, İslâmcıların önderliğindeki parlamentoyu feshederek kırılgan demokratik geçiş sürecini sabote etmiştir. Bu, Mısır’ın 60 yıl sonra halk tarafından seçilen ilk parlamentosuydu. Birkaç ay sonra aynı mahkeme planlanan parlamento seçimlerini iptal etti. Yeni seçilen İslâmcı hükümete karşı son derece bağımsız olmasına rağmen Mısır yargısı, özgür ve adil seçimleri korumak yerine rayından çıkardı.

Seçimleri baltalama davranışına başka klasik bir örnek Tayland’dır. 2006 Mayıs’ında Tayland Anayasa Mahkemesi, Başbakan Thaksin Shinawatra’nın seçim zaferini iptal etti. Bu karar, Tayland Kralı’nın yüksek yargı mensuplarına seçim sonuçlarını iptal etmeleri çağrısından sadece birkaç gün sonraydı.

Thaksin üç kez üst üste seçim kazanmış olmasına rağmen yargı, seçilmiş hükümetten çarpıcı bir bağımsızılık göstererek seçim sonuçlarını geçersiz kıldı ve 2006 askeri darbesine zemin hazırladı.

2014’te Anayasa Mahkemesi yine seçilmiş bir başbakanı görevden aldı; bu kez Thaksin’in kız kardeşi Yingluck Shinawatra’yı. Bu karar, iki hafta sonra başka bir askeri darbenin yolunu açtı.

Tayland yargısının seçimlere karşı “Whac-a-Mole” (Lunaparklardaki tokmakla köstebek vurma) oyunu bugün de devam ediyor. 2025’te Anayasa Mahkemesi Thaksin’in kızı Başbakan Paetongtarn Shinawatra’yı da görevden aldı.

Siyaset bilimci Eugénie Mérieau’nun belirttiği gibi, 1997’den beri Tayland Anayasa Mahkemesi “çoğu pro-demokrasi, anti-askeri siyasi partiyi kapattı, tüm seçilmiş başbakanları görevden aldı ve iki askeri darbenin yolunu açtı.”

Hakları Kısıtlayan Davranış

Mahkemeler demokrasiyi, vatandaşların haklarını (oy kullanma hakkı ve sivil özgürlükler dahil) korumak yerine kısıtlayarak da baltalar. Özellikle tek bir etnik veya baskın grubun hâkim olduğu siyasi sistemlerde yargı, dışlanmış grupların haklarını sıklıkla kısıtlar.

ABD Yüksek Mahkemesi’nin sicili buna örnektir: 1857’de Dred Scott kararında, Afrikalı köle veya eski kölelerin “beyaz insanın saygı duymak zorunda olduğu hiçbir hakkı olmadığını” belirterek vatandaş olamayacaklarına hükmetti.

1875’te Minor v. Happersett kararında kadınlara oy hakkı tanınmamasını anayasaya uygun buldu.

1896’da Plessy v. Ferguson kararında “ayrı ama eşit” doktriniyle ırk ayrımcılığını meşrulaştırdı.

Yani mahkemeler, seçilmiş hükümetten bağımsız olsalar bile vatandaşların haklarını aktif olarak kısıtlayabilmektedir.

Seçilmemiş Elitleri Güçlendirmek

Yargı organları, demokrasiyi seçilmemiş elitleri (asker, monarşi, iş dünyası ve dini otoriteler) güçlendirerek de zayıflatır. Aşırı durumlarda mahkemeler askeri darbeleri bile meşrulaştırmıştır. 2009’da Honduras’ta Yüksek Mahkeme, Başkan Manuel Zelaya’ya karşı askeri müdahaleye yasal kılıf hazırladı. Asker darbe yapıp Zelaya’yı sürgüne gönderince, yargı da askeri komutanları akladı.

2000’de Pakistan Yüksek Mahkemesi General Pervez Musharraf’ın 1999 darbesini oybirliğiyle onayladı. 2013’te Mısır’da ordu seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’yi devirdiğinde, Yüksek Anayasa Mahkemesi Başkanı darbecilerle işbirliği yaparak geçici cumhurbaşkanı oldu.

Yargı, yasal gerekçe yaratarak veya darbecilerin eylemlerini meşru ilan ederek Burkina Faso (2022), Gine (2021), Mali (2021), Tayland (2006, 2014), Venezuela (2002) ve Zimbabwe (2017) gibi ülkelerde askeri darbelere zemin hazırlamıştır.

Aşırı Yargısal Denetim

Son olarak mahkemeler, seçilmiş yetkililerin yönetme yetkisini ellerinden alarak demokrasiyi baltalar. Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt’ın dediği gibi “aşırı yargısal denetim”, mahkemelerin “temel hakları veya demokratik süreci tehdit etmeyen sıradan yasaları iptal etmesi” durumudur.

Bu tür demokrasi karşıtı yargısal davranış, son derece bağımsız mahkemelerin olduğu ülkelerde yaygındır.

Brezilya’da Federal Yüksek Mahkeme, eski Başkan Jair Bolsonaro’nun güç gaspı girişimini engellemesine rağmen bugün olağan politika konularında da muazzam bir güç kullanmaktadır.

En üst mahkeme marihuananın suç olmaktan çıkarılması, internetteki konuşma özgürlüğünün düzenlenmesi, hemşirelerin asgari ücreti ve sosyal güvenlik katkı payı matrahı gibi konularda kararlar vermiştir.

Pakistan’da yargı 2007’den beri yürütme ve ordudan daha bağımsız hale gelmesine rağmen, seçilmiş parlamentonun yönetme rolünü zayıflatmıştır.

Hukukçu Yasser Kureshi’ye göre Pakistan yargısı “yargısal genişleme” yoluyla seçilmiş kurumların yerine kendini temel temsil ve çıkarların dile getirildiği mecra haline getirmiştir.

Mahkemeler Demokrasiyi Neden Zayıflatıyor?

Bu makale, yargının davranışının demokrasiyi nasıl sabote ettiğini açıklamak üzere kurumsal bir teori sunuyor. Farklı hukuk sistemlerinde yargı seçimi organları yani hâkimlerin seçilmesine dair yazılı ve yazılı olmayan prosedürler siyasi aktörler arasında gücü dağıtma veya yoğunlaştırma bakımından büyük farklılıklar gösterir.

Bazı organlar hâkim seçme gücünü dağıtır. Örneğin, hâkim atamalarında nitelikli çoğunluk (supermajority) şartı, daha fazla siyasi aktöre adaylar üzerinde veto hakkı tanır.

Yasama organının iki meclisine de rol veren, seçilmiş yetkililere, mevcut hâkimlere ve hukuk profesyonellerine yetki dağıtan prosedürler, farklı tercihlere sahip paydaşlar arasında gücü paylaşır.

Hâkimler için görev süresi sınırı ve zorunlu emeklilik yaşı, zaman içinde tek bir siyasi partinin veya bakış açısının hâkim atama gücünü tekeline almasını önlemeye yardımcı olur.

Buna karşılık bazı yapılanmalar da hâkim seçme gücünü tek bir kişi veya grupta yoğunlaştırır.

Örneğin Tayland’ın 2017 Anayasası’na göre kral, hâkimleri atama ve görevden alma yetkisine sahiptir ve tüm hâkimler “Majesteleri Kral’a sadık kalacaklarına” dair yemin etmek zorundadır.

Yargı seçimi organları gücü tek bir siyasi aktör veya grupta yoğunlaştırdığında, demokrasiyi sabote eden yargı davranışını mümkün kılar. Bunun nedeni, gücü yoğunlaştıran kurumların “mahkeme zaptı” (court capture) sürecini kolaylaştırmasıdır.

Bu süreçte belirli siyasi, ekonomik veya sosyal aktörler, mahkeme kararlarını kendi çıkarlarını sürekli olarak kollayacak şekilde etkileyebilir. Seçilmiş yürütme organından seçilmemiş elitlere kadar farklı aktörler mahkemeleri zapt edebilir ve bu da demokrasiyi zayıflatan yargı davranışının farklı türlerine yol açar.

Mahkemelerin zapt edildiğini nasıl anlarız?

Herkes örneğin milyarderlerin yargıyı ele geçirdiğini iddia edebilir. Mahkeme zapt etmeyi kanıtlamak için üç unsur gereklidir:

Tutarsız bir yargı yanlılığı örüntüsü.

Örneğin milyarderler mahkemeleri ele geçirdiyse, hâkimlerin milyarderler lehine karar verme olasılığı, alt, orta veya diğer üst sınıf davacılara göre belirgin şekilde daha yüksek olmalıdır.

Yerleşik hukukun dışına çıkan karar örüntüsü.

Sadece yasama organının milyarderleri avantajlı kılan yasalar çıkarması veya anayasanın mülkiyet sahiplerini koruması yeterli değildir. Mahkemeler, kampanya finansmanı yasaları gibi mevcut kuralları, milyarderleri daha da güçlendirecek şekilde yorumlamalıdır.

Yargıyı etkilemeye yönelik açık niyet ve eylem.

Milyarderlerin hâkimlerle tekrar tekrar sosyalleşmesi, onlara mali yararlar sağlaması veya özel jetleriyle uçurması gibi somut eylemler olmalıdır.

Mahkemeleri kimin ele geçirdiği, ortaya çıkan demokrasiyi zayıflatan yargı davranışının türünü güçlü şekilde belirler. Mevcut araştırmalar genellikle seçilmiş liderlerin mahkemeleri zapt etmesine odaklanır ve bunun “yürütmeyi güçlendirici” yargı davranışına yol açtığını gösterir.

Örneğin El Salvador’da 2021’de Başkan Bukele’nin partisinin kontrolündeki parlamento Anayasa Mahkemesi’ndeki beş hâkimi birden görevden aldıktan sonra, yeni atanan hâkimler hızla Bukele’nin tekrar aday olabileceğini hükme bağladı.

Venezuela’da Hugo Chávez’in 2004’te Yüksek Mahkeme’nin üye sayısını artıran ve hâkimleri daha kolay görevden almayı sağlayan yasayı çıkarmasından sonra mahkeme, “temel tüm önemli davalarda hükümet lehine karar verdi.”

Ancak yürütme organı tek zapt edici değildir. Seçilmemiş elitler, siyasi partiler ve etnik gruplar da dahil olmak üzere çeşitli güçler mahkemeleri ele geçirebilir. Bu da demokrasiyi zayıflatan yargı davranışının farklı çeşitlerine yol açar.

Paradoksal olarak, mahkemeler seçilmiş hükümet dışındaki aktörler tarafından ele geçirildiğinde, yürütmeye karşı bağımsız görünebilirler ama başka aktörlere bağımlı kalırlar. Böyle durumlarda yürütmeden bağımsızlık iki ucu keskin bir kılıçtır:

Mahkemeler yürütme gücünü sınırlarken, demokrasiyi başka boyutlarda zayıflatır.

Bazen seçilmemiş elitler (ordular veya monarşiler gibi) mahkemeleri ele geçirir ve onları seçilmiş hükümetleri sabote etmek için kullanır. Arap Baharı sırasında Mısır’da, devrilen diktatör döneminde atanmış üst düzey hâkimler eski eliti korudu, yeni seçilen İslamcı hükümeti zayıflattı ve 2013 askeri darbesini mümkün kıldı.

Tayland’da kral hâkim seçiminde söz sahibi olduğu için mahkemeler, “Kral’ın Başında Olduğu Demokrasi” ilkesine meydan okuyan seçilmiş hükümetleri tekrar tekrar görevden aldı. Tayland kralı 2006’da yargıya açık müdahalede bulundu: Yüksek rütbeli hâkimlere hitaben yaptığı konuşmada Thaksin hükümetinin seçim zaferini iptal etmelerini istedi ve hâkimler bunu birkaç gün içinde yaptı.

Her iki vakada da seçilmemiş elitler Mısır ordusu ve Tayland monarşisi mahkemeleri seçilmiş siyasetçilere karşı silah olarak kullandı.

Siyasi partiler de sıklıkla mahkemeleri ele geçirir ve bu da farklı bir demokrasiyi zayıflatma biçimine yol açar. Polonya’da 2015’te popülist Hukuk ve Adalet (PiS) Partisi iktidara gelip Anayasa Mahkemesi’ni doldurduktan sonra yargı, klasik yürütmeyi güçlendirici davranış sergiledi. Ancak 2023’te muhalefet koalisyonu parlamentoyu ele geçirdiğinden beri Anayasa Mahkemesi bu kez yeni hükümete karşı kararlar vererek demokrasiyi farklı şekilde zayıflatıyor:

Medya ve yargıdaki demokratik reformları engelliyor ve hatta yeni hükümete karşı cezai soruşturma bile başlattı.

Mahkeme zapt etme, demokratik gerileme ihtimalini iki farklı yolla artırır. Birincisi davranış etkisidir: Bir tarafın mahkemeleri zapt etmesi, o taraf lehine demokrasiyi sabote eden yargı kararlarını artırır. İkincisi geri tepme etkisidir: Bir siyasi kampın mahkemeleri zapt etmesi, karşı kampın güçlü bir tepkisine yol açar ve yargıya yönelik saldırıları tetikler.

Kötü Kurumlar, Daha Kötü Müttefikler: Türkiye Örneği

Yargı atama kurumlarının bazen mahkeme zaptına (court capture) nasıl olanak tanıdığını ve demokratik gerilemeyi nasıl tetiklediğini anlamak için, 2003’te Recep Tayyip Erdoğan’ın başbakan seçilmesinden sonraki Türkiye’yi inceleyelim.

Türkiye’nin 1982 Anayasası’na göre yargı atama kurumları gücü seçilmemiş elitlerin elinde yoğunlaştırıyordu.

Türkiye’nin seçilmemiş cumhurbaşkanı, Anayasa Mahkemesi’ndeki on beş yargıcın tamamını atıyordu. Cumhurbaşkanı bunu yaparken seçilmiş başbakan ve parlamentoyla görüşmek bir yana, nitelikli çoğunluk aramak zorunda bile değildi. Dahası, askeri diktatörlük döneminde hazırlanmış ve kabul edilmiş olan Anayasa, Anayasa Mahkemesi’nde askeri yargı sisteminden gelen yargıçlar için iki koltuk ayırmıştı.

Seçilmemiş elitler yargıç atamaları üzerinde o kadar büyük güce sahipti ki, dönemin Başbakanı Erdoğan ve Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) liderliğindeki seçilmiş hükümet, iktidara geldikten sonraki ilk altı yıl boyunca Anayasa Mahkemesi’ne tek bir yargıç bile atayamadı.

Bu gücü yoğunlaştıran kurumlar, mahkemenin seçilmemiş elitler tarafından ele geçirilmesine zemin hazırladı.

Türkiye’nin yargı atama kurumları, cumhurbaşkanına ideolojik olarak uyumlu ve belirli sosyal ağlara gömülü yargıçlar seçme konusunda geniş bir hareket alanı veriyordu.

Bir Anayasa Mahkemesi yargıcı, adaylığından önce cumhurbaşkanı ile yaptığı görüşmede, dindar-muhafazakâr AKP’den duyduğu rahatsızlığı açıkça dile getirdiğini ve bir akrabasının laik bir siyasi partide üst düzey rol aldığını anlattığını söylemişti.

Anayasa Mahkemesi de buna karşılık kararlarını genellikle cumhurbaşkanının lehine veriyordu; bu, mahkeme zaptının ilk göstergesiydi.

1997-2007 arasındaki on yıllık dönemi kapsayan kapsamlı bir Anayasa Mahkemesi kararları veri seti üzerinde yaptığım nicel analiz, seçilmemiş cumhurbaşkanının seçilmiş hükümetin yasalarını mahkemeye taşıdığında mahkemenin %83 oranında cumhurbaşkanı lehine karar verdiğini gösteriyor.

Buna karşılık, muhalefet partileri parlamentodan hükümet yasalarını iptal ettirmek için Anayasa Mahkemesi’ne gittiğinde ancak %59 başarı elde edebiliyordu.

Diğer yüksek mahkemeler hükümet politikalarının anayasaya aykırılığını sorguladığında Anayasa Mahkemesi hükümet aleyhine %52 oranında karar veriyordu.

Diğer aktörlerle karşılaştırıldığında cumhurbaşkanı mahkemede daha yüksek kazanma ihtimaline sahipti.

Anayasa Mahkemesi laik, seçilmemiş bir elit tarafından zapt edildiği için, Erdoğan’ın İslami kökenli partisi 2002’de iktidara geldikten sonra yargı sık sık seçilmiş hükümete karşı kararlar verdi.

Ancak birçok vakada AKP yasaları çiğnemiyordu; Anayasa Mahkemesi, partiye karşı karar vermek için hukuki içtihatlardan sapıyordu bu da mahkeme zaptının ikinci işaretiydi.

2007’de Anayasa Mahkemesi ilk kez yeni cumhurbaşkanının seçimini engelledi; bunu, daha önce hiç uygulanmamış “süper-çoğunluk” kuralını kullanarak yaptı ve AKP’nin cumhurbaşkanlığını zapt etmesini önledi.

2008’de AKP, parlamentoda %80’in üzerinde destekle anayasa değişikliklerini kabul ettirdikten sonra Anayasa Mahkemesi ilk kez anayasa değişikliklerini usul değil, içerik bakımından iptal etti.

Yine 2008’de, ilk kez Anayasa Mahkemesi iktidardaki AKP’nin kapatılıp kapatılmayacağına karar verdi ve çok az farkla kapatma kararını reddetti.

Yargının kararları, mahkeme zaptının son ve en belirgin işaretini de taşıyordu: Seçilmemiş elitlerin mahkeme kararlarını etkileme niyeti ve eylemi aşikardı.

Örneğin 2007’de, Anayasa Mahkemesi AKP’li bir cumhurbaşkanının atamasını engellemeden hemen önce, ordu ve görevdeki cumhurbaşkanı AKP’li bir Cumhurbaşkanı olmasını açıkça reddetmiş, askeri komuta kademesi ise darbe tehdidini ima etmişti.

2008’de mahkeme partiyi kapatma konusunu görüşürken, Anayasa Mahkemesi Başkanvekili’nin Türkiye’nin en üst rütbeli generali ile defalarca görüştüğünü kabul ettiği biliniyor.

Başka bir yargıç ise bana röportajda şunu söyledi: “Başkan, ordudan ve bürokrasiden çok yoğun baskı görüyordu… Arıyorlar, evinize geliyorlar, yemeğe davet ediyorlar… Tam bir mahalle baskısı gibiydi.”

Türkiye’de mahkeme zaptı demokratik gerilemeyi iki farklı yoldan sağladı. Birincisi, seçilmemiş elitlerin mahkemeyi zapt etmesi demokrasiye aykırı yargısal davranışlara yol açtı. Anayasa Mahkemesi, görevdeki cumhurbaşkanı ve ordunun isteği doğrultusunda AKP’li bir cumhurbaşkanının atamasını engellediğinde, yargıçlar seçilmemiş otoriteleri güçlendirmiş ve seçilmiş yetkililerin yönetme yetkisini sınırlamıştı.

2008’de Anayasa Mahkemesi, Müslüman kadınların üniversitelerde türban takmasını mümkün kılan ve parlamentoda nitelikli çoğunlukla kabul edilen anayasa değişikliklerini iptal ettiğinde, yine seçilmiş parlamentonun yönetme kapasitesini zayıflatmıştı.

Aynı derecede önemli olan ikinci yol ise, mahkeme zaptının Erdoğan’ın yargıya saldırma motivasyonunu ve kapasitesini artırmasıydı. Anayasa Mahkemesi 2008’de AKP’yi kapatmaya bir oy farkla karar veremeyince, Erdoğan’ın hükümeti karşı saldırıya geçti.

2010 referandumunda hükümet, Anayasa Mahkemesi’nin üye sayısını artıran, askeri yargıç koltuklarını kaldıran ve hükümetin yargıç atama ve terfi süreçleri üzerindeki kontrolünü genişleten anayasa değişikliklerini kabul ettirdi.

Bu değişiklikleri savunurken Erdoğan, yargının antidemokratik tutumunu sertçe eleştirdi ve “Hukukun üstünlüğüne Evet, Üstünlerin hukukuna Hayır” diyerek seçilmiş hükümetin mahkemeler üzerinde söz sahibi olmasının asıl demokrasi olduğunu savundu.

Türk örneğinin trajedisi şudur: AKP, yargıç seçme konusunda gücü dağıtan kurumlar (örneğin nitelikli çoğunluk şartı) benimsemek yerine, gücü kendi ellerinde yoğunlaştırmayı tercih etti. Sonuç olarak mahkeme zaptı bir elit grubundan diğerine geçti.

Mahkemeleri Demokrasi İçin Nasıl Çalıştırırız?

Mahkemelerin demokrasiyi savunan kurumlar olmasını sağlamak için ne yapılabilir? Mahkemelerin demokrasiyi nasıl zayıflattığını ve bu davranışın arkasındaki temel faktörleri anlamak, yargıyı reforme etmek için bir yol haritası sunuyor:

Gücü dağıtan ve mahkeme zaptını önleyen yargı atama usulleri getirmek.

Özellikle üç durum mahkemeleri zapt edilmekten koruyor.

Birincisi, yüksek mahkeme yargıçlarının seçiminde nitelikli çoğunluk (supermajority) şartı. Daha fazla aktöre veto hakkı vererek, seçilmiş liderlerin, partilerin ve müttefik grupların yalnızca basit çoğunlukla ideolojik olarak uyumlu yargıçları atamasının engellenmesi gerekiyor.

139 ülkede 1990-2023 dönemine ait orijinal verilerle yaptığım çapraz ulusal istatistiksel analizde, yüksek mahkeme yargıçları için nitelikli çoğunluk şartının yüksek mahkeme bağımsızlığıyla anlamlı derecede pozitif ilişkili olduğunu buldum.

1990’dan beri Arjantin, Belçika, Şili, İtalya, İsrail, Almanya, Portekiz ve İspanya gibi 26 ülke en yüksek mahkemelerine yargıç atamak için nitelikli çoğunluk şartı getirdi.

İkinci güç dağıtan durum, birçok demokraside görülen, yüksek mahkeme yargıçlarının seçiminde yetkinin farklı tercihlere sahip aktörler arasında bölünmesidir.

Fransa, İtalya ve Almanya’da parlamento iki kanadı da rol oynar. Kolombiya, İtalya ve İsrail’de ise seçilmiş siyasetçilerle mevcut yargı üyeleri yetkiyi paylaşır. Bu düzenlemeler, mahkeme zaptı ihtimalini azaltır.

Üçüncü durum ise zorunlu emeklilik yaşı veya yargıçlar için görev süresi sınırıdır. Bunlar, herhangi bir siyasetçi, parti veya çıkar grubunun ömür boyu atamalar yoluyla yargı üzerinde uzun vadeli kontrol kurmasını engeller.

ABD, küresel demokrasiler arasında yargıç seçme kurumlarının çok az güç paylaşımı gerektirdiği dikkat çekici bir istisnadır. Hatta zamanla bu kurumlar daha da güç yoğunlaştırıcı hale gelmiştir.

Tarihsel olarak federal ve Yüksek Mahkeme yargıçlarının onayı Senato’da filibuster (yargıç oylamasının sürekli konuşma ile bloke edilmesi) nedeniyle nitelikli çoğunluk gerektiriyordu. Ancak Senato 2013’te federal yargıçlar, 2017’de ise Yüksek Mahkeme üyeleri için bu şartı kaldırınca, ömür boyu atamalar basit çoğunlukla yapılmaya başlandı.

Sonuç olarak:

Gücü yoğunlaştıran kurumlar kalıcı olmaya meyillidir. Ancak birçok ülke, yargıyı güçlendirmek ve atama yetkisini dağıtmak için reformlar yapmıştır. Bu reformlar bazen iktidar partisinin ileride kaybedebileceğini düşünmesiyle (Meksika 1994), bazen yargının meşruiyet kriziyle, bazen de demokratikleşme dalgalarında yeni anayasa yapılırken gerçekleşmiştir.

Kurumsal reform uzun vadeli bir hedeftir. Kısa vadede ise “yargısal müttefikler”in (Hukuk alanı dışındaki destekçi gruplar) seferberliği çok önemlidir.

Brezilya’da Bolsonaro’ya karşı senato, valiler ve belediye başkanlarının; İsrail’de ise 2023’te kitlesel toplumsal protestoların yarattığı pozitif geri bildirim döngüsü bunun en iyi örneklerindendir.

Mahkemeler bugün demokrasinin küresel kaderinde merkezi rol oynuyor. Bazı faktörler dengeyi bozuyor: Gücü yoğunlaştıran atama yapıları ve kötü müttefikler mahkemeleri demokrasiyi zayıflatıcı hale getirebiliyor.

Ama akıllı kurumsal reformlar ve demokrasi yanlısı yargısal müttefiklerin seferberliği ise tam tersini sağlayabilir.

* Andrew O’Donohue

(Arleen Carlson ve Edna Nelson Radcliffe İleri Araştırma Enstitüsü’nde Yüksek Lisans Araştırma Görevlisi,  Harvard Üniversitesi’nde Kamu Yönetimi bölümünde doktora adayı  ve  Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nda misafir araştırmacıdır.9

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://muse.jhu.edu/pub/1/article/986020

Amerikan rüzgârı ve bizim yelkenler: FED kararları cebimizi nasıl etkiler?

FED kararlarının yönü ne olursa olsun asıl tartışmamız gereken şey kendi kırılganlıklarımızdır. Bir ülkenin ekonomisi dış borca, ithalata ve yabancı sıcak paraya ne kadar bağımlıysa, FED’in faiz kararlarından o kadar çok etkilenir. Yelkenliniz sağlamsa, çıkan fırtına sizi sadece yavaşlatır; ama yelkenliniz su alıyorsa, en ufak bir dalga bile batma tehlikesi yaratır. Sonuç olarak; FED’in faiz kararları Türkiye için her zaman hayati bir öneme sahip olacaktır. Dolar kurunun artması veya azalması, marketteki peynirin fiyatından arabamızın deposuna kadar günlük hayatımıza doğrudan dokunur. Ancak kalıcı çözüm, FED’in ağzından çıkacak sözleri endişeyle beklemek değil; üretime dayalı, dışa bağımlılığı azaltan yapısal reformları hayata geçirerek kendi ekonomik bağışıklığımızı güçlendirmektir. Aksi takdirde, başkasının çaldığı ıslıkla yürümeye devam etmek zorunda kalırız.

Dünyanın öbür ucunda, Washington’da toplanan bir grup insanın aldığı kararların; Anadolu’daki bir çiftçinin maliyetlerini veya İstanbul’daki bir esnafın kirasını etkilemesi kulağa tuhaf gelebilir. Ancak günümüzün küresel ekonomik sisteminde “Amerika nezle olursa, dünyanın geri kalanı yatağa düşer” sözü çok da yanlış sayılmaz.

Peki neden? Çünkü dünyanın en çok kullanılan parası dolar, bu paranın musluğunun başında oturan kurum da FED’dir (Amerikan Merkez Bankası). FED’in aldığı faiz kararları, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeleri doğrudan, hatta bazen sarsıcı bir şekilde etkiler. Bu etkiyi, kararın yönüne göre iki basit senaryo ile okuyabiliriz:

1. Senaryo: FED Faiz Artırırsa Ne Olur? (Zorlu Günler)

FED, Amerika’daki enflasyonu dizginlemek için faizleri yükselttiğinde aslında dünyaya şu mesajı verir: “Bana dolarınızı getirin, size risksiz ve yüksek kazanç vereyim.”

Bu mesajın Türkiye’deki yansımaları genellikle can sıkıcıdır:

Paranın Göçü: Yabancı yatırımcılar, Türkiye gibi daha riskli gördükleri gelişmekte olan ülkelerdeki yatırımlarını bozup paralarını Amerika’ya götürürler.

Doların Yükselişi: Piyasada dolar azalınca, doların değeri (döviz kuru) artar. Yani TL değer kaybeder.

Enflasyon (Hayat Pahalılığı): Biz ülke olarak enerjiden hammaddeye kadar birçok şeyi dolarla satın alan (ithal eden) bir ülkeyiz. Dolar arttığında benzinden doğalgaza, cep telefonundan ilaca kadar her şeyin maliyeti artar ve bu durum raflara zam olarak yansır.

Borçlanmanın Zorlaşması: Hem devletin hem de özel sektörün dış borç bulması zorlaşır ve pahalılaşır.

2. Senaryo: FED Faiz İndirirse Ne Olur? (Rahat Bir Nefes)

Eğer FED faizleri düşürmeye başlarsa, bu kez tam tersi bir rüzgâr eser. Amerika’daki düşük faizden tatmin olmayan küresel sermaye, daha yüksek kazanç elde edebileceği Türkiye gibi ülkelere yönelir.

Bunun bize yansıması genellikle pozitif olur:

Döviz Bolluğu: Ülkeye giren yabancı para miktarı artar.

Kurda İstikrar: Doların TL karşısındaki ateşi düşer, döviz kurları sakinleşir.

Ekonomik Canlanma: Devlet ve şirketler yurt dışından daha ucuz maliyetlerle borçlanabilir, yatırımlar için alan açılır. İçeride enflasyon baskısı hafifler.

Asıl Mesele: Rüzgâra Karşı Ne Kadar Sağlamız?

İşin özüne baktığımızda, FED kararlarının yönü ne olursa olsun asıl tartışmamız gereken şey kendi kırılganlıklarımızdır. Bir ülkenin ekonomisi dış borca, ithalata ve yabancı sıcak paraya ne kadar bağımlıysa, FED’in faiz kararlarından o kadar çok etkilenir. Yelkenliniz sağlamsa, çıkan fırtına sizi sadece yavaşlatır; ama yelkenliniz su alıyorsa, en ufak bir dalga bile batma tehlikesi yaratır. Sonuç olarak; FED’in faiz kararları Türkiye için her zaman hayati bir öneme sahip olacaktır. Dolar kurunun artması veya azalması, marketteki peynirin fiyatından arabamızın deposuna kadar günlük hayatımıza doğrudan dokunur. Ancak kalıcı çözüm, FED’in ağzından çıkacak sözleri endişeyle beklemek değil; üretime dayalı, dışa bağımlılığı azaltan yapısal reformları hayata geçirerek kendi ekonomik bağışıklığımızı güçlendirmektir. Aksi takdirde, başkasının çaldığı ıslıkla yürümeye devam etmek zorunda kalırız.

Texas siyasetinde James Talarico ve inanç temelli ilericiliğin yükselişi

James Talarico’nu bu seçimde önemli kılan temsil ettiği yaklaşım olmuştur. O, klasik anlamda ideolojik bir figürden ziyade bir “çeviri” figürü olarak öne çıkar. İlerici politikaları, daha geniş kitlelerin anlayabileceği ve kabul edebileceği bir dile dönüştürmeye çalışır. Latino seçmenler örneğinde görüldüğü gibi, aynı kimliğe sahip olmak her zaman belirleyici değildir; asıl önemli olan ortak değerler üzerinden bağ kurabilmektir. Bu model başarılı olursa, Demokrat Parti için yeni bir stratejik yol açabilir ve özellikle zor eyaletlerde rekabeti mümkün kılabilir. Başarısız olması durumunda ise bu yaklaşım bir siyasi deney olarak kalacaktır. Ancak hangi sonuç ortaya çıkarsa çıksın, Talarico’nun denediği bu model, Amerikan siyasetinde uzun süre tartışılmaya devam edecektir.

Amerikan siyaseti son yıllarda yalnızca Demokratlar ile Cumhuriyetçiler arasındaki mücadele üzerinden şekillenmiyor. Her iki partinin kendi içindeki dönüşüm de yeniden şekillenen siyasetin bir dinamiği. Özellikle Demokrat Parti içinde ortaya çıkan “yeni nesil Demokratlar” politik pozisyonları, kullandıkları dil, seçmenlerle kurdukları ilişki ve siyaseti tanımlama biçimleriyle dikkat çekmektedir. Bu yeni kuşak içinde New York City Belediye Başkanı Zohran Mamdani daha hareket temelli ve demokratik sosyalist bir çizgiyi temsil ederken, New York Temsilciler Meclisi Üyesi Alex Bores[2] teknoloji regülasyonu ve AI güvenliği gibi alanlara yoğunlaşan daha teknokrat bir yaklaşım sergilemekte. James Talarico ise bu tablo içinde farklı bir yerde duruyor.

Talarico’yu ulusal ölçekte dikkat çekici hale getiren unsur ilerici (progressive) politikaları savunmasından çok, sosyal adalet siyasetini dini ve ahlaki bir dille birleştirmesi; bunu yaparken de daha geniş bir toplumsal koalisyon kurmaya çalışması. Özellikle Texas gibi Cumhuriyetçilerin çok güçlü olduğu muhafazakâr bir eyalette yükselmesi, onu Demokrat Parti açısından stratejik olarak önemli bir figür haline getirdi. Çünkü Talarico’nun temsil ettiği model, Demokrat tabanı harekete geçirmesinin yanı sıra bağımsız seçmenlere, Latino topluluklara ve hatta bazı ılımlı muhafazakârlara da çekici geliyor.

Onun yükselişi aynı zamanda Demokrat Parti içindeki daha büyük bir tartışmayı da yansıtıyor: Parti geleceğini daha sert ideolojik bir mobilizasyon üzerine mi kuracaktır, yoksa farklı toplumsal kesimleri ortak ekonomik ve ahlaki değerler etrafında birleştiren daha kapsayıcı bir siyaset mi geliştirecektir? James Talarico, tam da bu sorunun merkezinde yer alan bir isim olarak karşımızda.

1. Texas’ın Önemi ve Demokratların Mücadelesi

Bu tartışmanın önemli bir nedeni de Texas’ın siyasi ağırlığıdır. Texas, hem nüfusu hem de ekonomik büyüklüğü nedeniyle ABD siyasetinin en kritik eyaletlerinden biri. Yaklaşık 2,7 trilyon doları aşan ekonomisiyle dünyanın en büyük ekonomileri arasında yaklaşık 8. sırada yer alacağı tahmin edilmekte. Texas’ın enerji, teknoloji ve savunma gibi stratejik sektörlerde büyük ağırlığı var. Yüksek seçim delegesi sayısı da Texas’ı Amerikan siyasetindeki ulusal güç mücadelesinin merkezlerinden biri haline getiriyor.

Bu kadar önemli bir eyalette 1994’ten bu yana hiçbir Demokrat Senato seçimlerini kazamadı. Ancak Latino nüfusun artışı, şehirleşme ve genç seçmenlerin yükselişi eyaletin geleceğini daha rekabetçi hale getirmekte. Bu nedenle Texas’ta bir Demokrat senatör adayının kazanması sadece yerelde değil ulusal siyasette dengeleri değiştirebilecek bir kırılma olarak görülüyor.

2. James Talarico’nun Arka Planı

James Talarico’nun hikâyesi de bu dönüşümün parçasıdır. Round Rock’ta büyüyen Talarico, Texas Üniversitesi ve Harvard Üniversitesi’nde eğitim aldı; ardından Austin Presbyterian İlahiyat Fakültesi’nde ilahiyat eğitimi gördü. San Antonio’da düşük gelirli mahallelerde öğretmenlik yapması ise eğitim eşitsizliği ve toplumsal adalet konularını siyasetin merkezine koymasında belirleyici oldu.

Bu çok katmanlı geçmiş, onun siyasete yalnızca teknik ya da bürokratik değil; aynı zamanda insani, ahlaki ve deneyime dayalı bir perspektifle yaklaşmasını şekillendirdi.

3. “Sevgi Siyaseti”: Ahlaki Dil ve Ekonomik Popülizm

James Talarico’nun siyaseti tanımlama biçimi, onu birçok Demokrat figürden ayıran en önemli özelliklerden biridir. Ona göre siyaset seçim kazanmak ya da yasa yapmakla sınırlanamaz. Sık sık kullandığı ifadeyle siyaset, “Komşularınıza nasıl davrandığınızın bir başka adıdır.” Bu yaklaşım, modern Amerikan siyasetindeki sert, rekabetçi ve kutuplaştırıcı dilden belirgin biçimde ayrılıyor. Talarico’nun söylemi; korku yerine umut, bölünme yerine birlik ve ideolojik etiketler yerine ahlaki değerler üzerine kurulu. Bu anlayışın merkezinde “komşunu kendin gibi sev” ilkesi yer alır. Talarico için bu bir seçim sloganı olmanın ötesinde ilahiyat eğitimiyle şekillenen bir siyaset felsefesidir. Onun Hristiyanlığa yaptığı referanslar dayatmacılık ve dışlayıcılık içermez.

Talarico’nun söylemlerinde sürekli merhamet, dayanışma, yoksullara sahip çıkma ve “radikal şefkat” fikrini öne çıkardığını görüyoruz. İnanç, onun yaklaşımında ideolojik bir araç olmaktan ziyade ahlaki bir rehber olarak çıkar karşımıza. Bu nedenle sağlık hizmetleri, eğitim veya yoksulluk gibi meseleleri yalnızca ekonomik ya da bürokratik sorunlar olarak görmez. Bunlar, doğru olanın geciktirilmeden yapılması gereken ahlaki meselelerdir. Dindar seçmenler üzerinde etkili olan bu yaklaşım, Demokrat Parti’ye mesafeli bazı gruplarla da ortak bir zemin kurulmasını sağlamaktadır.

Seçmenleri yatay kimlikler (renk, etnisite, din, cinsiyet vs) üzerinden okumayı reddeden Talarico, ekonomik güç ilişkileri üzerine yoğun vurgu yapar. Ona göre milyarder sınıfı, algoritmaları ve kablolu haber ağlarını kullanarak insanları kültür savaşlarına sürüklemekte ve böylece halkın ekonomik sorunlarını görünmez hale getirmektedir. Bu yüzden Texas gibi muhafazakâr bir eyalette bile “emekçi halk” etrafında yeni bir sınıf temelli ittifak kurulabileceğini savunur. Röportajlarında sıkça bahsettiği Sand Branch örneği de bunun sembolüdür. Dallas’ın yakınındaki bu yoksul toplulukta yıllardır temiz içme suyu bulunmamasını eleştirirken şu ifadeyi kullanır: “İran’ı bombalayacak para her zaman var ama Sand Branch’e boru hattı döşeyecek para yok.”

Kısaca, Talarico, popülist bir söylemi teolojik bir ahlak anlayışıyla birleştirerek, Texas'ta geleneksel parti hatlarını aşan yeni bir koalisyon kurmaya çalışıyor.

4. İnanç ve Siyaset: Tersine Çevrilen Bir Denklem

Amerika’da dinin uzun süredir sağ siyaset tarafından kullanılan en güçlü araçlarından biri olduğu bir vakıa. Özellikle Cumhuriyetçi siyaset içinde “Hristiyan milliyetçiliği” ve “Hristiyan siyonizmi” önemli bir yer tutar. Hristiyan milliyetçiliği, Amerika’nın Hristiyan bir ulus olarak tanımlanması gerektiğini savunur. Hristiyan siyonizmi ise teolojik gerekçelerle İsrail’e güçlü ve çoğu zaman koşulsuz destek verilmesini öne çıkarır. Donald Trump çevresindeki siyasi hat, beyaz Hristiyan Evanjelik sağ ile kurduğu ittifak sayesinde bu yaklaşımın en güçlü örneklerinden biri haline geldi.

Bugün Cumhuriyetçi siyaset içinde dini referanslar doğrudan politikaya entegre edilmiş durumda. ABD Temsilciler Meclisi Başkanı Mike Johnson ve Savunma Bakanı Pete Hegseth gibi isimler, dini söylemleri siyasi ve hatta askeri retoriğin bir parçası olarak kullanmaktalar.

James Talarico ise Hristiyanlığı sağ siyasetin tekelinden çıkarmaya çalışan farklı bir çizgi izlemekte. Hristiyan milliyetçiliğini teolojik bir sapma olarak tanımlıyor. Ona göre “Hristiyan milliyetçiliği bir Hristiyan sapkınlığıdır” ve hatta “Hristiyanlığın üzerindeki bir kanser” niteliğinde; çünkü bu anlayış İsa’nın mesajını çarpıtarak dini siyasi gücün hizmetine sokuyor. Talarico ise inancı sosyal adalet, eşitlik, merhamet ve insan onuru gibi evrensel değerler üzerinden yeniden yorumlamaya çalışmaktadır.

  5. Seçim Stratejisi ve Latino Seçmenlerle Kurulan Bağ

James Talarico’nun siyasi stratejisi Demokrat tabanı mobilize etmeye ilaveten daha geniş bir toplumsal koalisyon kurmaya dayanıyor. Bağımsız seçmenlere ulaşma, ılımlı Cumhuriyetçilerle temas kurma ve kutuplaşmayı azaltma, söyleminin merkezi öğesidir. Bu nedenle kampanyasında sert ideolojik söylemlerden bilinçli biçimde kaçındığını ve ortak değerler, ekonomik kaygılar ve gündelik hayat sorunlarını öne çıkardığını fark edersiniz. Cumhuriyetçi ağırlıklı bölgeleri ziyaret etmesi ve farklı görüşlerden seçmenlerle doğrudan temas kurması da bu yaklaşımın önemli bir parçası. Bu strateji, onu klasik bir parti siyasetçisinden çok “köprü kuran” bir figür haline getirmektedir.

Talarico’nun Latino seçmenler üzerindeki etkisi de dikkat çekicidir. Burada önemli olan nokta, kendisinin İtalyan kökenli olmasıdır. Buna rağmen Latino seçmenler arasında güçlü destek bulabilmektedir. Bunun temelinde dini referanslar üzerinden kurduğu ortak zemin, aile ve ekonomik ilerleme gibi değerleri öne çıkarması ve İspanyolca içeriklerle desteklenen doğrudan temas stratejisi bulunmaktadır. Bu durum, Amerikan siyasetinde kimlikten çok değer uyumunun belirleyici olabileceğini göstermektedir.

6. Dış Politika: İsrail, AIPAC ve İran’a Yönelik Savaş

James Talarico’nun dış politika yaklaşımı, onun "üst-alt" (top-bottom) olarak tanımladığı sınıf siyaseti anlayışıyla doğrudan bağlantılıdır. Talarico, dış politikayı yalnızca jeopolitik bir mesele olarak bakmıyor. Amerikan iç siyasetindeki bütçe öncelikleri, ekonomik eşitsizlikler ve lobi etkileriyle birlikte de ele almakta. Ona göre Washington’ın dış politika tercihleri, doğrudan Amerikan toplumunun gündelik hayatını ve kamu kaynaklarının nasıl kullanılacağını belirlemekte.

İsrail-Filistin meselesinde “eleştirel dayanışma” olarak tanımlanabilecek bir çizgi izlemekte. İsrail’in “var olma ve vatandaşlarının güvenliğini sağlama hakkı”nı tanıyan Talerico, Gazze’deki askeri operasyonları “vahşet” ve “savaş suçu” kavramlarıyla sert biçimde eleştiriyor. “Soykırım” ifadesini siyasi söyleminin merkezine yerleştirmiyor ama yaşananları “Amerikan değerleri”yle bağdaşmayan bir “ahlaki felaket” olarak tanımlıyor. Bu yönüyle New York City Belediye Başkanı Zohran Mamdani veya Demokrat Temsilciler Meclisi Üyesi Rashida Tlaib gibi daha açık “anti-siyonist” bir retorik kullanan figürlerden ayrılmakta. Ancak askeri yardımların koşula bağlanması ve saldırı amaçlı silah satışlarının sınırlandırılması çağrıları nedeniyle Nancy Pelosi ve Chuck Schumer gibi geleneksel Demokrat elit çizginin de solunda yer alıyor.

Talarico’nun İsrail lobisinin en güçlü kurumlarından AIPAC’e (American Israel Public Affairs Committee/ Amerikan-İsrail Halkla İlişkiler Komitesi)  yönelik mesafeli tutumu da sadece Batı Asya’daki[3] İsrail saldırganlığıyla ilgili değil. Ona göre AIPAC ve benzeri yapılar, Amerikan siyasetini büyük bağışçılar üzerinden şekillendiren “dev bağışçı ağlarının” parçası. Bu nedenle lobi bağlantılı finansmanların dış politikayı halkın çıkarlarından uzaklaştırdığını savunuyor.

İran konusunda ise “sonsuz savaşlar” eleştirisini merkeze almakta. ABD veya İsrail’in İran’a yönelik doğrudan askeri müdahalesinin yeni bir bölgesel felaket yaratacağını söylerken, diplomasi ve çok taraflı müzakereleri savunuyor. Bu yaklaşımını anlatırken sık sık Texas’taki Sand Branch mahallesini örnek vermekte. Dallas’a çok yakın olmasına rağmen yıllardır temiz içme suyuna erişemeyen bu yoksul topluluğu anımsatarak şu ifadeyi kullanır: “İran’ı bombalayacak para her zaman var ama Sand Branch’e boru hattı döşeyecek para yok.” Böylece Talarico dış politika ile Amerikan halkının gündelik ekonomik sorunları arasında doğrudan bağ kurmaktadır.

Bu genel tablo, Talarico’yu Demokrat Parti içinde ne tam merkezde ne de Demokratik Sosyalistler kadar solda konumlandırır; daha çok eleştirel ama pragmatik bir ilerici çizgiye yerleştirir. Sonuç olarak Talarico’nun sistemi içeriden, kademeli reformlarla dönüştürmeye odaklanırken; Mamdani ve onun çizgisinin hem dışarıdan baskı kuran bir hareket siyaseti yürüttüğünü hem de partinin ideolojik yönünü daha sola çekmeye çalışan bir rol üstlendiğini söyleyebiliriz.

7. “Yeni Nesil Demokratlar”: Pragmatizm, Hareket Siyaseti ve Teknoloji Politikaları

James Talarico’nun Demokrat Parti içindeki konumu, klasik “sağ–sol” ekseniyle tek başına açıklanamayacak kadar nüanslıdır. Ekonomik eşitsizlik, sağlık hizmetleri, eğitim ve sosyal adalet gibi konularda Joe Biden çizgisinden çok daha solda olduğuna hiç şüphe yok. Ancak onu Bernie Sanders veya Alexandria Ocasio-Cortez gibi daha ideolojik ve hareket temelli figürlerden ayıran önemli farklar var. Talarico daha uzlaştırıcı bir dilden yana. Demokrat tabanın yanı sıra bağımsızlara ve ılımlı muhafazakârlara da ulaşmaya çalışırken ideolojik sertliği olmayan çok geniş bir koalisyon kurma stratejisine dayanıyor.

Talarico son dönemde öne çıkan “yeni nesil Demokratlar” arasında kendine özgü bir yerde durmaka. Zohran Mamdani daha açık biçimde demokratik sosyalist bir çizgiyi temsil ederken, Alex Bores teknoloji regülasyonu, AI güvenliği ve Big Tech’in (yüksek teknoloji şirketlerinin) siyaset üzerindeki etkisinin sınırlandırılması gibi alanlara yoğunlaşan daha teknokrat bir yaklaşım sergiler. Talarico ise bu iki çizgi arasında farklı bir alan açar: dini ve ahlaki dili sosyal adalet siyasetiyle birleştiren, fakat bunu daha geniş bir seçmen koalisyonu kurma amacıyla yapan bir figürdür. Bu nedenle onun için en isabetli tanım, politikada ilerici ama yöntemde pragmatik olmasıdır.

Talarico, Zohran Mamdani ve Alex Bores sık sık aynı “yeni nesil Demokratlar” başlığı altında anılsa da temsil ettikleri siyaset biçimleri arasında önemli farklar vardır. Talarico, Texas gibi Cumhuriyetçilerin güçlü olduğu muhafazakâr bir eyalette siyaset yaptığı için bağımsızları, kararsız seçmenleri ve hatta bazı ılımlı Cumhuriyetçileri ikna etmeye çalışan daha kapsayıcı bir strateji izler. Mamdani ise New York City gibi Demokratların baskın olduğu bir ortamda yükseldiğinden, daha hareket temelli ve açık biçimde demokratik sosyalist bir çizgiye yaslanır. Bores ise teknoloji şirketlerini denetlemek, yapay zekâyı kurallara bağlamak ve dijital kapitalizmin yoğun güç birikimini sınırlandırmak üzerine yoğunlaşan daha uzman/proje merkezli bir profil çizer. Bununla birlikte Talarico ve Mamdani’nin sosyal adalet söylemlerini dini referanslarla ilişkilendirmeleri dikkat çekici bir ortaklık oluşturmaktadır.

8. Talarico’nun Güçlü Yönleri

Talarico’nun öne çıkan avantajları birkaç başlıkta toplanabilir. Öncelikle güçlü iletişim becerisi sayesinde karmaşık politik konuları sade ve etkileyici bir dille anlatabiliyor. Dini ve ahlaki söylemi, özellikle dindar seçmenlerle bağ kurmasını kolaylaştırıyor. Geniş bir seçmen koalisyonu kurmaya yönelik söylemi ve yöntemi, onun siyaset modelinin rekabetin yoğun olduğu eyaletlerde de etkili olabilecek bir nitelik arzediyor. Talarico’nun söylem ve yönteminin Latino seçmenler üzerindeki etkisi de oldukça dikkat çekici. Ayrıca medya ve dijital platformlardaki giderek artan görünürlüğü, ulusal ölçekte tanınırlığına da ciddi anlamda katkıda bulundu.

9. Zorluklar ve Riskler

Ancak Talarico’nun önünde ciddi engeller de mevcut. Texas gibi büyük bir eyalette seçim kampanyaları son derece maliyetli. Ön seçimlerde Talarico kampanyası rekor sayılabilecek düzeyde bağış topladı. Ancak genel seçimde Cumhuriyetçi adayların büyük bağışçı ağları ve süper PAC desteği nedeniyle finansal açıdan daha avantajlı durumda olnası muhtemeldir.

Bunun yanında “fazla ilerici” etiketi, özellikle bağımsız ve merkez sağ seçmenlerin bir kısmını uzaklaştırma riski taşıdığı da söylenebilir. Öte yandan bazı seçmen gruplarıyla yaşanan güven sorunları da dikkat çekicidir. Özellikle kampanya sürecinde söylenmiş bazı ifadeler ve yanlış anlaşılmalar, başta siyah seçmenler olmak üzere belirli kesimlerde mesafe yarattı. Bu tür algıların giderilmesi, geniş bir koalisyon kurma stratejisinin başarısı açısından kritik önem taşımakt.

10. Büyük Soru: Bu Model Çalışır mı?

James Talarico’nun temsil ettiği siyaset, aslında daha büyük bir deneydir. Bu deney şu soruya cevap arar: Amerika’da seçim kazanmanın yolu nedir? Daha sert ve ideolojik bir çizgiyle tabanı mı mobilize etmek, yoksa daha kapsayıcı bir dil ile farklı seçmen gruplarını mı bir araya getirmek?

Talarico ikinci yolu temsil ediyor ve bunu somut örneklerle test etmekte. Örneğin Cumhuriyetçi ağırlıklı bölgelerde kampanya yapması, Trump’a oy vermiş seçmenlerle doğrudan temas kurması ve dini dili kullanarak dindar seçmenlerle bağ kurması bu stratejinin parçalarıdır. Latino seçmenler arasında elde ettiği yüksek destek de bu yaklaşımın bu zamana kadar işe yaradığını gösteriyor. Ancak bu modelin gerçekten başarılı olup olmayacağı, bu farklı seçmen gruplarını genel seçimde aynı koalisyon içinde tutup tutamayacağına bağlı.

                                                                               ***

James Talarico’nu bu seçimde önemli kılan temsil ettiği yaklaşım olmuştur. O, klasik anlamda ideolojik bir figürden ziyade bir “çeviri” figürü olarak öne çıkar. İlerici politikaları, daha geniş kitlelerin anlayabileceği ve kabul edebileceği bir dile dönüştürmeye çalışır. Latino seçmenler örneğinde görüldüğü gibi, aynı kimliğe sahip olmak her zaman belirleyici değildir; asıl önemli olan ortak değerler üzerinden bağ kurabilmektir.

Bu model başarılı olursa, Demokrat Parti için yeni bir stratejik yol açabilir ve özellikle zor eyaletlerde rekabeti mümkün kılabilir. Başarısız olması durumunda ise bu yaklaşım bir siyasi deney olarak kalacaktır. Ancak hangi sonuç ortaya çıkarsa çıksın, Talarico’nun denediği bu model, Amerikan siyasetinde uzun süre tartışılmaya devam edecektir.

----

Var olmak direnmektir

Yeraltından yükselen o sese selam olsun. O sesi destekleyen tüm kahramanlara selam olsun. Sendika yöneticisi Başaran Aksu’ya selam olsun. 1886’da Spies’in sözlerini hatırlatan ve o kararlılığı devam ettiren cümleleri ne güzeldi değil mi: ‘‘Bizi gözaltına alarak, tutuklayarak bu ateşi söndüreceğinizi sanıyorsanız yanılıyorsunuz. Biz gideriz, yerimize binlerce madenci gelir. Bu kavga hürriyet ve ekmek kavgasıdır.’’ 1 Mayıs, birliğin, alın terinin ve dayanışmanın günü,  kutlu olsun.

1886 yılında, Chicago’da başlayan ve tüm Amerika Birleşik Devletlerine yayılan sekiz saatlik iş gücü mücadelesi, işçi sınıfı tarihinin en kritik dönemeçlerinden birine dönüşür. On binlerce işçi, insan onuruna yaraşır çalışma koşulları talebiyle sokaklara çıkar. Ancak bu talepler, devlet ve sermaye ittifakının sert müdahalesiyle karşılaşır.

4 Mayıs 1886’ da gerçekleşen Haymarket Olayı, bu gerilimin kırılma anı olur. Barışçıl bir miting sırasında patlayan bir bomba, işçi hareketine yönelik büyük bir baskı dalgasının bahanesine dönüştürülür. Olayın faili hiçbir zaman kesin olarak belirlenememiş olmasına rağmen, aralarında Albert Parsons ve August Spies’in de bulunduğu işçi önderleri, siyasi bir yargılama süreci sonucunda idama mahkum edilir.

Albert Parsons, boynuna ilmek geçirilmeden hemen önce tarihin suratına şu gerçeği haykırır:

“Suçsuzum. Bunu bütün dünya biliyor. Ama suçsuz olduğum için değil; işçi haklarını savunduğum, sosyalist olduğum için asılıyorum.”

Bu söz, hukukun bir tarafsızlık masalı değil, egemen sınıfın elinde bir infaz aracı olduğunun tescilidir de aynı zamanda.

Parsons ve yoldaşları, bir cinayetin faili oldukları için değil; sermayenin sömürü imparatorluğuna "hayır" dedikleri için katledildiler. Dar ağacına gönderilen tek başına bir beden değil, ayağa kalkan bir sınıftı yani.

Onlarla aynı kaderi paylaşan August Spies ise mahkeme salonunda cellatlarının gözlerinin içine bakarak sönmeyecek bir yangını müjdelemişti: “Bizi asabilirsiniz, ama bu hareketi ezemezsiniz. Burada bir kıvılcımı ezeceksiniz, ama o ateş her yerde yükselecek.’’

Bugün bu sözleri birer nostaljik hatıra gibi anmak, en basit ifadeyle, o mirasa ihanettir. Çünkü o mücadelenin büyüklüğüne ve gücüne inananların, bu uğurda hayatlarını ortaya koyanların en büyük arzusu anılmak değil; yarım bıraktıkları kavganın tamamlanmasıdır.

Bugün, bu tarihsel miras yalnızca kitaplarda yaşamıyor. Son günlerde yaşanan Doruk Maden eylemleri, bu mücadelenin hâlâ ne kadar acı, ne kadar gerçek olduğunu yüzümüze çarpıyor. İşçiler günlerce, aç, uykusuz, yorgun, ama vazgeçmeden direndi. Sadece haklarını istemek için, sadece duyulabilmek için, bedenlerini ortaya koymak zorunda kaldılar.

Ekranlara yansıyan o görüntüler kolay izlenir değildi. Bir insanın bu kadar görünmez bırakılmasının, bu kadar yok sayılmasının ağırlığı vardı o karelerde. Yorgun yüzler, suskun bakışlar, ama içten içe büyüyen bir öfke… Ve belki de en çok, insanın içini sızlatan,  duyulmak için bu kadar direnmek zorunda kalınmasıydı.

Çünkü bu düzende işçiler ancak direndiklerinde fark edilir. Ama bu tek başına yeterli değildir. O direnişi görünür kılan, onu büyüten ve etkili kılan, toplumsal destektir.

Sessizlik bu düzenin en konforlu alanıysa, toplumsal dayanışma da onun en büyük korkusudur. Çünkü tekil bir direniş bastırılabilir; ama kolektif bir ses, artık susturulamaz hale gelir. İşte tam da bu yüzden, bugün gördüğümüz kazanım yalnızca bir direnişin değil, o direnişi sahiplenen ortak iradenin sonucudur.

Yaşananları bir istisna değil,  düzenin ta kendisi olarak görmekte yarar vardır. Çünkü devlet-sermaye ittifakı, doğası gereği hak taleplerine karşı sağırdır. Talepler ancak bir “kriz” haline geldiğinde görünür olur. Bu yüzden işçi mücadelesi, yalnızca ekonomik bir mücadele değil; aynı zamanda görünür olma, var olma mücadelesidir. Buradaki temel gerçeklik, gücün  kendiliğinden geri çekilmeyeceğidir.  O ancak karşısında örgütlü bir direniş bulduğunda sınırlandırılabilir.

En güçlü görünen yapılar bile, kararlı bir kolektif irade karşısında son derece kırılgandır.

Bu nedenle 1 Mayıs, bir anma günü değil bir hatırlama günüdür.
Bize,  hiçbir hakkın lütuf olarak verilmediğini, adaletin mücadele edilmeden kazanılmadığını ve kazanılamayacağını hatırlatır.

Dirençli ve kararlı bir mücadele artık bir tercih değil, zorunluluktur. Çünkü bugün sömürü, klasik anlamıyla yalnızca fabrikaların duvarları arasında değil; yaşamın tamamına nüfuz etmiş durumdadır. Emek, sadece üretim sürecinde değil, gündelik hayatın her anında disipline edilirken; güvencesizlik istisna olmaktan çıkarılıp sistemin temel normu haline getirilmiştir. Borçlandırma mekanizmaları ise yalnızca bugünü değil, geleceği de kontrol altına alan bir tahakküm aracına dönüşmüştür.

Rosa Luxemburg’un vurguladığı gibi, özgürlük ancak farklı düşünenlerin, yani itiraz edenlerin özgürlüğü olduğunda gerçektir. Bu nedenle mesele yalnızca direnmek değildir. Asıl mesele, bu düzenin bize dayattığı sahte güvenlik hissini, “fıtrat” adı altında meşrulaştırılan eşitsizlikleri ve teslimiyeti normalleştiren dili kökten reddedebilmektir.

Ve belki de en kritik eşik burada başlar: Tahakküm yalnızca zorla işlemez, rıza üreterek derinleşir.

İktidar, yalnızca baskı kurarak değil; aynı zamanda kendi dilini, kendi sınırlarını ve kendi “normalini” kabul ettirerek varlığını sürdürür. Bu yüzden gerçek mücadele, yalnızca dışsal baskıya karşı değil; içselleştirilmiş kabullere karşı da verilmek zorundadır.

İşte bu yüzden mesele yalnızca direnmek değil; neye rıza gösterdiğimizi de sorgulamaktır.

Bugün almamız gereken ders açıktır:
Bu karanlık düzenden çıkış, kendiliğinden olmayacaktır. Ancak örgütlü bir mücadeleyle, ancak kararlı bir direnişle, ancak kolektif bir bilinçle mümkün olacaktır…

Çünkü tarih bize şunu defalarca göstermiştir:
Bir kıvılcım bastırılabilir,
ama o kıvılcımın taşıdığı hakikat
er ya da geç
yangına dönüşür.

Yeraltından yükselen o sese selam olsun. O sesi destekleyen tüm kahramanlara selam olsun.

Sendika yöneticisi Başaran Aksu’ya selam olsun. 1886’da Spies’in sözlerini hatırlatan ve o kararlılığı devam ettiren cümleleri ne güzeldi değil mi: ‘‘Bizi gözaltına alarak, tutuklayarak bu ateşi söndüreceğinizi sanıyorsanız yanılıyorsunuz. Biz gideriz, yerimize binlerce madenci gelir. Bu kavga hürriyet ve ekmek kavgasıdır.’’

1 Mayıs, birliğin, alın terinin ve dayanışmanın günü,  kutlu olsun.

Güçlü devlet imgesi ve otoritesizlik

Türkiye’de devletin sert ve güçlü imajı ile gündelik yaşamdaki etkisizliği arasındaki çelişkinin açıklaması burada saklı. Sistematik hukuksuzluk, adalet ilkelerini göz ardı eden keyfi uygulamalar ve yaygın yolsuzluk pratikleri aslında mevcut rejimi daha güçlü kılmıyor. En baskıcı uygulamalar eliyle devlet, otorite olmaktan tümüyle çıkıp çıplak bir zor aparatına dönüştürüyor. Bu sorunun mutlaka ve bir an önce çözülmesi şart. Zira otorite olamayan bir devlet, uzun vadede hepimiz için stratejik bir tehdit. Sorunun çözümü ise güçlü devlet imajına daha da çok iman etmekten değil, toplumsal direnci adalet ve eşitlik temelinde bir siyasi harekete dönüştürmekten ve hukuk düzenini yeniden kurarak kamuyu hesap verebilir kılmaktan geçiyor. Bu görevin de muhalefete düştüğüne kuşku yok.

1800’lerin ikinci yarısında Ahmed Cevdet Paşa, vatan denildiğinde Osmanlı askerinin aklına köyünün çeşmesinin geldiğini yazıyordu. Oysa bundan yalnızca yarım yüzyıl sonra Anadolu köylüsü için memleketinden uzaktaki bir karış toprak uğruna ölmek giderek normalleşmiş, hatta övülesi bir davranış olarak görülmeye başlamıştı. Bu dönüşüm, ülkemizde ulus-devletin temellerinin ne kadar hızlı ve sağlam bir biçimde atıldığına işaret ediyor. Her ne kadar geçmişe bakarken uluslaşma sürecindeki direnç hatlarını, mücadeleleri ve isyanları görüyor olsak da genel toplamı değerlendirecek olursak, sürecin büyük oranda başarıya ulaştığı açık. Öyle ki günümüz Türkiye’sinde ortalama insan için kendini siyasi iktidar üzerinden tanımlamak, devlete sadakati kimliğinin kurucu bir unsuru addetmek sıradan bir davranış. Toplumun büyük bölümü, siyasal erkin hayatlarını büyük oranda belirlediği bir toplumda yaşamaktan rahatsız olmuyor. Tam aksine, kendi namına bunu talep ediyor, bu tahakküm ilişkisinde ontolojik bir güven buluyor. Bu bakımdan insanların mutlak devlet imajına ihtiyaç duyduğunu söylemek yanlış olmaz.

Güçlü devlet miti, bu ihtiyaca karşılık olarak siyasal kültürümüzde özenle korunup pekiştiriliyor. Bu anlamda siyasi gücün mistifiye edildiği, devletin adeta kutsallaştırıldığı bir ülkede yaşamaktayız. Örneğin bizim için kamu düzenlemesinin konusu olamayacak herhangi bir alan düşünülemez. Hükümet isterse kadınların doğum biçimlerinden insanların dinlemesi gereken müzik tarzına, çocukların oynayacakları bilgisayar oyunlarından İslam’ın hangi yorumunun doğru olduğuna kadar hemen her konuda söz söyleyip adım atabilir. Devletin müdahale alanı ülkemizde alabildiğine geniştir. Dahası, toplumsal ve tarihi olayları algılayışımızda da devlet hep merkezdedir. Karşı karşıya olduğumuz önemli sorunların arkasında mutlaka başka devletlerin parmağı vardır örneğin. Ya da tarihe bakışımızda önemli olan geçmişin gündelik yaşamı ve adetleri değil, devletler arası siyasi ve askeri gelişmelerdir. Güncel pek çok dizi ve film de devleti mistifiye eden öğelerle bezelidir. Her prime time zamanı ekranlarda bir takım kahraman erkekler kendilerini devlete adar. Onun bekası söz konusu olduğunda ölmek ve öldürmek, bu yapımlarda kutsallaştırılır. Ve ekranlardaki devletin şefkati derin, öfkesi yıkıcı, iradesi mutlaktır.

Kurgusal yapımlarda durum böyle olsa da pratikte tersi bir durum söz konusu. Ülkemizdeki kamu erki, gündelik yaşamdaki kuralları belirlemekte ve düzeni tesis etmekte giderek zorlanmakta, arzu ettiği dönüşümleri bir türlü hayata geçirememekte. Örneğin sokaklarımızda çeteler cirit atıyor, suç oranları sürekli artıyor. Gıda denetimleri yetersiz ve üreticiler bu konudaki kural ve düzenlemeleri rahatlıkla göz ardı edebiliyor. Düzenli aralıklarla çıkan imar afları eliyle devlet, kendi iskân kanunlarını etkisizleştiriyor. Dahası, “dindar nesiller yetiştirme” fikrini bir amaç olarak belirleyip tüm imkanlarını bu konuda seferber etse dahi toplumun dinle arasındaki mesafenin açılmasına engel olamıyor. Öyle ki diyanete tarihin en büyük bütçesini veren ve dört koldan din propagandası yapan iktidar, seçmeli din derslerinin seçilme oranının %5’te kalmasının önüne geçemiyor.

Bu örneklerden çok daha kritik olan sorun, kamu gücünün Weberyen anlamda bir otorite olma niteliğini kaybetmiş olması. Devlet, yalnız kural koyarak düzeni sağlamayı başaramıyor. Koyduğu kuralları uygulatmak, arzu ettiği dönüşümleri hayata geçirebilmek için ceza sopasına fazlasıyla muhtaç. Tam da bu nedenle yüz binlerce polis ve bekçi istihdam ediliyor. Yine bu zorunluluk yüzünden kentlerimizde yeni adliye binaları ve devasa hapishaneler yükselmekte. Yapılan araştırmalar devlet kurumlarına olan güvenin gün be gün düştüğünü gösteriyor. Bir yandan devletinin çok güçlü olduğuna inanan insanlar, öte yandan pratik sorunlarında çözümü devletten ziyade devlet dışı aktörlerden bekliyor. Önemli sorunların çözümünde ilk akla gelen isimler artık mafya liderleri, hayırsever müzik yıldızları ya da televizyon programı sunucuları. Sözün özü, gündelik yaşamımızda devlet kapasitesinin her geçen gün daha da azaldığına şahit oluyoruz. 

Bu durumda yanıtlamamız gereken soru şu: Güçlü devlet fikrine bu kadar âşık isek, pratikte de devleti gerçek bir otorite olarak kabul etmemiz gerekmez mi? Neden gündelik yaşamımızda kamu erkinin koyduğu kural ve düzenlemeler bu kadar etkisiz kalıyor?

Bu ikiliği, devletin sınıfsal mücadelelerdeki araçsallaştırılma biçimi ile açıklamak mümkün. Şöyle ki kamu gücü esasen sınıflar arası ilişkilerde bir yarı-bağımsız odak olarak işlev görür. Bu odağın sınıfsal çıkarlardan bağımsızlık düzeyi ise değişkendir. Kimi zaman sınıflar arası mücadelelerde bir arabulucu ve birleştirici rolü oynar. Kimi zamansa egemen sınıfların kontrolünde bir aparat olarak düzenin yeniden üretiminde rol alır. Aslında devletler her durumda bu iki işlevi de aynı anda karşılar. Ancak söz konusu iki kutuptan hangisinin ağır bastığını, devletin daha ziyade bir arabulucu mu yoksa aparat mı olduğunu somut tarihi ve toplumsal koşullar belirler. Türkiye özeline bakacak olursak, AKP iktidarı yerleşik bir hal aldıkça devletin de sınıfsal mücadelelerde neredeyse salt bir aparat haline geldiğini görüyoruz. Asgari ücretin belirlenmesinden dolaylı vergilere odaklı politikalara, grev yasaklarına ve kamu ihale düzenine kadar pek çok boyutta devlet, egemen sınıfların tahakkümü altında çalışan bir ‘toplumsal refahı dağıtım aracı’ niteliğinde. Dolayısıyla bugün geldiğimiz noktada devlet, çoğunluk aleyhine işleyen bir güç odağı niteliğinde.

Öte yandan siyasal kültürümüzdeki devlet miti mülki idareyi öylesine kutsuyor ki, kamu erkini kullananlardan hesap sormak insanların aklına çoğu kez gelmiyor. Örneğin okul saldırısında evladını kaybeden ailelerden bazılarının ilk refleksi “devletimiz sağ olsun” demek olabiliyor. Bu yüksek meşruiyet kamu görevlilerine büyük bir konfor alanı sağlıyor elbette. Her şeye yetkili ancak hiçbir şeyden sorumlu olmadıkları bir pozisyonda hareket ediyorlar. Topluma ve adalete hesap vermek zorunda olmadan kamu gücünü kullanıyorlar. Bu yapı, devletin egemen sınıfların elinde bir araç olarak çok daha nobran bir biçimde kullanılmasını mümkün kılıyor.

Yukarıda sözünü ettiğimiz devlet kapasitesindeki düşüş ise, bu devlet biçimine karşı toplumun gündelik hayattaki mikro dirençlerinin toplamından ortaya çıkan bir sonuç. Bir başka deyişle toplum, egemen sınıfların aparatı olarak işlev görme konusunda giderek daha aşırıya kaçan kamu gücü karşısında kolektif bir siyasal muhalefet kurmak yerine, çareyi gündelik hayatta çeşitli direnç noktaları oluşturmakta buluyor. İnsanlar her daim kamu düzenlemelerinin etrafından dolanmaya çalışıyor, ceza tehdidi olmadığında devletin koyduğu kuralları görmezden geliyorlar. Gerçek kazancını beyan etmek akıl dışı bir davranış olarak damgalanırken, okullarda ve televizyonlarda pompalanan ideolojik propaganda tümüyle görmezden geliniyor. Devlet mitini alabildiğine köpürten iktidarlar kamu gücünü kendi sermaye birikimleri için pervasızca kullanırken, böylesi gündelik direnç mekanizmaları da toplumda yayılıyor ve kamunun pratikteki belirleyiciliği azalıyor. Bu da devletin gerçek anlamda bir otorite olmasının önüne geçiyor.

İşte Türkiye’de devletin sert ve güçlü imajı ile gündelik yaşamdaki etkisizliği arasındaki çelişkinin açıklaması burada saklı. Sistematik hukuksuzluk, adalet ilkelerini göz ardı eden keyfi uygulamalar ve yaygın yolsuzluk pratikleri aslında mevcut rejimi daha güçlü kılmıyor. En baskıcı uygulamalar eliyle devlet, otorite olmaktan tümüyle çıkıp çıplak bir zor aparatına dönüştürüyor. Bu sorunun mutlaka ve bir an önce çözülmesi şart. Zira otorite olamayan bir devlet, uzun vadede hepimiz için stratejik bir tehdit. Sorunun çözümü ise güçlü devlet imajına daha da çok iman etmekten değil, toplumsal direnci adalet ve eşitlik temelinde bir siyasi harekete dönüştürmekten ve hukuk düzenini yeniden kurarak kamuyu hesap verebilir kılmaktan geçiyor. Bu görevin de muhalefete düştüğüne kuşku yok.

Tabağın kıyısı, hayatın eşiği: Rakamların anlatamadığı insan hikâyeleri

Bugün ekonomi politikalarının başarısı; borsa verileri, rezerv düzeyleri ya da döviz kurundaki geçici sakinlik ile değil, insanların alışveriş poşetlerine ne koyabildiğiyle ölçülmelidir. Sosyal adaletin sağlanmadığı, gelir farklarının uçuruma dönüştüğü bir yapı uzun vadede sürdürülebilir değildir. Çünkü mutfaktaki sorun çözülmeden, söylemle kurulan hiçbir başarı hikâyesi insanları ikna edemez. Mesele yalnızca “ekmek” değil; o ekmeğin adil paylaşılıp paylaşılmadığıdır. Eğer bir ülkede yoksulluk sınırı ortalama bir memur maaşının birkaç katına çıkmışsa, artık yalnızca ekonomi değil, toplumsal denge de ciddi şekilde zedelenmiş demektir.

Ekonomi yönetimi ne kadar “istikrar”, “dezenflasyon” ve “orta vadeli hedefler” gibi kavramları tekrar ederse etsin, sokağın ve mutfağın dili bugün tek bir gerçeği söylüyor: Yetişemiyoruz.

Resmi verilerin soğuk yüzü ile pazarın, marketin sıcak gerçeği arasındaki fark hiç bu kadar açılmamıştı. TÜRK-İŞ’in Nisan 2026 verileri henüz açıklanmışken, toplumda yarattığı etki oldukça derin. Bugün dört kişilik bir ailenin yalnızca sağlıklı ve dengeli beslenebilmesi için gereken açlık sınırı 34.587 TL’ye ulaşmış durumda. Aynı ailenin barınma, giyim, ulaşım ve faturalarını da karşılayabilmesi için ihtiyaç duyduğu toplam gelir, yani yoksulluk sınırı ise 112.661 TL’ye dayanmış durumda.

Şimdi bu rakamları, “başarı” olarak sunulan asgari ücretle, maaş artışlarıyla ve emekli aylıklarıyla yan yana koyduğunuzda ortaya çıkan tablo yalnızca bir matematik sorunu değil; aynı zamanda toplumsal bir vicdan meselesidir.

Verilerin Söylediği, Siyasetin Örttüğü

Siyasi söylemlerde “enflasyonu kontrol altına aldık” ifadeleri sıkça dile getirilirken, vatandaşın pazar torbası her geçen gün daha da boşalıyor. Kağıt üzerindeki makro göstergeler belki olumlu bir tablo çiziyor olabilir; fakat mutfakta etin yerini dert, sütün yerini su aldığında bu verilerin toplum nezdinde bir karşılığı kalmıyor.

Yoksulluk sınırının 112 bin lirayı geçtiği bir ortamda, Türkiye’de toplumsal yapı keskin biçimde ayrışmış durumda: Küçük bir kesim ve geri kalan geçim mücadelesi veren geniş kitle. Bir zamanlar “orta direk” olarak tanımlanan kesim, bugün açlık sınırına yakın, yoksulluk sınırına ise oldukça uzak bir yaşam sürmeye çalışıyor. Bu derinleşen yoksulluğun yalnızca belli dönemlerde hatırlanan bir veri ya da sosyal yardım başlığı olarak ele alınması ciddi bir yanlıştır. Ekonomik büyümeden söz edilirken, bu büyümenin neden sınırlı bir kesime yaradığı sorusu hâlâ cevapsızdır.

Gençlerin ve Emeklilerin Sıkışan Geleceği

Bekâr bir bireyin yalnızca temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için gereken tutarın 44.802 TL olduğu bir ülkede, gençlerin evlilik planı yapmasını, ev sahibi olmayı düşünmesini ya da kendini geliştirmek için kültürel faaliyetlere bütçe ayırmasını beklemek gerçekçi değildir. Yeni nesil, “yaşamak” ile “hayatta kalmak” arasındaki farkın içinde sıkışıp kalmış durumda. Bir kahve hesabını yapan, sinemaya gitmeyi lüks gören bir gençlik, aslında bir ülkenin gelecekteki en büyük kaybıdır.

Diğer tarafta ise emekliler bulunuyor. Yıllarca çalışmış insanların, açlık sınırının yarısına denk gelen gelirlerle yaşamaya zorlanması sadece ekonomik bir sonuç değil, aynı zamanda hatalı bir tercihin göstergesidir.

Sınırın Ötesinde Bir Çıkış Var mı?

Bugün ekonomi politikalarının başarısı; borsa verileri, rezerv düzeyleri ya da döviz kurundaki geçici sakinlik ile değil, insanların alışveriş poşetlerine ne koyabildiğiyle ölçülmelidir. Sosyal adaletin sağlanmadığı, gelir farklarının uçuruma dönüştüğü bir yapı uzun vadede sürdürülebilir değildir.

Çünkü mutfaktaki sorun çözülmeden, söylemle kurulan hiçbir başarı hikâyesi insanları ikna edemez. Mesele yalnızca “ekmek” değil; o ekmeğin adil paylaşılıp paylaşılmadığıdır. Eğer bir ülkede yoksulluk sınırı ortalama bir memur maaşının birkaç katına çıkmışsa, artık yalnızca ekonomi değil, toplumsal denge de ciddi şekilde zedelenmiş demektir.

Sonuç olarak: Gerçek istikrar, rakamların iyileştirilmesiyle değil, vatandaşın ay sonunu rahat getirebilmesiyle sağlanır. Aksi durumda açıklanan her yeni veri, yaklaşan daha büyük bir toplumsal sorunun habercisi olmaya devam edecektir.

Gülistan Doku ve yargı: Bir çiçekle bahar gelir mi?

Yıllardır çözülemeyen ve ucu yüksek mevkilere uzanan bir dosyanın, cesur bir savcı tarafından tek başına çözülebileceğine, yani sistemin buna imkân tanıyabilecek nitelikte olduğuna, inanmayı çok isterdim. Ancak bunlar maalesef bana inandırıcı gelmiyor. Yanlış anlaşılmasın, savcı Ebru Cansu’yu çok tebrik ediyorum, emeğini sonuna kadar takdir ediyorum. Eminim adaletin yerini bulması için çok uğraşmıştır. Fakat bu dosyanın ilerlemesi için tek bir savcının yeterli olmayacağını bilecek kadar tanıyoruz bu sistemi. Bu yeni yaklaşım iktidar içerisindeki kliklerin çatışmasından mı yoksa sadece Bakanı parlatma ihtiyacından mı kaynaklanıyor bilmiyorum. Ama başlıkta da belirttiğim gibi, bir çiçekle bahar gelmiyor maalesef. Türkiye’de yargı bağımsızlığını sağlamak ve adalete olan güveni yeniden tesis etmek için atılması gereken pek çok adım var. Buna, haksız yere tutuklu bulunan kişilerin serbest bırakılması ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile Anayasa Mahkemesi kararlarına uyulmasıyla başlanabilir.

6 yıldır aydınlatılamayan Gülistan Doku dosyasının son günlerde çorap söküğü gibi geldiğini gördük. Doku ailesinin yıllardır sürdürdüğü çaba sonucunda adalete erişecek olması herkesi mutlu etti. Yeni Adalet Bakanı bu dosyanın “ucu nereye giderse gitsin kararlılıkla” araştırılacağını ve çözüleceğini ifade etti. Hatta sadece bu dosyanın değil benzer şekilde şüpheli cinayet dosyaları için özel ekip kurulacağını ve adalet bekleyen diğer dosyaların da çözümleneceğini duyurdu.

Geç kalınmış olsa da bu adımların atılması çok önemli. Özellikle yakınlarını kaybeden ve adalet bekleyen aileler için ciddi bir umut yeşerdi. Umarım başta Gülistan, Rabia Naz, Rojin, Yeldana ve Nadira olmak üzere tüm şüpheli cinayet dosyaları açıklığa kavuşturulur ve sorumlular cezalandırılır. Kaybedilen canlar yerine gelmese de adaletin yerini bulması çok önemli. Ayrıca, kayıplar açısından yakınlarının bedenlerini bulmak ve kendi inançlarına göre defnedebilmeleri yaşadıkları acının bir nebze olsun azaltılması için elzem. Peki, bu adımların atılması adalet sistemimizde köklü bir değişiklik yaratabilir mi? Bu konuyu değerlendirmek gerekiyor.

Türkiye’de yargı bağımsızlığıyla ilgili ciddi sorunların olduğu ve halkın büyük bir çoğunluğunun adalet sistemine güvenmediği biliniyor. Hem ulusal hem uluslararası pek çok raporda, ankette ve endekslerde bu realite ortaya konuyor. Mevcut siyasal iktidarın yaptığı yargı reformlarına rağmen yargıya güven git gide eriyor. 2004’te AB müzakerelerinin başlamasıyla AKP’nin yargı reformları da bir anlamda başlamış oldu.

Adalet Bakanlığı’nın 2008’de kurduğu komisyonun çalışmaları neticesinde “Yargı Reformu Stratejisi ve Eylem Planı” hazırlandı. Bu adımı özellikle yüksek yargıda ciddi değişiklikler yapan 2010 referandumu izledi. 2009-2015, 2015-2019, 2019-2023 ve son olarak 2025-2029 yıllarını kapsayan 4 Yargı Stratejisi belgesi ve sayıları 11’i bulan yargı paketleri ile yargı reform edilmeye çalışıldı. Bu strateji belgeleri ve yargı paketlerine bakıldığında özellikle ilk dönemlerde yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığını güçlendirmeye yönelik ciddi bir vurgu olduğunu söyleyebiliriz. Bunda AB adaylığının ciddi bir motivasyon kaynağı olduğunu unutmamak lazım elbette.

2009-2015 Yargı Reformu Stratejisi’ne bakıldığında ‘yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi’, ‘yargının tarafsızlığının geliştirilmesi’, ‘yargının verimliliği ve etkililiğinin artırılması’, ‘yargıda meslekî yetkinliğin artırılması’, ‘yargıya güvenin arttırılması’, ‘adalete erişimin kolaylaştırılması’ ve ‘ceza infaz sisteminin geliştirilmesi’ gibi başlıkların olduğunu görüyoruz. 2015-2019 Yargı Reformu Stratejisi’nde de benzer şekilde ‘yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığını güçlendirmek’, ‘yargının hesap verebilirliğini ve saydamlığını artırmak’, ‘ceza ve hukuk adalet sistemini geliştirmek’, ‘adalete erişimi geliştirmek’, ‘yargısal uygulamalardan kaynaklanan insan hakları ihlallerini önlemek’, ‘insan hakları standartlarını güçlendirmek’ ve ‘ceza infaz sistemini geliştirmek’ gibi hedefler var.

2019-2023 Yargı Reformu Stratejisi’nde önceki iki stratejiye benzer bir şekilde ‘yargı bağımsızlığı, tarafsızlığı ve şeffaflığının geliştirilmesi’, ‘hak ve özgürlüklerin korunması ve geliştirilmesi’, ‘adalete erişimin kolaylaştırılması ve hizmetlerden memnuniyetin artırılması’ ve ‘ceza adaleti sisteminin etkinliğinin artırılması’ gibi amaç ve hedefler belirlenmiş. Ancak son stratejide öncekilerden biraz daha farklı bir belge çıkıyor karşımıza.

Son Yargı Reformu Strateji belgesinde insan haklarına ya da yargının tarafsızlığı ve bağımsızlığına ilişkin bir hedef yok. Son belgede sadece 5 amaç ve hedef belirlenmiş: ‘kurumsal yapının güçlendirilmesi ve süreçlerin yeniden yapılandırılması’, ‘insan kaynakları kapasitesinin güçlendirilmesi’, ‘ceza adaleti sisteminin etkinliğinin artırılması’, ‘hukuk ve idari yargılama süreçlerinin etkinliğinin artırılması’ ve ‘adalete erişimin kolaylaştırılması’. Metnin tamamına bakıldığında da önceki strateji belgelerinden faklı olarak yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığından neredeyse hiç bahsedilmiyor. Önceki strateji belgelerinde yalnızca hedefler arasında değil metnin genelinde de yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığına yönelik pek çok vurgu varken son strateji belgesinde bu durum değişmiş. Bu değişikliği nasıl yorumlamalıyız bilemiyorum. İktidar daha realist davranmaya karar vermiş olabilir. Sırf dostlar alışverişte görsün diye yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığından bahsetmeye gerek duymamış olabilirler. Bu durumda dürüstlüklerini takdir etmek gerekir. Strateji belgeleri dışında 11 yargı paketinin düzenlenerek uygulamaya konulduğu; ayrıca ilki 2014-2019, ikincisi 2021-2023 tarihli iki İnsan Hakları Eylem Planı’nın açıklandığını da unutmayalım. Peki, bunca strateji, eylem planı ve yargı paketlerine rağmen yargı neden bu durumda?

AKP iktidarının ilk dönemlerinde AB uyum süreci için olumlu adımlar atılmış olsa da 2013 sonrasında başlayan otoriterleşme süreci son 10 yılda şiddetini arttırarak devam etmekte. Nitekim yargı bağımsızlığı endeksinde Türkiye 2015-2025 yılları arasında 38 sıra gerileyerek 143 ülke arasında 118. sırada yer aldı. 12. yargı paketinin hazırlandığı bugünlerde mevcut iktidarın hazırladığı yargı paketinin mevcut durumu iyileştirme ihtimalinden bahsetmek oldukça güç. Çünkü mevzu artık mevzuatta yapılacak değişikliklerle çözülecek boyutta değil. Adaletin sadece var olması değil bir yandan görünmesi gerektiği sıklıkla vurgulanır. Bu, insanların yargı sistemine güvenini ve adaletin var olduğuna ilişkin inançlarını besler. Türkiye maalesef bu noktadan oldukça uzak. Kamu vicdanında hiçbir şekilde kabul görmeyen uygulamalar hız kesmeden devam ediyor. Doğayı ve yaşam alanlarını korumaya çalışan köylüler, maaşlarını alamayan madenciler, arkadaşlarının katledilmesini protesto eden öğrenciler polis şiddetine maruz kalırken bunların sorumlularına, özellikle de patronlara, hiç dokunulmaması insanların vicdanlarında karşılık bulmuyor.

Mevcut düzende hak savunucuları, gazeteciler, sendikacılar sudan sebeplerle tutuklanıyor. Öte yandan tutuklanması gereken yani kaçma, delilleri karartma ya da tanık ve mağdurlar üzerinden baskı kurma şüphesi olan pek çok fail aramızda serbestçe dolaşıyor. Cinsel saldırı, uyuşturucu, dolandırıcılık vb. gibi önemli suçlardan yargılanan pek çok sanık tutuklanmazken yalnızca işini yapan ya da hakkını arayan ve dosyalarında hiçbir tutuklama nedeni bulunmayan İsmail Arı, Alican Uludağ, Esra Işık, Mehmet Türkmen gibi insanların tutsak edilmelerinin adil olduğunu savunmak imkânsız. Bu nedenle, hem Gülistan Doku dosyasının hem de çözülmesi vaat edilen diğer dosyaların yeniden ele alınacak olmasının, Adalet Bakanı’nın ya da genel olarak hükümetin imajını düzeltmeye yönelik olduğu yönündeki algı ağır basıyor.

Yıllardır çözülemeyen ve ucu yüksek mevkilere uzanan bir dosyanın, cesur bir savcı tarafından tek başına çözülebileceğine, yani sistemin buna imkân tanıyabilecek nitelikte olduğuna, inanmayı çok isterdim. Ancak bunlar maalesef bana inandırıcı gelmiyor. Yanlış anlaşılmasın, savcı Ebru Cansu’yu çok tebrik ediyorum, emeğini sonuna kadar takdir ediyorum. Eminim adaletin yerini bulması için çok uğraşmıştır. Fakat bu dosyanın ilerlemesi için tek bir savcının yeterli olmayacağını bilecek kadar tanıyoruz bu sistemi. Bu yeni yaklaşım iktidar içerisindeki kliklerin çatışmasından mı yoksa sadece Bakanı parlatma ihtiyacından mı kaynaklanıyor bilmiyorum. Ama başlıkta da belirttiğim gibi, bir çiçekle bahar gelmiyor maalesef. Türkiye’de yargı bağımsızlığını sağlamak ve adalete olan güveni yeniden tesis etmek için atılması gereken pek çok adım var. Buna, haksız yere tutuklu bulunan kişilerin serbest bırakılması ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile Anayasa Mahkemesi kararlarına uyulmasıyla başlanabilir.

1 Mayıs, madenciler ve çalışanların ortak yeni sendikal merkezi 

Mevcut bağımsız sendikaları yeni sendikal merkezi ilk nüveleri olarak değerlendirmek gerek. Bu zemin üzerinde demokratik sınıf sendikacılığı perspektifiyle ve işçi kamu emekçisi ayrımını ortadan kaldıracak bir sendikal anlayış ve iletişim- teknoloji çağının karşılık düşecek yeni örgütlenme ve mücadele tarzı ve yöntemiyle inşa edilecek çalışanların ortak yeni demokratik sendikal merkezi artık kendini dayatıyor. Mevcut yapılar milatları doldurmuş ve günün ihtiyaçlarına cevap veremez bir nokta savrulmuşlardır.

Dayanışmaya ve birlikte mücadeleye en fazla ihtiyaç duyulan bir dönemde insanlar, gelenek olduğu üzere 1 Mayıs için meydanlarını doldurdu.

1 Mayıs, 1889 yılında, günde 16 saat çalışan işçilerin 8 saatlik iş günü talebiyle ABD’nin Chicago kentinde yüz binlerce işçinin greve çıktığı gün olarak tarihe geçti. 4 Mayıs’ta Haymarket Meydanı’nda yapılan dayanışma gösterisine atılan bomba sonrasında, aralarında işçilerin de bulunduğu toplam 11 kişi hayatını kaybetti.

Olayların ardından 8 işçi lideri idamla yargılandı. Albert Parsons, August Spies, Adolph Fischer ve George Engel idam edildi. Louis Lingg ise idam edilmeden önce hücresinde ölü bulundu. Diğer sanıklar ise 1893 yılında Illinois Valisi John Peter Altgeld tarafından davanın adaletsiz olduğu gerekçesiyle affedildi. Bombayı atanlar ise hiçbir zaman bulunamadı.

İkinci Enternasyonal, 1889 yılında aldığı kararla 1 Mayıs’ı tüm dünyada “işçilerin birlik, mücadele ve dayanışma günü” olarak ilan etti. Bu kararın ardından sendikalar ile sol ve sosyalist çevreler, her yıl 1 Mayıs’ı mücadele ve direniş günü olarak değerlendirmeye başladı.

Türkiye’de 1 Mayıs

Türkiye’de ilk 1 Mayıs gösterisi, Osmanlı döneminde 1911 yılında Selanik’te yapıldı. Cumhuriyet’in ilanından sonra 1923 yılında 1 Mayıs kutlamalarına izin verildi. Ancak 1925’te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile kutlamalar yasaklandı. 1935 yılında ise günün adı “Bahar ve Çiçek Bayramı” olarak değiştirildi.

1976 yılında Taksim Meydanı’nda ilk büyük 1 Mayıs gösterisi düzenlendi. 1977 yılında ise Taksim’de gerçekleşen ve “1 Mayıs Katliamı” olarak anılan olaylarda, resmî rakamlara göre 34 kişi hayatını kaybetti, 136 kişi yaralandı. Bu olay, yükselen toplumsal muhalefet açısından bir dönüm noktası oldu. 1979’dan itibaren Taksim Meydanı uzun yıllar 1 Mayıs kutlamalarına yasaklandı.

1980 askeri darbesiyle birlikte 1 Mayıs tamamen yasaklandı. Darbe sonrasında hem 1 Mayıs kutlamalarına izin verilmedi hem de Taksim Meydanı özel olarak yasaklı alan ilan edildi. Bu yasak, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına rağmen uzun yıllar sürdü.

1979 sonrası Taksim yasağı sendikalara, emek örgütleri sol ve sosyalistlerin arasında her zaman başat tartışma ve gerilim konusu oldu ve olmaya devam ediyor. 

1989 yılında 1 Mayıs yasağını protesto eden bir grup göstericilerden 17 yaşındaki Mehmet Dalkılıç polis kurşunuyla hayatını kaybetti. 1996 yılında Kadıköy Söğütlü Çeşme’de düzenlenen miting öncesinde toplanan kitleye yapılan müdahalede üç kişi aynı biçimde yaşamını yitirdi.

Darbe sonrası ilk izinli 1 Mayıs gösterisi 1992 yılında İstanbul Gaziosmanpaşa’da yapıldı. Sonraki yıllarda Türkiye’nin farklı şehirlerinde de mitingler düzenlendi, ancak Taksim yasağı devam etti.

Sendikal Hareketin Dönüşümü

Darbe öncesinde ağırlıklı olarak DİSK öncülüğünde düzenlenen 1 Mayıs mitingleri, darbe sonrasında daha geniş bir sendikal katılımla gerçekleştirildi. 1 Mayıs’ın resmî bayram ilan edilmesi ve Taksim’de kutlanması mücadelesinde Türk-İş’e bağlı sendikalar da rol aldı.

Uzun yıllar boyunca işçi sendikaları konfederasyonları, kamu emekçileri sendikaları ve meslek örgütleri 1 Mayıs mitinglerini birlikte organize etti. Ancak Taksim konusu, 1 Mayıs bileşenleri arasında sürekli bir tartışma ve gerilim başlığı oldu.

2009 yılında 1 Mayıs “Emek ve Dayanışma Günü” olarak resmî tatil ilan edildi. 2010 yılında Taksim’de fiilî kutlamalar gerçekleşti; 2011 ve 2012’de izinli mitingler yapıldı. Ancak 2013’ten itibaren Taksim yeniden yasaklandı.

Bu dönemde sendikal yapı da değişmeye başladı. DİSK, KESK, TTB ve TMMOB birlikte hareket ederken; diğer bazı sendikalar ayrı alanlarda kutlamalar düzenledi. Bazı şehirlerde 1 Mayıs’ın uluslararası ve sınıfsal içeriğinden uzaklaşılarak daha “milli” bir çerçeveye oturtuldu.

Sendikal Kriz ve Yeni Arayışlar

Küresel ölçekte sendikal hareketin yaşadığı krize paralel olarak Türkiye’de de sendikalar ciddi bir dönüşüm geçirdi. AK Parti dönemiyle birlikte sendikal kriz derinleşti; örgütlülük zayıfladı, sendikasızlaşma arttı ve mevcut sendikal anlayışlar sorgulanır hale geldi.

Birleşik Metal-İş gibi bazı istisnalar dışında birçok sendika bürokratikleşti, fsiyasetin etkisi altına girdi ya da etkisizleşti. Bu durum, işçilerin hak mücadelesinde ciddi bir boşluk yarattı.

Bu süreçte, özellikle 2010’lu yıllardan itibaren farklı iş kollarında bağımsız sendikalar kurulmaya başlandı. Bu sendikalar, yerel ve dağınık olsa da birçok işyerinde etkili direnişler ve grevler örgütleyerek somut kazanımlar elde etti.

SSS Holding’e bağlı Doruk Madencilik işçilerinin 12 Nisan 2026’da Eskişehir’den başlattıkları Ankara yürüyüşü ve açlık grevi, 28 Şubat’ta başarıyla sonuçlandı. Bu direniş, dayanışma, kararlılık ve örgütlü mücadelenin önemini bir kez daha gösterdi.

Son yıllarda ortaya çıkan yeni sendikal anlayış ve mücadele tarzı, yalnızca işverenleri değil, mevcut sendikal yapıları da sorgulanır hale getirdi. Geleneksel sendikaların bu direnişlere yeterli destek vermemesi dikkat çekici bir durumdur.

1966 Paşabahçe grevi sonrasında kurulan DİSK’in bugün benzer mücadelelere sahiplenmemesi DİSK açısında önemli bir kırılmadır. Kuruluş misyonunun sonuna geldiğini işaretidir.   

Son yıllarda 1 Mayıs mitingleri, sınıfsal karakterinden uzaklaşarak daha geniş bir demokratik muhalefet zeminine dönüşmüştür. Bu durum, sendikal hareketin yaşadığı krizin de bir yansımasıdır.

Bu krizden çıkış, yalnızca sendikal alanda değil, ülkenin genel siyasal ve toplumsal dönüşümüyle birlikte mümkün olabilir.

Mevcut bağımsız sendikaları yeni sendikal merkezi ilk nüveleri olarak değerlendirmek gerek. Bu zemin üzerinde demokratik sınıf sendikacılığı perspektifiyle ve işçi kamu emekçisi ayrımını ortadan kaldıracak bir sendikal anlayış ve iletişim- teknoloji çağının karşılık düşecek yeni örgütlenme ve mücadele tarzı ve yöntemiyle inşa edilecek çalışanların ortak yeni demokratik sendikal merkezi artık kendini dayatıyor. Mevcut yapılar milatları doldurmuş ve günün ihtiyaçlarına cevap veremez bir nokta savrulmuşlardır.

Bugünün 1 Mayıs’larını da bu perspektifle baktığımızda göreceğimiz sosyal-siyasal ve sendikal realite bizi bu ihtiyaçla yüzleştirecektir.

Türkiye’nin demokrasisini nasıl yeniden kuracağız?

CHP Genel Başkanı Özgür Özgür Özel’in, iktidarın artan baskısı ve yargı operasyonları karşısında CHP’nin demokrasi mücadelesini anlattığı yazısı Journal of Democracy’de yayımlandı. Özel: "Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yönetimi, iktidarda kalmak için demokratik bir yol kalmadığını fark ettikçe daha da baskıcı hale geldi. Ancak biz kararlılığımızda birleşmiş durumdayız ve Türkiye’yi halkına yakışır bir demokratik cumhuriyet yapmakta kararlıyız" diye yazdı.

Türkiye, demokrasi ve hukukun üstünlüğü için tarihi bir mücadele veriyor. 2013’ten bu yana Türkiye’de sürekli bir demokratik gerileme yaşanıyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ilk kez geniş halk desteğiyle iktidara gelmiş ve ülkeyi ekonomik ve siyasi olarak reforme etme sözü vermişti. Ancak zamanla demokratik kurumları parçaladı, hukukun üstünlüğünü eritti, özgür basını susturdu, geniş klientelist ağlar kurdu ve kendisine sadık bir iş dünyası elitini yarattı.

Cumhurbaşkanının halk desteği azaldıkça yönetimi daha baskıcı hale geldi; çünkü artık iktidarda kalmak için demokratik bir yol kalmadığını görüyor. Muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) 2024 yerel seçimlerindeki ezici zaferi, partimizi ülkenin en net demokrasi umudu ve barışçıl siyasi değişim temsilcisi haline getirdi.

Mart 2025’ten itibaren Erdoğan, özellikle benim genel başkanlığını yaptığım CHP’ye yönelik saldırılarını artırdı. Cumhurbaşkanı adayımız, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve Erdoğan’ın en önemli rakibi Ekrem İmamoğlu, o ay birçok belediye başkanı ve belediye yöneticisiyle birlikte tutuklandı.

Yolsuzluk, terör örgütüne yardım ve casusluk gibi çeşitli suçlamalarla karşı karşıyalar; savcılar binlerce yıl hapis cezası talep ediyor. Erdoğan açıkça bizden “sadık muhalefet” rolünü kabul etmemizi, gerçek bir iktidar iddiası taşımamamız gerektiğini söylüyor ki kendi iktidarı süresiz devam edebilsin.

Bir yıldan fazladır milyonlarca vatandaş İstanbul, Ankara ve ülkenin dört bir yanındaki kentlerde sokakları ve meydanları doldurarak muhalefete yönelik bu saldırıya karşı çıkıyor ve özgür, adil seçimleri savunuyor.

Türkiye, 21. yüzyılın en belirleyici demokrasi mücadelelerinden birine sahne oluyor. Haftalarca süren kitlesel mitinglerde, demokrasiyi ve hukukun üstünlüğünü savunan vatandaşlar İstanbul’da ve ülkenin her yerindeki kent ve kasabalarda toplanmaya devam ediyor.

Bu mücadelenin ön safında Türkiye’nin “demokrasi nöbetçileri” yer alıyor: genç ve yaşlı, kadın ve erkek, çiftçi, mavi ve beyaz yakalı işçiler, her siyasi görüşten ve etnik kökenden demokratlar… Olağanüstü bir kararlılıkla birleşmiş durumdalar.

Onlar siyasi bir marjinal grup değil; son güvenilir anketlerin de açıkça gösterdiği gibi çoğunluğu temsil ediyorlar. Mücadeleleri Türkiye’nin geleceğini belirleyecek, ancak sonuçları sınırlarımızın çok ötesine uzanacak.

Macaristan deneyiminin de gösterdiği gibi, otoriter yönetim altında yapılan seçimler asla sadece iktidarın el değiştirmesi meselesi değildir. Bu seçimler, otoriterliğin kalıcı hale gelip gelmediğini ya da demokratik yenilenmenin hâlâ mümkün olup olmadığını ortaya koyacaktır.

Türkiye’deki sonuç bu nedenle küresel açıdan da önem taşıyor. Türkiye’nin Avrupa ile Ortadoğu arasındaki stratejik konumu, Rusya’ya yakınlığı ve uzun laik-demokratik geleneğe sahip Müslüman çoğunluklu bir ülke olması bunu daha da kritik kılıyor.

Bu Ana Gelme Yolculuğumuz

Türkiye kritik bir eşikte, ancak bu mücadele birden bire başlamadı. 2002’den beri ülkemiz Erdoğan’ın Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) tarafından yönetiliyor. Türk seçmenler başlangıçta bu yeni partiye geniş bir destek verdi çünkü AKP istikrar vaat ediyor ve devam eden ekonomik reform programına bağlı görünüyordu. Bir dönem Türkiye uluslararası alanda “başarı hikayesi” olarak anılıyordu; demokrasi, serbest piyasa ekonomisi ve Müslüman toplum değerlerini uzlaştıran bir ülke olarak görülüyordu.

Ancak vaatlerine rağmen AKP, 2008’den itibaren yargı üzerindeki kontrolünü sıkılaştırarak demokratik taahhütlerinden uzaklaşmaya başladı. Sonraki yıllarda Erdoğan, iktidarda kalabilmek için farklı gruplar ve çıkarlarla yeni ittifaklar kurarken toplumsal ve siyasi kutuplaşmayı derinleştirdi.

Yıllar boyunca ana muhalefet partisi olan CHP’yi “eski, elitist, halktan kopuk düzenin” bekçisi olmakla suçladı. Aynı anda kendi siyasi projesini dini sembollerle donatarak “milli ve yerli” olarak sundu.

2016’daki başarısız darbe girişimi (Erdoğan’ın uzun süre müttefiki olan, sonra FETÖ olarak tanımlanan Gülenci ağ tarafından gerçekleştirildi) Erdoğan’a siyasi rejimi dönüştürme fırsatı verdi.

Darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL döneminde Erdoğan ve yeni müttefiki Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), halkoyuna sunulan ve OHAL altında yapılan tartışmalı referandumla parlamenter sistemi yürütme başkanlığı sistemine dönüştürdü.

O tarihten beri Türkiye derin bir otoriter kayış yaşadı. Erdoğan’ın ekonomi politikaları toplumun geniş kesimlerini yoksullaştırdı ve halk desteğini aşındırdı. Destek azaldıkça kamu kaynaklarını ve patronajı dağıtarak yeni müttefikler aradı, iktidarını daha da sıkılaştırdı.

Mahkemeler muhalefeti sindirmek ve cezalandırmak için araç haline getirildi; hükümet yanlısı medya ekosistemi kamuoyunu neredeyse tekeline aldı.

Değişim 2019’da geldi. CHP o yıl yerel seçimlerde büyük bir zafer kazandı. Erdoğan’ın uzun zamandır kalesi olan İstanbul ve Ankara başta olmak üzere birçok kentte muhalefet belediye başkanları seçildi. Bu yeni büyükşehir belediye başkanlarından bazıları özellikle İstanbul’da İmamoğlu ve Ankara’da Mansur Yavaş ulusal ölçekte önde gelen siyasi figürler haline geldi.

CHP’nin belediyecilik modeli, Erdoğan rejimine somut bir alternatif sundu. Belediyelerimiz tabandan siyasi hareketleri ve katı parti çizgilerinin ötesine geçen demokratik ittifakları besledi. Ayrıca yeni belediye başkanları sadece başarılı yönetim sergilemekle kalmadı, güçlü sosyal politikalarıyla alt-orta ve işçi sınıfının siyasi sadakatini AKP’den CHP’ye doğru kaydırmaya başladı.

Ancak 2019’daki bu kırılmaya rağmen muhalefet ittifakı 2023 Cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerini Erdoğan ve müttefiklerine kaybetti. Bunun birçok nedeni vardı ama en önemlilerinden biri ittifakın yapısından kaynaklanıyordu. Pratikte , parti liderleri arasında bir anlaşmadan ibaret kalmış, daha geniş ve derinlemesine kök salmış bir demokratik ittifak haline gelememişti. Sürekli iç krizlerle sarsıldı ve liderler arasındaki güvensizlik çabalarımızı zayıflattı.

Erdoğan’ın muhalefeti yasaklanan PKK ile “işbirliği” yapmakla suçlayan yoğun propagandasına da etkili şekilde cevap veremedik. 2023 seçimleri bize zor ama çok değerli dersler verdi.

Bu nedenle Ekrem İmamoğlu ve diğer CHP’li arkadaşlarımızla birlikte partimizde kapsamlı bir reform sürecini başlattık. Bu süreç parti başkanlığının değişmesiyle (benim seçilmemle) ve daha tabandan gelen yeni bir siyasi çerçevenin benimsenmesiyle sonuçlandı. Bu çerçevenin merkezinde, insanların günlük hayatlarındaki somut sorunlara yani her şeyden önce geçim maliyeti ve konut, kreş, toplu taşıma ve öğrenci yurtları gibi başlıklara doğrudan çözüm üreten bir belediyecilik modeli yer alıyordu.

Parti reformumuzun hızlanması ve yönettiğimiz belediyelerin kanıtlanmış başarısı, CHP’ye 2024 yerel seçimlerinde büyük bir zafer kazandırdı. Erdoğan’ın ekonomi politikalarından ve otoriter alışkanlıklarından bıkan vatandaşlar CHP’ye yöneldi. %38 oy oranıyla en büyük parti olduk, Türkiye ekonomisinin yaklaşık %80’ini temsil eden büyükşehirlerin çoğunu kazandık ve tarihsel olarak hiç ya da çok az var olduğumuz kentlerde önemli kırılmalar gerçekleştirdik.

Yargı Saldırısı Başlıyor

2025 yılının başlarında Erdoğan rejimi, CHP’ye karşı açık ve sistematik bir yargı taarruzu başlattı bu saldırı bugün de devam ediyor. İstanbul’da Erdoğan’ın adaylarını dört kez sandıkta yenilgiye uğratan İmamoğlu, bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçiminin doğal adayı olarak öne çıkmıştı. Ancak resmî adaylığı bile açıklanmadan, İstanbul Üniversitesi’ndeki bir komisyon, 32 yıl önce aldığı üniversite diplomasını uydurma gerekçelerle birdenbire iptal etti. Cumhurbaşkanlığı adaylığı için anayasal şart olan üniversite diploması, AKP iktidarı tarafından elinden alınarak adaylığının önüne geçildi. İmamoğlu zaten daha önce de siyasi yasak getirilmesi hedeflenen birçok politize davanın hedefi olmuştu. Anketler İmamoğlu’nun Erdoğan’ı açık ara yeneceğini gösterdiği için amaç çok netti: Cumhurbaşkanı’na rakip olmasını her ne pahasına olursa olsun engellemek.19 Mart 2025’te İmamoğlu ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ndeki en yakın çalışma arkadaşlarından birçok isim, uydurma yolsuzluk ve “teröre yardım ve yataklık” suçlamalarıyla gözaltına alınıp tutuklandı. Yani seçim döneminde Kürt ayrılıkçı hareketlerle işbirliği yapmakla suçlandılar.

Aradan aylar geçtikten sonra neredeyse 4.000 sayfalık bir iddianame hazırlandı ve İmamoğlu için toplam 2.300 yıl hapis cezası istendi; hatta casuslukla bile suçlandı. Ardından hükümetin yargı saldırısı genişledi. 2024 sonundan itibaren yirmiden fazla CHP belediye başkanı tutuklandı ve büyük çoğunluğu hâlâ cezaevinde.

4 Nisan 2026’da Türkiye’nin dördüncü büyük kenti Bursa’nın Belediye Başkanı Mustafa Bozbey de bu listeye eklendi ve son haftalarda yeni CHP belediye başkanları tutuklanmaya devam ediyor.

Bir savcı, CHP’nin yeni yönetimi seçtiği kongreyi iptal edip önceki yönetimi mahkeme kararıyla yeniden göreve getirecek bir iddianame bile hazırladı. Erdoğan rejimi artık muhalefeti sadece zayıflatmaya çalışmıyor; onu tamamen silip yerine saray onaylı, gerçek bir iktidar alternatifi olmayan, sadece rol yapan bir yapıda göstermelik bir “muhalefet” yaratmak istiyor.

Amaç, kontrollü bir çoğulculuk gösterisi ve sadece görünüşte demokrasi; gerçek bir iktidar değişiminin asla mümkün olmadığı bir sistem. Erdoğan’ın bu yeni oyununa izin vermiyoruz.

Direniş Dalgası

İmamoğlu 2025’te tutuklandıktan sonra yeni direniş dalgamız, İstanbul Büyükşehir Belediyesi önündeki tarihi Saraçhane Meydanı’nda başladı. Tutuklandığı akşam CHP, İstanbulluları meydana çağırdı. Rejim mitingi engellemek için metroyu durdurdu, vapur seferlerini iptal etti. Buna rağmen yüz binlerce vatandaş meydanı doldurdu. Dikkat çekici olan, mitingin öncülerinin parti yöneticileri değil, İmamoğlu’nun mezun olduğu İstanbul Üniversitesi öğrencileri olmasıydı.

Mitingler günlerce sürdü, her gün daha kalabalık ve daha coşkulu oldu. Bu seferberlikle rejimin kente el koymasını ve atanmış kayyum sistemini engelledik ki bu, rejimin ilk planının önemli bir parçasıydı.

Bir hafta sonra cumhurbaşkanı adayımızı belirleme sürecini sivil bir seferberliğe dönüştürdük; sadece parti üyelerini değil, tüm vatandaşları davet ettik. Rejimin yaptıklarını halkın gelecekteki iradesine karşı bir darbe olarak gördük .

Neredeyse 15 milyon vatandaş İmamoğlu’nun adaylığı için oy kullandı. O andan itibaren o sadece CHP’nin adayı değil, “Halkın Adayı” oldu.

Mart 2025’ten beri demokrasi mücadelemiz üç ana hat üzerinden şekilleniyor.

Birincisi, CHP Ankara’daki kapalı odalardan ve elit iktidar oyunlarından çıkıp sokaklara, meydanlara indi. Erdoğan, örgütlü taban seferberliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu çok iyi biliyor; bu yüzden sürekli bize “Ankara siyasetine dönün” çağrısı yapıyor.

Yıllardır medyayı, sivil toplumu ve akademiyi büyük ölçüde ezdi, devlet kurumlarını sadık kadrolarla doldurdu. CHP ise hâlâ tek gerçek, bağımsız, ülke çapında ve tarihsel kökleri olan muhalefet. İşte bu yüzden bizi başkente geri hapsetmek, uysal ve dişe dokunmaz bir “muhalefet”e dönüştürmek istiyor.

Amacı basit: Türkiye’nin demokrasisini tek parti rejimine, sonunda da aile iktidarına, ömür boyu başkanlığa ve atamayla halefiyete dayalı bir hanedan düzenine çevirmek.

Biz ise halkın bu otoriter rejime karşı barışçıl sivil direnişinin şart olduğuna inanıyoruz. Bu yüzden CHP bir siyasi harekete dönüştü ve kitlesel seferberlik anlayışını yeniledi.

Mart 2025’ten beri önce İstanbul’da, ardından diğer illerde büyük mitingler düzenledik; vatandaşlarla doğrudan buluştuk. Bu buluşmalarda dar, partizan mesajlar vermiyoruz. Demokrasi, hukukun üstünlüğü ve yoksulluğa son talebi etrafında halkla birlikte duruyoruz.

Mitinglerimiz organik, tabandan gelen, kapsayıcı ve etkileşimli. Amacımız sivil seferberliği derinleştirmek, programımızı açıkça anlatmak ve aynı zamanda vatandaşları dinlemek, onlardan öğrenmek, talep ve dillerini siyasi ajandamıza katmak.

Ülke çapında 25 milyon vatandaşın imzaladığı “Özgür ve adil seçim, başkan adayımızın serbest bırakılması” talepli halk dilekçesini tamamladık.

İkincisi, hukuki cephede aktif mücadele ediyoruz. Hukuk mücadelesi tek başına yeterli değil ama vazgeçilmez. Erdoğan rejiminin yargıyı kendi seçtiği savcı ve hâkimlerle silah haline getirdiğini biliyoruz. Ancak bu bizi hukuki mücadeleden alıkoymuyor. Otoriter bir rejimin mahkemeleri ve yasaları kötüye kullanmasına, hem o kötüye kullanımı teşhir edip etkisiz hale getirecek güçlü hukuki argümanlarla, hem de rejimin gerçek niyetini halka gösterecek şekilde cevap vermeliyiz.,

4.000 sayfalık iddianameyi sadece İmamoğlu’na, arkadaşlarına ve CHP’ye karşı bir belge olarak değil; Türkiye’de demokratik muhalefetin nasıl suç haline getirişmesinin planlanmasına dair bir yol haritası olarak görüyoruz.

Bu yüzden yanıtımız dar ve teknik bir savunma olmayacak. Anayasayı, hukukun üstünlüğünü, evrensel insan haklarını ve Türkiye’nin demokratik geleneklerini savunan tarihsel ve anayasal bir savunma olacak.

Üçüncüsü, mücadelemiz yeni bir siyasi programa dayanıyor. CHP, milyonlarca seçmen ve yüzlerce uzmanla birlikte yeni bir parti programı hazırladı. Bu program, Kürt meselesi dahil ülkemizin en köklü sorunlarında net tutum alıyor ve mevcut ekonomik tıkanıklığı aşacak cesur adımlar öneriyor.

Kamu maliyesinin köklü yeniden düzenlenmesi, adil ve progresif vergi reformu ile yerel yönetimleri ve belediyeciliği güçlendiren idari reform talep ediyoruz.

Güvenlik ve dış politikada “demokrasi mi güvenlik mi” sahte ikilemini reddediyoruz; ikisini birbirini güçlendiren unsurlar olarak görüyoruz. CHP bugünün vatandaşları ve gelecek nesiller için, emperyal hayaller peşinde koşmayan; Avrupa’dan Ortadoğu’ya bölgesel barış, işbirliği ve ortak kalkınma için iddialı bir Türkiye vizyonu sunuyor.

Önümüzdeki Maraton

CHP Genel Başkanı olarak inanıyorum ki karşı karşıya olduğumuz görev gerçekten devasa: Türkiye’nin demokrasisini kurtarmak ve bu kaybetmeyi göze alamayacağımız bir mücadele.

Bu görev, küresel demokrasi krizinden dolayı daha da zorlaşıyor. Dünyanın birçok yerinde demokratik standartlar geriliyor ve Türkiye eskiden bekleyebileceği dayanışma ve ahlaki desteği artık alamıyor.

Türkiye’nin “demokrasi nöbetçileri” olarak sorumluluğun öncelikle bizde olduğunu biliyoruz. Kendime ve partime net bir hedef koydum: Türkiye’deki tüm demokratları, ideolojik gelenekler ve toplumsal kimlikler ötesinde birleştirmek. Farklı gruplar uzun zamandır birbirinden uzaklaşmış, hatta çatışır haldeydi. Ama bugün geleneksel tabanımızın ötesine geçip, öncelikli siyasi taahhüdü demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan onuru olan herkesi bir araya getirmeliyiz.

Macaristan’da gördüğümüz gibi, otoriter bir rejimde demokratlar mücadeleyi kazandığında bu, her yerdeki demokratlar için zafer olacaktır. En önemlisi, Türkiye’nin geniş coğrafyası, hukukun üstünlüğüne dayalı istikrarlı ve demokratik bir devlete kavuşacaktır.

Otoriterler birbirinden öğrenir ve birbirlerinin mirası üzerine inşa eder. Eğer Türkiye demokratik bir kayıp dava haline gelirse, sonuç sınırlarımızla sınırlı kalmayacak; otoriter taklit döngüsünü hızlandıracak, bölgede ve ötesinde hak ve özgürlükleri daha da daraltacaktır.

Türkiye’den çok uzaktaki demokrasilerin bile hızla bizim şu anki durumumuza benzemeye başladığını görüyoruz ki bu durumu burada olanların başka yerlerde de yankı bulabileceğinin acı bir hatırlatıcısı.

Kişisel hayatımda uzun mesafe koşucusuyum. Mücadelemizi dik, tehlikeli ve acımasız bir yolda koşulan maraton olarak görüyorum. Ne kadar zorlanırsak zorlanalım, ne kendimize gevşeklik ne de yorgunluk izni verebiliriz.

Görevimiz, Türkiye bir kez daha halkına ve tarihine yakışır bir demokratik cumhuriyet olana kadar direnmektir.

Çeviren: Çağatay Arslan

Makalenin linki: https://www.journalofdemocracy.org/online-exclusive/how-we-restore-turkeys-democracy/

Başlayınca biter

Klavyeye parmaklarını koydu. Öyle yarım saat dursa bile başlamak sayılırdı. Artık başlamak bitirmenin yarısı filan değildi, bildiğin bitirmekti. O sırada telefonunun ekranı bir kez daha hareketlendi. Demet’in de başlamak istediği bir şeyler vardı mutlaka. Bekleyebilirdi.

Mert, çalışma masasının üstüne konmuş yeni, boş ajandaya baktı. Geçen sene yazdıklarından farklı ne yazacaktı acaba? Ama yok bu sefer farklı olabilirdi belki, yeni temiz bir ajanda bunun için vardı. Üstelik günlerden pazartesiydi. Bugün başka da hiçbir işe yaramazdı aslında. Yeni kararların başlama günü ilan edilirdi ancak.

Kırkıncı yaş günü birkaç ay önce sessiz sedası geçip gitmişti. Yarım bırakılmış heyecanlar, sonu gelmemiş kurslar, edinilmemiş hobiler ve “aslında çok potansiyelli” ama vadesi baştan dolmuş ilişkilerle geçmiş bir yılın kutlaması yapılmasa da olurdu zaten.

Ajandayla bakışırken telefonuna gelen bildirimi görmezden geldi. Demet’le o belirsiz ne tam başlayan ne de tam biten konuşmayı şimdilik erteleyebilirdi. Önünde bitirmesi gereken bir bütçe dosyası, tasarlaması gereken bir sunum vardı.

Klavyeye parmaklarını koydu. Öyle yarım saat dursa bile başlamak sayılırdı. Artık başlamak bitirmenin yarısı filan değildi, bildiğin bitirmekti. O sırada telefonunun ekranı bir kez daha hareketlendi. Demet’in de başlamak istediği bir şeyler vardı mutlaka. Bekleyebilirdi.

Bütçeyi toparlayınca, öğle yemeğini nerede yiyeceğini, akşam hangi dizinin son bölümüne kadar direneceğini, sonra da yeni abone olduğu spor salonunda henüz yaşanmamış o müthiş antrenman programını planlayacaktı. İnsan canlısı da bir acayipti gerçekten. Bedeninin durduğu yerde duramıyordu, zihni sekiz yerde geziyordu. Kahvesinin yarısını bilinçsizce kafasına dikti. Al işte, kahve dediğin yudum yudum ara ara en azından yarım saatte içilmesi gereken bir şeydi bakarsan. Aynı anda birkaç şey yapmak yalandı. Hoş, saat daha 9:15’ti. Biraz antrenman alternatiflerine bakabilirdi. Sırt, kol, bacak derken daldığı YouTube videolarından gözü bilgisayarın saatine kayınca telaşa kapıldı. Rezalet: Yirmi beş dakika geçmişti. Bir kahve daha alıp başa sardı. Demet de vazgeçmişti herhalde artık. Zaten geçen her dakika hanesine en az bir sitem olarak yazılmıştı mutlaka. En azından sitem…

Saat 11’e beş kala bütçe dosyasının sadece giriş kısmını yapabilmişti. Bitişte bekleyen zihninden yediği sopalarla çoktan yorgundu şimdi. Masasından kalkıp bir iki tur attı odada.

Olan olmuştu artık. Bir iki video daha izlese bir şey kaybedecek değildi. Hem pazartesiden dünyayı kurtaracak hali yoktu. Bütçe toplantısına da nereden baksan bir buçuk gün vardı.

Telefonu eline aldı. Mesajları açtı. Demet önce “günaydın,” on dakika sonra “çok yoğunsun yine sanırım” bir saat sonra da sadece “peki” yazmıştı.

“Yetiştirmem gereken bir bütçe dosyası var Demet. Elimde telefon takılmaya, mesaj yazmaya vaktim yok.” yazdı.

Kendini şimdi daha fazla işine adanmış hissediyordu zaten öyle de olmak zorundaydı. Saat 11:30’du ve sadece giriş kısmındaydı. Bu kadınların derdini anlamak da zordu. Dört aylık bir muhabbette iş hemen nasıl bu noktaya geliyordu? Hesap sormalar, küsmeler…

Evlenme yaşını kaçırma paniği her şeyin önüne geçiyordu herhalde.

Öğle arası gelmiş sayılırdı. Kendini biraz da ülke gündemine bırakabilirdi artık. Ara ara telefon ekranına bakıyordu, hayret ters bir cevap yazılmamıştı hala.

Giremediği bütçenin hesabı da olmazdı bu saatten sonra. Telefonu tekrar eline alıp, mesajlara baktı. Demet yazdığını görmüştü ve ses çıkarmamıştı. İlginç dedi içinden, vazgeçti demek nihayet.

Bir on dakika daha oyalandı. Mesajları açtı.

“Ne oldu, küstük mü?” yazdı.

Artık uzun uzun bir cevap gelirdi mutlaka. Akşamüstü iş çıkışına kadar bir mesaj gelmemişti.

Eve gidip bir müddet “erotik” videolarla takıldıktan sonra Demet’i aradı. Telefon açılmadı.

Aman zaten hiç kapris çekecek hali de yoktu. Daha başlayıp bitiremediği bütçesi, neler yapacağını yazmadığı bir ajandası vardı. En çok da videoları…

İnstagramı açıp önce Demet’e, sonra da eskilerden üç beş kişiye bakıp birine “Nerelerdesin?” yazıp, üçüncü kadeh şarabından sonra uyuyakaldı.

İtaat ve biatle ıslanan beyinler

İtidar gücü, bu “eski bilincin” var olduğu yapı bu sorulara külli bir cevap verdiği iddiasıyla ayakta duruyor. Ve bazıları o bilinci kazanarak bu sorulara cevap veremediğini anlıyorlar. Bazıları için ise fonksiyonunu kaybetmiş bir apandisitten farkı olmayan bu eski bilinç bir yaşam şekli oluşturuyor. İtaat ve biat etmenin anlamı da burada görülüyor. Hiçbirimiz tam olarak aydınlanamayız. Bu eski bir mitoloji. Yaşadığımız farkındalıklar, bizi belirli bir yere götürse de eski bilincin ürettiği ideolojinin yerine geçirmekte zorlanıyor.

Tarihte düşünürler, neden itaat etmek zorunda olduğumuz sorununa pek çok cevap vermiştir. Esasen bunlar, genel olarak “davranışlarımızı şekillendiren nedir, erdemli olmak nedir?” gibi sorulara verilen cevapların kavramsallaştırılması üzerinden verilmiştir.  

Platon, itaatin ideal bir site devlet vatandaşının erdemle donatılması için gerekli olduğunu söyler; Hobbes eğer böyle bir şey olmasaydı herkesin herkesi korkunç bir kaosla katledeceği bir düzenin olduğunu söyler; Freud, itaat etmenin temelinde cinsel dürtülerin medeniyet lehine bastırılması olduğunu söyler; Locke, doğal hakların korunmasının başka bir yol olmadığını iddia edecektir.  Foucault, iktidar gücünün tüm bireylerde olduğundan mütevellit, cinsel iktidarın arkeolojisini yapar. Feminist düşünürler, kadınların erkek egemen iktidar kavramını cinsiyet rolleri üzerinden tartışır.

Listeye artık felsefenin alanından çıkıp daha deneysel metotların izlendiği Asch uyumluluk testini, meşhur Milgram deneyini ve Stanford Hapishane deneyini de ekleyebiliriz. Dolayısıyla liste uzar gider.

Belki de tüm bunların hepsinde bir doğruluk payı vardır. Çünkü itaat ve biat etmeye introspective yani iç gözlemci olarak kendimize baktığımızda varlığını hissettiğimiz bir gerçeklik görmekteyiz. Bu nedir?

İtaat ve biat etme, uzun süreli, ince elenip sık dokunulmuş bir rasyonel düşünce dizgesini sevmez. Siz de bunu düşünceyle ve bunun yetmediği yerde tefekkürle aşmaya çalışırsınız. Bir süre sonra size anlatılan çoğu şeyin aslında bir iktidar manipülasyonu olduğu fikrine varırsınız. Burada iktidardan kastın mevcut bir tekil siyasal rejim yerine ideolojinin her kademesinde, her sınıfında var olan bir hiyerarşi olduğunu anlamanız uzun sürmez.

İtaat etmediğiniz zaman kısa sürede şunu farkedeceksiniz; siz kendi başınıza bir varlıksınız. Bu ne demek? Biri size genel olarak iktidarın örf ve adetlerinin hoşuna giden bir davranışı göstermek istediğinde ve siz de buna karşı çıktığınızda, diğerlerinin uymak zorunda olduğu o davranış biçiminin dışındasınızdır.

Bu ise hangi toplumda bulunursanız bulunun bir yalnızlaşma getirir. İtaatin kodlarının çok daha geniş yorumlandığı bir hukuk ve siyaset sisteminde bu yalnızlaşma artar. Oran ve orantı meselesi.

Fakat bu kendi başına olma hali ile ilgili tuhaf bir durum vardır. Basit bir itaatsizlik sizi diğerlerinden daha zeki, daha anlayışlı ya da daha insani kılmak zorunda değildir. Duruma göre bunların olabildiği de olur ancak bu yalnızlaşma içerisinde size eşlik eden o tuhaf duygunun gerçekliği başka bir kavramla karşılaşmamıza yol açar: Bu yalnızlık sizi daha farkında yapar.

Örneğin görücü usulü evlendirmenin yoğun olduğu bir bölgede size bu usulle sunulan müstakbel bir izdivacı reddedip bunun sonuçlarıyla yüzleşiyorsunuz. Siz deyim yerindeyse herhangi bir hiyerarşik sisteme başkaldırmış kahraman bir savaşçı olmuyorsunuz, diğer insanlardan pek bir farkınız yok. Ancak o bölgedeki insanlardan daha farkında olmaya başlıyorsunuz.

Ve bir süre sonra davranışlarınızın ne kadarının aslında bu itaatle gerçekleşip gerçekleşmediğini sorar hale geliyorsunuz. Görücü usulü ile evlenme örneğinden devam edersek, “neden Kurban Bayramında dedemin, babamın elini öpüyorum?” sorusuna kadar giden bir dizi soru ile karşılaşırsınız. 

Tüm bu soruların size öğretilen değerler sisteminin -ve bu sistemin ister sembolik, ister sembolik olmayan düzeninin sizi biçimlendiren davranışlarınızı- evrensel olmayan, tekil davranışlar biçimleri olduğunu öğrendiğinizde ise daha tehlikeli bir soru ile karşılaşırsınız; ben, beni biçimlendiren davranışları nereden öğreniyorum? Şayet bu davranışların çoğu olumsal ise ki öyledir; o hâlde benim davranışlarımı belirleyen bir davranış kodu var ve ben buna göre eyliyorum. Ama öyle olmak zorunda değildi.

Buna ilk başta antropolojik bir cevap verilebileceği düşünülür ancak antropolojinin de eriminin yetmediği yerler vardır; neden Trakya’da davullarla zurnalarla gerçekleştirilen bir evliliğin yerini, Çin’de çay seremonisi almasın? Ya da bir cenaze ritüelinde Yasin okunurken, bir presbiteryenin cenaze töreninde caz çalınmasın?

Bunların çoğunun bölgesel şartlara göre belirlendiği düşünüldüğünde, “coğrafya kaderdir” sözü neredeyse bir düstur gibi bellenebilir. Bu ayrı bir tartışma konusu ama o kader artık her ne ise onun dışında olmaya çalışmanın sizde yarattığı tuhaflığı aşmak “coğrafyanın kader” olması ile de açıklanabilir değildir.

Bu tuhaflık nedir?

Bu tuhaf hissin çok çok eski bir adı vardır; Tanrı. Pek çok kişi Tanrı’nın ya da tanrıların nereden çıktığını sorarken Tanrı’nın ontolojik varlığı, teleolojik varlığı ve hiçbir yere sığmayan zamansızlığı hakkında yorum yapmak için ömürlerini heba etmişlerdir.

Bu acayip cevap size tuhaf gelmeyecek ve bir an için Kant’ın ayak seslerini duyar gibi olacaksınız; bu tehlikeli noktadan uzak durmak için söylüyorum. Hayır, bu Kant’ın son derece Protestan ve ahlak yasası dolu Tanrı’sı değil.

Bu herkesin kendi varlığı ile dolan ve bir okyanustan bir testi ne aldıysa herkesin de o kadarını aldığı bir Varlık. Bu tasavvufi benzetmeyi de şimdilik bir kenara bırakın ama teşbih de hata olmaz diyelim.

Truva işgal edildiğinde, Odysseus’un Hektor’un karısı Andromache’den olma bebeğini duvarlara vurup parçalamasına, Lady Macbeth’in elini Arabistan’ın ıtırlarının bile temizleyemeyeceği bir kana bulanmasına, Papa II. Urban’ın tüm Kudüs’ün ele geçirilmesini istediği Haçlı Seferleri’nin başlamasına, milyonlarca masum insanın Engizisyon’da öldürülmesine, yine milyonlarca masum Yahudi’nin temerküz kamplarında öldürülmesine sebep olan ama pek çok kişi için “acının dinmesinin tanrı sanatı olduğunu” söyleyen Galenos’a, Einstein’ın ezeli evreninin biricik yaratıcısına, Gödel’in sonsuz iyi varlığına, Aristoteles’in mekanik anlamlandırmasına, Spinoza’nın ne kadar doğadan farksız olsa da “onsuz hiçbir iyiliğin” olmadığını düşündüğü varlık kavramına ilham olan Tanrı.

Ama neden Tanrı? Metnin ilk başında sorduğumuz o tuhaf hissiyat, o farkındalık ile ilgili sorunun cevabına neden böyle Tanrı gibi bir kavramla aniden sıçrama yaptık?

Çünkü siz bir anlamda en basit itaatsizlik ile bir bilinç kazandınız. Bu bilincin kendisi yıllardır ve belki de yüzyıllardır sorgulanmayan başka bir bilinç ile formüle edilen davranışları kodluyordu ancak siz artık bu davranışın gereksiz olduğunu düşünerek, o bilinçle bağınızı kopardınız. Belki o eski bilinç de vaktiyle başka bir gereksiz törenin, davranış kodunun yerine geçmişti.

Bu psikoloji bilenlere Julian Jaynes’in çift yapılı zihin yani “bikameral zihin” kuramını (bicameral mind) hatırlatacaktır. Ancak Jaynes’in anlatımında bir evrimsel durum da vardır. Benim bahsettiğim ise evrimsel durumdan bağımsız olmasa da, insanların bir şekilde başka bir düzeni gerçekleştirmesinde neden bu kadar ileri gittiğini açıklıyor.

Peki dolayısıyla itaat ve biat neden beyinlerin ıslak rüyası hâline geliyor? Çünkü bu bilincin değiştirilmesinin maddi anlamda her yerde kabul edilen o Tanrı’yı tahtından etmesi ihtimali olduğu için. Bunun politik implikasyonlarını anlamışsınızdır. Çünkü o bilinç en düşük sınıftan en yükseğine herkesin uyması gereken belirli bir yapıyı kuruyor; o yapıdaki en ufak çatlak, Tanrı’nın saltanatını, onun tahtını sarsıyor.

Tanrı’nın size verdiği nimetleri kabul etmek ve buna şükretmek yerine, sermayeye karşı çıkmak gibi büyük ve hepimizin bildiği bir bilinçlenme buna örnek gibi görünse de bu çok büyük bir iddia. Neden söylenen her şeyin doğru olduğuna ilişkin basit bir soru, birinin argümanının hangi bağlamda olduğunu sormak gibi “küçük” şeyler yetiyor.

Oysa ki aslında bu iktidar gücü, bu “eski bilincin” var olduğu yapı bu sorulara külli bir cevap verdiği iddiasıyla ayakta duruyor. Ve bazıları o bilinci kazanarak bu sorulara cevap veremediğini anlıyorlar. Bazıları için ise fonksiyonunu kaybetmiş bir apandisitten farkı olmayan bu eski bilinç bir yaşam şekli oluşturuyor.

İtaat ve biat etmenin anlamı da burada görülüyor. Hiçbirimiz tam olarak aydınlanamayız. Bu eski bir mitoloji. Yaşadığımız farkındalıklar, bizi belirli bir yere götürse de eski bilincin ürettiği ideolojinin yerine geçirmekte zorlanıyor. Tarihin hangi dönemine bakarsam bu tuhaf hissin gerçekliğini görüyorum:

Tanrı her yerde.

Bölgesel çatışmadan sistemsel dönüşüme: İsrail-İran krizinin realist perspektiften analizi

İsrail’in doğrudan bir saldırısı karşısında İran’ın başarılı bir şekilde direnmesi ve mukavemet göstermesi senaryosu, uluslararası ilişkiler teorisi olan Realizm merceğinden incelendiğinde, salt bölgesel bir olay olmanın çok ötesindedir. Böyle bir durum, uluslararası sistemin anarşik temelini değiştirmemekle birlikte, küresel ve bölgesel güç dağılımında bir kaymaya işaret eder. Bölgesel olarak İsrail’in tartışmasız askerî caydırıcılığı ve psikolojik üstünlüğü çökecek; bu durum Körfez ülkeleri ve diğer aktörler arasında şiddetli bir güvenlik ikilemi yaratarak bir silahlanma ve ittifak arayışı yarışını tetikleyecektir.

Uluslararası ilişkiler disiplini, devletler arası çatışmaları ve bu çatışmaların küresel sisteme etkilerini anlamlandırmak için çeşitli teorik çerçeveler sunar. Bu bağlamda, Ortadoğu gibi güç mücadelelerinin ve jeopolitik kırılganlıkların merkezinde yer alan bir alt-sistemde, İsrail ve İran gibi iki temel aktör arasındaki doğrudan bir askerî çatışmanın sonuçları, yalnızca bölgesel değil, küresel güç dengeleri açısından da kritik bir öneme sahiptir. İsrail’in İran’a yönelik doğrudan bir saldırı gerçekleştirmesi ve İran’ın bu saldırıya karşı başarılı bir şekilde mukavemet göstererek (savunma kapasitesini ispatlayarak veya misilleme yoluyla caydırıcılık üreterek) ayakta kalması senaryosu, uluslararası sistemin yeniden şekillenip şekillenmeyeceği sorusunu gündeme getirmektedir.

Realizm, Anarşi ve Güç Dengesi

İsrail ve İran arasındaki çatışmanın sistemsel sonuçlarını analiz etmeden önce, Realizm’in temel varsayımlarını ortaya koymak gerekir. Klasik realizm (Hans Morgenthau) insan doğasının güç arzusu üzerinden uluslararası politikayı açıklarken, Kenneth Waltz’un öncülüğünü yaptığı Neorealizm (Yapısal Realizm), devletlerin davranışlarını uluslararası sistemin anarşik yapısı ile açıklar.

Realizme göre uluslararası sistem anarşiktir; yani devletlerin üzerinde onları koruyacak, kuralları dikte edecek veya çatışmaları önleyecek üstün bir otorite (dünya hükümeti) yoktur. Bu anarşik yapıda devletlerin birincil ve en temel amacı hayatta kalmaktır. Hayatta kalmak için devletler, başkalarına güvenemeyecekleri kendi kendine yardım ilkesine dayanırlar. Güvenliklerini sağlamanın tek yolu, askerî ve ekonomik güçlerini maksimize etmek veya ittifaklar kurarak güç dengesi oluşturmaktır. Ayrıca, John Mearsheimer’ın Saldırgan Realizm teorisine göre devletler, güvenliklerini garanti altına almanın en iyi yolunun bölgesel hegemonya kurmak olduğuna inanırlar. Bu bağlamda, Ortadoğu’da İsrail’in askeri üstünlüğü (özellikle ABD destekli teknolojik ve istihbari kapasitesi ile nükleer tekel konumu), bölgesel bir caydırıcılık unsuru olarak uzun süredir statükoyu belirlemektedir. İran’ın ise asimetrik savaş, vekil güçler ve balistik füze kapasitesi ile bu statükoyu dengelemeye çalıştığı bilinmektedir.

İsrail’in doğrudan bir saldırısı karşısında İran’ın “başarılı bir mukavemet göstermesi”, realist söylemde bir aktörün nispi gücünün ve savunma-caydırıcılık kapasitesinin beklenen veya varsayılan güç dağılımı ile uyuşmadığının somut bir kanıtı olarak okunur.

Bölgesel Güç Dengesinin Sarsılması ve Caydırıcılığın Çöküşü

İran’ın İsrail saldırısını savuşturması ve askeri altyapısını, rejim bütünlüğünü veya stratejik varlıklarını koruması, Ortadoğu alt-sisteminde etki yaratacaktır. Realist analize göre bu durumun ilk ve en doğrudan etkisi, caydırıcılık kavramı üzerinden okunmalıdır.

İsrail’in geleneksel güvenlik doktrini özellikle Begin Doktrini, kendisine yönelik potansiyel veya varoluşsal tehditleri daha ortaya çıkmadan önleyici vuruşlarla yok etmeye dayanır. İsrail’in askeri kapasitesinin yenilmezliği veya karşı konulamamazlığı algısı, Arap ülkeleri ve bölge dışı aktörler üzerinde bir psikolojik ve askeri hegemonya yaratmıştır. İran’ın böylesi bir saldırıya başarıyla direnmesi, İsrail’in mutlak askerî üstünlüğü efsanesini ortadan kaldırabilir. Bu durum, güç dengesinin yeniden tanımlanması anlamına gelir. Bölgede tek kutuplu bir askerî üstünlük yerine, İran’ın da fiilen dengeleyici bir güç olarak kendini kanıtladığı, daha kırılgan ve rekabetçi birçok kutupluluk ortaya çıkacaktır. Savunmacı realizm açısından bakıldığında, İran’ın başarılı direnişi, savunma teknolojilerinin saldırı teknolojilerine karşı üstünlük sağladığını gösterebilir. Bu da saldırganlık maliyetinin çok yüksek olduğunu kanıtlayarak bölgede yeni bir “dehşet dengesi” yaratabilir.

Güvenlik İkilemi ve Bölgesel Silahlanma Yarışı

Realizmin en önemli kavramlarından biri olan Güvenlik İkilemi, bir devletin kendi güvenliğini artırmak için attığı adımların silahlanma, ittifak kurma gibi, diğer devletler tarafından bir tehdit olarak algılanması ve onların da benzer adımlar atarak genel bir güvensizlik sarmalı yaratması durumudur.

İran’ın başarılı bir şekilde karşılık vermesi, bölgedeki diğer aktörler özellikle Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır ve Türkiye için bir güvenlik ikilemi yaratacaktır. İran’ın, bölgenin en güçlü konvansiyonel ve teknolojik ordusuna sahip İsrail’in saldırısına dayanabilmesi, Körfez ülkelerinde büyük bir paniğe yol açacaktır.

Kendi kendine yardım ilkesi gereği, bu devletler İran’ın artan prestiji ve ispatlanmış gücü karşısında kendi güvenliklerini garanti altına almak için şu adımları atacaklardır:

1 - İç Dengeleme: Bölge ülkeleri askerî bütçelerini artıracak, gelişmiş hava savunma sistemleri, balistik füzeler ve hatta potansiyel olarak nükleer teknoloji arayışına gireceklerdir. Ortadoğu’da bir silahlanma yarışı tetiklenecektir.

2 - Dış Dengeleme: Bölgesel aktörler, yükselen İran tehdidini dengelemek için yeni ittifak arayışlarına girecektir. İsrail’in koruma şemsiyesinin veya ABD’nin güvenlik garantilerinin yeterliliği sorgulanacağı için, Körfez ülkeleri Çin veya Rusya gibi farklı büyük güçlerle stratejik ortaklıklar kurarak risklerini dağıtma yoluna gidebilirler.

Küresel Sistemin Yeniden Şekillenmesi: Büyük Güç Rekabeti

Uluslararası sistemin yeniden şekillenip şekillenmeyeceği hususu, meselenin küresel boyutunu oluşturmaktadır. Realizme göre uluslararası sistem, büyük güçlerin kapasiteleri ve aralarındaki kutuplaşma ile tanımlanır (Örneğin; Tek kutupluluk, iki kutupluluk, çok kutupluluk).

İran’ın İsrail’e karşı başarılı mukavemeti, sadece bölgesel bir olay olarak kalmayacağı; doğrudan ABD’nin küresel hegemonyasına ve sistemsel Kıyı Ötesi Dengeleyici rolüne bir darbe indireceği düşünülmektedir. ABD’nin stratejik derinliği ve güvenlik mimarisi, Ortadoğu’da İsrail’in sarsılmaz üstünlüğüne dayanmaktadır. İsrail’in askeri hedeflerine ulaşamaması, geniş çapta “Amerikan silahlarının ve stratejisinin başarısızlığı” olarak okunacaktır.

Bu durum uluslararası sistemi şu yollarla yeniden şekillendirecektir:

* Çok Kutupluluğa Geçişin Hızlanması: Neorealistler, tek kutuplu sistemlerin doğası gereği istikrarsız olduğunu ve en sonunda diğer güçlerin (Çin, Rusya) hegemonyasını dengelemek için yükseleceğini savunur. İran’ın direnci, küresel sistemde ABD’nin gücünün sınırlarını gözler önüne serecektir. Bu zafiyet, Çin’in Tayvan veya Güney Çin Denizi’ndeki politikalarında, Rusya’nın ise Doğu Avrupa’daki stratejilerinde çok daha cesur adımlar atmasına zemin hazırlayacaktır. “Amerikan caydırıcılığı” küresel çapta bir erozyona uğrayacaktır.

* Rusya ve Çin’in Sistemsel Nüfuz Alanı: İran, yıllardır ABD yaptırımlarına ve baskısına karşı hayatta kalabilmek için Rusya ve Çin ile stratejik ortaklıklar geliştirmiştir. İran’ın askerî başarısı, Rusya’nın sağladığı teknolojik destek (örneğin gelişmiş hava savunma sistemleri, uydu istihbaratı) veya Çin’in ekonomik/diplomatik kalkanı ile ilişkilendirilecektir. Bu da uluslararası sistemde Avrasya Bloku’nun (Çin-Rusya-İran ekseni), Batı Blokuna karşı meşru ve güçlü bir alternatif olmasını sağlayabilir.

* ABD’nin Stratejik Aşırı Yayılması: İsrail’in caydırıcılığını yeniden tesis etmek için ABD, Ortadoğu’ya büyük bir askerî yığınak yapmak zorunda kalacaktır. Bu durum, ABD’nin stratejik odağını Asya-Pasifik’ten yeniden Ortadoğu bataklığına çekecek, Çin’in küresel yükselişini sınırlama kapasitesini zayıflatacaktır.

Sistemin Değişimi mi, Yapının İşleyişi mi?

Bu noktada realist teoriye dikkat çekmek gerekir. İsrail-İran krizi uluslararası sistemi “yeniden mi şekillendirir?”, yoksa sistemin anarşik doğası gereği zaten beklenen dengeleme mekanizmalarını mı çalıştırır?

Kenneth Waltz gibi yapısal realistlere göre, sistemin kendisi olan anarşi değişmez. Devletler hala devlet olarak kalır ve hayatta kalma güdüleri devam eder. Ancak sistemin yapısı içindeki güç dağılımı kesinlikle yeniden şekillenir. İran’ın başarılı mukavemeti, uluslararası sistemi tamamen yıkıp yerine yeni bir düzen getirmez; aksine, realizmin “güç güçle dengelenir” anlayışını bir kez daha dener.

Ortaya çıkacak olan yeni uluslararası sistem;

1 - Amerikan hegemonik istikrarının zayıfladığı,

2 - Bölgesel güçlerin (Türkiye, Brezilya, Hindistan, İran gibi) kendi bölgelerinde daha otonom ve agresif politikalar izleyebildiği,

3- Vekil savaşlarının yerini giderek daha fazla konvansiyonel silahlanma yarışlarına bıraktığı, Katı Çok Kutuplu bir sistem olacaktır.

Mearsheimer’ın perspektifinden bakıldığında ise, İran’ın bu başarısı İsrail’i ve ABD’yi uzun vadede daha ölümcül saldırılar planlamaya sevk edecektir. Çünkü saldırgan realizmde güçlükler ve güvenlik endişeleri bitmez; İran’ın başarılı savunması onun gelecekte daha da güçleneceğinin işareti olarak kabul edilir ve bu da İsrail için “kabul edilemez bir risk” olmaya devam eder. Dolayısıyla başarılı bir mukavemet, kalıcı bir barış getirmeyecek, aksine daha büyük bir savaşın hazırlık evresini (örneğin İran’ın tamamen nükleerleşmesini veya İsrail’in nükleer silahlarını masaya koymasını) başlatacaktır.

Sonuç

Sonuç olarak, İsrail’in doğrudan bir saldırısı karşısında İran’ın başarılı bir şekilde direnmesi ve mukavemet göstermesi senaryosu, uluslararası ilişkiler teorisi olan Realizm merceğinden incelendiğinde, salt bölgesel bir olay olmanın çok ötesindedir. Böyle bir durum, uluslararası sistemin anarşik temelini değiştirmemekle birlikte, küresel ve bölgesel güç dağılımında bir kaymaya işaret eder. Bölgesel olarak İsrail’in tartışmasız askerî caydırıcılığı ve psikolojik üstünlüğü çökecek; bu durum Körfez ülkeleri ve diğer aktörler arasında şiddetli bir güvenlik ikilemi yaratarak bir silahlanma ve ittifak arayışı yarışını tetikleyecektir.

Küresel boyutta ise bu gelişme, ABD’nin hegemonyasını ve müttefiklerini koruma kapasitesini sorgulatacak, uluslararası sistemin ABD merkezli tek kutuplu veya Amerikan ağırlıklı yapısından, Çin ve Rusya’nın etki alanlarını genişlettiği asimetrik birçok kutupluluğa geçişini hızlandıracaktır. Realist öğretiye göre, güç boşlukları daima doldurulur ve güçteki her değişim, sistemsel bir dengeleme eylemini doğurur. İran’ın muhtemel askeri başarısı, uluslararası sistemi yeni ve barışçıl bir formda şekillendirmeyecek; aksine onu daha rekabetçi, daha güvensiz ve çok kutuplu bir güç mücadelesi arenasına kalıcı olarak dönüştürecektir. Tıpkı Thucydides’in Melos Diyalogları’nda asırlar önce belirttiği gibi: “Güçlüler yapabileceklerini yapar, zayıflar ise çekmeleri gereken acıyı çeker.” Ancak bu senaryoda İran, zayıf statüsünden çıkarak güç denkleminde belirleyici bir aktör olduğunu sisteme kabul ettirmiş olacaktır.

Direnişin estetiği, estetiğin hafızası: Estetik tercihlerimizin görünmeyen hikâyesi

Müzik, sinema ya da moda endüstrisinde de sıkça gördüğümüz gibi, birçok estetik unsur zamanla bağlamından koparılarak direniş aracı olmaktan çıkarılabilir. Başlangıçta bir kimlik dili, bir kültürel metin ve hafıza taşıyıcısı olan bu pratik, kölelik ve diaspora tarihinde politik bir anlam kazanmış, daha sonra ise estetik bir moda unsuruna dönüşmüştür. Bu süreçte sembol tamamen ortadan kalkmaz, ancak anlamı nötralize edilir ve kültürel olarak ehlileştirilir.

Kadının saçı, tarih boyunca estetik bir tercih olmanın ötesinde, iktidar ilişkilerinin kurulduğu ve sorgulandığı bir mücadele alanına dönüşmüştür. Saçın örtülmesi ya da açılması, uzunluğu, rengi ya da hangi modellerle kullanıldığı çoğu zaman yalnızca estetik bir tercih değil, kültürel ve politik bir mesele haline gelmiştir. Kültürel çalışmaların sıkça vurguladığı bir olgu vardır. Sistem, kendisini eleştiren sembolleri yok etmek yerine çoğu zaman onları içe dahil eder, ehlileştirir ve dolaşıma sokar. Hepimizin günlük hayatta farkına varmadığımız nesneler aracılığı ile deneyimlediğimiz bir olgu olarak kültürel ehlileştirme, sıklıkla yürütücüsü olduğumuz bir davranış modeline dönüşmüş durumda.

Kişisel deneyimimden hareketle, uzun bir süre kullandığım ve kullanırken kökenini, tarihsel arka planını ve kültürel kodunu düşünmediğim bir saç modeli, estetik olarak çok hoşuma gitse de bir süre sonra o saçın yapımında çalışan kadınların çalışma koşulları ve modelin kültürel geçmişine odaklanınca duruma başka bir gözle bakmaya başladım. Ben de dahil bu saçı kullanan birçok kişi muhtemelen onun taşıdığı tarihsel yükü düşünmemişti. Oysa modelin tarihine baktığımızda kölelik tarihinden diaspora hafızasına kadar uzanan uzun bir geçmiş karşımıza çıkıyordu. Direniş öğelerinin sisteme dahil edilerek zararsızlaştırılması, bir toplumun hafızasının silinerek estetik bir metaya dönüştürülmesi ve bunun gibi oldukça tanıdık mekanizmaların devreye girdiğini fark etmemle bu alışkanlıktan vazgeçsem de bu konu uzun bir süre kafamı kurcaladı.

Güncel kullanımı ile, “box braid” olarak geçen modelin tarihine baktığımızda benzer bir süreç görülür. Bu modeli erkeklerde kullanmış olsa da özellikle kadınlar tarafından kullanıldığında bir toplumun ve o toplumda yaşayan kadınların adeta arşivi niteliğini taşıdığı belirtiliyor. Afrika’daki örgü geleneği binlerce yıllıktır. Arkeolojik ve ikonografik izler milattan önce üç binli yıllara kadar uzanır. Mağara resimlerinde farklı örgü stillerine rastlanır ve bu stiller aslında bir tür sosyal kod işlevi görür. Bir kadının saç modelinden onun hangi kabileye ait olduğu, medeni durumu, yaşı ya da toplumsal statüsü hakkında fikir edinmek mümkündür. Yani bu, yalnızca bir saç modeli değil, kimliğin taşıyıcısı olan bir kültürel metindir. Daha sonra kölelik tarihinde kullanılan saç modellerinin direniş ve hafıza aracı olduğuna dair anlatılar ortaya çıkar. Saçların arasında pirinç ya da tohum saklandığına dair hikâyeler vardır. Bazı anlatılarda saça işlenen desenlerin kaçış yollarını gösterdiği iddia edilir. Bunların hepsi kesin olarak kanıtlanmış anlatılar değildir. Ancak şu açıktır: saç modeli diaspora içerisinde güçlü bir kültürel hafıza taşıyıcısı haline gelmiştir.

Modern döneme gelindiğinde ise saçın politik anlamı yeniden görünür oldu. 20. yüzyılın ortalarında Amerika’da özellikle siyahi özgürlük hareketi içinde saçları doğal haliyle kullanmak, afro ya da örgü modelleri tercih etmek beyaz estetik normlarına uymayı reddetmenin bir yolu olmuştur. Bu estetik tercih aynı zamanda bir kimlik ve direniş ifadesi idi. Ancak 1990’lardan sonra bu stiller moda endüstrisinin içine girmeye başladı. Kültür endüstrisi içerisinde yer alan figürlerin de bu modeli kullanması, başlangıçta kültürel hafızayı görünür kılan bir unsur olarak olumlu bulunsa da, zamanla bu estetik biçimler bağlamlarından koparılır ve pazarlanabilir bir moda unsuru haline geldi. Böylece onu üreten topluluğun tarihsel deneyiminden ayrılarak salt estetik nesneler haline dönüştüler.

Bugün bu salonlarda çalışan kişilere baktığımızda çoğu zaman Batı Afrika’dan gelen göçmen kadınlarla karşılaşırız. Bu işin çalışma koşulları incelendiğinde ise çok uzun çalışma saatleri, kayıt dışı çalışma, düşük ücretler ve sağlık güvencesinin olmaması gibi sorunlar görülür. Yani burada göçmen ve kadın emeğinin görünmez kılındığı bir sömürüsü söz konusudur.

Batı’nın başka kültürlerin sembollerini egzotikleştirerek pazarlaması da kolonyal bakışın önemli bir parçasıdır. Ancak burada asıl soru kültürlerin birbirleriyle etkileşime girmesi değildir. Kültürel dolaşım kaçınılmazdır. Asıl mesele bu dolaşımın eşit olup olmadığıdır. Bir kültürel öğenin dolaşıma girmesi ile o öğenin tarihsel bağlamından koparılarak tüketilebilir bir nesneye dönüştürülmesi arasında önemli bir fark vardır.

Ben de dahil olmak üzere bu saç modelini kullanan pek çok kişinin uzun süre bu geleneğin kökenini düşünmemesi tam da bu görünmezliğin sonucu belki de. Oysa müzik, sinema ya da moda endüstrisinde de sıkça gördüğümüz gibi, birçok estetik unsur zamanla bağlamından koparılarak direniş aracı olmaktan çıkarılabilir. Başlangıçta bir kimlik dili, bir kültürel metin ve hafıza taşıyıcısı olan bu pratik, kölelik ve diaspora tarihinde politik bir anlam kazanmış, daha sonra ise estetik bir moda unsuruna dönüşmüştür. Bu süreçte sembol tamamen ortadan kalkmaz, ancak anlamı nötralize edilir ve kültürel olarak ehlileştirilir.

Aynı mekanizma punk kültürü, grafiti gibi birçok farklı sanatsal ve estetik akım için geçerlidir.  Başlangıçta sistem karşıtı bir ifade biçimi olan şey zamanla endüstrinin dolaşımına dahil edilir ve pazarlanabilir bir estetiğe dönüşür. Bu yüzden modaya, mesela bir saç modeline yalnızca estetik bir unsur olarak bakmak yeterli olmamaktadır. Çünkü bazen bir saç modeli bile kölelik tarihinden göçmen emeğine, direniş sembollerinden moda endüstrisine uzanan çok katmanlı bir hikâye taşıyabilir. Ve o estetiğin gerçekten neyi hatırlattığını, ya da dolaşıma girerek pazarlanabilir bir estetik nesne haline gelmesinin hangi anlamların üstünü örttüğünü düşünmek estetik olanın nötr değil, ideolojik bir kurgu olduğunu hatırlatır.

Gündemi Erdoğan yazıyor: Avrupa tartışıyor, muhalefet ne diyor?

Türkiye’nin vergi politikası üzerinden Avrupa’da başlattığı tartışma, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasi bir anlam taşımaktadır. Bu gelişme, bir yandan Türkiye’nin uluslararası görünürlüğünü artırırken, diğer yandan iç siyasetteki asimetrik yapıyı daha belirgin hale getirmektedir. Erdoğan’ın attığı adımlar küresel ölçekte yankı bulurken, muhalefetin bu yankıya karşılık verecek stratejik derinliği henüz ortaya koyamaması, mevcut dengenin neden değişmediğini de açıklamaktadır.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan yine Avrupa’nın gündemine oturdu. Türkiye’nin açıkladığı yeni vergi paketi, ilk bakışta teknik bir ekonomik düzenleme gibi görülebilir. Ancak Recep Tayyip Erdoğan’ın duyurduğu bu modelin etkisi, Türkiye sınırlarını aşarak Avrupa kamuoyunda da tartışma yaratmış durumda. Özellikle Fransa ve Almanya’da hem ekonomi çevrelerinde hem de sosyal medya platformlarında gündeme gelmesi, bu adımın yalnızca mali bir tercih değil, aynı zamanda siyasi ve stratejik bir hamle olduğunu ortaya koyuyor.

Yurt dışı gelirlerin belirli sürelerle vergiden muaf tutulması fikri, küresel ölçekte mobil hale gelen sermaye ve nitelikli iş gücüne doğrudan hitap ediyor. Dijitalleşmenin hız kazandığı, uzaktan çalışmanın yaygınlaştığı bir dünyada, bireyler artık yalnızca kazançlarını değil, yaşam alanlarını da optimize etmeye çalışıyor. Türkiye’nin sunduğu bu model, tam da bu yeni küresel gerçekliğe cevap verme iddiası taşıyor.

Ancak burada kritik bir denge söz konusudur. Vergi avantajı, ilk ilgiyi çekmek açısından güçlü bir araç olmakla birlikte, kalıcılık açısından tek başına yeterli değildir. Hukuki güvenlik, yargı bağımsızlığı ve temel haklara ilişkin uygulamalar bu noktada belirleyici rol oynamaktadır. Nitekim Osman Kavala, Selahattin Demirtaş ve Can Atalay hakkında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına rağmen devam eden tutukluluk süreçleri; buna ek olarak tutuklu belediye başkanları ve gazetecilere ilişkin dosyalar, dış yatırımcıların ve nitelikli iş gücünün risk algısını doğrudan etkileyen unsurlar arasında yer almaktadır. Bu çerçevede, öngörülebilirlik, ekonomik istikrar ve kurumsal kapasite gibi faktörler, özellikle Avrupa’dan gelecek aktörler açısından vergi avantajı kadar, hatta çoğu durumda daha belirleyici olmaya devam etmektedir. Dolayısıyla Türkiye’nin attığı bu adım önemli bir başlangıç olmakla birlikte, kapsamlı yapısal reformlarla desteklenmediği sürece sınırlı bir etki üretme riski taşımaktadır.

Bununla birlikte, gözden kaçırılmaması gereken asıl nokta şudur: Bu vergi hamlesi, Türkiye’yi yeniden uluslararası tartışmaların merkezine taşımıştır. Avrupa’da başlayan tartışmalar, Türkiye’nin artık yalnızca gelişmeleri takip eden değil, tartışma başlatan bir aktör haline geldiğini göstermektedir. Bu da doğrudan Erdoğan liderliğinin uluslararası gündem oluşturma kapasitesiyle ilişkilidir.

Nitekim son yıllardaki gelişmeler bu tabloyu daha da pekiştirmektedir. Göçmen meselesinde üstlenilen rol, Doğu Akdeniz’de “Mavi Vatan” çerçevesinde izlenen politika, Rusya-Ukrayna Savaşı sürecinde dengeli tutum, Suriye’de ortaya çıkan yeni yönetimle kurulan ilişki biçimi ve İran eksenindeki gerilimlerde alınan pozisyon; Türkiye’nin yalnızca bölgesel değil, çok katmanlı bir jeopolitik aktör olarak hareket ettiğini göstermektedir. Aynı şekilde Rusya ve ABD ile eş zamanlı yürütülen denge politikası, klasik ittifak anlayışının ötesine geçen bir diplomatik esneklik ortaya koymaktadır.

Tüm bu başlıklar birlikte değerlendirildiğinde, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın uluslararası alanda seveni kadar sevmeyeni de olmasına rağmen “güçlü lider” konumunun daha da pekiştiği görülmektedir. Uluslararası sistemde aktörler çoğu zaman ideolojik yakınlıktan ziyade öngörülebilirlik ve güçle çalışmayı tercih eder. Bu bağlamda, önümüzdeki yıllarda küresel aktörlerin Türkiye ile ilişkilerinde mevcut liderlikle çalışmayı tercih etmesi şaşırtıcı olmayacaktır. Başka bir ifadeyle, ortaya çıkan tablo artık yoruma açık olmaktan ziyade gözlemlenebilir bir gerçekliğe dönüşmektedir.

Tam bu aşamada, Türkiye’nin iç siyasetinde daha derin ve yapısal bir sorun belirginleşmektedir. Muhalefet, böylesine çok katmanlı ve stratejik hamleler karşısında etkili bir alternatif vizyon geliştirmekte zorlanmakta; uyumlu, güven veren ve güçlü bir birliktelik kuramadığı gibi çoğu zaman yalnızca belirlenen gündeme tepki veren bir pozisyonda kalmaktadır. Oysa siyasal rekabet, yalnızca eleştiri üretmekle sınırlı değildir; aynı zamanda tutarlı, uygulanabilir ve güçlü alternatif politika ve stratejiler ortaya koyabilme kapasitesini de gerektirir.

Bugün muhalefetin karşı karşıya olduğu temel sorun, bir “reaktif siyaset döngüsü”ne sıkışmış olmasıdır. Gündem belirleyen değil, belirlenen gündeme tepki veren bu yaklaşım; dış politika, ekonomi ve uluslararası ilişkiler gibi kritik alanlarda bütüncül ve proaktif bir vizyon geliştirilmesini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle muhalefet, iç politik tartışmaların dar çerçevesine hapsolmakta; hem seçmen nezdinde hem de uluslararası aktörler açısından güven ve ciddiyet üretmekte zorlanmaktadır.

Oysa geçmişte muhalefetin etkili ve saygın bir konum kazandığı örnekler de vardır. Deniz Baykal döneminde 1 Mart Tezkeresi sürecinde ortaya konan tutum, muhalefetin uluslararası ölçekte nasıl belirleyici bir rol üstlenebileceğini göstermiştir. Benzer şekilde Kemal Kılıçdaroğlu liderliğinde gerçekleştirilen Adalet Yürüyüşü, yalnızca Türkiye’de değil, dünya kamuoyunda da yankı uyandırarak güçlü bir siyasal mesaj üretmiştir.

Tüm bu örnekler, muhalefetin etkili olabilmesi için sadece eleştiren değil, yön tayin eden; yalnızca tepki veren değil, inisiyatif alan bir siyaset anlayışına ihtiyaç duyduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak, Türkiye’nin vergi politikası üzerinden Avrupa’da başlattığı tartışma, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasi bir anlam taşımaktadır. Bu gelişme, bir yandan Türkiye’nin uluslararası görünürlüğünü artırırken, diğer yandan iç siyasetteki asimetrik yapıyı daha belirgin hale getirmektedir. Erdoğan’ın attığı adımlar küresel ölçekte yankı bulurken, muhalefetin bu yankıya karşılık verecek stratejik derinliği henüz ortaya koyamaması, mevcut dengenin neden değişmediğini de açıklamaktadır.

Görünen köy artık kılavuz istememektedir: Gündemi belirleyen ile gündemi takip eden arasındaki fark, Türkiye siyasetinin bugünkü temel ayrımını oluşturmaktadır.

İddianame adım adım çökerken...

İBB Davası'nda etkin pişmanlık dilekçesi veren Adem Soytekin'in verdiği, "Ekrem Bey tarafından Beylikdüzü Belediye Başkanlığı süreciyle başlayan, öncelikle İBB Başkanlığı sonrasında Cumhurbaşkanlığı için gerekli sermayeyi toplamak amacıyla kurulan, Beylikdüzü'nde temelleri atılıp İstanbul'un tamamına yayılan çıkar amaçlı suç örgütünün tüm yapısı ve faaliyetleri hakkında bildiğim, gördüğüm ve dahil olduğum tüm olayları anlatarak etkin pişmanlıktan faydalanmak istiyorum" şeklindeki ifadesini kendisen sorun duruşma savcısına; "O beyan şöyle sayın savcım, nasıl, oradaki beyanı ben bir şablon olarak gördüm, o ifade bana ait değil. Ben onu şablon olarak gördüm, bana sorulan bir soru olduğunu…. Yani yoksa ben nereden bileyim 2014'te Beylikdüzü’nde Ekrem Bey'in aday olacağını veya aday gösterileceğini? Nereden bileyim? Gidecek aday gösterilecek, gidecek Ekrem Bey 2024'te seçilecek, sonra Cumhurbaşkanı olacak falan... Yani o biraz hayalperest bir şey olur. Dolayısıyla ben onu bana sorulan şablon soru gibi anladım.” diye cevap verdi. Oysa bu suçlam İBB İddinamesinin bir anlamda temeli niteliğinde...

İBB Davası tüm hızıyla devam ediyor. Kimi savunmaların doğal olarak uzun sürmesi ve bu uzun savunma ve sonrasında avukat savunmaları ve çapraz sorgularla ortaya çıkanlar; 3 bin 800 sayfaya yaklaşan iddianamenin, savunulduğu kadar güçlü olmadığını gösteriyor.

Geride kalan 27 günde verdiği ifade ve beyanlar yüzünden onlarca kişinin halen tutuklu olmasına yol açanlar; ifadelerini geri çekiyorlar.

İBB soruşturması sürecinden her gün manşet, sürmanşet ve ekranlarında İBB Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu ve çalışma arkadaşlarını “suçlu” iddia edenler, “delik” olarak sundukları belgeleri, görüntüleri dava sürecinden savunma gereği duymadıkları için davaları bile neredeyse izlemiyorlar.

Onlar, benzer amaçlı manşet, sürmanşet ve ekranlarında kilitlendikleri yeni hedeflere ilişkin algı haberleri yapmaya devam ediyorlar.

Öyle ya, iddianame çıkmadan önce manşetlerden, sürmanşetlerden ve ekranlardan delil olarak sundukları belgelerle, suçlu ilan ettiklerini dinlemeye gitme gereği bile duymuyorlar.  

Peki neden?

Yaptıkları haberlerin gerecek olmadıklarını bildikleri için mi?

Yoksa o haberlerle oluşturduklarını düşündükleri algıyla zaten amaçlarına ulaştıklarını düşündükleri için mi?

Açıkçası savunmalarını en çok merak ettiğim kişiler, etkin pişmanlıktan yararlanan ya da itirafçı olanlar. Onların mahkemede ne söyleyeceklerinde.

Burada bir parantez açarak mahkeme başkanına hakkını teslim edelim. Mahkeme başkanı, iddianameye de, ek klasörlere de hakim. Bunu sorduğu sorulardan rahatça anlamak mümkün. Şimdi parantezi kapatalım.

Yukarıda ifade ettik, daha önce etkin pişmanlıktan yararlanmak için ifade verenler, verdikleri ifadeleri geri çektiler.

Çekmeyenler de elbette var.

TEMEL SUÇLAMA ÇÖKERKEN

İBB İddianamesindeki en temel suçlamalardan birisi mealen; İmamoğlu’nun 2014’de Beylikdüzü Belediye Başkanlığı’ndan bu yana İBB Başkanı, CHP lideri ve nihayet Cumhurbaşkanı olmak için bir yapı, "suç örgütü" kurduğu ve bu hedefler için akçeli işlere girdiği, fon oluşturduğu, şeklinde.

İşin fon oluşturma kısmını bir kenara bıraktığımızda siyasete giren birinin siyasi hedeflerini “suç” kategorisine sokmak, o kişi için siyaset yapma hakkını yok saymaktır.

Bu suçlamayı hatırlatma nedenim, dün savunma yapan Adem Soytekin’e mahkeme savcısının sorduğu soru ve Soytekin’in cevabı.

Aynen aktarıyorum;

“Duruşma Savcısı: 

Yine bu savcılık ifadenizde şöyle demişsiniz... Bu 17 Haziran 2025 tarihli ifadenizde, iddianameye konu bir yapıdan bahsediyorsunuz ifadenizin başında. Hatta ifadenizde şöyle geçiyor… 'Ekrem Bey tarafından Beylikdüzü Belediye Başkanlığı süreciyle başlayan, öncelikle İBB Başkanlığı sonrasında Cumhurbaşkanlığı için gerekli sermayeyi toplamak amacıyla kurulan, Beylikdüzü'nde temelleri atılıp İstanbul'un tamamına yayılan çıkar amaçlı suç örgütünün tüm yapısı ve faaliyetleri hakkında bildiğim, gördüğüm ve dahil olduğum tüm olayları anlatarak etkin pişmanlıktan faydalanmak istiyorum' şeklinde beyanınız var. Bu bahsettiğiniz yapı ve sistemle ilgili, sistem aktörlerinden bir tanesi…

Adem Soytekin:

O beyan şöyle sayın savcım, nasıl, oradaki beyanı ben bir şablon olarak gördüm, o ifade bana ait değil. Ben onu şablon olarak gördüm, bana sorulan bir soru olduğunu…. Yani yoksa ben nereden bileyim 2014'te Beylikdüzü’nde Ekrem Bey'in aday olacağını veya aday gösterileceğini? Nereden bileyim? Gidecek aday gösterilecek, gidecek Ekrem Bey 2024'te seçilecek, sonra Cumhurbaşkanı olacak falan... Yani o biraz hayalperest bir şey olur. Dolayısıyla ben onu bana sorulan şablon soru gibi anladım.”

Oysa bu suçlama, İBB iddianamesinin girişinde yer alıyor ve davadaki temel niteliği taşıyor.

Ve Soytekin savcının okuduğu kendisine ait bu ifade yer alanları söylemediğini -"o ifade bana ait değil"- ve ne demekse bunun “şablon soru” olduğunu söylüyor.

Soytekin bu cevabı bile bu iddianamenin suçlamalar, deliller kadar temelinin de olmadığını somut biçimde gösteriyor.

GERÇEĞİ BİLMEK İSTİYORUZ

Evet iddianame öncesinde, tutuklu belediye başkanlarını, bürokratları manşet, sürmanşet ve ekranlarında suçlama yarışında olanların aynı çabayı duruşmalarda yapılan savunmalar ile ortaya çıkan gerçekleri halka yansıtmalarını bekliyoruz.

Çünkü biz sadece gerçeği, sadece gerçeği bilmek istiyoruz. Suçluları da, masum olanları da, mağdur olanları da...

Oluşturulan algıyı değil gerçeği bilmek istiyoruz ve buna da vatandaş olarak hakkımız var.

Körfez’de yeni hesaplaşma: Suudi Arabistan BAE ayrılığını nasıl yönetir?

Suudi Arabistan küresel petrol piyasasındaki kaldıraç gücünü koruyacak; ancak bu gücün etkinliği artık daha kırılgan bir zemine oturuyor. BAE çıkışı, OPEC’in koordinasyon kapasitesini fiilen zayıflatırken Riyad’ın kendi üretim kararlarını daha az ortaklaşmış, dolayısıyla daha az öngörülebilir bir çerçevede almasına yol açacak. Bunu telafi etmek için Suudi Arabistan’ın Rusya ile mevcut koordinasyonunu pekiştirmesi ya da Çin ile ikili enerji anlaşmalarını derinleştirmesi kaçınılmaz görünüyor.

28 Nisan sabahı Cidde’de bir Körfez güvenlik zirvesi sürerken Abu Dabi, neredeyse eş zamanlı olarak devlet ajansı aracılığıyla kısa bir açıklama yayımladı. Birleşik Arap Emirlikleri 1 Mayıs itibarıyla OPEC ve OPEC+ üyeliğinden ayrılıyor. Açıklamanın zamanlaması tesadüf değil. Körfez liderlerinin bir odada oturduğu, gündemin İran saldırılarına ortak yanıt ve Hürmüz krizinin ağırlaşan faturası olduğu bir anda BAE’nin bu adımı atması, diplomatik bir bildirinin çok ötesinde bir önemde.

BAE Enerji Bakanı Suhail el-Mazruei, kararın Suudi Arabistan’la herhangi bir anlaşmazlıktan kaynaklanmadığını açıklarken “Suudilerin OPEC’e liderlik etmesine en yüksek saygıyı duyuyoruz” dedi. Bu cümle, söylenenden çok söylenmeyeni işaret ediyor. Neredeyse 60 yıldır aynı çatı altında üretim planlaması yapan, birlikte savaştıkları da olmuş ve birbiriyle rekabet ettikleri de olan iki Körfez devleti arasındaki ilişki artık o çatının tutamayacağı kadar gergin bir hal almış durumda. Abu Dabi’nin yaptığı, Riyad’ı doğrudan hedef alan bir hamle olarak okunmasa bile, bunun Suudi Arabistan’ın en ağır darbelerinden biri olduğunu söylemek mümkün.

Burada şunu sorabiliriz: Bu ayrılık gerçekten sadece kota hesabı mıdır, yoksa yıllardır birikmiş çatlakların artık kartel büyüklüğünde bir zemine yansıması mıdır? Her iki yanıtın da içinde doğruluk payı var; ama ikinci soruyu görmezden gelerek tablonun tamamını kavramak mümkün değil.

Kota Sürtüşmesinin Uzun Tarihi

BAE’nin OPEC’le sorunu son günlerin ürünü değil. 2021’den bu yana Abu Dabi, Körfez’deki en büyük rezerv kapasitesine sahip olmasına rağmen düşük üretim kotalarıyla kısıtlandığını defalarca gündeme taşıdı. Günlük üretim kapasitesi 4 milyonu aşan BAE’nin mevcut kota çerçevesinde bu rakamın çok altında kalması hem ekonomik hem de stratejik bir kayıp. Hürmüz krizinin petrol fiyatlarını 110 doların üzerine çektiği, küresel enerji talebinin zirveye yaklaştığı bugünlerde ise kota kaybı artık dayanılabilir bir sınırın dışına taşıyor.

BAE’nin bu noktada tek başına hareket etme kararı, aynı zamanda Washington ve Pekin ile ilişkilerinde daha geniş bir esneklik arayışına da karşılık geliyor. İran saldırılarının odağına giren ve bölgede en ağır askeri yükü taşıyan Körfez ülkesi Abu Dabi, hem büyük enerji tüketicileriyle doğrudan anlaşmalar yapmak hem de kendi üretim stratejisini sahaya koymak istiyor. OPEC bunu engelliyor.

Riyad’ın Sessizliği Ne Anlama Gelir?

Suudi Arabistan ve OPEC’in açıklamaya ilk saatlerde hiçbir resmi yanıt vermemesi dikkat çekici. Bu sessizlik, iç dağılmayı kabullenmek ya da meseleyi küçümsemek değil; tam tersine, Riyad’ın ne diyeceğini bilemediğinin bir işareti. BAE çıkışı OPEC’in küresel petrol üretimindeki payını fiilen daha da aşağı çekecek. Zaten Şubat ayındaki yüzde 48’den Mart’a gelindiğinde yüzde 44’e inen bu oran, Abu Dabi’nin ayrılmasıyla birlikte kartelin gerçek anlamda ağırlık merkezini kaybetme riskiyle yüz yüze gelmesi anlamına geliyor.

Riyad bu kırılmayı yönetmek zorunda. Ama elindeki seçenekler sınırlı. Diğer üyelere yönelik bir baskı politikası, geçmişte Katar’a uygulandı ve bölgede derin izler bıraktı. Aynı yola girmek, bu sefer çok daha yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Riyad’ın BAE’ye karşı medyayı bir baskı aracı olarak kullanmaya başladığı, devlet yayınlarının Abu Dabi’yi gizli hapishaneler ve ayrılıkçı yapılarla ilişkilendiren haberler yaptığı 2025’in son aylarındaki tablo hafızalarda. O dönemin üzerine bir de OPEC ayrılığı eklendi.

Yemen’den Enerji Politikasına Uzanan Çatlak

İki ülke arasındaki asıl ayrışmayı yalnızca OPEC kotaları üzerinden okumak eksik kalır. Zemin çok daha derin. 2015’te Yemen’e birlikte giren Riyad ve Abu Dabi, savaşın ilerleyen aşamalarında aynı cephede, iki ayrı hedefe doğru ilerler oldu. Suudi Arabistan birleşik bir Yemen yapısı üzerinde ısrar ederken, BAE güneydeki Güney Geçiş Konseyi’ni fiilen bir devlet gibi destekleyerek kendi etki alanını genişletti. Bu ayrışma, ittifak sözleşmesinin içini boşalttı ve Yemen, bir mihenk taşından anlaşmazlığın somutlaştığı bir alana dönüştü.

Küresel çapta BAE’nin rotası da farklılaştı. Somaliland, Doğu Afrika liman hakları, Hint Okyanusu’ndaki lojistik ağlar ve İbrahim Anlaşmaları çerçevesinde İsrail ile sürdürülen ilişki, Riyad’ın benimsemediği ya da henüz hazır olmadığı adımlardı. Abu Dabi her biri için kendi sürecini işletti; Riyad’ın onayını beklemedi. OPEC ayrılığı bu durumda münferit bir olaydan ziyade uzun süredir seyreden ayrışmanın kurumsal düzeydeki son halkası.

Körfez’de Kimin Eli Daha Güçlü?

Suudi Arabistan küresel petrol piyasasındaki kaldıraç gücünü koruyacak; ancak bu gücün etkinliği artık daha kırılgan bir zemine oturuyor. BAE çıkışı, OPEC’in koordinasyon kapasitesini fiilen zayıflatırken Riyad’ın kendi üretim kararlarını daha az ortaklaşmış, dolayısıyla daha az öngörülebilir bir çerçevede almasına yol açacak. Bunu telafi etmek için Suudi Arabistan’ın Rusya ile mevcut koordinasyonunu pekiştirmesi ya da Çin ile ikili enerji anlaşmalarını derinleştirmesi kaçınılmaz görünüyor.

Öte yandan, Abu Dabi’nin bu hamlesi, hesabını doğru yapmış olsa bile bedelini ödemek zorunda kalacağı bir seçim. Yalnız kalan Körfez aktörü, büyük enerji tüketicileriyle daha doğrudan ilişkiler kurmanın avantajını elde ederken, bölgesel güvenlik denklemi içinde daha az kurumsal güvenceyle hareket etmek zorunda kalır. Hürmüz’deki İran baskısının sürdüğü, Körfez savunmasının yeniden tartışıldığı bir dönemde. Riyad ise şu an için sessizliğini korusa da bu sessizliğin kalıcı olması mümkün değil. OPEC’i onaran değil, dönüştüren bir stratejiyle yanıt vermesi gerekecek. Bunu yapabilirse Körfez’deki enerji düzeni yeni bir biçim alacak; yapmazsa merkez kayması hızlanarak devam edecek ve Suudi Arabistan, aşina olduğu liderlik pozisyonunu fark etmeden kaybedecek.

İran Savaşı’nın Türkiye’ye tehdidi: Kenarda kalsa bile Ankara darbe yiyor*

Daha akıllıca yol, Türkiye’nin NATO ve Avrupa’ya daha fazla yaslanması ve kendi hava ve füze savunma sistemlerini güçlendirmesidir. Uzun vadede Türkiye’nin savunma sanayisinde kendi kendine yetmekten başka seçeneği yoktur. Kısacası, Türkiye’nin içerde Kürtlerle istikrarı korumasını, sınırlarını güvence altına almasını ve enerji-ticaret bağlantılarında bölgesel bir ağ merkezi haline gelmesini sağlayacak tutarlı bir stratejiye ihtiyacı var.

Türkiye, İran savaşının dışında kalmak için elinden geleni yaptı ve titizlikle tarafsızlığını korudu. Bu çabasını aslında kendi tarihinden bir örnekle de savunabilir.

Türk politika yapıcıları nesillerdir, İkinci Dünya Savaşı sırasında Ankara’nın yaptığı yüksek riskli denge politikasını Türk diplomasisinin “altın sayfalarından” biri olarak gösterir. O dönemde Türkiye’nin liderleri, genç cumhuriyetin jeopolitik yalnızlığının ve askeri zayıflığının farkındaydı ve Osmanlıdaki seleflerinin yaptığı hatayı tekrarlamamak konusunda kararlıydı.

Osmanlılar önceki dünya savaşında yanlış tarafı seçerek imparatorluğun çöküşüne yol açmıştı. Sınırlarında savaş sürerken Türkiye hem Müttefikler hem de Almanya ile müzakere etti ve en büyük başarısı, çevresindeki tüm savaşçılara rağmen tarafsızlığını korumak oldu.

İran’daki savaş da benzer bir hesaplama gerektirdi. 1930’lar ve 1940’ların aksine, Türkiye bugün dünya sahnesinde daha büyük bir rol oynamaya çalışıyor. 2024 sonunda Türk destekli militan gruplar ve diğer unsurların eliyle Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad’ın düşmesi, Ankara’da bölgesel bir güç haline geldiği konusunda bir özgüven yarattı.

Ancak Türkiye henüz olayları kendi istediği gibi şekillendirecek ekonomik veya askeri güce sahip değil. Bölgedeki büyük oyuncularla ilişkileri en iyi haliyle hassas; ABD ile ilişkileri düzeltme sürecinin henüz başlarında ve İsrail ile ilişkileri son yıllarda önemli ölçüde bozuldu.

Türkiye kendi topraklarını savunmak için de hâlâ başkalarına bağımlı. 2019’da Rusya’dan S-400 füze savunma sistemi alması ABD yaptırımlarına yol açtı ve Türkiye’nin kritik NATO programlarından dışlanmasına neden oldu. S-400’ü hâlâ aktif hale getiremedi ve Mart ayından itibaren Türk hava sahasına girmeye başlayan İran balistik füzelerine karşı tam koruma sağlayamıyor.

İran’ın NATO radar sistemine ve güneydeki ABD güçlerinin konuşlandığı İncirlik Üssü’ne yönelik dört füzesini Türk silahları değil, NATO önleyicileri düşürdü.

Yine de Türkiye çatışmanın dışında kalmaya özen gösterdi. Bazı Körfez Arap devletlerinin yaptığı gibi ABD-İsrail kampanyasını desteklemedi ve ABD ya da İsrail’in İran’a yönelik saldırılarında kendi hava sahasını kullanmalarına izin vermedi.

Bunun nedeni, Türkiye’nin İran ile yüzyıllardır süren karmaşık ama istikrarlı ilişkisidir. İran tarihi bir rakip olsa da Ankara bu savaşın başlamasını hiç istemedi ve 2026’nın ilk aylarında Tahran ile Trump yönetimini nükleer görüşmelere bir şans daha verme konusunda bölgesel çabalara öncülük etti.

Sonuçta sınırın ötesinde bir savaş, Türkiye’ye mülteci akını, ekonomik bozulma ve iç siyasetin altüst olması anlamına gelebilirdi.

ABD ve İsrail’in İran’a saldırması Türkiye’nin canını sıktı. Ankara şimdi savaşın girdabına sürüklenmemek için elinden geleni yapıyor. Fakat tarafsızlık duruşu Türkiye’yi savaşın olumsuz sonuçlarından korumaya yetmeyecek.

Bu çatışma Ankara’yı birkaç yönden tehdit ediyor: Tahran ile olan dengeli ilişkisini bozabilir, yurtiçindeki Kürt barış sürecini tehlikeye atabilir ve Türkiye’nin en büyük stratejik rakibi İsrail’i bölgede eskisinden daha baskın hale getirebilir.

Ankara savaşın seyrini kontrol edemez ama sadece çatışmanın dışında kalmak, bu kadar değişken bir komşulukta çıkarlarını korumak için artık yeterli değil.

Savaşa girmek zorunda değil ancak bu fırtınadan sadece yara almadan değil, daha güçlü çıkmak için birkaç alanda proaktif adımlar atmak gerekiyor.

Tarihi Düşman-Dostlar

Türkiye uzun zamandır, iddialı bir İran ile sürtüşmeleri yönetmeyi, onunla doğrudan çatışmaya girmeye tercih ediyor. İki ülke arasındaki ilişki ne dostluk ne de açık düşmanlık; rekabetçi bir birlikte varoluş.

Bu dinamik modern cumhuriyetlerin kuruluşundan çok önceye dayanır. Yüzyıllar boyunca Osmanlı ve Safevi İmparatorlukları (biri Sünni, diğeri Şii hilafetin merkezi) bölgesel nüfuz için yarıştı. Bir asırdan fazla süren aralıklı savaşlardan sonra 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile bir modus vivendi oluşturdular.

Zagros Dağları boyunca sınır çizdiler ve hâlâ İran-Türkiye ilişkilerini şekillendiren bir anlayış kodladılar: doğrudan savaş yok, birbirinin iç işlerine müdahale yok.

Bugün Türkiye ve İran birbirine derin güvensizlik duyuyor; Irak, Suriye ve Güney Kafkasya’daki savaş ve siyasi anlaşmazlıklarda karşı kampları destekliyorlar.

Ancak ABD’nin bazı Körfez ortaklarının aksine Türkiye, İran’ın ezici bir yenilgisini istemiyor. İran’ın nükleer ve balistik füze programlarından uzun süredir endişe duysa ve İran’ın güçlenmesini arzulamasa da, parçalanan veya kaosa sürüklenen bir İran’dan daha çok korkuyor.

Dağılan bir İran, mülteci akınına, bölgesel Kürt gruplar arasında ayrılıkçılık taleplerine yol açabilir ve Türkiye’nin doğu sınırını patlamaya hazır hale getirebilir.

Ankara için bu kaos, karşıtlığı yüksek bir İran rejiminin ayakta kalmasından daha tehlikeli görünüyor. Bu nedenle Türkiye savaşı desteklemekte veya İran’daki son karışıklıklara karışmakta temkinli davrandı. Ocak ayındaki sokak protestolarında Türk liderler rejimin baskısına eleştiri getirmedi ve göstericilerin taleplerini açıkça desteklemedi.

Savaş Şubat sonunda başladığında Türk yetkililer ABD’ye İran devleti çökmeden bir çıkış rampası bulması çağrısında bulundu. Bu aşamada Türkiye’nin en büyük korkusu olan “İran’da devlet çöküşü”nün gerçekleşmemesi muhtemelen rahatlama sağlamıştır.

Türkiye; İran’ın nükleer programı, füze kabiliyetleri ve vekil ağının ABD-İsrail bombardımanı altında darbe almasına üzülmeyecektir. Ancak Ankara’nın hâlâ ciddi endişeleri var: Hayatta kalan İslam Cumhuriyeti rejimi daha da sertleşti, Devrim Muhafızları’nın kontrolüne daha fazla girdi ve eskisine göre hem dini pragmatizme hem de siyasi esnekliğe çok daha az yer kaldı.

Türkiye’nin bu aşamada tercih edeceği şey, istikrarlı ancak sınırlanmış bir İran’dır. Bu uzun zamandır savunduğu, 2015 İran nükleer anlaşmasına ruh ve içerik olarak daha yakın, doğrulanabilir nükleer ve bölgesel kısıtlamalar getiren kalıcı bir anlaşma ile kuşatılmış bir İran olarak da tanımlanabilir.

Böyle bir sonuç Türkiye’nin önceliklerine daha iyi hizmet eder: yeni savaşları önlemek, Kafkasya’da İran etkisini sınırlamak ve Güney Kafkasya üzerinden Orta Asya’ya ticarete daha fazla alan açmak.

Tahran’a yönelik yaptırımların kademeli olarak hafifletilmesi Türkiye’yi İran’ın önde gelen ticaret ortağı ve bölgenin ekonomik lokomotifi haline getirecektir.

Kürt Cephesi

İran’daki savaş, Ankara’nın PKK ile yürüttüğü barış sürecinin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gösterdi. 2025’te hapisteki Kürt lider Abdullah Öcalan’ın ateşkes çağrısı ile ivme kazanan bu süreç, PKK’nın nihai olarak feshedilmesini hedefliyor. Ancak Ankara’nın yasal reformları ağırdan alması ve bölgedeki türbülans nedeniyle bu süreç hiç de garanti değil.

Tüm taraflar, PKK ile Türk devleti arasında yeni bir açık uçlu çatışmayı önlemek için müzakere masasında bekliyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan için Kürt cephesinde sükûnet siyasi bir zorunluluk: anayasal süresi doldu ve bir sonraki seçimlerde yeniden aday olabilmek için parlamentoda Kürt yanlısı partinin desteğine ihtiyacı var.

Ancak doğu sınırındaki savaş tüm bu çabayı yok edebilir.

ABD ve İsrail’in ilk saldırılarından kısa süre sonra Trump’ın İran içinde bir ayaklanma başlatmak için İran Kürt güçlerini kullanma fikrini ortaya atması Ankara’yı alarma geçirdi. Türkiye bunu Kürt özerkliğine doğru bir adım ve ABD-Türkiye ilişkilerini yaklaşık on yıl önceki sert çatışma dönemine geri döndürebilecek bir hamle olarak gördü.

Kapalı kapılar ardında Türk yetkililer, İran Kürtlerini (PKK ile bağlantılı olanlar dahil) silahlandırma girişiminin tüm Kürt hareketini silah bırakmaya ve Türkiye ile büyük bir uzlaşmaya daha az istekli kılacağından endişe etti. Yeni bir ABD-Kürt ittifakı, bölgedeki tüm Kürtleri bağımsızlık hayali kurmaya teşvik ederken PKK ile barış yolunu rayından çıkarıp Suriye Kürtlerini yeni Suriye rejimine entegre etme sürecini zorlaştıracaktı.

En karanlık senaryoda Türkiye sınırında ABD destekli bir PKK devletçiği oluşabilirdi. Şimdilik bu korkular azaldı. Trump bu fikri geri çekti. Üst düzey bir Türk yetkili bana “Kürtler stratejik bir tercih yaptı” ifadesini kullandı.

 PKK bağlantılı bir grup, aynı zamanda İran’daki en güçlü Kürt fraksiyonu olduğu halde, silaha sarılmamayı ve ABD ile İsrail’in desteğini kabul etmemeyi tercih etti. Yine de bu olay Türkiye’nin kırılganlığını gözler önüne serdi: Ankara’nın kontrolü dışındaki güçler Kürt meselesini çok hızlı bir şekilde yeniden açabiliyor. Bu riske karşı tek güvenilir güvence, PKK ile kalıcı ve sağlam bir uzlaşma olarak görünüyor.

GÜÇ DENGESİZLİĞİ

Ankara ayrıca İsrail’in bölgedeki genişleyen rolü ve Washington’daki artan etkisinden endişe duyuyor. Türkiye ve İsrail 1990’lar ile 2000’lerin başında yakın ortaktı; istihbarat paylaşıyor, ortak askeri tatbikatlar yapıyor ve Türkiye ordusunu modernize etmek için İsrail’den silah alıyordu. Şimdi ise açıkça çatışıyor ve birbirlerini giderek daha fazla tehdit olarak görüyorlar.

Türkiye’nin yüksek sesle karşı çıktığı Gazze savaşı kopuşu kesinleştirdi ve ticaret bağlarının askıya alınmasına yol açtı. Ancak Türkiye asıl olarak, Esad rejiminin düşüşünden sonra İsrail’in Lübnan ve Suriye’de tekrar tekrar güç gösterisi yapmasından ve kendini bölgenin baskın askeri gücü haline getirmesinden rahatsız oldu.

Ankara’nın perspektifinden bakıldığında, İsrail’in İran’a karşı savaşı izole bir askeri harekât değil; bölgenin zorla yeniden şekillendirilmesi çabasının bir parçası olarak ortaya çıkıyor.

Türkiye’deki birçok yorumcu ve siyasetçi bu stratejiyi en azından kısmen Türkiye’yi kuşatma ve containment (çevreleme) girişimi olarak görüyor. İsrail, Türkiye’nin kullanmayı düşündüğü Suriye’deki hava üslerini vurdu. Yunanistan ve Kıbrıs ile Türkiye’yi açıkça hedef alan savunma işbirliğini derinleştirdi.

İsrailli yorumcular da Türkiye’yi uzun vadeli bir tehdit olarak göstermeye başladı; bu durum Türk gözlemcileri rahatsız ediyor.

Türk yetkililer, savaşın İsrail’i daha güçlü ve cesaretlenmiş, İran’ı ise ağır şekilde zayıflatmış bir şekilde sona ermesi halinde Türkiye’nin kuşatılmış hissedeceğinden korkuyor.

Bu durumda Suriye’de yeni düzeni şekillendirme alanı daralacak, hidrokarbon rekabetinin kızıştığı doğu Akdeniz’de manevra kabiliyeti azalacak ve Washington ile ilişkileri yeniden kurma imkânları sınırlanacak.

Tüm bunlar Erdoğan’ı zor bir pozisyona soktu. Ankara, İran’ın bölgede hakim olmasını istemiyor; ancak İsrail üstünlüğü ve Amerikan öngörülemezliğiyle tanımlanan bir savaş sonrası düzen de istemiyor.

Savaşa girmemek Türkiye’ye diplomasi yoluyla Washington’u ikna etmek için zaman kazandırıyor: İran’ın nükleer ve füze programlarını sınırlayan, ancak İran devletini çökertmeyen müzakere edilmiş bir anlaşma.

Ankara aynı zamanda ABD’ye, İsrail’in Suriye ve Lübnan’daki daha iddialı bölgesel ajandasının Amerikan çıkarlarına aykırı olabileceğini ve ABD’yi uzun vadeli çatışmalara sürükleme riski taşıdığını anlatmaya çalışıyor. Türkiye, İran ile ABD arasındaki görüşmelerde Pakistan arabuluculuğunu destekledi.

Türkiye ve İsrail, Suriye’de her iki tarafın da askeri varlığını genişletmesi sırasında kazara çatışma riskini azaltmak için ABD’nin arabuluculuğunda bir iletişim kanalı kurdu. Ancak bu görüşmeler tamamen teknik düzeyde ve normalleşmeye doğru bir adım anlamına gelmiyor. Benjamin Netanyahu ve Recep Tayyip Erdoğan döneminde böyle bir reset (yeniden başlama) özellikle İsrail’de seçim yılı olması nedeniyle son derece düşük ihtimal.

İran savaşı dursa bile İsrail-Türkiye rekabeti durmayacak. Uzun vadeli stratejik düşmanlık devam edecek.

ÜÇÜNCÜ KURUCU SAVAŞ

Türk devleti, büyük güçler ve onların bölgesel vekilleri arasındaki büyük savaşlarla yeniden tanımlandı. Birinci Dünya Savaşı Osmanlı İmparatorluğu’nu yıktı, Orta Doğu’daki topraklarının büyük kısmını elinden aldı ve modern Türk Cumhuriyeti’nin doğuşuna zemin hazırladı.

İkinci Dünya Savaşı’nda tarafsızlık içerde otoriter bir yönetimi ayakta tuttu ama savaş sonunda Türkiye’yi galip Batı’ya bağladı ve NATO’ya üyelik ile transatlantik topluluğa giden yolu açtı. Bu son savaş da benzer şekilde belirleyici olabilir:

Bölgesel düzeni Türkiye’nin ya daha güvende ya da daha açık hedef haline geldiği bir yapıya dönüştürebilir.

Bu açıdan bakıldığında, hareketsiz kalmak felakete yol açabilir. Mevcut türbülans dönemini yönetmek için Ankara sadece taktiksel denge politikasına bel bağlayamaz. Bölgesel kaosu kontrol edemeyebilir ama kendi risklerini en aza indirebilir. Öncelikle Kürtlerle barış sürecini ilerletmesi gerekiyor.

Bu müzakereler Türkiye’deki çatışma bölgeleri kadar Irak ve Suriye’yi de etkiliyor. Kürt meselesinin çözülmesi, hiçbir dış çatışmanın Türkiye’nin en tehlikeli iç fay hattını yeniden açamayacağı anlamına gelir.

Türkiye Parlamentosu uzun süredir tartışılan bir yasayı çıkararak PKK üyelerinin silah bırakıp Türkiye’ye dönmesine imkân tanıyabilir.

Ankara, Öcalan’ın meşru bir siyasi aktör olarak Türk siyasi hayatına girmesine izin vererek, Kürt belediyelerine yetki ve sorumluluk devrederek ve siyasi tutukluları serbest bırakarak Kürtler için alanı genişletebilir.

Tüm bunlar, bölgede ne olursa olsun barış sürecinin devam edeceği sinyalini verecektir.

Türkiye ayrıca kendi kontrolündeki bölgelerde istikrar sağlamalı ve diplomasi yürütebildiği her yerde çaba göstermelidir. Irak ve Suriye hükümetlerinin mevcut fırtınayı atlatmasına elinden gelen her yardımı yapmalıdır.

Suriye’de bu, Kürt liderliğindeki Suriye Demokratik Güçleri’nin yeni devlete entegre edilmesini desteklemek, Şam’a savaş sonrası yönetişimde yardımcı olmak ve Türkiye ile İsrail güçleri arasında doğrudan çatışma yaşanmaması için İsrail’le iletişim kanalını açık tutmak anlamına gelir.

Irak’ta ise Bağdat ile IŞİD’e karşı güvenlik koordinasyonunu derinleştirmek, ülkede İran’la siyasi nüfuz için rekabet etmek ve Türkiye’yi Körfez’e bağlayan ticaret, enerji ve transit rotalarını korumak demektir.

Daha istikrarlı bir Irak ve Suriye, Türkiye’nin sınır bölgelerini sakinleştirir ve Ankara’nın savaş sonrası oluşacak yeni düzende elini güçlendirir.

Uzun vadede Ankara’nın İsrail’le bölgesel güvenlik ve Suriye’nin geleceğini görüşmek üzere diyalog kurması gerekecektir. Türkiye’nin en büyük korkusu İran’da devlet çöküşüdür.

Ermenistan ile sınırı açmak, Güney Kafkasya ve Orta Asya üzerinden geçen “Orta Koridor”u güçlendirecektir. Bu hamle, bölgede enerji ve deniz taşımacılığının ciddi şekilde aksadığı bir dönemde Ankara’nın daha istikrarsız güney rotalarına bağımlılığını azaltır.

Yakın sınırlarında istikrar sağlamak, Türkiye’yi önemli bir ticari merkez haline getirir ve savaş sonrası düzeni kalıcı kriz yerine ticaret ve bağlantılar üzerine kurma konusunda Türkiye’ye daha büyük bir şans verir.

ABD ile kalan anlaşmazlıkları çözmek de teoride yaptırımları hafifletir ve savunma işbirliğine kapıyı yeniden açar. Temel anlaşmazlıklar biliniyor: Rusya’dan S-400 alımı nedeniyle ABD yaptırımları (özellikle NATO F-35 programından dışlanma) ve ABD’nin kilit müttefiki İsrail’e yönelik artan Türk düşmanlığı.

Ancak Trump’ın büyük vaatlerde bulunup ardından gereken ısrarlı ve zahmetli çalışmayı yapmama eğilimi göz önüne alındığında, ABD ile tam normalleşme şu dönemde pek mümkün görünmüyor.

Daha akıllıca yol, Türkiye’nin NATO ve Avrupa’ya daha fazla yaslanması ve kendi hava ve füze savunma sistemlerini güçlendirmesidir. Uzun vadede Türkiye’nin savunma sanayisinde kendi kendine yetmekten başka seçeneği yoktur.

Kısacası, Türkiye’nin içerde Kürtlerle istikrarı korumasını, sınırlarını güvence altına almasını ve enerji-ticaret bağlantılarında bölgesel bir ağ merkezi haline gelmesini sağlayacak tutarlı bir stratejiye ihtiyacı var.

Bu, savaşın ve büyük güç rekabetinin iniş çıkışlarında ustaca manevra yapmak anlamına geliyor ama sadece Washington’la daha iyi ilişkilerle de yetinmemek gerekiyor. Bir çatışmada tarafsızlığını ilan etmek Türkiye’nin konumunda mantıklı bir karar gibi görünebilir. Ancak bölgesel türbülans döneminden daha güvende ve daha az savunmasız çıkmak istiyorsa, Türkiye tamamen kenarda kalamaz.

* Aslı Aydıntaşbaş

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.foreignaffairs.com/turkey/iran-wars-threat-turkey?utm_campaign=tw&utm_content=&utm_medium=social&utm_source=twitterThe

Otomobil kredisi yoksa kamyon kredisi var: Tatile kamyonla gitmek

Türkiye 2008 ABD krizinin sonrasında geliştirilen Makro İhtiyati Önlem kavramının içini önce boşaltıp sonra tamamen kumanda ekonomisi aygıtlarını dolduran Babacan-Şimşek yönetiminde emekçilerin kapitalist sistemde var olma imkanlarını kısıtladı. Araya sızan Nebati’nin pırıldayan gözlerinin hediye ettiği enflasyon ise bireysel kredi tabutunun son çivisi oldu. TOGG’a tanınan özel imtiyazlar dışında bireysel araç kredisi deryada damla kaldı. 2002 seviyesinin bile altına inen bu oran, otomotiv yan sanayiden iç talebe, istihdamdan vergi gelirlerine kadar geniş bir zinciri etkiliyor. Ekonomi bir bütündür. “Sağ çamurluk olmasın, kaput da gerek yok, stop lambasız da gideriz” mantığıyla taşıt kredisini sıfırlayabilirsiniz. Ama sonra “kamyonla tatile gitme fikrini niye beğenmiyoruz” diye sitem etmeyin.

Şili’nin Sosyalist Cumhurbaşkanı Allende’nin 1970’lerin bölünmüş dünyasında seçimle geldiği makamından ABD destekli darbe ile edilmesi bugünlerin çakma sosyalisti Maduro’nun başına gelenlerle taban tabana zıt bir görünüm sunar.

Allende’yi darbe ile yerinden etmek son aşama olsa da bu sona giden yolda meşrulaştırıcı ve hızlandırıcı etkiyi Şili’li Kamyoncular yapmıştı.

Kamyoncu grevi olarak adlandırılan bu olay sonrasında Allende’nin demokratik biçimde geldiği makamdan uzaklaştırılması kolaylaşmıştı. Sonrasında Pinochet diktatörlüğü altında Şili halkı ezilmiş bu dikta rejimi uzun yıllar boyunca Şili’yi faşizmin simgesi haline getirmişti. Bugün o dönemin insan hakları yaraları hâlâ kapanmadı.

Bir süredir bulunduğum memleketim Kastamonu’da sohbet ettiğim AKP’li hemşerim ile konuşmanın bir yerinde taşıt kredisi var mı yok mu sorusuna aldığım cevap üzerine aklıma Şili gelmişti.

Kastamonu’nun en önemli ve çocukluğumuzdan beri hayatımızda olan Kamyoncu Kooperatifi ya da kısa adıyla TAŞIKO’nun kamyon parkının kredi ile nasıl güncellendiğini anlatarak cevap vermişti. Ona göre krediye erişim sorunu yoktu.

Ben tabii ki her biri vergi levhalı esnaf olan Kamyoncuları kastetmemiştim. Taşımacılığı ister tüzel ister gerçek kişi yapsın tacir sıfatına girer ve kullandığı kredi de ticari kredi hükmündedir.

Oysaki dünyada “Vehicle Loan” ya da “Car Loan” dediğinizde akla bireylerin kullandığı taşıt kredisi gelir. Kamyoncunun kullandığı kredinin taşıt finansmanı için olması onu ticari niteliğinden çıkarmaz ve Vehicle ya da Car Loan hanesine yazdırmaz.

Türkiye’de bireysel kredinin tüm türlerinin ekonomi içindeki payının anlamsız seviyelere gelmesi, Konut Kredisinin deyim yerindeyse yok olması , İhtiyaç Kredisinin faizinden %30 vergi alınması gibi hususları defalarca yazdım(*). Taşıt kredisi ise yine %30 faiz vergisinden nasibini almanın yanında sözde Makro İhtiyati özde ise kumanda ekonomisi önlemlerle çoktan arkeolojik nesneye dönüşmüştü.

Aşağıdaki grafik taşıt kredisinin toplam Banka aktifleri içindeki payını gösteriyor. BDDK verilerine göre 2002 sonunda 100 liralık aktif içinde 22 kuruş olan taşıt kredisinin payı 2025 sonunda 11 kuruşa düşmüş durumda. Bu çöküşün ülke ekonomisindeki, nüfustaki ve teknolojideki gelişmeyi ve GSMH artışını dikkate aldığımızda ifade ettiği pek çok detay söz konusudur

TÜİK ve ODMD verilerine göre 2025 sonunda Türkiye’de her 1000 kişiye düşen otomobil sayısı 203’e yükseldi. Bu rakam 2024’te 190’du ve Avrupa ortalamasının (genelde 400-600 arası) çok gerisinde kalıyor. Nüfusu 86 milyonu aşan bir ülkede trafiğe kayıtlı toplam araç 33 milyonu geçmiş olsa da, orta gelir grubunun yeni araç erişimi giderek zorlaşıyor. Bireysel taşıt kredilerinin banka aktifleri içindeki 23 yıl sonunda payının yarıya inmesi, tam da bu tablonun yansıması. Sermayesi kıt kesimler özellikle taşrada 50 yıllık Hacı Murat’lara ya da katılım finansman kuruluşlarının “faizsiz” hayal paketlerine yöneliyor.

Yakın zamanda Sayın Hakan Aran’ın enflasyonla mücadele etmeyelim basitliğine indirgenen konuşmasında da taşıt kredisinin çöküşüne atıf yapılmıştı. Non-Bank olarak adlandırılan katılım kurumları mevcut durumda Bankaların vermediği değil veremediği taşıt kredisini ikame eden yapılara dönüşmüş durumda. Tabii ki bu kurumların Bankaların fonksiyonunu ifa edebilmesi söz konusu değil.

Kamusal gücün yasal düzenlemeler, kötü ekonomi ile zirve yapmış faiz ve buna eklenen vergi yükü ile bireysel taşıt kredisinin iflahını kesmesi insanların taşıt sahibi olma hayallerinin kesilmesi anlamına gelmiyor. Katılım organizasyonları bu hayaller üzerinden insanlara araba sahibi olma umudu satabiliyor.

Bu durum, gelir eşitsizliğinin en çıplak halini ortaya koyuyor. Parası olan nakit alıyor, ticari kredi bulabilen (özellikle kamyoncu, esnaf) filosunu yeniliyor; orta ve alt-orta sınıf ise ya hayalini ertelemek ya 50 yıllık yürüyen tabutlara talim etmek ya da “katılım” havuzundan umut satın almak zorunda kalıyor..

Taşıt almanın taşıta ihtiyacı olana değil sadece parası olana hak görülmesinin arka planındaki gerekçeleri Mehmet Şimşek (ya da onun bana göre zihinsel -bu aralar üvey-kardeşi Babacan) sıkı power point slaytları ile anlatabilir. Oysa bu Abidin Dino’nun mutluluğun resmini çizmesi gibi aslında Gelir Eşitsizliğinin resmini gösterir.

Türkiye’de Bireysel Borçluluğun düşük olması ile övünen Mehmet Şimşek bu borçlarla ulaşılan taşıt/konut gibi varlıkların günümüz insan hayatında, çekirdek aile kurgusunda ne denli önemli olduğunu da bilmiyor olamaz.

Mehmet Şimşek’in bireysel borçluluğun düşük olmasından övünç duyduğu tabloda, aslında gelecekteki gelire dayalı refah imkanlarının daraltıldığı görülüyor. Karl Marx Kapitalizmin sonunu emekçilerin tüketim yapamaz hale gelmesine bağlamıştı. Kapitalizm ise vadeli satışı ve taksitli krediyi keşfederek emekçilere gelecekteki gelirlerini piyasa faizinden iskonto ettirerek onlara tüketim ve refah sağladı. Burada ise makro-ihtiyati önlemleri kumanda aracı haline getirilerek bu mekanizma bilinçli şekilde tıkanıyor.

Türkiye 2008 ABD krizinin sonrasında geliştirilen Makro İhtiyati Önlem kavramının içini önce boşaltıp sonra tamamen kumanda ekonomisi aygıtlarını dolduran Babacan-Şimşek yönetiminde emekçilerin kapitalist sistemde var olma imkanlarını kısıtladı. Araya sızan Nebati’nin pırıldayan gözlerinin hediye ettiği enflasyon ise bireysel kredi tabutunun son çivisi oldu.

TOGG’a tanınan özel imtiyazlar dışında bireysel araç kredisi deryada damla kaldı. 2002 seviyesinin bile altına inen bu oran, otomotiv yan sanayiden iç talebe, istihdamdan vergi gelirlerine kadar geniş bir zinciri etkiliyor. Ekonomi bir bütündür. “Sağ çamurluk olmasın, kaput da gerek yok, stop lambasız da gideriz” mantığıyla taşıt kredisini sıfırlayabilirsiniz. Ama sonra “kamyonla tatile gitme fikrini niye beğenmiyoruz” diye sitem etmeyin.

Halkın günlük hayat standardı, sadece kamyon parklarının yenilenmesiyle yükselmez. Geniş tabanlı refah, seçici değil kapsayıcı politikalarla gelir. Kamyonların modellerini yenilemekte sorun yaşamayan hemşerim Kamyoncuları hoş tutmanın önemi konusunda dünyadan örnekler düşünecek kadar vizyoner tabii ki değil. Politik olarak da bunu beklemiyorum. Malum Avrupa bizi kıskanıyor. Kendisini bununla suçlamam.

Zaten selektif kredilendirme diye ifade edilince en muhalif ekonomistin bile yüreğinin orta yerine dokunuyor. Aman da seçici kredilendirme candır diye Şimşek arkasında saf tutuluyor.

Ama Kastamonu yollarında araba niyetine binilen herbiri 40 yaşını aşmış Hacı Murat sahiplerinin derdiyle de birileri dertlenmeli.

Bazı sektörler ve bazı kesimler kredi bulabiliyor, diğerleri ise hayalle idare ediyor. Bu ayrım derinleştikçe ne sosyal huzur ne de sürdürülebilir büyüme mümkün olur.

Taşıt kredisi gibi kitlesel düzeyde refaha uzanma araçlarını kurutmak yerine, enflasyonu kalıcı biçimde düşürerek geniş kesimlere yeniden nefes alma imkanı şart. Bunu yapmak ise politik bir karardır.

(*) https://www.yeniarayis.com/yazi/turkiyede-bireysel-kredinin-nesli-neden-tukendi-12913

Siyaset Biliminin araçsallaşması

Siyasi hayat fazlasıyla lümpenleşti. Siyasetçi kalitesi de düştü. Yaşanan bu büyük erozyon siyaset bilimini de etkiliyor. Olguların kuramsal derinliğinin azaldığı bir dünyada bilim insanları da üzerinde çalıştıkları konuların mental, felsefi ve ideolojik sınırlarına hapsoldu. Siyasi hayat için daha uzun soluklu bir değerlendirmeye ihtiyaç var. Ancak siyaset bilimcilerinin eski parlak günlerine dönmesi siyasetçiler, siyasi partiler, medya ve sosyal medyayla aralarına mesafe koymasına sıkı sıkıya bağlı.

Soğuk savaş sonrası dünyada siyaset bilimi bakımından iki önemli değişiklik gündemi belirledi: Öncelikle ideolojik angajmanlarla dünyayı okuyan, düşünce tarihi, toplumsal mücadeleler ve tarihsel sosyolojiden beslenen siyaset kuramı giderek yerini ampirik araştırmaya ağırlık veren Amerikan siyaset bilimi okumalarına bıraktı. Bu yeni durum iddiaları küçülttü. Artık siyaset bilimciler daha nüanslı konuşuyor. Yerel birikimi göz ardı eden çalışmalarda büyük bir patlama var. Oysa toplumun örgütlenme biçiminden bağımsız bir şekilde siyasal rejim tartışması yapmak imkansız. Ama bugünün Türkiye’sinde bahsi geçen eğilim çok yaygın. Ülkenin otoriterleşmesi veya demokratikleşmesi parti ve kişi gibi geçici aktörlerle açıklanıyor. Partilerin ve liderlerin üzerinde siyaset yaptığı maddi zemin, yani mülkiyet ilişkileri ve üst yapı, örneğin siyasi kültür ise çoğu kez ihmal edilmekte.

Kitapların, özellikle de gerçekten de bir meselesi ve tezi olan kitapların sayısının azaldığı, makalelerin arttığına tanıklık ediyoruz. Bu durum biraz da neo-liberal verimlilik anlayışının üniversitede yarattığı tahribatla ilgili. Kitabın yerini makaleye bırakması ve siyaset bilimcinin ideolojik bloklarla olan temasının azaltması siyasal bilimler etkinliğini giderek steril bir gerçekliğe mahkum etti. Ülkesindeki hiçbir siyasal çatışmada taraf tutmayan, parti, sendika ve dernek üyesi olmayan bilim insanları artık siyaset bilimine yön veriyor. Bu durum sanıldığının aksine iyi bir şey değil. İdeoloji bazen kişiyi kör bir inada mahkum etse de, en azından kavramsal tutarlılık ve geçmiş birikimi kabul ederek aşma noktasında yüksek düzeyde bir motivasyon sağlıyordu. Bilim insanının geçmişten, siyasal eylem ve ideolojiden kopması herkesin her an her şeyi savunabildiği bir kaosun önünü açtı. Tabii bu durum da kaçınılmaz bir şekilde sözün değerini azalttı. Üniversite eskisi kadar itibarlı bir kurum değil mesela. Yazılan makaleler, imzalanan bildiriler eskisi kadar etki etmiyor insanlara.

Demokrasinin yükselişi ve düşüşü olguları da siyaset bilimini ciddi ölçüde etkiledi. Soğuk savaşın bitimini takip eden 20 yılda yoğun bir şekilde küreselleşme ve demokratikleşme konuştu bu alanın uzmanları. Çoğu kez kapitalist-liberal düzenin beklentileri doğrultusunda reçete ve formüller ileri sürüldü. Ülke örnekleri, yol haritaları, geçiş prosedürleri siyaset biliminin gözde konuları arasında yer aldı. Bu sürecin bilim insanlarını piyasa ilişkilerine fazlasıyla yaklaştırdığını söyleyebiliriz. Pek çok siyaset bilimci bilgi ve muhakeme birikimlerini siyasi parti, düşünce kuruluşları, anket ve araştırma şirketleri için araçsal bir şekilde kullandı. Ayrıca önce medya, ardından da sosyal medyanın show dünyası tartışma programları aracılığıyla siyaset bilimcilere açıldı. Yaşanan şeyi bilim insanlarının kanaat teknisyenlerine dönüştüğü bir popülerleşerek itibar kaybetme süreci olarak okuyabiliriz.

Son çeyrek asır ise küresel kapitalizm ve demokrasi inşasına dair beklentilerin bir bir çökmesiyle büyük bir gerileme periyodu olarak geçti. Liberalizm ile demokrasi arasındaki makas farkının daha da açıldığına tanıklık ettik bu süreçte. Türkiye dahil olmak üzere pek çok ülkede otoriterlik kavramlaştırmaya çalışıldı. Ancak siyasi düşünce ve ideolojiyle bağ bir hayli zayıfladığından rekabetçi otoriterlik başlığı altında yeni kavramlar ön plana çıkarken demokrasinin zaten yapısal olarak tiranlığa evirilmeye eğilimli bir rejim olduğu, popülizmin ise faşizmi taklit ederek, hatta bazen onun yerine geçerek var olabildiği gerçekleri unutuldu. Demokrasi hiçbir zaman istikrarlı bir yönetim biçimi olmadı. Bugün tanıklık ettiğimiz bozulma ve içe dönme süreci bu bağlamda hiç de şaşırtıcı değil. Marksizm başta olmak üzere ekonomiyle politikayı birlikte tartışan akımlar göreli olarak zayıfladığı için küresel demokrasi kriziyle kapitalizmin sermaye birikim krizi de yeterince güçlü bir şekilde sorunsallaştırılamadı.   

Tartışmayı bitirirken şu haklı hatırlatmanın altı bir kez daha çizilmeli: Siyasi hayat fazlasıyla lümpenleşti. Siyasetçi kalitesi de düştü. Yaşanan bu büyük erozyon siyaset bilimini de etkiliyor. Olguların kuramsal derinliğinin azaldığı bir dünyada bilim insanları da üzerinde çalıştıkları konuların mental, felsefi ve ideolojik sınırlarına hapsoldu. Siyasi hayat için daha uzun soluklu bir değerlendirmeye ihtiyaç var. Ancak siyaset bilimcilerinin eski parlak günlerine dönmesi siyasetçiler, siyasi partiler, medya ve sosyal medyayla aralarına mesafe koymasına sıkı sıkıya bağlı.

Teopolitik zihniyetten insani uygarlığa

Otoriteryanizm, totaliteryanizm ve doğmatizm çözüldüğünde ve çöktüğünde doğan şey, boşluk ve hiçlik değildir. Doğan varlık, insandır. Devlet, siyaset, hukuk ve eğitim doğmatik olandan arındığı ve ayrıldığı zaman ortaya çıkan şey, yıkım değil, özgürlüktür. Hakikat tekleştirildiğinde ve tekelleştirildiğinde ortaya çıkan şey, medeniyet değil, bedeviliktir. Uygarlığı büyüten şey, hakikatin çoğullaşmasıdır. Uygarlık, insanı, hiçbir otoritenin kulu, kölesi, tebası ve nesnesi olarak kabul etmemektedir ve konumlandırmamaktadır. Uygarlık, insana kendi anlam dünyasını kuran, ahlakını oluşturan, yaşamını gerçekleştiren özgür birey olarak bakmaktadır. İnsanın uygarlaşması, gelişmesi ve büyümesi, yeryüzünde düşünmeyi, sorgulamayı, barışı, hukuku ve birlikte yaşamayı öğrenmesiyle başlamaktadır.

Dünya çölleşmektedir. Otoriteryanizm, totaliteryanizm, popülizm, ırkçılık, cinsiyetçilik, fanatizm, bedevi teopolitizm, dünyayı çölleştirmekte, kuraklaştırmakta ve kurutmaktadır. Dünyanın çölleştiği mevcut insani durumda demokrasiye, insan haklarına ve hukuka dayalı insani bir uygarlığın temellerini konuşmak, günümüzün en acil ihtiyacıdır. Otoriter, totaliter, bedevi ve kapalı yapıların, kimliklerin, kültürlerin aşılması ve onların referansları içerisinde modernleşmek, medenileşmek, insanlaşmak mümkün değildir. Medeniyet ve modernlik karşıtı yapıları reforme etmeye kalkmak, modern değerlerin bunlar içinde olduğunu vehmetmek, şimdiye kadar denenen, ama hiçbir şekilde yapıcı ve yaratıcı bir insani durumun ortaya çıkmasına katkı sunmayan boş, verimsiz ve yararsız girişimlerden öteye geçmemiştir. Medeniyet ve modernlik karşıtı zihniyet kalıblarından tamamen koparak, onları aşarak insani uygarlığın temellerini yeniden ortaya koymak çok acil bir gerekliliktir. Köhnemiş ve küflenmiş popülizm, otoriteryanizm, totaliteryanizm, kabilecilik gibi kalıblardan tamamen koparak otantik anlamda modern bir medeniyeti oluşturmaya devam etmek için insani uygarlığın temellerini açık bir şekilde ortaya koymak ve kurmak, çok sahici bir insani ihtiyaçtır.

Uygarlığın en asli temeli, özgürlüktür. Bedevi vahşetin temeli, korkudur. Uygarlık, korkuya değil, özgürlüğe dayanır. Özgürlük, medeniyeti ve modernliği üretir. İnsanı korkutan ve itaate zorlayan, hiçbir sistem ve doğma, medeni ve modern değildir. Modern uygarlık, insanı özgürce düşünmeye, sorumluluk almaya ve anlam kurmaya davet etmektedir. İnsan, korku ve özgürlük arasında kalan, bu ikisi arasında gel gitler yaşayan bir varlıktır. Bedevi zihniyet, korkutarak insanları ve toplumları kendine itaate zorlar. Modern uygarlığın amacı, korkuyu ortadan kaldırmak değildir. Modern uygarlığın amacı korkuyu özgürlüğe dönüştürmektir. Uygarlığın ölçüsü, korkuyu özgürlüğe dönüştürmeye çalışan her türlü çabadır, emektir ve gayrettir. Uygarlık, itaat, korku, kapalı ve katı doğmalar etrafında oluşamaz. İtaat, korku ve kapalı kurgular, bedevi vahşet ve zihniyet üretmektedir. Uygarlığı var eden değerler, sorumluluk, cesaret ve açık düşünmedir.

Teoloji, insan tarafından metafiziksel ve aşkın olarak tahayyül edilenin insan tarafından yorumlanması, açıklanması ve konuşulması faaliyetidir. İnsan, metafiziksel ve aşkını konuşmak ve açıklamak yerine metafiziksel güçler adına iktidar rejimleri oluşturmuştur. Metafiziksel otoriteler adına hakimiyet imtiyazı talep etmek, insanın anlam ve maneviyat ufkunu daraltmış ve çürütmüştür. Uygarlık, iktidar talep eden bir teokrasi ve teoloji üzerine inşa edilemez. Teokrasi ve teopolitik, uygarlığın temeli ve tecrübesi değildir. İnsani bir uygarlığın oluşumu için buyuran, dayatan, norm koyan, davranışları ve düşünceleri düzenleyen, düşünceyi, duyguları ve düşleri sınırlandıran ve kontrol eden bedevi teopolitiğe ihtiyaç yoktur. Uygarlık, insanın kendi iç derinliklerinde tecrübe ettiği, kendini oluşturduğu sahici bir ahlaki ve manevi tecrübeyi gerektirmektedir. Uygarlığın dayandığı temel, otoriter ve totaliter nitelikteki bedevi teopolitik değil, oluşa dayanan özgür ahlak ve maneviyattır.

Aşkın adına hakim olma saplantısından insanlık kurtulmalıdır. Aşkın olanı oluşturma, bir anlam üretme kaynağına dönüşmemiştir. Aşkın ve metafiziksel olarak kabul edilen kabuller ve kurgular, siyasal ve sosyal hegemonyanın en güçlü kaynaklarından biri olarak kullanılmıştır. Aşkın olanın hegemonyayla birleşmesi, insanı küçültmüş, katılaştırmış ve kapatmıştır. Teopolitik, insanı kendisine ve doğaya yabancılaştırmaktadır ve yapaylaştırmaktadır. Teopolitik, hakikat adına konuştuğunu, buyurduğunu ve hükmettiğini iddia eden zihniyettir. Teopolitik, hakikati hegemonya uğruna her zaman kendi içinde üretmektediir. Teopolitik sistemler, hakikat ve hegemonya ilişkisini kapatırlar, görünmez kılarlar ve mutlaklaştırırlar.

Modern uygarlık, teopolitiğin hakikat ve hegemonya arasında kurduğu özdeşliği kırar ve aşar. Modern uygarlıkta hakikat, tek değildir ve tekleştirilemez. Uygarlık, hakikatlerin çoğulluluğuna ve sürekli oluşturulmasına dayanır. Bedevi zihniyet, aşkın olanı kabileleştirir ve mutlaklaştırır. Uygarlık, aşkın olanı mutlaklaştırmaz ve insanileştirir. Her birey, yaşadığı aşkınlık ve maneviyat tecrübesini özgürce yorumlayabilir. Hiçbir otorite, aşkın olan üzerinde sahip olma ve yorumlama tekeline sahip değildir. Aşkın olarak yaşanan tecrübenin, hegemonya üretmeyeceği konusunda bir anlayışın oluşturulması, uygarlığın oluşumu için olmazsa olmazdır. İnsanın uygarlaşması ve özgürleşmesi için hegemonik olan ve aşkın olan birbirinden ayrılmalıdır ve uzaklaştırılmalıdır.

İnsan, sekülerdir. Uygarlığı oluşturan ve kuran özne, seküler insandır. Uygarlık, seküler bir oluşumdur. Seküler insan, aklıyla ve tecrübesiyle devleti, siyaseti, hukuku, eğitimi ve ahlakı oluşturur. Seküler medeniyet, siyaset, devlet, hukuk, eğitim ve ahlak üzerinde tahakküm eden bütün teopolitik anlayışlara kapalıdır.

Seküler uygarlık, bilginin bağımsızlığını gerektiriri. Bilginin, bir kaynağa ve kimliğe bağımlı olduğu bir yerde uygarlık oluşmaz. Seküler uygarlık, insanların çoğul düşünmesine imkan verir. Seküler uygarlıkta mutlak tek düşünce ve doğma yoktur. Seküler uygarlıkta, vicdan özgürdür. Vicdan üzerine tahakküm etmek ve onu dışsal otoriteye bağımlı kılmak, uygarlıkla bağdaşmamaktadır. Seküler uygarlık, insanın ontolojik, epistemik ve aksiyolojik özgürlüğünü savunur. İnsanı boşluğa ve nihiliizme düşüren şey, sekülerlik değildir. İnsanı boşluğa, hiçliğe, silikliğe düşüren şey, teopolitiktir, doğmatizmdir, kabileciliktir ve bedeviliktir. Sekülerlik, uygarlığın dayandığı ve geliştiği varoluşsal zemindir, temeldir ve değerdir. İnsan, özgürce hayata, doğaya ve insana dair düşünebildiğinde ve yaşadığında sahici anlamda insan olmanın ve kalmanın imkanlarına sahip olmaktadır.

Hiçbir kimlik, doğma, inanç, kültür ve kaynak, hakikatin kendisi veya temsilcisi değildir. Otoriter, totaliter ve teopolitik düzenler, hakikati kendilerine ait bir mal ve miras gibi dayatırlar Malın ve mirasın mantığı şudur: Mal, miras alınır, korunur ve aktarılır. Hakikat, bir mal ve miras değildir. Hakikatin mal ve miras olarak kabul edildiği yer, bedevi doğmatizmin ve zihniyetin hükümran olduğu yerdir. Modern uygar anlayışta hakikat, sürekli yeniden kurulan süreçlerle oluşturulan deneyimlerdir, birikimlerdir ve bilgilerdir.

Uygarlık, hakikate sabit bir mal ve miras olarak bakmaz. Hakikat, sabit değildir. Hakikat, kapalı değildir. Hakikat, mülkiyet değildir. Teklik ve mutlaklık iddiasında bulunan bir hakikat kurgusu, hegemonya stratejisidir. Hakikati tekleştiren ve tekeline alan yapı, eleştiriyi ortadan kaldırır. Eleştiriyi dışlayan, kendisinin mutlak doğru olduğunu iddia eden sabit, kapalı ve tekelci kurgular, hakikat değil, yanılsamadırlar. Uygarlık, hakikate çoğulcu, eleştirel, açık uçlu ve tartışmaya dayalı süreçlerden oluşan bir insani tecrübe olarak bakmaktadır.

Bedevi zihniyetler, teopolitik düzenler, otoriter ve totaliter sistemler, insanı mutlak doğru kabul ettikleri metinlerin ve kaynakların nesnesi haline getirmektedirler. Nesneleştirilen insandan beklenen şey, mutlak otorite olarak kabul edilen metne inanmak, onu tekrar etmek, ezberlemek, her şeyin çözümünün o metinde olduğuna inanmak, o metnin bir yorumcusu ve taşıyıcısı olmaktır. Nesneleştirilen insandan beklenen şey, metne kul olmaktır ve bağımlı olmaktır.

Uygarlık, insanlığın bütün metinlerine dayanan bir tecrübedir. Hiçbir metin, tek başına bütün insanlık ve uygarlık için yeterli değildirler. Hayatın anlamı ve amacı, hiçbir metinde bulunmamaktadır. İnsan, ihtiyaç duyduğu anlamı ve amacı, aklıyla, birikimiyle ve bilgisiyle kendisi oluşturmaktadır. Anlamın kurucusu ve yaratıcısı metinler değil, insandır. Uygarlık, insana metnin kölesi olarak değil, dünyanın ve hayatın kurucusu olarak bakmaktadır. Hiçbir metin veya kurgu, varlığın temeli değildir. Hiçbir metin, aşkın siyasal, sosyal, kültürel ve entelektüel otorite konumunda değildir. İnsan, varlığın temelidir. Varlığın temeli olarak insanı düşünmek, varoluşsal derinliktir. Uygarlık, insanın ötesinde ve üstünde olduğu vehmedilen otoritelerin, güçlerin ve kurguların eseri değildir. İnsanın felsefe, bilim, sanat, edebiyat, müzik, hukuk, mitoloji, maneviyat, ahlak şeklinde ürettiği anlam süreçleri ve deneyimleri sonucunda ortaya çıkan insanlık durumunun adı uygarlıktır.

İnsan, sonsuza kadar hiçbir metnin anlamını yorumlama sorumluluğunu taşıyan bir varlık değildir. Bütün kaynaklar, yazıldıkları zaman ve mekan şartlarının ürünüdürler ve yazıldıkları tarihsel şartlar içinde bırakılmalıdırlar. Hiçbir metni, sürekli olarak korumaya, yorumlamaya ve başvurmayaihtiyaç yoktur. Bütün metinler ve yapılar, çözümlemesi yapılabilecek insani ürünlerdir. Bütün insani metinler, ihtiyaç duyulduğunda kullanılabilirler ve tekrar yerlerine konulurlar. İnsan, sadece başkalarının yazdığı ve ürettiği metinleri yorumlayan kişi değildir. İnsan, sürekli olarak anlam kuran, yeni metinler üreten ve yazan öznedir. Bütün metinlerin yazarı, insandır. Hiçbir metin, insan hayatını yazma ayrıcalığına sahip değildir. Metinler karşısında insan, edilgen bir hizmetkar değildir. İnsan, hiçbir metnin verdiği hükmün taşıyıcısı ve bağımlısı değildir. İnsan, özgür anlam yapıcısıdır.

Uygarlık, ahlaktır. Teopolitik düzenler, otoriter ve totaliter ideolojiler, ahlakı emirler, nehiyler ve buyruklar kataloğu olarak dayatmaktadır. Buyruğun olduğu yerde düşünme yoktur. Düşünmenin ve aklın olmadığı bir yerde ahlak, korkuya ve korkutmaya dayalı bir itaat mekanizmasına dönüşmektedir. Uygarlık, ahlaka dış otoritelerin dayattığı bir zorunluluklar ve buyruklar talimatnamesi olarak bakmamaktadır. Uygarlık açısından ahlak, buyruk değildir. Ahlak, korku değildir. Ahlak, itaat değildir. Buyruk, korku ve itaat olan ahlak, ahlak değil, ahlaksızlıktır. Uygarlığın temeli olarak ahlak, bilinçli seçimdir, ötekini tanımadır ve insan onuruna saygıdır. Ahlakın temeli, doğmatizm değildir. Ahlak, hiçbir doğmatizmin tekelinde olan bir mal değildir. Uygarlık, ahlakı, derin ve evrensel bir insani tecrübe haline getirmenin imkanlarını yaratmaktadır.

İnsanın, hiçbir doğmatizmi güncelleme şeklinde bir sorumluluğu ve ihtiyacı yoktur. İnsanlığa ve uygarlığa katkı vermeyen bütün doğmatizmlerden kopulmalıdır. Doğmatizmlerin, aşkın güçler adına hakimiyet kurma iddiası, insanlığın ve uygarlığın ihtiyaçlarıyla ve gerçekleriyle bağdaşmamaktadır. Aşkın güçler adına hakimiyet kurma imtiyazını dayatmak, uygarlığı ve insanlığı bitirmek anlamına gelmektedir. Doğmatizmlerden kopuş, insanlık için yeni bir uygarlık alanı açmaktadır. Doğmatizmlerden kopuşun gerçekleştiği durumda maneviyat bir oluş deneyimine dönüşmekte, devlet teopolitikten ayrılmakta, bilgi özgürleşmekte, ahlak özerkleşmekte ve insan özneleşmektedir. Doğmatizmlerden kopuş, uygarlığın yeniden oluşurulması imkanlarının yaratılması anlamına gelmektedir.

Uygarlık, çoğulculuğa, vicdana ve derinliğe dayanan insani durumdur. Yeni insani durum olarak uygarlık, tek hakikat yanılsamasını çoğullukla çözmekte, vicdanla dışsal otoritenin yerine içsel sorumluluğu koymakta, yüzeysel hazcılığı ve doğmatik sertliği ise derinlikle aşmaktadır. Yeni insani durum olarak uygarlıkta, din ve doğma, baskı aracı olarak kullanılamaz. Devlet, hiçbir ideolojinin ve dinin hizmetinde olamaz. Hakikat, kapalı ve karanlık bir gizemler tarlası değil, açık ve sınırsız bir ufuktur. Uygarlık, insanı itaat eden bir nesne, kul ve köle olarak kabul etmemektedir.

Otoriteryanizm, totaliteryanizm ve doğmatizm çözüldüğünde ve çöktüğünde doğan şey, boşluk ve hiçlik değildir. Doğan varlık, insandır. Devlet, siyaset, hukuk ve eğitim doğmatik olandan arındığı ve ayrıldığı zaman ortaya çıkan şey, yıkım değil, özgürlüktür. Hakikat tekleştirildiğinde ve tekelleştirildiğinde ortaya çıkan şey, medeniyet değil, bedeviliktir. Uygarlığı büyüten şey, hakikatin çoğullaşmasıdır. Uygarlık, insanı, hiçbir otoritenin kulu, kölesi, tebası ve nesnesi olarak kabul etmemektedir ve konumlandırmamaktadır. Uygarlık, insana kendi anlam dünyasını kuran, ahlakını oluşturan, yaşamını gerçekleştiren özgür birey olarak bakmaktadır. İnsanın uygarlaşması, gelişmesi ve büyümesi, yeryüzünde düşünmeyi, sorgulamayı, barışı, hukuku ve birlikte yaşamayı öğrenmesiyle başlamaktadır.

Liberté, Égalité, Fraternité: 1 Mayıs’a dair / Bir Ataletin Teşhisi

1 Mayıs alanlarda toplanmaktır, evet. Ama aynı zamanda alanlarda toplanmanın neden artık eskisi kadar anlam taşımadığını da sormaktır. Törenleşen her şey, bir gün kendi anlamını kemirmeye başlar. Slogan da böyledir, bayrak da, hatıra da. Bir şey çok tekrarlandığında güçlenmez her zaman; bazen sadece kabuğa döner. İçi boşalmış bir kabuğa… Yine de kabuk, bütünüyle ölü değildir. Bazen içinden yeni bir şey çıkar. O yüzden mesele gitmemek değil; giderken neyi kaybettiğimizi, neyi yeniden kurmamız gerektiğini bilmektir. Mesele alana varmak değil yalnızca; o alana varan insanın içindeki ataletle de hesaplaşmasıdır.

Sabah erkenden kalkıyorsun. Yıllardır aynı refleks: 1 Mayıs. Hava nasıl olursa olsun, bir meydana doğru yürümek var. Bir sesin içine karışmak, bir pankartın gölgesinden geçmek, kalabalığın eski cümlelerine omuz vermek var. Ama bu yıl bacakların ağır. Kol saatinin kayışının altında ince bir ter birikiyor. Sıcaktan değil yalnızca; biraz utançtan, biraz bezginlikten, biraz da insanın kendi tekrarına yakalanmasından.

Neden hâlâ gidiyorsun?

Üç kelime var: Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik. Eski bir kapının üzerinde paslanmış üç anahtar gibi duruyorlar. Dilin onları hâlâ biliyor. Kas hafızan biliyor. Eski bir daktilonun bozuk tuşu gibi basıyorsun: bazen iki kez, bazen hiç. Nabokov’un kelebekleri gibi hafif sanılan ama iğneyle sabitlenmiş kelimeler bunlar; vitrinde güzel duruyorlar, gerçeklikte kıpırdayamıyorlar bile.

Özgürlük, artık büyük cümlelerin içinde değil; en küçük korkuların kıyısında sınanıyor.

İnsan neye “hayır” diyebiliyor?

Hangi kapının önünde susuyor?

Hangi zorunluluğu kendi tercihi sanıyor?

Bugün “hayır” diyenlerin sesi yalnızca kalabalığın içinde kaybolmuyor; iktidarın gürültüsünde de bastırılıyor. Daha kötüsü, “hayır” diyemeyenler çoğaldı. Çünkü herkes bir biçimde “evet” demek zorunda. Borca, işe, mesaiye, güvencesizliğe, susmaya, geçinmeye, idare etmeye…

Bernhard’ın o bitmek bilmeyen hınç cümleleri gibi içimizde dönüp duran bir tekrar bu.

Şikâyet ediyoruz, biliyoruz, görüyoruz; ancak cümlenin sonunda yine aynı odadayız.

Bana göre ataletin en sinsi hâli karar verememek değil; kararın artık bir şeyi değiştirmeyeceğini içten içe bilmektir. Buna politik karar yorgunluğu diyelim. Chicago işçilerinin idam sehpalarının gölgesinde korku vardı; şimdi korkunun kendisi dahi yoruldu. Özgürlük, prangaları kırmak değil, prangaları fark etmemek hâline getirildi.

Faulkner’ın boğucu Güney kasabalarında geçmiş nasıl toprağın altından çıkıp bugünün sofrasına oturursa, bizim de geçmişimiz öyle oturuyor 1 Mayıs sabahına. Eski yenilgiler, eski yürüyüşler, eski yasaklar, eski polis barikatları, eski bildiriler… Hiçbiri tam olarak geçmişte kalmıyor. Hepsi bugünün ayakkabısına kaçmış küçük taşlar gibi. Yürüyorsun ve her adımda eski bir ağrı hatırlatıyor kendini.

Ben o ağrının gerçek hâlini de bilirim.

Pandemi zamanıydı. Alanlar, sokaklar yasaktı. Memlekette kalabalığa izin yoktu ama bildiğiniz üzere, o günlerde de yoksulluğun kalabalığına her zamanki gibi izin vardı. Yaşadığım şehir Ordu’da o yıl 1 Mayıs için izin verilen sayı yirmi kişiydi. Yirmi kişi. Koca bir emeğin, koca bir tarihin, koca bir itirazın yirmi kişiye sıkıştırılmış hâli…

1 Mayıs’tan kısa süre önce ön çapraz bağlarımdan ameliyat olmuştum. Dizimde boydan boya açılı bir atel, kollarımda koltuk değnekleri vardı. Yürümek dediğin şey, o gün benim için irade değil, neredeyse teknik bir meseleydi: Nereye basacağım, nasıl ineceğim, dengemi nasıl kuracağım? Beni araçtan indirirlerken, sayıca bizden fazla olan kolluk kuvvetlerinin şaşkınlığını görmüştüm. Hatta birinin sesini hâlâ hatırlıyorum:

“Bu solculardaki inadı anlamıyorum. Yürüyemiyor, yine de alana inmiş.”

O cümle bana tuhaf biçimde dokunmuştu. Hakaret ve hayranlık karışımı, neredeyse istemeden verilmiş bir teşhisti. Evet, yürüyemiyordum. Alana inmiştim. Çünkü emeğe inanan insan bedeniyle değil, kalan son inadının üstüne basa basa yürür.

Bugün o yok artık bende.

Bunu bir itiraf gibi yazıyorum, bir çağrıdan kaçış gibi değil. O gün atelle, değnekle, ağrıyla inilen alan, bugün zihnimde daha ağır bir eşiğe dönüştü. Demek ki mesele yalnız dizdeki bağ değilmiş. Bazen kopan şey, insanın kendisini tarihe bağlayan ince lifmiş. İşte bu yazı biraz da o lifin nerede zedelendiğini arama çabası.

Buradan “siz de gitmeyin” gibi konforlu ve içe kapanık bir sonuç çıkarmasın kimse. Çıkmamalı. Tam tersine, bu ataleti teşhis etmek, onu meşrulaştırmak için değil, bitirmek için gerekli. Çünkü insanın yorgunluğu kutsal değildir; yalnızca anlaşılması gereken bir işaret.

Yorgunluk bize mazeret değil, adres vermeli.

Eşitlik de bundan daha iyi durumda değil. Eşitlikten söz eden bir dünyada yaşıyoruz; ama bu dünyanın en eşitsiz dakikaları, sabah aynı saate uyanan iki insanın bambaşka hayatlara mahkûm edilmesidir. Biri mesaisine giderken diğerinin mülkünü büyütmesi, biri kirasını düşünürken diğerinin arsasına arsa katmasıdır.

Herkes aynı ürünü arzuluyor, aynı mekânda fotoğraf vermek istiyor, aynı cümleyi duvarına asıyor. Arzu eşitleniyor, erişim daralıyor. Herkes aynı vitrinin önünde bekliyor; yalnızca bazılarının içeri girme hakkı var.

Eşitlik soyut bir kelime değil. Ekmektir, sudur, uyku saatidir, tuvalet molasıdır, kira günüdür, vardiya dönüşü eve sağ salim varabilmektir. “Fırsat eşitliği” deniyor ama aynı şehirde doğan iki çocuğun ömrü bile aynı uzunlukta değil. “Toplumsal eşitlik” deniyor ama kadınlar hâlâ gece yürürken korku içinde. “Gelir adaleti” deniyor ama birinin ay sonu, diğerinin öğle yemeği hesabına sığmıyor.

Mo Yan’ın köylerinde açlık nasıl yalnızca mideye değil, dile, aileye, toprağa, hatta rüyaya kadar sızıyorsa bizim eşitsizliğimiz de öyle sızıyor her yere. Maaşa, kiraya, çocuğun beslenme çantasına, annenin ilaç kutusuna, babanın suskunluğuna, gencin pasaport hayaline… Sonra biri çıkıp “rakamlar” diyor.

Rakamlar! Sanki insan yoksullaşmıyor da grafik eğiliyor.

Ataletin buradaki adı rakam bombardımanı. Eşitsizliğe dair o kadar çok istatistik duyuyoruz ki artık hiçbiri canımızı acıtmıyor. Oysa bir rakamın acıtması için bir yüze ihtiyacı var. Bir isme. Bir mutfak masasına. Bir çocuğun defterine. Bugün eşitsizliğin yüzü yok; çünkü eşitsizliğin olduğu yerde artık aynalı camlar var. Bir taraf diğerini görüyor, öteki taraf yalnızca kendi yansımasına bakıyor. Çünkü herkes gözünde taşıdığı aynada kendi kırığını görüyor.

Rulfo’nun ölülerle konuşan kasabalarını düşünün. Orada sesler topraktan gelir; burada bordrodan, icradan, kredi kartı ekstresinden, market fişinden, ekmeğine göz dikilen madencinin baretinden geliyor. Herkes biraz ölü, herkes biraz konuşuyor; ortak paydada kimse duyulmuyor. Türkiye’de yoksulluk çoğu zaman bağırmaz zaten. Kapının arkasında ayakkabılarını sessizce çıkarır, sofraya oturur, çayın şekerini azaltır ve “idare ederiz” der.

İşte en korkunç cümlelerden biri budur: İdare etmek!

Kardeşlik ise kelimelerin en hüzünlüsü. Çünkü en çok ona ihtiyaç duyduğumuz yerde en hızlı yıpranan o oldu. Kardeşlik dendiğinde eskiden dayanışma gelirdi akla; şimdi daha çok yalnız insanların aynı yalnızlıkta birbirini fark etmesi geliyor. Herkes yalnız. Bu da tuhaf bir negatif kardeşlik yaratıyor. Aynı boşlukta duruyoruz ve birbirimize dokunmuyoruz.

Cortázar’ın seksek oynayan karakterleri gibi biz de kareden kareye atlıyoruz. İş, ev, ekran, market, fatura, seçim, hayal kırıklığı, tekrar iş. Bazen oyunun kuralını biliyor gibi yapıyoruz, bazen oyunun çoktan başkaları tarafından yazıldığını unutuyoruz. Bir ayağımız havada, bir ayağımız yerde. Düşmemek için oynuyoruz, kazanmak için değil.

1 Mayıs alanları da bazen böyle değil mi? Sendikalar, partiler, gruplar, kortejler… Aynı alanda duruyor, aynı sloganları atıyor, aynı pankartların altından geçiyor ama birbirimize gerçekten temas etmiyoruz. Kardeşlik, kimi zaman sağırlar diyaloğuna dönüyor. Herkes kendi sesini yükseltiyor, kimse ötekinin sesine yer açmıyor hâliyle.

Paul Auster’ın rastlantılarla örülü şehirlerinde insanlar birbirlerine çarpar, kaybolur, başka bir hikâyenin içine düşer. Bizim meydanlarımızda ise rastlantı bile yorgun. Kim kiminle yan yana yürüyecek, kim hangi kortejin arkasında duracak, kim hangi cümleyi daha yüksek söyleyecek; hepsi önceden yazılmış gibi. Hatta bazen insan kendini Eco’nun labirentinde sanıyor. İşaretler var, semboller var, büyük kelimeler var, eski kitap kokusu var; çıkış kapısı hâlâ belirsiz.

Brecht’in “önce ekmek, sonra ahlak” sözü hâlâ bu yüzden hafızamızda. Çünkü insanın karnı ile vicdanı arasında kurulan ilişki, bütün politik nutuklardan daha çıplaktır. Bugün ne ekmek tam ekmek, ne ahlak tam ahlak. Bir de kardeşliğin sahte bir sureti var: herkesin birbirine “yanındayım” dediği, ama kimsenin kimsenin yanında kalamadığı bir zaman.

Bu satırları yazarken 1 Mayıs’a dört gün var. Büyük konfederasyonların takviminde yine güvenli güzergâhlar, makul meydanlar, ölçülü itirazlar…

Taksim, bir hafıza mekânı olmaktan çoktan çıkarılıp her yıl yeniden pazarlık konusu yapılan bir yasak ritüeline dönüştü. Ankara Kurtuluş Parkı’nda ise aylarca maaş alamayan madenciler açlık grevinde; soğuğun, gazın, sessizliğin içinde direniyorlar. Büyük kelimeler orada susunca, insan ister istemez Tamer Durak hocanın o acı alayını hatırlıyor: “Devinimsiz İşçi Sendikaları Konfederasyonu.”

Belki de Blanchot’nun o eşik duygusuna yakınız. Yazının, sözün, suskunluğun ve yokluğun birbirine karıştığı bir ara yerde duruyoruz. Ne tamamen vazgeçmişiz ne gerçekten başlamışız. Ne meydan bizi çağırıyor ne ev bizi affediyor. Kapının önünde ayakkabılarımıza bakıyoruz.

Gitmekle kalmak arasında değil yalnızca; inanmakla rol yapmak arasında sıkışmışız.

Sol hafızanın en büyük derdi, tarihin tekerrür etmesi değil; tekerrür ederken hiçbir şey öğretmemesi bence. 1 Mayıs’ı her yıl yaşıyoruz. Kaç kez? Tam sayısını unuttuk. İşte o unutkanlık bizi deneyim sahibi değil, hasarlı kayıt yapıyor. Her yıl aynı ses, aynı yürüyüş, aynı gerilim, aynı yasak, aynı açıklama, aynı fotoğraf. Tarih ilerlemiyor; patinaj çekiyor.

Düşünüyorum da Gorki’nin insanlarında yine de çıplak bir direnç vardı; yoksulluğun içinde kabalaşan ama bütünüyle teslim olmayan bir insan sıcaklığı. Şimdi o sıcaklığın yerini çoğu zaman ekran ışığı aldı. İnsan birbirine omuz vermiyor; birbirinin paylaşımına ?, ✌ bırakıyor. Dayanışma ise bazen yalnızca görünürlük ekonomisinin nazik bir jestine dönüşüyor. “Yanındayım” yazıyoruz, sonra başka bir gönderiye geçiyoruz.

Hafızamız ve direngenliğimiz sabun köpüğü!

Kendimce teşhis koyuyorum elbette. Şimdiki atalet, bir şeyi yapmamaktan değil; o şeyi yaparken onu gerçekten yapmıyor olmaktan kaynaklanıyor. Yürüyoruz ama bacaklarımız yürümüyor. Bağırıyoruz ama sesimiz bir metreden sonra düşüyor. Çünkü içimizdeki şey artık saf öfke değil; yılların bıraktığı bir tahammül tortusu. Hak gaspına, düşük ücrete, liyakatsizliğe, güvencesizliğe, vaat edilip unutulanlara alıştık. İnsan her şeye alışmaz derler; hayır, insan bazen en çok alışmaması gereken şeye alışır.

Alışkanlığın vasat konforuna!

Broch’un uyurgezerleri gibi biz de çağın içinde gözümüz açık uyuyoruz. Ahlaki bir çözülmenin tam ortasında hâlâ gündelik nezaketleri sürdürüyoruz. Sabah işe gidiyor, akşam haberleri izliyor, gece içimizden geçen felaketi ertesi güne bırakıyoruz. Herkes biraz biliyor, kimse tam söylemiyor. Herkes biraz suçlu hissediyor, kimse suçu üstüne almıyor. Herkes düzenin yanlış olduğunu seziyor ama düzenin dışına çıkacak ilk adımı başkasından bekliyor.

Eskiden işçi sınıfının sınıf bilincinden söz edilirdi. Şimdi çoğu yerde geriye sınıf vicdanı kaldı.

Bilinç eyleme iter, vicdan pişmanlığa. Bilinç örgütler, vicdan iç çektirir.

Bilinç “ne yapacağız?” diye sorar, vicdan “keşke bir şey yapsaydık” der.

Bugün birçok insan sınıf vicdanıyla yaşıyor.

Ne yapmadığını biliyor ama yapacak hâli yok.

Atalet ne deseniz en net bu cevabı veririm:

Yapmamanın vicdanı ile yapmanın imkânsızlığı arasında sıkışıp kalmak.

Ancak bu cevapta takılıp kalamayız. Ataletin teşhisi, ataletin mazereti olamaz. Bir toplum kendi yorgunluğunu anlayabilir fakat ona yerleşemez. Yorgunluk ev değildir. Olsa olsa bir mola taşıdır. Orada biraz soluklansan dahi gün sonunda oradan kalkılır.

Belki bugün yapılacak en özgün şey, o üç kelimeyi bir süre hiç kullanmamaktır; sosyal medyada, içimizi rahatlatmak için, alışkanlıkla…

Özgürlük demeyelim; “hangi korkumuzdan kurtulacağız?” diye soralım mesela.

Eşitlik demeyelim; “kimin fazla ekmeği var, kimin sofrası eksik?” diye soralım.

Kardeşlik demeyelim; “en çok kimin yanında olmalıyız bugün?” diye soralım.

1 Mayıs alanlarda toplanmaktır, evet. Ama aynı zamanda alanlarda toplanmanın neden artık eskisi kadar anlam taşımadığını da sormaktır. Törenleşen her şey, bir gün kendi anlamını kemirmeye başlar. Slogan da böyledir, bayrak da, hatıra da. Bir şey çok tekrarlandığında güçlenmez her zaman; bazen sadece kabuğa döner. İçi boşalmış bir kabuğa…

Yine de kabuk, bütünüyle ölü değildir. Bazen içinden yeni bir şey çıkar. O yüzden mesele gitmemek değil; giderken neyi kaybettiğimizi, neyi yeniden kurmamız gerektiğini bilmektir. Mesele alana varmak değil yalnızca; o alana varan insanın içindeki ataletle de hesaplaşmasıdır.

Gideyim mi, kalayım mı, bilmiyorum.

Ancak şunu biliyorum: Özgürlük, eşitlik, kardeşlik dediğimde ağzımda artık eski bir inancın değil, eski bir yorgunluğun tadı var. Ne ekşi, ne acı. Sadece metalik.

Belki de 1 Mayıs artık sadece yorgunluğu kutlama günüdür. Öyleyse kutlu olsun yorgunluğumuz. Çünkü başka neyimiz var ki?

Hafta sonuna kadar Trump’ın savaşı açıkça yasadışı olacak*

Mahkemeler, Savaş Güçleri Kararı kapsamında, Kongre yetkilendirene kadar başkanın İran savaşındaki katılımımızı sona erdirmesini gerektirdiğine hükmetmelidir. Bu, herhangi bir idareye yasaya uyması için verilen herhangi bir mahkeme emrinden farklı olmamalıdır ve değildir. Bay Trump böyle bir emri görmezden gelebilir. Ama bu, federal yargının yasayı uygulama görevinden vazgeçmesi için bir neden değildir.

Başkan Trump’ın İran’la savaşı neredeyse kesinlikle yasadışıdır: Kongre ne savaş ilan etmiştir ne de bunu yasa yoluyla yetkilendirmiştir ve savaş, yakın bir saldırı veya ulusal acil durum nedeniyle başlamamıştır.

Eğer savaş cuma gününe kadar Kongre onayı olmadan devam ederse, 1973 Savaş Güçleri Kararı uyarınca verilen 60 günlük eşiği ve 48 saatlik bildirim süresini aşmış olacağı için açıkça yasadışı hale gelecektir.

Bu savaşı destekleseniz de karşı çıksanız da ya da Bay Trump’ın dediği gibi bu “gezi” deseniz de süre dolmuş olacak. Ve federal mahkemelerin bunu ifade etme yükümlülüğü vardır.

Sıklıkla Savaş Güçleri Yasası olarak anılan bu karar, Vietnam Savaşı sırasında kabul edilmiştir. Amerikan askerleri çatışmalara girdiğinde veya çatışmaların yaklaştığı durumlarda örneğin şu anki İran savaşı gibi hallerde uygulanır.

Bay Trump’ın Perşembe günü savaşın zaman çizelgesi konusunda “Beni aceleye getirmeyin” demesine rağmen, yasa, başkanın Kongre savaş ilan edip 60 günlük uzatmayı yetkilendirmedikçe veya ABD’ye yönelik silahlı bir saldırı nedeniyle Kongre toplanamayacak durumda olmadıkça, 60 gün sonra askeri güçlerimizi çatışmalardan çekmesini gerektirir.

Başkan, silahlı kuvvetlerimizin güvenliğiyle ilgili “kaçınılmaz askeri zorunluluk” olduğunu yazılı olarak Kongre’ye bildirirse bunu 30 gün daha uzatabilir.

İran savaşı 28 Şubat’ta başladı. Bu amaçlar bakımından süre, başkanın İran’a karşı askeri eylemini Kongre’ye resmen bildirdiği 2 Mart’ta işlemeye başladı. Kongre ne savaş ilan etti ne de savaşı yetkilendirecek herhangi bir şey yaptı; onay vermeyi reddetmesi, çatışmaya devam etmek için gerekli imkanı sağlamaz . Savaş Güçleri Kararı’nda “opt-out” (vazgeçme) için bir tik kutusu yoktur.

Eğer başkan ve İran liderleri, süre dolmadan savaşı bitirmek için anlaşmaya varmazlarsa, bütün işaretler Bay Trump’ın ve Temsilciler Meclisi ile Senato’daki Cumhuriyetçi çoğunlukların bu kararı görmezden geleceğini gösteriyor. Savaşa devamı meşrulaştırmak için, büyük ihtimalle yeni bir yasal görünümlü çift anlamlı konuşma (double talk) uyduracaklar.

Böyle olursa, yasayı korumak mahkemelere kalacak. Askerler ve Kongre üyeleri dahil olmak üzere, yasanın uygulanması için davalar açılmalıdır.

Ne yazık ki, son dönemlerde bu yasayı uygulama girişimleri mahkemeler tarafından “siyasi sorun” olduğu gerekçesiyle reddedildi.

Örneğin 1982’de Crockett v. Reagan davasında, federal bölge mahkemesi Kongre üyelerinin El Salvador’a askeri yardımını protesto eden davasını reddetti.

2002’de Doe v. Bush’ta, federal bölge mahkemesi Başkan George W. Bush’un Irak’ı işgalini engellemek isteyen davayı reddetti. Mahkeme, konunun “federal mahkemenin yetkisinin ötesinde siyasi sorular” olduğunu söyledi.

2011’de Kucinich v. Obama davasında, Libya’daki askeri eylemlerin yasayı ve Anayasa’yı ihlal ettiği iddia edildi ve federal bölge mahkemesi davayı reddetti.

Bu kararlar Kongre’nin savaş yetkilerini anlamsız kılıyor. Kongre’nin hareketsizliği karşısında ve yargı denetimi olmadan, başkanın tek başına savaş başlatma yeteneği üzerinde gerçekçi hiçbir fren mekanizması kalmıyor.

Federal yargı, Yüksek Mahkeme de dahil olmak üzere, bu sorumluluğunu yerine getirmezse, Anayasamızın savaş konusunda iki hükümet organının yer alması gerektiği yönündeki tasarımı ortadan kalkmış olur.

Mahkemeler her zaman bu kadar isteksiz değildi. Yüksek Mahkeme, 1798-1800 yılları arasındaki Fransa ile ilan edilmemiş deniz savaşı (Quasi War) nedeniyle çıkan birkaç davaya karar vermişti: Talbot v. Seeman (1801) davasında mahkeme, Kongre’nin her türlü savaşa katılımının önemini vurgulamıştı. Başyargıç John Marshall, “savaşın bütün yetkilerinin” Kongre’de olduğunu yazmıştı.

 Little v. Barreme (1804) davasında ise mahkeme, savaş sırasında bile başkanın Kongre yasalarını ihlal eden eylemleri yetkilendiremeyeceğine hükmetti.

Prize Cases’te Yüksek Mahkeme, 1861’de Abraham Lincoln’un Güney limanlarını ablukaya almasının anayasallığını inceledi. Dar bir 5’e 4 oyla alınan kararda mahkeme, başkanın savaşı başlatamayacağını ancak başkomutan olarak silahlı bir isyana karşı güç kullanabileceğini söyledi. Ancak başkanın savaş yetkileri konusunda kendi yetkisini sorgulamadı.

Mahkemelerin savaş yetkileriyle ilgili anayasal ve yasal hükümleri uygulayamayacağı fikrinin hiçbir tarihsel temeli yoktur. Savaş Güçleri Kararı’nın, başkanın başkomutanlık yetkilerini ihlal ettiği için anayasaya aykırı olduğu iddiası da temelsizdir. Anayasa’nın Madde I, Bölüm 8’i Kongre’ye “savaş ilan etme, mektup-ı marka ve misilleme (Korsanlık ruhsatı; eskiden hükümetin özel gemilere yabancı gemileri ele geçirme izni vermesi)

 izni verme ve karada ve suda ele geçirmelerle ilgili kurallar koyma” yetkisi verir.

Bu son ifade, özellikle Hürmüz Boğazı’nda gemileri ablukaya alma veya gemilere el koyma konusunda doğrudan ve bariz önem taşır. Anayasa’nın kurucuları, askeri güç kullanma yetkisinin Kongre’de olması gerektiğini tartışmasız biçimde istemişlerdir. George Washington başkanlığı sırasında şöyle yazmıştı: “Anayasa savaş ilan etme yetkisini Kongre’ye vermiştir, bu nedenle önemli hiçbir saldırı seferi, Kongre konuyu görüşüp böyle bir tedbiri yetkilendirene kadar başlatılamaz.”

Evet, başkanlar savaşın yürütülmesini kontrol eder ama ülkeyi savaşa sokup sokmamaya onlar karar vermez. James Madison Kongre’deyken şöyle yazmıştı: “Bir savaşı yürütecek olanlar, doğası gereği, o savaşın başlatılıp başlatılmaması, devam ettirilip ettirilmemesi veya bitirilip bitirilmemesi konusunda uygun veya güvenli yargıçlar olamazlar.”

Mahkemeler, Savaş Güçleri Kararı kapsamında, Kongre yetkilendirene kadar başkanın İran savaşındaki katılımımızı sona erdirmesini gerektirdiğine hükmetmelidir. Bu, herhangi bir idareye yasaya uyması için verilen herhangi bir mahkeme emrinden farklı olmamalıdır ve değildir.

Bay Trump böyle bir emri görmezden gelebilir. Ama bu, federal yargının yasayı uygulama görevinden vazgeçmesi için bir neden değildir.

* Erwin Chemerinsky (California Üniversitesi Berkeley Hukuk Fakültesi Dekanı ve Hukuk Profesörüdür. “Hiçbir demokrasi sonsuza kadar sürmez : Anayasa Birleşik Devletleri nasıl tehdit ediyor” kitabının yazarıdır)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/04/27/opinion/trump-iran-war-powers.html

Demokratik arınma

CHP Genel Başkanı Özgür Özel, önceki gün partili Belediye Başkanları ile düzenlenen toplantının ardından yaptığı konuşmada, anayasaya ve hukuka aykırı kararlar veren tüm savcı ve yargıçlarla ilgili notlar alacaklarını ve “çeyiz sandığı” dediği bir sandıkta biriktireceklerini açıkladı. Seçimleri kazanmaları halinde bu sandığı açarak gereği için HSK’ya sunacaklarını belirtti. Seçimlere kadar beklemesinin nedeni Adalet Bakanı’nın başkanı olduğu HSK’nın bugüne kadar yaptığı gibi bundan sonra da ana muhalefet partisinin yargı mensupları hakkındaki şikayetlerini gündeme almayacağı çıkarımıydı kuşkusuz.  

Siyaset alanında arınma (lustration) yakın tarihte SSCB’nin yıkılmasının ardından demokrasiye geçen Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinde (MDAÜ) geçmiş yönetimlerin tasfiyesi vesilesiyle kullanılan bir kavram. Somut olarak, bu ülke yönetimlerinin yeni kurulan demokratik hukuk devletini korumak amacıyla eski totaliter rejimle işbirliği yapmış olan yargı mensupları, yüksek devlet memurları ve politikacılar gibi kamu idaresinde anahtar rol oynamış kişileri görevden alma ve gerektiğinde cezalandırma sürecini ifade ediyor.

Bugün birçoğu AB üyesi olan bu ülkeler ilk aşamada halk arasında bekleme odası tabir edilen Avrupa Konseyi’nin (AK) üyesi olmuşlardı. AK totaliter rejimden demokrasiye geçen her ülkenin geçmişle hesaplaşma hakkını tanıyor. Ağır insan hakları ihlallerine neden olan kamu görevlilerinin yargılanmalarını ve kamudan ihraç edilmelerini doğal karşılıyor. Ancak “Geçiş Adaleti” (Justice transitionnelle) olarak da adlandırılan bu sürecin bir tür intikam alma mekanizması değil, demokrasinin korunması için kamu yönetiminin arındırılmasını önceleyen bir önlemler paketi içermesi ve mutlaka bu amaçla çıkarılacak bir geçiş yasası çerçevesinde yürütülmesi gerektiği görüşünde.

Bu bağlamda, AK organları ve AİHM bu ülkeler için arınma kriterleri belirlemiş bulunuyor. Çünkü benzeri süreçlerde hedef alınan kamu görevlilerinin temel hak ve özgürlükleri ihlal edilebilir, açılan davalarda iç hukuk yolları tüketilebilir ve davalar AİHM’nin önüne gelebilir. O bakımdan ilgili ülkelerin bu kriterlere uyması önemli. AKPM (Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi) daha 1996 yılında arınma çerçeve yasalarının bilinen hukuk devleti ilkelerine uygun olması için ayrıntılarına girmeye gerek görmediğim 6 kriter belirlemişti. Daha sonra (2006) AİHM önüne gelen “Turek k. Slovakya” davasında demokratik arınma önlemleri uygulayan bir devletin, ilgili kişilere AİHS’in (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) öngördüğü prosedürle ilgili tüm güvenceleri sağlamakla yükümlü olduğuna hükmetmişti.

Buraya kadar Doğu Blok’undan ayrılan ülkelerden söz ettim ama demokratik arınma kriterlerinin hibrit rejimden demokrasiye geçen AK üyesi ülkeleri de bağladığını kabul etmek gerekir. Bu ülkelerden biri Victor Orbán’ın illiberal olarak tanımladığı rejiminin bir süre önce yapılan genel seçimleri kaybettiği Macaristan. 199 sandalyeli Meclis’in 138 sandalyesine sahip olan Başbakan Peter Magyar’ın partisi Tisza ’nın artık anayasayı değiştirme yetkisi de bulunuyor. Ama Macaristan’da işler yavaş işliyor ve yeni Meclis toplanabilmiş değil. Seçimlerin galibi Peter Magyar, Orbán’ın yakını olan ve istifa etmesini istediği Cumhurbaşkanı Tomas Sulyok’tan acele etmesini ve yeni Meclis’i 5 Mayıs’ta toplanmaya davet etmesini bekliyor. Macaristan’da hukuk devletini yeniden inşa etmeye ve yargı bağımsızlığını yeniden sağlamaya kararlı olan Peter Magyar bir tür demokratik arınma yapmayı da arzu ediyor. Bu nedenle resmen görevi devralmamış ve hükümeti kurmamış olmasına karşın, Orbán döneminde atanan üst düzey devlet ve yargı yetkililerine istifa etmeleri için 31 Mayıs’a kadar zaman tanıdı. Aksi takdirde milyonlarca seçmenin verdiği yetkiyle bu isimleri görevden alacağını açıkladı. Hibrit rejimden AK kriterlerini tam karşılayan bir demokrasiye geçmeye hazırlanan Macaristan’daki bu demokratik arınma sürecinin başta AB olmak üzere tüm Avrupa’nın ilgisini çekeceğine kuşku yok.  

Özel’in “Çeyiz sandığı” metaforu   

Hibrit rejimleri ve başat özelliklerini irdelediğim bir önceki yazımda, İngiliz Economist Intelligence Unit’in demokrasi indeksine göre, bugün dünyadaki ülkelerin yüzde 20’sine tekabül eden 34 ülkede hibrit rejimlerin olduğunu ve bu listede Türkiye’nin adının da yer aldığını belirtmiştim. Somut olarak işaret etmek gerekirse, bu ülkelere özgü beş özellikten üçü, muhalefete baskılar, hukuk devletinden uzaklaşma ve medya üzerinde kontrol ve baskı Türkiye’de de var. Özellikle demokratik hukuk devletinin temel ilkelerine aykırı olarak, yargı bağımsızlığı ilkesinin suistimal edildiği, ana muhalefet partisine mensup veya iktidara muhalif yurttaşların yasa önünde eşit muameleye tabi tutulmadığı ve yasal güvencelerden aynı şekilde yararlanamadığı bir durumun varlığı dikkat çekiyor.      

Bu bağlamda, bazı savcı ve yargıçların anayasa ve yasalarda yer alan kuralları hiçe sayan uygulamalar yaptıkları, fütursuzca AYM, AİHM ve YSK kararlarına aykırı kararlar aldıkları ve haklarında hiçbir soruşturma açılmadığı görülüyor. Anayasa çalışmalarında erkler ayrılığının ve yargı bağımsızlığının tam sağlanabilmesi için kaldırılması demokratlarca sürekli olarak önerilmiş olan, darbeci zihniyetin ürünü, Adalet Bakanı’nın HSK başkanlığı ve müsteşarıyla birlikte kurulun doğal üyeliği bu sorunun başlıca nedeni. Oysa 1961 Anayasası’nın 143. maddesinde Adalet Bakanı’nın HSK toplantılarına katılabileceği ama oy hakkı olmadığı hükme bağlanmıştı. 1971 değişikliğine kadar bu böyle devam etmişti. Bugün anayasaya aykırı bu kararlara Adalet Bakanı’nın kurul başkanlığının destek sağladığı anlaşılıyor. Bu da yürütmenin yargıya nasıl olduğunu bilmek mümkün değil ama müdahale ettiğini kanıtlıyor. Çünkü hiçbir yargı mensubunun en azından ağır yaptırımları olduğunu bildiği için kendi iradesiyle anayasa hükümlerini görmezden gelen kararların altına imza atabilmesi pek mümkün değil. Haklı olarak denebilir ki ama Anayasa’nın “kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışmakta olan kimseleri” kapsayan “kanunsuz emir” başlıklı maddesi de var ayrıca.

Yaptırımları anımsatmak gerekirse, 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu uyarınca HSK tarafından yargı mensuplarına, sıfat ve görevleri gereklerine uymayan hal ve hareketlerinin tespit edilmesi üzerine durumun niteliğine ve ağırlık derecesine göre uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe veya derece ilerlemesini durdurma, yer değiştirme ve meslekten çıkarma gibi disiplin cezaları verilebilir. Ayrıca anayasaya uymama TCK’nın 257. maddesi uyarınca görevi kötüye kullanma kapsamında değerlendirilebilir. 109. maddesi uyarınca örneğin Anayasa ve yasaya aykırı olarak birinin tutukluluğunun devamına karar verilmesi veya haksız yere gözaltına alınması durumunda "kişiyi hürriyetinden yoksun kılma" suçu da oluşabilir. Ayrıca bu nedenle mağdur olan yurttaşlar devlet aleyhine tazminat davası da açabilirler. Bu davalar mağdur lehine sonuçlanırsa, tazminatı ödeyen devlet, ağır kusuru veya kastı bulunan savcı veya yargıca tazminat miktarını rücu eder. Bunlara ilave olarak, hâkimin kasten hukuku yok sayması, şahsi menfaat gözetmesi veya yetkisini kötüye kullanması halinde Yargıtay’da yargılanması da gündeme gelebilir.

Aslında, hukukla ilgili her yazımda sürekli dile getirdiğim Anayasa’nın yargı dahil herkesi bağladığına ilişkin 11. maddesini ihlal eden bir yargıç, ayrıca Anayasa’nın 138. maddesinin ilk fıkrasında yer alan "Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler" ilkesini de çiğnemiş oluyor. Bu iki maddenin ortak ihlali, demokratik hukuk devletine inanan herkes için, 2802 sayılı yasanın 69. maddesinde kayıtlı “mesleğin şeref ve onurunu bozan veya mesleğe olan genel saygı ve güveni gideren nitelikte” bir anayasa ihlali. Bu nedenle doğrudan meslekten çıkarılmayı gerektiren bir gerekçe oluşturuyor.   

CHP Genel Başkanı Özgür Özel, önceki gün partili Belediye Başkanları ile düzenlenen toplantının ardından yaptığı konuşmada, anayasaya ve hukuka aykırı kararlar veren tüm savcı ve yargıçlarla ilgili notlar alacaklarını ve “çeyiz sandığı” dediği bir sandıkta biriktireceklerini açıkladı. Seçimleri kazanmaları halinde bu sandığı açarak gereği için HSK’ya sunacaklarını belirtti. Seçimlere kadar beklemesinin nedeni Adalet Bakanı’nın başkanı olduğu HSK’nın bugüne kadar yaptığı gibi bundan sonra da ana muhalefet partisinin yargı mensupları hakkındaki şikayetlerini gündeme almayacağı çıkarımıydı kuşkusuz.  

Özgür Özel çeyiz sandığında ayrıca iktidarın kontrol ettiği medyanın büyük bölümünde hukuk kurallarına aykırı olarak CHP’li belediye mensuplarıyla ilgili olarak düzenlenen iddianamelerde bile yer almayan gerçek dışı haberleri yapan ve yazdıran gazetecilerin de olacağına işaret etti. İktidarın lehine olan her haberin DMM’nin (Dezenformasyonla Mücadele Merkezi) radarına takılmadığını göz önüne aldığı için olsa gerek Özel’in bu konuda da seçimleri kazanmayı beklediği anlaşılıyor.

Sonuçta, CHP Genel Başkanı’nın haklı olarak iktidar olduklarında demokratik bir arınmaya gitmeyi kafasına koyduğu görülüyor. Bu, MDAÜ’lerin lustrasyonundan farklı olarak ayrı bir geçiş yasasına ihtiyaç duymayan bir arınma süreci kuşkusuz. Türkiye’de bugüne kadar hiç tanık olmadığımız, mevcut anayasaya rağmen var olabilen bir hibrit rejim atmosferi var çünkü. Bu atmosfer halkın çoğunluğunu yoksullaştıran son derece başarısız bir iktidarın olanaksız görünen önümüzdeki seçimleri kazanma ihtimalini arttırmak amacıyla oluşturuluyorsa, tüm muhalif siyasi partilerin demokratik hukuk devletini güçlendirmek için asgari müştereklerde birleşerek seçime girmelerinde yarar var. Mümkünse somut olarak gerekli anayasal ve yasal değişiklikleri içeren ortak bir demokrasi paketiyle. Unutmayalım ki yeni anayasa vaadiyle girmiş olduğu 2011 genel seçimlerinde AK Parti tek başına bugüne kadarki en yüksek oyunu (49,83) almıştı. Ama yeni bir anayasa yapılamadığı gibi AK Parti iktidarları demokrasi alanında sürekli geri adım attı. Bu geri adımlar sonucunda bugün solumakta olduğumuz demokrasiden uzaklaşma (dé-démocratisation) havası, Türkiye’nin artık Strasbourg ölçütleriyle tam uyumlu bir anayasaya ivedilikle gereksinme duyduğunu ortaya koyuyor.        

Cumhurbaşkanının çağrısı gerçekçi mi?

Türkiye’nin Erdoğan’ın deyimiyle bir “barış adası”, “güvenli liman” söylem ve iddiası, Körfez’den çıkan sermayenin gelmesi için yeterli midir? Kabinedeki yetkililer, iktidara yakın isim ve son olarak Erdoğan yaptığı açıklama ile bu soruya olumlu cevap vermiş görünüyor. Peki bu beklenti söylendiği kadar gerçekçi mi? Evet, Türkiye’de savaş yok ve bu haliyle barış adası olabilir ama bunun gerçekleşmesinin koşulu sadece savaşın olmaması değil. Bununla birlikte en makro düzlemde asgari bir yargı bağımsızlığına ve mülkiyet hakları güvencesine de ihtiyaç var. Ne yazık ki, bunlar Türkiye’de yeterince güçlü değil. Bu tespiti, sadece yaşadığımız gündelik pratiklerden değil uluslararası araştırma sonuçlarından da görüyoruz.

AK Parti Genel Başkanı ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, geçtiğimiz günlerde Cumhurbaşkanlığı Dolmabahçe Çalışma Ofisi'nde “Türkiye Yüzyılı Yatırım İçin Güçlü Merkez Programı”nda yaptığı açıklamalar ekonomistlerden çok siyasi yorumcular tarafından ele alınıp tartışılmaya devam ediyor.

Bu bağlamda tartışmanın esas noktası ise, Erdoğan’ın yaptığı çağrının karşılık bulup bulmayacağı, bulacaksa bu çağrıya kimlerin cevap vereceğinde.

Peki Erdoğan’ın yaptığı çağrıda ne var?

Erdoğan konuşmasında; “İstanbul Finans Merkezi dışında da transit ticaret faaliyetlerinde bulunanların bu kazançlarının yüzde 95'ini vergi dışı bırakıyoruz. Bir diğer önceliğimiz küresel şirketlerin bölgesel yönetim merkezlerini Türkiye'ye taşımalarını teşvik etmektir. Bu şirketlerin yurt dışı operasyonlarını Türkiye'den yürüterek elde ettikleri kazançlara güçlü bir vergi avantajı sağlıyoruz. Böylece önümüzdeki 20 sene boyunca İstanbul Finans Merkezi içinde elde edilen kazançların yüzde 100'ü, bunun dışında elde edilenin ise yüzde 95'i kurum kazancından indirilebilecek. Keza buralarda çalışan nitelikli çalışanlara belli şartlarla ücret istisnası getiriyoruz” ifadelerini kullandı.

Erdoğan’ın bu konuşması kuşkusuz ABD/İsrail’in İran’a yönelik başlattığı savaşın güvensiz hale getirdiği Körfez’deki sermaye çıkışına yeni adres olma amacını da taşıyor. Yani bu çağrının hedeflerinden birinin, bölgeden çıkış yapan sermeye olduğu söylenebilir.

İSTANBUL DUBAİ OLUR MU?

Nitekim savaşın başlamasından sonra gündeme gelen sorulardan birisi; “İstanbul yeni Dubai olur mu?” Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu çağrısı tam da bu hedefe uygun düşüyor.

Türkiye’nin Erdoğan’ın deyimiyle bir “barış adası”, “güvenli liman” söylem ve iddiası, Körfez’den çıkan sermayenin gelmesi için yeterli midir?

Ya da devasa binalardan oluşan bir beton yığının olması?

Kabinedeki yetkililer, iktidara yakın isim ve son olarak Erdoğan yaptığı açıklama ile bu soruya olumlu cevap vermiş görünüyor.

Peki bu beklenti söylendiği kadar gerçekçi mi?

Evet, Türkiye’de savaş yok ve bu haliyle barış adası olabilir ama bunun gerçekleşmesinin koşulu sadece savaşın olmaması değil. Bununla birlikte en makro düzlemde asgari bir yargı bağımsızlığına ve mülkiyet hakları güvencesine de ihtiyaç var.

Ne yazık ki, bunlar Türkiye’de yeterince güçlü değil.

Bu tespiti, sadece yaşadığımız gündelik pratiklerden değil uluslararası araştırma sonuçlarından da görüyoruz.

İKİ SORUN ALANINDA TÜRKİYE’NİN DURUMU

Şimdi bu iki alana bakalım.

Dünya çapında gerçekleştirilen Dünya Adalet Projesi (World Justice Project) – WJP- verilerine göre Türkiye, yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü konularında ciddi bir düşüş yaşıyor.

2024 ve 2025 verilerine göre Türkiye, genel sıralamada 143 ülke arasında 117. sıradan 118. sıraya geriliyor.

Aynı konuda Avrupa Komisyonu tarafından her yıl yayımlanan Türkiye raporlarında “Yargı ve Temel Haklar” (23. Fasıl) başlığında; yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve hakimlerin coğrafi teminatı konularında “ciddi bir gerileme” olduğu tespiti yapılmaktadır.

Benzer bir durumun mülkiyet hakları güvencesi için de var olduğunu söyleyebiliriz.

Mülkiyet Hakları Endeksi’nde (International Property Rights Index) -IPRI- Türkiye, araştırmanın alt kırılımı olan yargı sisteminin etkinliği ve fikri mülkiyet haklarının korunması başlıklarında zayıf puan alıyor.

Bu endekste Türkiye 2014’e kadar yükseliş trendinde (2014’te 10 üzerinden 5.6) iken, o tarihten sonra düşüş eğilimde. 2020’de bu rakam 5.3 iken 2025’te 4 seviyesine kadar düşmüş durumda.

Tarihler ve rakamlar bize bu alanda yaşanan düşüşün ülkenin tesadüfi olmadığını söylüyor.

BU ŞARTLARDA KALICI SERMAYE MÜMKÜN MÜ?

Dubai’den ayrılan uluslararası yatırımcılar, sermaye sahipleri ve mülkiyet sahipleri Türkiye ve İstanbul’a bu koşullarda gelir mi?

Mevcut koşullar için bu beklenti iyimser değil mi?

Şunu kabul edelim; yargı bağımsızlığı endekslerindeki düşüş, Türkiye’de "mülkiyet hakkının idari kararlarla veya siyasi müdahalelerle kısıtlanabileceği" algısını pekiştirmekte, bu da mülkiyet güvencesini sarsmaktadır.

Bu durum Dubai’den ya da başka körfez ülkelerinden kaçan sermayenin Türkiye/İstanbul’a gelmesinin önündeki en büyük engeldir.

Elbette bu çağrı mutlak karşılık bulmaz değildir. Gelme niyeti olan yatırımcılar ile yapılacak görüşmelerle onlara özel garantiler ya da özel dokunulmazlık anlaşmaları çeşitli güvenceler verilebilir ama bunun ekonomik maliyeti zaman içinde getirisinden daha fazla olabilir.

Bu açıdan bu çağrının muhatapları uluslararası hukuk sistemi içinde olanlardan çok sitem dışında olan sermeye ve kişiler gibi görünüyor. 

YERLİLER NEDEN GİDİYOR?

Elbette Türkiye’ye yabancı sermayenin gelmesi önemli ve gereklidir. Ama sıcak para olarak değil yatırım amaçlı olduğunda anlamlıdır. İktidarının bunu gerçekleştirmek istemesi de çok önemlidir.

Bunun gerçekleşmesinin koşulu vardır ve o da yapısal reformlardır. Yani yargı bağımsızlığı, mülkiyet güvencesi bunlardan sadece ikisidir.

Belki iktidarın ve Erdoğan’ın yabancı yatırımcıyı çağırırken, şu soruyu da kendilerine sormaları gerekiyor; son yıllarda nitelikli beşeri sermaye ve yerli yatırımcılar neden Türkiye’den gidiyor? 

Sadece meslek büyüğümüz Merdan Yanardağ'ın yaşadığı bunu açıklamaya yeter. Hakkında açılan "casusluk davası" nedeniyle sahibi olduğu Tele1'e el konuldu. Kendisi ilk duruşmaya çıkmadan kanal, TMSF tarafından satışa çıkarıldı. Masumiyet karinesi ortada dururken, mülkiyeti satılıyor. 

Zor, çok zor...

Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı: PKK’nin feshi ve silahsızlanması

Kürtlerin eşit ve demokratik yurttaşlar olarak cumhuriyete dahil edilmesini savunmak da demokrat olmanın ve çoğulcu toplumu savunmanın zorunlu bir gereğidir. PKK’nin feshi ve silahsızlandırılmasını savunmak, tutarlı bir barış savunuculuğu için tek başına yeterli değildir. Bunun yanında, Kürtlerin eşit yurttaşlık mücadelesinin ve hak ve özgürlükler mücadelesinin de savunulması gerekir. Bu noktada, demokratlık ve barış savunuculuğunun, Kürt siyasal hareketinin güncel taktiklerinin desteklenmesini gerektirip gerektirmediği sorusu ortaya çıkıyor.

Yeni süreç başlayalı aylar, günler geçti; ancak toplumda Kürt sorununun kalıcı çözümü için tarihsel bir fırsata dönüştürecek ciddi bir gelişme ile duygusal ve düşünsel bir değişim hâlâ yaşanmadı. Adeta toplumun bütün kesimlerinde yaprak kımıldamıyor.

Bunun iç ve dış birçok nedeni var. En önemli ve öncelikli neden ise sürecin mimarisine ilişkin eleştiri ve önerilerin yazılıp çizilmesine rağmen yeterince karşılık bulmamasıdır. Bunların büyük bir bölümü, TBMM’de kurulan, 11 partiden 51 üyesi olan; 21 toplantı ve 58 oturumda 135 kişi ve kurumu dinleyen TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun 4239 sayfadan oluşan toplantı tutanaklarında yer alıyor. Hatta bu önerilerin bazıları Komisyon’un Meclis’e sunduğu 44 sayfalık raporda da yer almıştır.

Geride kalan 18 ayda yaşananlara baktığımızda, sürecin büyük ölçüde tek taraflı olarak PKK’nin feshi ve silahsızlandırılması hedefine doğru ağır aksak ilerlediği ve ilerleyeceği daha netleşmiştir. Bunun, en azından bir süre daha Kürtlerin siyasal ve sosyal haklarının tanınması ile ülkede hukukun gereğinin yerine getirilmesinden bağımsız ilerleyen bir süreç olduğu anlaşılıyor.

Bu bakımdan, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın “barış ve demokratik toplum çağrısı”, gerektiği kadar ne siyasi iktidar/devlet nezdinde ne de toplumda karşılık bulmuştur. Bu çağrı, ulaşılması gereken bir mücadele hedefi niteliğini bütün boyutlarıyla koruyor.

Başka bir ifadeyle, PKK’nin feshi ve silah bırakma kararı alınmış olsa da süreç tamamlanmış değildir. Bu nedenle silahlı çatışma döneminden, silahsız siyasi mücadele ve müzakere dönemine henüz geçilebilmiş değildir. Buna dair bir zaman tahmininde bulunmak da mümkün görünmüyor.

Tek Taraflı İlerleyen Silahsızlanma Süreci

Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 23 Nisan resepsiyonunda DEM Parti Eş Başkanı Tuncay Bakırhan’a “durduk mu?” sorusuna verilen bir tür “hayır” yanıtı sonrası, kendisine yöneltilen süreç sorusuna “Durmak yok, her şey devam ediyor. Süreç mükemmel yürüyor.” demesi; son haftalarda DEM Parti çevresinden ve süreci takip edenlerden gelen “süreçte duraklama var” değerlendirmelerine bir yanıt niteliği taşıyor.

Ancak gazetecinin “Kürt sorunuyla ilgili yasal düzenlemeler ne zaman çıkacak?” sorusuna yanıt verilmemesi, Ramazan Bayramı sonrasında çıkarılması beklenen yasal düzenlemelerin ileri bir tarihe ertelenmiş olabileceği ihtimalini de düşündürüyor.

Bu durumda, Abdullah Öcalan’ın Şubat ayında DEM Parti heyeti ile yaptığı görüşmede kamuoyuna yansıyan “Savaşın da barışın da sahibi kendileri olacak. Beni kendi savaş tarzlarına alet edemezler. Devlet de imhada ısrar ediyorsa onlara da söylüyorum; madem öyle gidin terör ile mücadele eden siyasetçilerinizle terörü bitirin. Harekete de söylüyorum; o zaman gidin kendi savaş tarzınızla beni alet etmeden yürütün”  ifadesinden anlaşılan b sorunların ertelenmesi ve silahsızlanma sürecinin tek taraflı sürdürülmesiyle birlikte, sadece silahlı eylemlerin sonlandırıldığı bir “bekleme” dönemine girilmesi ihtimali ortaya çıkıyor.

Bekleme dönemi mi?

Bu ihtimale dair başka bir işaret ise son günlerde Kürt siyaseti temsilcilerinin ve İmralı heyeti üyelerinin “yasanın ne zaman çıkacağını fazla abartmamak gerek, önemli olan sürecin devam etmesi” yönündeki daha düşük tonlu açıklamalarıdır.

Tüm bu gelişmeler, taraflar açısından üzerinde mutabakata varılmış net bir plan ve yol haritası olmadığını gösteriyor.

Silahlı mücadeleye son verilmesi, Kürtlerin cumhuriyete dahil edilmesi ve isyanın gerekçelerinin ortadan kaldırılması; sorunun politik ve hukuki zemine çekilmesi ile mümkündür. Bu çerçevede, silahlı güçlerin toplumsal yaşama katılımını sağlayacak yasal düzenlemeler birbiriyle bağlantılı olmakla birlikte, zamanlama ve öncelik açısından ayrıştırılmış durumdadır.

Kürtlerin cumhuriyete kimlikleriyle dahil edilmesi ve isyanın gerekçelerinin ortadan kaldırılması, bu günün müzakere konusu olmaktan ziyade Türkiye’nin demokratikleşmesi ve hukuk devleti olması sorununun bir parçasıdır, gelecek dönemin konusudur. Türkiye’nin temel sorunlarından biri olduğu gibi çözümü de temel hedeflerinden biri olmak zorundadır.

Bu hedefe ulaşmayı kolaylaştıracak ve hızlandıracak her türlü silahsızlanma girişimini desteklemek, insan yaşamına değer vermenin bir gereğidir. Ancak bu tek başına yeterli bir barış savunusu değildir.

Barış savunusunun sınırları

Kürtlerin eşit ve demokratik yurttaşlar olarak cumhuriyete dahil edilmesini savunmak da demokrat olmanın ve çoğulcu toplumu savunmanın zorunlu bir gereğidir.

PKK’nin feshi ve silahsızlandırılmasını savunmak, tutarlı bir barış savunuculuğu için tek başına yeterli değildir. Bunun yanında, Kürtlerin eşit yurttaşlık mücadelesinin ve hak ve özgürlükler mücadelesinin de savunulması gerekir.

Bu noktada, demokratlık ve barış savunuculuğunun, Kürt siyasal hareketinin güncel taktiklerinin desteklenmesini gerektirip gerektirmediği sorusu ortaya çıkıyor.

Bugün süreç, çok boyutlu ve farklı politik bakış açılarından gelen baskılar altında ilerliyor. Birçok muhalifin kafasını karıştıran da tam olarak bu karmaşıklık ve belirsizliktir.

Bu belirsizliklerin başında ise, yol haritası olmayan, birkaç kişinin kontrolünde ve hukuki zeminden yoksun bir sürecin; otoriter bir iktidarın sürekliliğini sağlama ve seçim hesaplarına hizmet etme ihtimali geliyor.

Tutarlı bir barış savunuculuğu, Kürtlerin eşit yurttaşlık mücadelesini savunmayı  gerektirdiği gibi, otoriter ve gerici bir yönetimi güçlendirmeye yönelik siyasal taktiklere karşı  mesafeli durmayı ve yeri geldiğinde karşı çıkmayı gerektir. Bu anlamlı bir sonuç üretmesi için barışı pasif değil aktif savunucu olmak gerek.

Ne yazık ki bu konuda sınıfta kalındı. Sürece ilişkin kaygılar, muhalefetin bir bölümünü etkisi altına almış; bu nedenle muhalefet bu tarihsel fırsatı gerektiği gibi değerlendirememektedir. Bu durum aynı zamanda örtük bir güvensizliği ve muhalefetin Kürt sorununa yaklaşımının sınırlarını da ortaya koymaktadır.

Belinden kırık bir ülke: Türkiye

Türkiye toplumu beline yakın bir yerden “kırık” vaziyette. Ortalama olarak bakarsak Kürt illeri hariç kişi başına gelir 10 bin dolarsa, bu sayı Kürt illerinde yarısı (5bin dolar) kadar. Bu da toplumun sağlıksız bir durumda olduğunu gösteren en önemli kanıttır. Bunları yazıyorum çünkü Kürt meselesini konuştuğumuz bu günlerde Türkiye’nin gerçek anlamda refah üreten bir ekonomiye, belirli bir özgürlük düzeyinin yaşanabildiği bir sosyal ve siyasi hayata sahip olabilmesi Kürt meselesini halletmesiyle mümkündür. Bir başka ifadeyle Türkiye’nin önündeki bahis, ekonominin de sosyal ve siyasi hayatın da “normalleşmesi” ancak ve ancak Kürt meselesinin çözümüne bağlıdır.

Türkiye ekonomisinde bireyler arasında eşitsizlik kadar önemli bir diğer eşitsizlik toplumda farklı gruplar ve bölgeler arasındaki eşitsizliktir. Genellikle zenginler ve fakirler arasındaki eşitsizlikten söz ederiz ama mesela Kürtler ve Türkler arasındaki eşitsizlikten söz etmeyiz. Ya da muhafazakârlar ve seküler kesimler arasındaki eşitsizlikten. Ya da Doğu illeri ve Batı illerindeki eşitsizlikten. Literatürde birinci tür eşitsizliğe “dikey eşitsizlik” denirken gruplar ya da bölgeler arasındaki eşitsizliğe de “yatay eşitsizlik” adı verilmekte.

Son yıllarda bu konu özellikle ulus-devletler içindeki kutuplaşma, çatışma ve iç savaş gibi konularda çalışan akademisyenlerin dikkatini çekmekte. Bu konuda yüzlerce ufuk açıcı çalışma yapıldı. Bu çalışmaların önemli bir kısmı da İskandinav akademisyen ve kurumlarından geldi. Afrikalı, Asyalı ve Güney Amerikalı ulus-devletler bağlamında yapılan bu çalışmalar sonunda demokrasi, barış, ekonomik büyüme konularında uzlaştırıcı öneriler üretildi.

Biz ise hala şunun farkında değiliz. Bizim ekonomimizin istikrarsızlığının, yeterince refah üretmemesinin arkasında “dikey eşitsizlikten” çok belki de “yatay eşitsizlik” olgusu yer almaktadır. Çünkü bizim ulus-devletimizin içinde de etnik ve kültürel olarak farklı kesimler var ve siyaset bu kesimlerin aralarındaki güç ilişkilerinden etkilenmektedir. Örneğin en önemli ayırım Türkler ve Kürtler arasında olan ayrımdır. 

Tabii bu ayrımın bilimsel bir çalışmaya konu olabilmesi için, mesela Türklerin ve Kürtlerin toplam kaynaklar içindeki paylarını bilmek gerekir. Oysa böyle bir pay dağılımını istatistiki olarak bulmak mümkün değildir. Bu nedenle de araştırmacılar çeşitli “vekil” değişkenler bularak bu durumu araştırmak durumunda kalıyorlar.

Bu vekil değişkenlerde biri de “bölge” kavramıdır. Kavramı ortaya atanlardan biri olan D. Skrentny’ye göre “bölge” kavramı, “Sadece coğrafya değil, kimlik ve iktidar ilişkilerini yansıtan, eşitsizliklerin nasıl kalıcılaştığını ve politikanın bunları nasıl dönüştürebileceğini anlamayı sağlayan” bir kavramdır.  Kısacası “bölge” kavramı, tarihsel, sosyal ve siyasal bir süreçte oluşan, tıpkı “kimlik” ve “ırk” gibi kavramlarla doğrudan ilişkisi olan bir kavramdır” diyor.

Bu kavramlaştırmadan gidersek bizdeki “Kürdistan” olarak nitelenen bölgenin Kürt kimliğini ve dolayısıyla da Kürtlerin devlet hizmetlerinden ve ekonomiden ne pay aldığını belirlemek için kullanabilecek bir kavram olduğunu kabul edebiliriz. Buradan da bu bölge içindeki doğu illerimizde yaşayanların Kürt kimliğini yansıttığı kabulüyle istatistikler bulup değerlendirmeler yapabiliriz.

Ben halihazırda bu konuda çalışma yapan biriyim. Bulgularımı bir kitapta tartışmaya açacağım. Ama şimdilik buradan şunu söyleyebilirim ki Kürt illeri-yani Kürtlerin yoğun olarak yaşadıkları iller- ile diğer iller arasında çarpıcı bir fark var. Diğer bir ifadeyle bütün bölgelerin birbirleriyle sahip oldukları eşitsizlik düzeyi Kürt bölgeleriyle kıyaslandığında inanılması güç bir biçimde farklı.

Abartma olsa da durumu kavramak bakımından şöyle bir benzetme yapabiliriz. Türkiye toplumu beline yakın bir yerden “kırık” vaziyette. Ortalama olarak bakarsak Kürt illeri hariç kişi başına gelir 10 bin dolarsa, bu sayı Kürt illerinde yarısı (5bin dolar) kadar. Bu da toplumun sağlıksız bir durumda olduğunu gösteren en önemli kanıttır.

Bunları yazıyorum çünkü Kürt meselesini konuştuğumuz bu günlerde Türkiye’nin gerçek anlamda refah üreten bir ekonomiye, belirli bir özgürlük düzeyinin yaşanabildiği bir sosyal ve siyasi hayata sahip olabilmesi Kürt meselesini halletmesiyle mümkündür. Bir başka ifadeyle Türkiye’nin önündeki bahis, ekonominin de sosyal ve siyasi hayatın da “normalleşmesi” ancak ve ancak Kürt meselesinin çözümüne bağlıdır.

Konuya bir de bu gözle bakmanın yararlı olacağını düşünüyorum.

İktisadi refahı tasarlamak üzerine

Mevcut ekonomik düzeni, birbirini besleyen üç devasa güç şekillendirmektedir: Sermayeyi üretimden spekülasyona kaydıran finansallaşma, rekabeti yok ederek rant peşinde koşan piyasa yoğunlaşması ve veri kontrolü üzerinden bu ikisini tahkim eden teknolojik dönüşüm. Bu üçlü güç birliği, devletin düzenleyici otoritesini bypass ederek servet yaratımı ile toplumsal refah arasındaki bağı koparan, kendi içine kapalı ve meşruiyeti aşınmış bir sistem üretir.

Sovyetler Birliği’nin çöküşü ve sosyalist planlamanın iflası, Batı’da yalnızca bir rakibin yenilgisi olarak değil, tarihin kapanışı olarak okundu. Kapitalizm verimliliği nedeniyle kazanmıştı, liberal demokrasi ise onun sorgulanamaz siyasi muadili olarak duruyordu. Sol ve sosyal demokrat hareketler bu kırılmadan en ağır biçimde etkilendi; bir on yıllık yenilgiler zinciri altında yön duygusunu yitirdi. Neoliberalizm bu boşlukta yalnızca bir ideoloji olarak değil, bir yönetim biçimi olarak yerleşti. Klasik liberalizmin aksine piyasayı doğal bir düzen olarak değil, hukuki ve siyasi olarak inşa edilmesi ve savunulması gereken sosyal bir yapı olarak görür. Bu projenin en derin etkisi, daha adil bir dünya tasarlamak için gereken düşünceyi aşındırmasıdır. Alternatifler naiflik ya da tehlike olarak görünmeye başlar.

Kapitalist toplum, gerçek ihtiyaçlarından koparılmış, kişisel olmayan bir ekonomik mantığa tabi kılınmış bireyler üretir. İnsanlar maddi bolluğun içinde sürüklenir ama tatmin olmazlar; suyla çevrili ama içemez haldedirler. Sistem yalnızca otantik arzuları bastırmaz, aynı zamanda yenilerini üretir. Tüketim kültürü devam eder çünkü kapitalizm, vaat ve ertelemenin sonsuz bir döngüsünü yaratır; nihayetinde tatmin edilemeyecek ihtiyaçlar üretir ve gerçek memnuniyetin her zaman uzaklarda kalmasını sağlar.

Fakat bu, kapitalizmin insan eyleminin ötesinde kendi başına işlediğini de ima eder. Oysa, piyasalar kendiliğinden genişlemez, hükümetler, şirketler ve politika yapıcılar tarafından örgütlenir, savunulur ve yeniden tasarlanır. Bu kararlar göz ardı edildiğinde kapitalizm, siyaseten sürdürülen olmaktan ziyade doğal ve kaçınılmaz görünmeye başlar. Fakat, kişisel olmayan ve otomatik görünen şeyin aslında değiştirilebilecek bilinçli seçimlerin sonucu olduğunu görmek gerekir. Jens Beckert’ın “kurgusal beklentiler” kavramı burada kullanışlıdır. Beckert (2013), kapitalizmin mekanik zorunluluktan değil, seküler bir büyülenme biçimine dayandığı için devam ettiğini savunur. Gelecekteki kazançlara dair kolektif inançlar, rekabet ve borçlar yoluyla sürekli ileriye yansıtılır. Bu beklentiler kurgusaldır çünkü belirsiz bir geleceğe aittirler. Tekrarlayan krizlere rağmen bu anlatılar sürdürülür. Kapitalizm bu anlamda şeytani bir makineden ziyade, toplumsal olarak örgütlenmiş umut ve kurumsallaşmış vaatlerle bir arada tutulan kırılgan bir sistemdir.

Kolektif çözümler

Piyasalar eski toprak sahibi seçkinleri zayıflatmış olabilir, ancak onların yerine genellikle daha az hesap verebilir yeni güç merkezleri koymuştur. Piyasaların doğal olarak demokrasi yarattığı inancı, tarihsel tesadüfü nedensellikle karıştırır ve demokratik hakların kazanılmasında toplumsal mücadelenin rolünü gizler. Nihayetinde sadece düzenlenmemiş piyasalar değil, piyasa mantığının kendisi demokratik eşitlik ve kolektif özyönetimle gerilim halindedir.

Ekonomik hayatı tahakküm biçimlerini yeniden üretmeden örgütlemek için adalet merkezli bir çerçeve zorunludur. Adil bir toplum tüm üyelerine eğitim, sağlık, siyasi ses ve ekonomik katılım gibi temel kaynaklara erişimi garanti etmeli; eşitsizlikler ancak özgür seçimlerden kaynaklandığında ya da dezavantajlıların koşullarını açıkça iyileştirdiğinde meşrulaşabilir. Ortak sosyal refah paradigması hem piyasa köktendinciliğinden hem de merkezi devlet kontrolünden kaçınarak bu temeli inşa etmeyi hedefler.

Bu vizyonu gerçekleştirmek çağdaş kapitalizmle yüzleşmeyi gerektirir. Mevcut düzen birbirine kenetlenen üç güç tarafından şekillendirilmektedir: finansallaşma, piyasa yoğunlaşması ve teknolojik dönüşüm. Finansallaşma sermayeyi üretken yatırımdan spekülasyona yönlendirir; inovasyon ve verimliliği değil ölçeği, öngörülebilirliği ve kontrolü ödüllendirir. Piyasa yoğunlaşması bu mantıktan beslenip onu pekiştirir: baskın firmalar rakipleri yutarak fikri mülkiyetten, platformlardan ve tedarik zinciri kontrolünden rant elde eder. Bu rantlar gerçek üretimden değil, dışlamadan ve kapı bekçiliğinden gelir. Teknolojik dönüşüm ise veri kontrolü ve platform kontrolü aracılığıyla bu ikisini daha da güçlendirir. Üç güç bir araya geldiğinde kendini besleyen kapalı bir döngü oluşturur ve devletin düzenleyici otoritesini işlemez kılar.

Bu dinamikler sınıfsal yapıyı açıkça politik yollarla da yeniden şekillendirir. Temel çıkarlar tehlikede olduğunda piyasa rekabeti koordinasyona dönüşür; lobicilik ağları, ticari birlikler ve döner kapı (revolving door) mekanizması aracılığıyla kapitalistler devlet üzerinden kolektif hareket ederler. Düşük kurumsal vergiler, finansal deregülasyon ve zayıf toplu pazarlık izole tercihler değil, ortak stratejik bir yönelimi yansıtır. Devletin bu süreçte salt bir yürütme komitesi olduğu söylenemez; kamu kurumlarının kendi bürokratik mantıkları ve göreli bağımsızlık anları vardır. Ancak bu özerklik çoğu zaman sermayenin yapısal gücü tarafından koşullandırılır: devlet mali olarak büyümeye bağımlıdır, sermaye kaçışına karşı hassastır.

Bu çerçevede artan eşitsizlik salt bir dağıtım başarısızlığı olarak değil, yapısal olarak anlaşılmalıdır. Finansallaşma halihazırda varlıklara sahip olanların gücünü artırır. Piyasa yoğunlaşması özel tekelleri günlük hayatın altyapısına gömer. Emeğin pazarlık gücünün aşınması demokratik katılımın toplumsal temellerini baltalar. Bu yüzyılın ekonomi politiği çifte bir paradoksa tabidir: üretkenlik artarken toplumsal güvensizlik derinleşir; devlet vazgeçilmez olmaya devam ederken vatandaşlar yerine piyasalara hizmet eder gibi göründüğünde meşruiyeti aşınır.

Bu gidişatı tersine çevirmek, devletin ekonomik hayatın demokratik mimarı olarak yeniden tesis edilmesini gerektirir. Ekonomiler kendi kendini düzenleyen sistemler değil, güç, fikirler ve kolektif seçim tarafından şekillendirilen insan kurumlarıdır. Belirleyici soru kapitalizmin uyum sağlayıp sağlayamayacağı değil, toplumların onu yeniden şekillendirmek için gerekli siyasi failliği geri kazanıp kazanamayacağıdır. Bu perspektiften bakıldığında finansallaşma, piyasa yoğunlaşması ve yüksek teknoloji ile yüzleşmek yalnızca aşırılıkları düzenlemekle değil, ekonomik düzenin kendisini yeniden tasarlamakla ilgilidir. Yeniden güçlendirilmiş kamu kurumları piyasa mantığının sınırlarını belirlemek ve onun dinamizmini uzun vadeli toplumsal ve ekolojik hedeflere yönlendirmek zorundadır.

Arzu edilir bir ekonominin hedefleri konusunda net olmak gerekir. Katılımcı bir ekonomi birkaç temel ilkeyi merkeze almalı: bir karardan etkilenme düzeyi ile orantılı karar alma gücü anlamında iktisadi demokrasi; çaba, fedakârlık ve ihtiyaçla orantılı olarak ekonomik adalet; ve başkalarının refahı için duyulan endişe olarak dayanışma. Bu ilkeler çerçevesinde tasarlanacak kurumlar insanları kendi işlerini yönetmeleri için güçlendirmeli, adil sonuçlar vermeli, çevreyi korumalı ve kaynakları doğru kullanarak geniş bir seçenek yelpazesi sunmalıdır.

Bu temel üzerinde, özyönetim, ademi merkeziyetçilik ve güç ile mülkiyetin yeniden dağıtımına dayanan bir modeli inşa edilebilir. Bu, geçmişin merkeziyetçi ve otoriter devlet sosyalizminden farklıdır. Bireyler ve topluluklar güçlendirilir, katılımcı karar alma önceliklidir, ekonomik ve sosyal kaynaklar ortak yarara hizmet edecek biçimde yönetilir. Amaç eşitsizliği azaltmak, sosyal güvenlik ağlarını güçlendirmek ve adaleti hem siyasi hem de ekonomik hayatta ileriye taşımaktır.

Çağdaş kapitalizme yönelik herhangi bir güvenilir yanıt, ekonomik yapıları toplumsal amaçla yeniden ilişkilendirmek zorundadır. Finansallaşma, tekelleşme ve yüksek teknolojinin yarattığı eşitsizlik, servet yaratımı ile kolektif refah arasındaki bağı koparmıştır. Bu kopukluğu gidermek parça parça düzenlemelerden değil, finans, piyasalar, teknolojik sistemler ve devlet kurumlarını kapsayan koordineli bir dönüşümden geçer. Amaç piyasaları toplumun dokusuna yeniden yerleştirmektir.

Bu dönüşümün ilk ayağı finansmanı bir kamu hizmeti olarak yeniden inşa etmektir. Finans spekülatif ve rantiyer çıkarlara değil, üretken yatırıma, istihdama ve uzun vadeli kalkınmaya hizmet etmelidir. Bu, zorunlu borç verme kotaları aracılığıyla kredinin finansal-olmayan sektörlere yönlendirilmesini; spekülatif varlık tabanlı borç vermenin farklı vergilendirmeyle caydırılmasını; ve kamu, kooperatif ve yerel kurumları kapsayan çoğulcu bir bankacılık ekosisteminin beslenmesini gerektirir. Merkez bankaları dar enflasyon hedefleme mantığının ötesine geçerek tam istihdam ve makro ihtiyati istikrarı önceliklendiren ikili görevler üstlenebilir. Tobin vergisi, sermaye kontrolleri ve seçici kamu mülkiyeti gibi araçlar ise ulusal ekonomileri değişken küresel finanstan koruyarak kalkınma hedefleri için politika özerkliğini yeniden kazandırabilir.

Daha temel bir düzeyde bu çabalar ortak bir varsayıma dayanır: finans ve mülkiyet, ekonomik zorunluluk tarafından dayatılan tarafsız teknik düzenleme veya alanlar değildir. Bunlar siyasi yapılardır, mücadele edilmeye ve değişime açıktır. Kolektif değişim alanları olarak anlaşıldığında demokratik denetimi, sosyal eşitliği ve ekonomik istikrarı ilerletmek için yeniden düzenlenebilirler.

Mülkiyetin siyasi olarak inşa edildiğini kabul etmek hemen daha zor bir soruyu gündeme getirir: bazı mülkiyet biçimlerini diğerlerinden daha güçlü kılan nedir? Cevap servetin maddi özelliklerinde yatar. Varlıklar finansal sermayede olduğu gibi yüksek oranda likit ve kolayca transfer edilebilir olduğunda, sahipleri siyasi kontrolden kaçmak için olağanüstü bir kapasite kazanır. Sermaye sürekli çıkış olasılığı yoluyla devletleri disipline eder. Finansal çıkarlara meydan okuyan politikalar sermaye kaçışı, para birimi istikrarsızlığı ve yatırım yavaşlaması riskini taşır. Bu yolla, hükümetler demokratik yetkiler yerine piyasa güvenini önceliklendirmeye itilir. Finans sermayesi bu gücün en yoğun halini temsil eder; hızı, tanım belirsizliği (ölçümü/konumu gibi) ve küresel erişimi yalnızca düzenlemeleri atlatmasına değil, düzenleyici ortamı bizzat şekillendirmesine olanak tanır. Bu nedenle finansı daha geniş toplumsal hedeflere tabi kılma çabaları yalnızca siyasi muhalefetle değil, çağdaş kapitalizmin içine gömülü yapısal sınırlamalarla da yüzleşmek zorundadır. Varlık/sermaye hareketliliğini sınırlamak ve finansı demokratik kurumlar içinde yeniden konumlandırmak için sağlam mekanizmalar olmadan yeniden dağıtım reformları kırılgan ve geri alınabilir kalır.

Reformun ikinci ekseni teknolojiyi ve veriyi demokratikleştirmektir. Platform tekelleri rekabetin nefes alabileceği bir alan için yapısal olarak ayrılmalıdır. Veri, dijital çağın kritik varlığı olarak kamusal bir kaynak biçiminde ele alınmalı; veriden çıkarılan değeri yeniden dağıtan politikalar evrensel hizmetleri finanse etmelidir. Devlet, yeşil enerji, sağlık ve eğitim alanlarında misyon odaklı inovasyona doğrudan yatırım yaparak girişimci bir fail olarak rolünü geri kazanmalıdır. Emek kurumları da bu yeni manzaraya uyum sağlamalıdır: sosyal yardımlar, yaşam boyu öğrenme ve işçilere otomasyonu yönetme kapasitesi veren yeniden eğitim programları.

Son olarak, yoğunlaşmış piyasa gücünü kırmak zorundayız. Tekelleri dar tüketici refahı doktrininin ötesine geçerek proaktif biçimde dağıtmalı, rekabete aykırı birleşmeleri kısıtlamalı ve birlikte çalışabilirlik gereklilikleri getirmelidir. Emek piyasaları monopsonik yapılardan kurtarılmalı, toplu pazarlık kapsamı genişletilmeli ve şirket genel kurullarına yüksek işçi temsiliyeti getirilmelidir. Sermaye ile emeği yeniden dengelemek, şirketin yalnızca hissedar değeri için değil, sosyal ve çevresel yükümlülükler için de var olduğunu kabul ettirmek anlamına gelir.

Fakat bunlara rağmen, piyasaların kapsamlı biçimde yeniden yapılandırılması bile, tek başına, on yıllardır süren finansallaşma ve yoğunlaşmanın ürettiği dağıtım dengesizliklerini çözemez. Rekabeti yeniden tesis etmek gerekli bir adımdır, ancak bu, yerleşik servet ve gelir eşitsizliklerini otomatik olarak tersine çevirmez. Bu nedenle eşitsizliği azaltmak açık bir yeniden dağıtım gündemi oluşmalıdır. Adil bir mali/finansal mimari için en yüksek gelirler üzerindeki marjinal vergi oranlarını yükseltmeli, anlamlı servet ve miras vergileri uygulamalı, mali arbitrajı dizginlemek için küresel bir asgari kurumlar vergisi dayatmalıdır. Kamu mülkiyetini ve katılımcı modelleri, kooperatifleri, çalışan hisse senedi sahipliği planlarını ve sosyal güvenliği genişletmek sermayeyi demokratikleştirebilir ve ekonomik gücü yerel topluluklara dağıtabilir. Sağlık, eğitim, konut ve ulaşım gibi yüksek kaliteli kamusal mallara evrensel erişim garanti edilmeli, temel ihtiyaçlar metalaştırmadan çıkarılarak fırsat eşitliği için gerçek bir temel oluşturulmalıdır.

Bu reformlar dağıtımsal etkilerinin ötesinde daha derin bir yapısal kaygıyı da ele almalıdır. Max Weber’in “demir kafes” kavramının işaret ettiği üzere, modern kapitalizm ekonomik hayatı bireylerin yalnızca geçimlerini sağlamak için içinde hareket etmek zorunda kaldığı yüksek oranda rasyonelleştirilmiş kurumsal çerçeveler içinde örgütler. Piyasaya katılımı bu çerçevede otomatik olarak anlamlı ekonomik özerkliğe dönüşmez. Yeniden dağıtım politikaları ve demokratik mülkiyet biçimlerini genişletmek bu kısıtlamayı gevşetir veya ortadan kaldırır; yalnızca telafi edici bir işlev görmez, ekonomik kurumları yeniden dengelemek ve ekonomik hayatı şekillendiren yapılar üzerinde demokratik kontrolü yeniden tesis etmek için daha büyük bir çabanın parçasını oluşturur.

Devletin potansiyeli

Bu ölçekte bir yeniden dağıtım onu gerçekleştirebilecek güçlü bir kurumsal aktörü varsayar. Devlet pasif düzenlemenin ötesine geçerek stratejik koordinasyona yönelmelidir. Devletin kapasitesini yeniden aktif hale getirmek için daha derin bir soruyla yüzleşmeyi gerektirir: bu reformların dönüştürmeye çalıştığı sistem ne kadar dayanıklıdır? Kapitalizmin kaçınılmaz olarak kendini baltalayacağına dair teleolojik beklenti tarihsel olarak doğrulanmamıştır. Gelişmiş kapitalist toplumlar çelişkileri altında çökmedi; uyum sağladı, yeniden örgütlendi ve belirli bir istikrara kavuştu. Bu dayanıklılık doğallık veya kalıcılıkla karıştırılmamalıdır. Sistem, kapitalizmin demokratik eşitlik vaadi ile eşitsizliğin yapısal yeniden üretimi arasındaki çelişki ve devletin sermaye birikiminin garantörü ile demokratik meşruiyet kaynağı olarak ikili rolü aracılığıyla sürdürülen bir dengeyi yansıtır. Analizi kurumsal yeniden inşayla ilişkilendirmeden, kapitalizmin görünürdeki istikrarı kaçınılmazlık olarak yanlış okunma riskini taşır. Oysa bu, tarihsel olarak inşa edilmiş ve siyasi olarak geri döndürülebilir bir düzendir.

Kapitalizmle yüzleşmek ve onu dönüştürmek esnek, tarihsel ve özeleştirel bir araştırma biçimi gerektirir. Dogmatizm bir metodoloji değil, bir engeldir. Kapitalizm statik değildir; biçimleri, güç ilişkileri ve kriz eğilimleri zamanla mutasyona uğrar. Herhangi bir teoriye kutsal metin muamelesi yapmak eleştiriyi ortodoksiye dönüştürür. Fikirler/düşünceler emir olarak değil araç olarak ele alınmalıdır. Gerçek eleştiri, kesinliğin bittiği yerde, deney ve tarihsel duyarlılık yoluyla başlar.

Bu metodolojik açıklık özellikle devleti anlarken önemlidir. Devleti yalnızca sınıf tahakkümünün doğrudan bir aracı olarak ele alan açıklamalar teleoloji sorunuyla maluldür; devletin bilinçli olarak kapitalizmi yeniden üretmeye yöneldiğini varsayarak niyeti sonuçtan çıkarırlar. Bir politika sermayeye fayda sağlıyorsa bu devletin sermayeye hizmet etmek için tasarlandığının kanıtı haline gelir. Bu çıkarım hem analitik olarak yetersiz hem de siyasi olarak kısıtlayıcıdır; zira devlet içindeki gerçek çelişkileri, mücadele anlarını ve dönüşüm olanaklarını görünmez kılar.

Teleolojik akıl yürütme pratikte devlet eyleminin karmaşıklığını gizler. Siyasi sonuçlar nadiren birleşik bir planın ürünüdür; daha çok sosyal gruplar arasındaki parçalanmış mücadelelerden, bürokratik rutinlerden, kurumsal kısıtlamalardan ve istenmeyen sonuçlardan ortaya çıkar. Sermayeyi kayıran politikalar bunu bilinçli olarak bu amaçla tasarlandıkları için değil, farklı baskılar ve teşviklerin zaman içinde nasıl etkileşime girdiği için yapabilir. Ciddi bir devlet teorisi işlevini sonuçlarından geriye doğru okuyamaz. Devlet gücünün oluştuğu, sınırlandırıldığı ve mücadele edildiği somut siyasi, kurumsal ve tarihsel süreçleri incelemelidir.

Bu sınırlama, devletin göreli özerkliği sorunu düşünüldüğünde daha da netleşir. Devlet gücü egemen sınıf çıkarlarının doğrudan ifadesine indirgenirse, devletlerin neden bazen sermayeyi kısıtlayan politikaları, düzenleme, vergilendirme veya sosyal korumaların genişletilmesi gibi önlemleri benimsediğini açıklamak güçleşir. Tüm devlet eylemlerini sınıf çıkarına indirgemek nedenselliği etkiye indirgeme riskini taşır; bir politikanın kapitalizmi istikrara kavuşturması, onun neden ortaya çıktığını açıklamaz. Daha ikna edici bir teori, gücün gerçekte kurumlar, çatışmalar, uzlaşmalar ve tarihsel koşullar aracılığıyla nasıl uygulandığına odaklanmalıdır.

Bu teorik netlik doğrudan stratejiyi şekillendirir. Özgürleştirici hedefleri ilerletmek iki kalıcı yanılsamadan kaçınan dönüştürücü bir siyasi strateji gerektirir: mevcut kurumları dağıtan ani bir kopuşla kurtuluşun sağlanabileceği inancı ve anlamlı değişimin tahakkümü sürekli yeniden üreten yapıları pasif biçimde yönetmekten kaynaklanabileceği varsayımı. Bu yolların hiçbiri uygulanabilir bir dönüşüm sunmaz. Değişim, zaman içinde mücadele, deney ve kurumsal yeniden yapılandırma yoluyla açılan sürdürülebilir bir siyasi süreç olarak anlaşılmalıdır.

Bu stratejik perspektiften bakıldığında sosyal değişim zorunlu olarak birbirine bağlı iki cephede işler. Birincisi, doğrudan demokratik karşı gücün inşasıdır: işyerlerinde, belediyelerde ve dijital altyapılarda kök salmış somut pratikler aracılığıyla kolektif karar almayı genişletmek ve merkezi otoriteyi aşındırmak. Bunlar marjinal deneyler değil, mevcut düzenin içinde egemen güç biçimlerine maddi olarak meydan okuyan ve alternatif sosyal ilişkileri somutlaştıran pratiklerdir. İkinci cephe ise resmi siyasi ve yasal kurumlarla stratejik angajmandır. Emeğin hakları, sosyal garantiler, demokratik denetim ve ekonomik gücün düzenlenmesi üzerindeki çatışmalar, popüler güçlerin güç ilişkilerini yeniden düzenlediği ve daha derin dönüşüm için kaldıraç yarattığı mekanizmalardır. Bu alanı terk etmek mevcut kurumları tamamen sermaye ve teknokratik seçkinlerin eline bırakır.

Bu iki cephenin sentezi temel stratejik iddiayı tanımlar: sorun bu yollar arasında seçim yapmaktan değil, her ikisini aynı anda ilerletmekten ortaya çıkar. Kurumsal kaldıraç olmadan karşı güç izolasyon ve tükenme riskini taşır; taban gücü olmadan kurumsal angajman çöker. Dönüşüm ancak ikisinin etkileşimi yoluyla mümkün olur. Demokrasinin her gerçek derinleşmesi, sosyal, ekonomik veya siyasi, kapitalizmin kendisine doğrudan bir meydan okuma oluşturur.

* Ensar Yılmaz'ın bloğundan alınmıştır

Ankara’yı sınırlamak: Avrupa Parlamentosu, Türkiye’nin gelecek AB Savunma Projelerindeki rolünü hedef aldı

Avrupa Parlamentosu Güvenlik ve Savunma Komitesi (SEDE), son yıllarda Türkiye’nin Avrupa savunma projelerine katılımını sınırlamak önemli adımlardan birini attı. 29’a karşı 5 oy ve 1 çekimserle kabul edilen değişiklik, Ankara’yı 2028-2034 dönemini kapsayan yeni Horizon Europe programının savunma bileşenlerinden dışlıyor.

Ancak bu oylama, Türkiye’nin Horizon Europe programından tamamen çıkarıldığı anlamına gelmiyor. Resmi olarak bu, yalnızca AB’nin karar alma sürecinin bir aşamasıyla ilgili ve nihai bir karar değil. Bu önemli bir ayrım; çünkü özellikle bazı Türk ve Yunan medya organları, Ankara’nın programdan “tamamen çıkarıldığı” başlıkları atmaya başladı.

Gerçekte ise değişiklik, yalnızca savunma, güvenlik ve ikili kullanımlı teknolojilere yönelik gelecek projeleri kapsıyor. Türkiye, programın sivil alanlarında (bilim, sağlık, iklim, dijital teknolojiler ve endüstriyel araştırma) katılımcı olmaya devam ediyor.

Siyasi açıdan bakıldığında ise bu oylamanın çok daha geniş bir önemi var. Avrupa’da Türkiye ile ilişkiler konusunda iki rakip vizyonun giderek netleştiğini gösteriyor: Biri Ankara’yı zorlu ama stratejik olarak vazgeçilmez bir ortak olarak görüyor. Diğeri ise Türkiye’yi stratejik ve en hassas alanların dışında tutmak istiyor.

Aynı zamanda unutulmamalı ki, Avrupa Birliği şu anda kendi askeri ve endüstriyel kapasitesini inşa etmek için ciddi bir baskı altına girdi. Rusya-Ukrayna savaşı, ABD güvenlik garantilerinin kalıcılığına dair endişeler ve “stratejik özerklik” tartışmalarının yeniden alevlenmesi, AB üyesi ülkeleri askeri harcamaları artırmaya ve Security Action for Europe gibi yeni araçlar geliştirmeye itiyor.

SEDE’deki oylama, AB’nin stratejik özerklik ihtiyacından bahsetmesine rağmen temel bir soruya hâlâ cevap veremediğini gösterdi: Türkiye, bu yeni güvenlik mimarisinin içinde mi olmalı, yoksa yalnızca üye devletlerin işine geldiğinde kullanılan dış bir ortak mı?

Ne Kabul Edildi?

Kıbrıs Rum Milletvekili Costas Mavrides (Sosyalistler ve Demokratlar İlerici İttifakı) tarafından önerilen ve kabul edilen değişiklik, Türkiye’nin 2028-2034 Horizon Europe programının savunma bileşenlerine katılımını sınırlıyor. Oylama sonucu: 29 lehte, 5 aleyhte, 1 çekimser.

Bu, sembolik bir jest olmanın ötesinde, Avrupa Parlamentosu’nda Ankara’ya karşı güvenlik ve savunma alanında daha kısıtlayıcı bir yaklaşımın güçlü destek gördüğünün ciddi bir işareti.

Yine de belirtildiği gibi, bu Türkiye’nin Horizon Europe’dan tamamen “atıldığı” anlamına gelmiyor. Tartışmalı değişiklik, programın ilk kez daha fazla savunma, güvenlik ve ikili kullanımlı teknoloji projesi içerecek olan kısmını hedef alıyor.

Bu ayrım son derece önemli. Konu, Türkiye’yi Avrupa araştırma işbirliğinden tamamen kesmek değil; yalnızca en stratejik ve siyasi olarak hassas segmentten dışlamaya çalışmak.

Bu detay, olayın nasıl yorumlanması gerektiğini belirliyor. Bu, Avrupa savunma araçlarının gelecekteki şekli üzerine devam eden bir tartışmanın parçası olarak da görülmeli; AB ile Türkiye arasındaki araştırma ve geliştirme ilişkilerinin tamamen kopması söz konusu değil.

Horizon Europe Neden Birdenbire Bu Kadar Önemli Oldu?

Henüz birkaç yıl önce, üçüncü ülkelerin araştırma programlarına katılım kuralları üzerine bir tartışma, uzman ve bürokrat çevrelerin dışında pek dikkat çekmezdi. Bugün durum farklı çünkü Avrupa değişti.

Rusya-Ukrayna savaşı, ABD’nin uzun vadeli güvenlik garantilerine dair artan belirsizlik ve kendi askeri kapasitesini yeniden inşa etmenin yüksek maliyeti, Brüksel’de stratejik özerklik ve daha entegre bir Avrupa savunma politikası tartışmalarını yoğunlaştırdı.

Bu yeni güvenlik ortamında araştırma ve yenilik, daha geniş bir güç politikası alanının parçası haline geldi. Askeri teknolojiler, insansız sistemler, yapay zekâ, siber güvenlik, uydular, keşif, savaş alanı elektroniği, uzay teknolojileri ve ikili kullanımlı projeler artık tarafsız işbirliği alanları değil; gelecekteki stratejik üstünlüğün çekirdeği haline geldi.

Dolayısıyla bu programlara kimin katılabileceği sorusu giderek daha siyasi bir nitelik kazanıyor. Bazı AB dışı ülkelerin projeden dışlanması tartışmalı olsa da, bunun arkasındaki nedenleri hatırlamak önemli. AB, üye devletleri üzerinde daha fazla etkiye sahip ve gerektiğinde onları belirli iç ve dış politikaları benimsemeye teşvik edip zorlayabiliyor. Ancak üçüncü ülkelerde bu kaldıraç daha sınırlı. Bu da yatırımların teminatsız bir getiri riski taşımasına yol açabiliyor. İşte bu yüzden savunma mantığının yeni Horizon Europe versiyonuna dahil edilmesi bu kadar kritik. Eğer savunma, AB’nin en önemli araştırma ve yenilik fonlama programlarından birine dahil edilecekse, erişim kriterleri konusunda otomatik olarak bir tartışma doğuyor.

Türkiye: Vazgeçilmez ancak siyasi açıdan rahatsız edici ortak

Türkiye, Avrupa sisteminde benzersiz bir konumda yer almakta ve özellikle transatlantik ortaklığın zayıfladığı bir dönemde Avrupa güvenliği açısından önemi giderek artmaktadır. Ankara, NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahiptir ve Avrupa, Orta Doğu, Karadeniz ile Doğu Akdeniz arasında stratejik olarak kritik bir konumu kontrol etmektedir. Ayrıca son on yılda savunma sanayini önemli ölçüde geliştirmiştir. Türk savunma ihracatının 2025 itibarıyla 10 milyar doları aşması beklenmektedir. Türk şirketleri insansız hava araçları, füze sistemleri, gemiler, muharebe araçları ve elektronik çözümler tedarik etmekte olup bunlar, Batı Avrupa’daki pahalı ve yavaş ilerleyen projelere giderek daha cazip bir alternatif olarak görülmektedir.

Salt askeri ve jeostratejik açıdan bakıldığında, Türkiye’nin Avrupa için önemi tartışılmazdır. Bu, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’nin Ankara’ya yaptığı ziyaret sırasında (21-22 Nisan 2026) da bir kez daha teyit edildi.

Ancak sorun şu ki, Türkiye’nin Avrupa Birliği ile ilişkileri uzun süredir yapısal olarak uyumsuz. Resmi olarak Ankara hâlâ aday ülke statüsünde. Pratikte ise katılım süreci donmuş durumda. Bu durum, özellikle Türkiye’nin Schengen Bölgesi’ne vizesiz giriş hakkı alamaması nedeniyle Türk tarafında büyük bir hayal kırıklığına yol açıyor.

Bu durum Birleşik Arap Emirlikleri’nden (6 Mayıs 2015’te Schengen’e tam vizesiz giriş hakkı kazandı) ve Bahreyn, Umman, Suudi Arabistan vatandaşlarından ayrışıyor. Son iki grup henüz tam vizesiz seyahat hakkına sahip olmasa da, Nisan 2024’ten itibaren ilk başvuruda beş yıla kadar geçerli çok girişli Schengen vizesi alabilmekteler.

Bu nedenle Türkiye’nin AB ile ortaklığının giderek daha “işlem odaklı” (transactional) bir hal alması şaşırtıcı değil. 2015 göç krizinden sonra Türk-AB ilişkileri samimi bir siyasi yakınlaşma yerine büyük ölçüde geçici anlaşmalara ve karşılıklı fayda alışverişine dayanır hale geldi.

Bu model bir süre işlese de savunma alanında yetersiz kaldı. Güvenlik ve savunmanın sağlanması; güven, öngörülebilirlik, ortak planlama ve asgari düzeyde stratejik uyum gerektirir. SEDE’nin aldığı karar, Avrupa’nın Türkiye politikasında temel bir paradoksu ortaya koyuyor. Bir yandan Avrupa Birliği, Türkiye’nin askeri ve endüstriyel potansiyeline birkaç yıl öncesine göre daha fazla ihtiyaç duyarken, diğer yandan ise Kıbrıs, Ege Denizi, Doğu Akdeniz, hukukun üstünlüğü ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın dış politikası gibi konulardaki siyasi anlaşmazlıklar, bazı üye ülkeleri Türkiye’yi en hassas güvenlik projelerinin dışında tutmaya yöneltiyor.

Avrupa, Türkiye’nin kabiliyetlerine itiraf etmek istediğinden daha fazla ihtiyaç duyuyor

 Bazı AB ülkelerinde, özellikle daha esnek sanayi ortaklıkları arayanlar söz konusu olduğunda Türkiye değerli bir ortak olarak görünmektedir. Bunu, ardışık kamu ihaleleri ve ortak projeler de doğrulamaktadır. Birçok Avrupa silah programının pahalı, yavaş ve iç siyasi anlaşmazlıklarla yüklü olduğu bir dünyada Türk savunma sektörü; hız, ölçek, ortak üretim imkânları ve NATO çözümleriyle artan uyumluluk sunmaktadır. Bu açıdan Ankara’nın savunma kabiliyetlerinin geliştirilmesiyle ilgili alanlardan tamamen dışlanması çarpıcıdır ancak Türk dış politikasının dengeleyici ve bazen provokatif tarzı göz önüne alındığında bu anlaşılabilir bir durum.

Kıbrıs, Yunanistan ve Ankara’yı siyasi abluka altına almanın mantığı

Durum, özellikle bölgesel çatışmalar ve uluslararası hukuk anlaşmazlıkları üzerinden Türkiye’ye bakan devletler ve siyasi aktörler tarafından oldukça farklı algılanmaktadır. Burada Yunan ve Kıbrıslı Rum heyetleri kilit rol oynuyor. Bu ülkelerin politikacıları yıllardır Türkiye’yi “iyi komşuluk ilkelerine aykırı” davranmakla ve kendi çıkarlarını (ki bunu AB’nin tamamının çıkarı ile eşitlemekteler) hiçe saymakla suçluyorlar.

Her iki taraftan da provokatif açıklamalar (örneğin Erdoğan’ın meşhur “Bir gece ansızın gelebiliriz” sözü) bu algıyı güçlendiriyor.

 Ayrıca adaların silahlandırılması ve sınır statüsünün sorgulanması gibi konular da buna katkıda bulunuyor. Ayrıca Costas Mavrides’in argümanları, Kuzey Kıbrıs’taki Türk askeri varlığı, Akdeniz’deki münhasır ekonomik bölge anlaşmazlıkları ve Türkiye’nin “Mavi Vatan” doktrini gibi konular sıkça dile getirilmektedir. Avrupa Parlamentosu da son Türkiye raporunda bu doktrini eleştirmekte.

Ancak AB üye devletleri arasındaki bakış açısı farklılıkları çok net. Bazı ülkeler özellikle Yunanistan ve Kıbrıs’ın yanı sıra Fransa ve Avusturya Türkiye’yi ağırlıklı olarak siyasi anlaşmazlıklar, hukukun üstünlüğü ve bölgesel gerilimler prizmasından görmekteler. Diğerleri arasında özellikle İspanya, İtalya ve kısmen Almanya Ankara’yı Avrupa güvenliği için vazgeçilmez bir ortak olarak daha pragmatik bir şekilde değerlendirmekten yanalar.

SEDE oylaması AB’nin uzun vadeli siyasi yönünü mü yansıtıyor?

Bu soru bugün oylamanın kendisinden daha önemli. SEDE Komitesi, tüm AB için nihai kararlar almıyor; daha çok siyasi tartışmaya yön veriyor. Eğer Komite’nin görüşü, prosedürün sonraki aşamalarında Avrupa Parlamentosu’nun diğer organları tarafından da desteklenir ve daha geniş bütçe müzakerelerinde yer alırsa, bu Türkiye’ye karşı güvenlik konularında daha kısıtlayıcı bir yaklaşımın kurumsal olarak yerleşmesine yol açabilir.

Öte yandan, bunun gerçekleşeceğine dair bir garanti yok. AB yasama süreci uzun, çok aşamalı ve müzakereye açık bir süreç. Burada sadece Parlamentodaki siyasi grupların tutumları değil, üye devletlerin çıkarları, Avrupa Komisyonu’nun duruşu ve genel jeopolitik bağlam da belirleyici olacak. Başka bir deyişle, bugünkü oy güçlü bir sinyal gönderiyor ama henüz nihai bir karar anlamına gelmiyor.

Türkiye ise zaten yanıt verdi ve “tamamen dışlanma” haberlerinin yanlış olduğunu, görüşmelerin sadece gelecek programın belirli unsurlarıyla ilgili olduğunu vurguladı. Buna rağmen Ankara, mevcut durumda mevzuatın siyasi yorumunun maddi hükümleri kadar önemli olduğunun farkında. Türkiye’nin Avrupa’nın stratejik projesinden dışlandığı algısının kalıcı hale gelmesi, Horizon Europe’un ötesinde sonuçlar doğurabilir.

Ankara’nın enerji dönüşü: Çeşitlendirme, yeni ittifaklar ve NATO’ya yansımaları

Horizon Europe’un ötesinde: Türkiye’nin Avrupa Savunma Mimarisine Erişim Sorunu

Horizon Europe anlaşmazlığı, çok daha geniş bir örüntünün parçası. Türkiye uzun süredir gelişmekte olan Avrupa güvenlik mimarisinde kilit rol oynama arzusunu dile getiriyor. Bu, yalnızca bireysel devletlerle endüstriyel işbirliğini değil, Security Action for Europe (SAFE) gibi yeni AB araçlarına ve kolektif savunma kabiliyetlerini destekleyen diğer mekanizmalara erişimi de kapsıyor. Sorun şu ki, Ankara’ya karşı siyasi blokaj yapısal bir hal almaya başlıyor. Türkiye NATO üyesi, AB işbirliğinin bazı alanlarında ortak ve bölgenin en önemli güvenlik aktörlerinden biri olmasına rağmen, AB’nin inşa ettiği en prestijli, stratejik ve mali açıdan en önemli mekanizmaların dışında tutuluyor. Bu durum her iki tarafta da artan bir gerilime yol açıyor.

Türkiye için bu, rolünün tanınmaması anlamına geliyor. Bazı AB üyesi ülkeler için ise Ankara üzerinde siyasi baskı aracı. Sonuç, istikrarlı olduğu söylenemeyecek bir ilişki modeli.

Avrupa Türkiye’nin potansiyelinden yararlanmak istiyor ama Ankara’ya müzakere masasında tam bir koltuk vermeyi reddediyor. Türkiye stratejik ortak muamelesi görmek istiyor ama siyasi olarak ayrımcı bulduğu koşulları kabul etmiyor. Horizon Europe programı, bu yapısal çatışmanın son örneği.

En Büyük Paradoks: Avrupa Türk gücünü istiyor, Türk varlığını değil

Avrupa’da stratejik özerklik tartışması henüz tam olarak çözülmedi. Stratejik özerklik yalnızca bütçeleri artırmak ve yeni araçlar yaratmaktan ibaret değil. Aynı zamanda Avrupa’nın gelecekteki gücünü kiminle inşa etmek istediği sorusunu da cevaplandırmayı gerektiriyor. Eğer cevap tamamen siyasi olarak sorunsuz ortaklarla sınırlı kalırsa, AB’nin manevra alanı liderlerinin iddia ettiğinden çok daha dar olabilir. Ancak eğer Avrupa öncelikle güvenlik çıkarlarıyla hareket edecekse, zor ve kendi operasyonel modeliyle tam uyumlu olmayan ama vazgeçilmez ortaklarla işbirliği yapmayı öğrenmek zorunda kalacak.

* Natalia Adrianna Potera (Defence24’te siyasi bilimci ve analist olarak görev yapmaktadır. Bölgesel güvenlik alanında uzmanlaşmış olup özellikle Türkiye, Orta Doğu ve Kafkasya üzerine çalışmaktadır)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://defence24.com/geopolitics/limiting-ankara-european-parliament-targets-turkiyes-role-in-future-eu-defence-projects

Erdoğan Özmen’in ardından (2): Yazar olarak katkıları

Erdoğan Özmen’in düşünsel katkısını üç kelimeyle özetleme eğilimindeyim: eksiklik, bağ ve vicdan. Eksiklik, çünkü insanı hiçbir zaman tam, şeffaf ve yekpare bir varlık olarak düşünmedi. Bağ, çünkü öznenin başkalarıyla, tarihle, kayıpla ve arzuyla kurduğu ilişkileri teorinin merkezine koydu. Vicdan, çünkü siyasal olanı da ruhsal olanı da eninde sonunda etik bir soru olarak ele aldı. Onun Marksizm ile psikanaliz arasındaki tekinsiz ama verimli arazide yürüyebilmesi tam da buradan geliyordu. O araziyi sloganlarla geçmedi; dikkatle, merakla, özenle yürüdü. Bence en çok da bu yüzden kalıcı olacak. Çünkü bugün gürültüsü çok ama derinliği az olan nice sesler arasında Erdoğan’ın “sessizliği” hâlâ sahici bir düşünme imkânı sunuyor.

Özet

Bu yazı, Erdoğan Özmen’i yalnızca kaybedilmiş bir dost olarak değil, Türkiye’de nadir rastlanan bir psiko-politik düşünür olarak da anmayı amaçlıyor. Özmen’in külliyatı beş ana eksen üzerinden haritalandırılıyor: 1) psikanalizi uyumcu bir teknik olmaktan çıkarıp eleştirel bir özne kuramı olarak savunması; 2) kayıp, melankoli ve travmayı kurucu deneyimler olarak düşünmesi; 3) politik kötülüğün utanç, haset, sadizm ve öldürme zevki gibi duygulanımsal boyutlarını çözümlemesi; 4) solu içeriden, vicdan, kibir ve melankoli ekseninde eleştirmesi; 5) anne, baba, arzu ve özneleşme meselelerini kamusal düşüncenin parçası haline getirmesi. Yazı, Özmen’in Marksizm ile psikanaliz arasındaki tekinsiz ama verimli arazide, indirgemeciliğe düşmeden, kavramsal titizlik ve etik sahicilikle yürüdüğünü savunuyor. Sonuçta Özmen’in düşünsel mirası, eksiklik, bağ ve vicdan kavramları etrafında özetleniyor; onun sessiz ama derin etkisinin genç kuşaklara da yol açabileceği belirtiliyor.

xxx

Ülkemizin en özgün psikiyatrist-yazarlarından biri olan Erdoğan Özmen’i 20 Mart 2026 tarihinde çok zamansız bir şekilde yitirdik. Bir önceki anma yazımda birçok hayat alanında kardeşlik-yoldaşlık yaptığım Erdoğan’ı daha çok kişisel ve politik açılardan anlatmaya çalışmıştım. Ancak onu layığıyla anmak için kuşkusuz yazar olarak katkılarından da bahsetmek gerekiyor. Bu yazı o kısımla ilgili.

Erdoğan Özmen geride yaklaşık 400 makale bıraktı. Sadece Birikim’de 336 makalesi yayınlanmış. Bu makalelerin önemli bir kısmını 6 kitapta bir araya getirmişti (tam liste en sonda). Bu anma yazısında çok kapsamlı bir analiz yapmam tabii ki mümkün değil, ama bu külliyatla daha önce pek teması olmasa da ilgilenme potansiyeli olabilecek okuyucu için mütevazı bir haritalandırma yapmayı, dolayısıyla bir miktar merak uyandırmayı umuyorum.

Benim için Erdoğan’ı anmak, yalnızca bir can dostu hatırlamak değil, aynı zamanda onun düşünsel katkısını, Türkiye’de pek sık rastlanmayan bir psiko-politik duyarlılığı da hakkıyla kavramaya çalışmak demek. Çünkü Erdoğan’ın yazıları, psikanalizi klinik odanın dar sınırlarından çıkarıp toplumsal, siyasal ve kültürel alana taşıyan, ama bunu yaparken de psikanalizi popüler laflara indirmeyen, kavramsal ciddiyetini koruyan bir düşünce çabasının ürünüdür.

Kuşkusuz farklı değerlendirmeler/sınıflandırmalar yapılabilir, ama kendi psiko-politik duyarlılıklarım çerçevesinden baktığımda Erdoğan’ın düşünsel katkılarını beş ana eksende toplama eğilimindeyim: 1) psikanalizi uyumcu bir teknik olmaktan çıkarıp eleştirel bir özne kuramı olarak savunması; 2) kayıp, melankoli ve travmayı kurucu deneyimler olarak düşünmesi; 3) politik kötülüğün duygulanımsal ekonomisini çözümlemeye çalışması; 4) solu içeriden, vicdan ve melankoli ekseninde eleştirmesi; 5) anne, baba, arzu ve özneleşme meselelerini kamusal düşüncenin parçası haline getirmesidir. Şimdi bunlara sırayla ve kısaca değinelim.

Psikanalizi uyum tekniği değil, eleştirel bir özne kuramı olarak savunması

Erdoğan Özmen’in düşünsel katkısının belki de en temel ekseni burada başlar. Türkiye’de psikiyatri ve psikoloji alanlarının geniş bir kesimi uzun zamandır iki baskın eğilim arasında salınır: Bir yanda ruhsal hayatı tanısal sınıflandırmalar ve biyolojik indirgemecilik içinde ele alan teknik bir akıl, öte yanda bireyi mevcut toplumsal normlara daha “iyi işleyen” biçimde uyarlamayı örtük hedef haline getiren uyumcu (konformist) bir klinik anlayış. Erdoğan, yazılarının daha erken dönemlerinden itibaren bu iki eğilime de mesafe koyar. İnsan Uyumsuz Varlıktır başlıklı yazısı, bu bakımdan bir çıkış noktası, hatta küçük bir manifesto gibi okunabilir. Orada, açıkça Lacan’a yaslanarak Freudçu keşfin merkezine, uyumlu ve yekpare bir birey değil, çatışmalı, bölünmüş, eksik ve kendiyle tam anlamıyla uzlaşamayan bir özne yerleştirir (Özmen, 2013a). Psikanalizi, insanı toplumsal düzene daha iyi eklemlemenin aracı olarak değil, insanın kendi içindeki ve dünyayla ilişkisindeki yarılmayı ciddiye alan eleştirel bir düşünme pratiği olarak kavrar.

Bu vurgu teorik olduğu kadar politik ve etik bir vurgudur. Çünkü “uyum”un çoğu zaman nötr bir ruh sağlığı ölçütü gibi sunulduğu yerde, aslında sessizce normatifliğin, olgunluğun, makbullüğün ve toplumsal razı oluşun dili konuşulur. Erdoğan’ın itirazı tam da buna yöneliktir. Freud’un açtığı alanın Amerikan ego psikolojisi eliyle egoyu güçlendirmeye, bireyi düzene eklemlemeye ve çatışmayı yönetilebilir kılmaya yarayan bir psikoteknolojiye indirgenmesine karşı çıkar (Özmen, 2013a). Bu nedenle onun gözünde psikanaliz, ruhsal hayatı yatıştıran bir araç değil, rahatsız edici bir hakikat alanıdır. İnsan niçin kendi arzusuna yabancıdır, neden eksiklikten kaçamaz, neden kendi iyiliğine olmayan şeylere yönelir, neden semptomundan vazgeçmekte zorlanır? Erdoğan’ın psikanalize sadakati tam da bu zor sorulara sadakattir. Bu yüzden uyumsuzluğu ve çatışmayı patoloji olarak değil, öznenin kurucu hakikatinin belirtileri olarak düşünür.

Bu çizgi daha sonra Psikanaliz Nedir? Ne Değildir? Psikanaliz, Psikiyatri ve Felsefe dizilerinde daha sistematik ve polemikçi bir açıklığa kavuşur. Erdoğan bu yazılarda bir yandan psikanalizi spekülatif bir kültür gevezeliğine indirgeyen yüzeysel yorumlara, öte yandan onu deneysel psikolojinin ya da biyolojik psikiyatrinin tali bir eki gibi gören indirgemeci yaklaşımlara itiraz eder (Özmen, 2023d, 2023e, 2023f, 2024a). Özellikle “teorisiz klinik” özlemini hedef alırken çok önemli bir şey söyler: teori tasfiye edildiğinde ortaya nötr bir alan çıkmaz; o boşluk, klinisyenin farkında olmadığı normatif varsayımlarla dolar. Böylece ruhsal ıstırap, kolayca toplumsal uyum sorunu; ilişki zorluğu, karakter kusuru; semptom ise teknik olarak giderilmesi gereken bir işlev bozukluğu gibi okunmaya başlar. Erdoğan’ın kuramsızlığa bu kadar mesafeli oluşu, akademik bir titizlikten ibaret değildir. Bu, aynı zamanda insanı basitleştiren ve onu yönetilebilir hâle getiren tüm söylemlere karşı bir etik dirençtir.

Bu yüzden Erdoğan’ın makalelerinde psikanaliz hiçbir zaman gündelik hayata serpiştirilmiş birkaç çekici kavramdan ibaret değildir. Bir düşünme disiplini, bir epistemolojik talep ve her şeyden önce bir insan anlayışıdır. Psikanalizin Serüveni ve Çağrısı ile daha sonra Freud ve Lacan başlıklarının kendileri bile onun uzun erimli yönelişini özetler: bilinçdışı, dürtü, rüya, Oidipus, narsisizm, arzu ve zevk gibi kavramlar onun için ne sadece klinik teknik terimlerdir ne de akademik süs (Özmen, 2003, 2025a). Bunlar insan olmanın kırılgan, karanlık, çelişkili ve çoğu zaman kendine opak yapısını kavramanın araçlarıdır. Erdoğan’ın özgünlüğü de burada yatar: psikanalizi ne bir cemaat sadakatine ne de popüler bir dil oyununa indirger. Onun için psikanalizi savunmak, insanı basitleştiren her türlü indirgemeciliğe karşı karmaşıklığı, çatışmayı ve öz-düşünümselliği savunmaktır. Türkiye’de bu tavrı hem kavramsal ciddiyetle hem de kamusal yazı dili içinde bu kadar ısrarla sürdürebilmiş yazar sayısı gerçekten çok azdır.

Kayıp, melankoli ve travmayı kurucu deneyimler olarak düşünmesi

 Erdoğan Özmen’in düşünsel katkısının ikinci büyük ekseni, kayıp, melankoli ve travma etrafında şekillenir. Ama burada söz konusu olan şey, melankoliyi klinik bir belirti kümesi olarak tarif etmekten çok daha fazlasıdır. Erdoğan için melankoli, yalnızca çökkünlük, yasın patolojik biçimi ya da nesne kaybına verilen aşırı bir tepki değildir; daha derinde, öznenin eksiklikle, yitirmişlikle ve vazgeçemeyişle kurduğu temel ilişkinin adıdır. İnsan Varlığının Temel Kurucu Zemini Olarak Melankoli ve Özdeşleşme başlıklı yazısında yaptığı müdahale tam da budur: melankoliyi istisnai bir bozukluk olmaktan çıkarıp insan varoluşunun kurucu gerilimlerinden biri olarak düşünmek (Özmen, 2013b). Burada insan başlangıçta tam, huzurlu, kendiyle barışık ve sonradan yaralanmış bir varlık olarak değil; daha baştan eksik, ayrılmış, yitimle damgalanmış ve bağlarını da bu eksiklik içinden kurmak zorunda olan bir özne olarak kavranır.

Bu yaklaşım Erdoğan’ın yazılarında hem psikanalitik hem de antropolojik bir derinlik kazanır. Kayıp, yalnızca dışarıda bırakılmış ya da sonradan yitirilmiş bir nesneye ilişkin değildir; benliğin kuruluşunu mümkün kılan, ama aynı zamanda onu kırılgan kılan bir temel deneyimdir. İnsan, Erdoğan’da, biraz da vazgeçemedikleriyle kurulur. Bu nedenle melankoli onun yazılarında ne romantize edilir ne de medikalize edilir. Romantize edilmez; çünkü acı, kayıp ve eksiklik yüceltilmez. Medikalize de edilmez; çünkü bunlar yalnızca tedavi edilmesi gereken bireysel ruhsal sorunlar olarak ele alınmaz. Vazgeçemediklerinin Toplamıdır İnsan kitabı tam da bu nedenle Erdoğan’ın külliyatında merkezi bir yerde durur. Kitabın alt başlığındaki “yas, melankoli, depresyon” üçlüsü, bireysel ruhsallık ile toplumsal varoluş arasındaki geçişleri birlikte düşünme çabasının kısa bir özeti gibidir (Özmen, 2017). Erdoğan burada kaybı yalnız sevilen nesnenin kaybı olarak değil, bazen adalet duygusunun, bazen ortaklık imkânının, bazen de tarihsel anlam ufkunun kaybı olarak ele alır. Bu yüzden onun melankoli düşüncesi, kliniğin sınırlarını aşarak siyasal ve kültürel bir eleştiri imkânına dönüşür.

Erdoğan’ın bu hattını özellikle değerli kılan şey, kaybı ve travmayı çağımızın kolay tüketilen mağduriyet söylemine teslim etmemesidir. Bugün travma, bir yandan acıyı görünür kılmaya yararken, bir yandan da onu yöneten, paketleyen, uzman bilgisiyle çerçeveleyen ve çoğu zaman siyasal bağlamından koparan bir dile dönüşebiliyor. Erdoğan’ın Deprem ve Travma: Ya Politika Ya Psikoloji başlıklı yazısı tam bu noktada keskin bir müdahaledir. Orada travmanın yalnızca bireysel ruhsal etkiler üzerinden konuşulmasına itiraz eder; psikiyatri ve psikolojinin, farkında olmadan da olsa, toplumsal felaketi psikolojikleştirip depolitize etme riskine dikkat çeker (Özmen, 2023a). Söylediği şey özünde şudur: Eğer felaketi yalnızca insanların ruhsal yaraları üzerinden ele alırsanız, o yaraları üreten toplumsal, kurumsal ve siyasal düzenekleri görünmez hâle getirirsiniz. Böylece travma tanınmış olur, ama travmanın koşulları sorgulanmaz. Erdoğan’ın burada yaptığı müdahale, travmanın inkârı değil; tam tersine, travmayı tarih, kurumlar ve iktidar ilişkileri içine yeniden yerleştirmektir.

Bu yüzden kayıp, melankoli ve travma Erdoğan’da öznenin iç dünyasına kapanan meseleler değildir; hem ruhsal hem de toplumsal dünyaya açılan yarıklardır. Onun yazılarında melankoli, yalnızca bireyin içe çöken acısı değil; bazen bir kuşağın yenilgileriyle, bazen bir toplumun yüzleşemediği kayıplarla, bazen de solun kendi tarihini işleme güçlüğüyle ilişkilidir. Travma da yalnızca ruhsal iz bırakmış bir olay değil; kurumları, ideolojileri ve kolektif savunmaları açığa çıkaran bir siyasal semptomdur. Erdoğan’ın özgünlüğü burada belirginleşir: kaybı ne özel alana hapseder ne de siyasetin kaba diline teslim eder. Onu, insanın hem ruhsal hem de tarihsel olarak nasıl kurulduğunu anlamanın anahtarlarından biri haline getirir. Bu da onun psiko-politik yazarlığının en güçlü damarlarından biridir.

Politik kötülüğün duygulanımsal ekonomisini çözümlemesi

Erdoğan Özmen’in teorik özgünlüğünün en çarpıcı boyutlarından biri, politik alanı yalnızca ideoloji, çıkar, kimlik ya da kurumlar düzleminde değil, aynı zamanda bir duygulanımsal ekonomi olarak da düşünmesidir. Genelleşmiş Sapıklık, İğrençlik Üstüne, Utanç Kaybı ve Sapkınlık dizisi, Öldürme Zevki ve “Cevher”: Haset Uygarlığı birlikte okunduğunda, onun modern politik kötülüğü açıklamak için alışıldık siyasal analiz dilinin ötesine geçtiği açıkça görülür (Özmen, 2014, 2015, 2022a, 2024e, 2024f, 2025b). Erdoğan burada politik olanın aynı zamanda bir duygulanım rejimi olduğunu söyler gibidir: utanç, haset, iğrençlik, sadizm, mimetik (taklitçi) rekabet, aşağılama hazzı ve nihayet öldürme zevki, politik alanın dışsal süsleri değil, bizzat işleyiş biçiminin parçalarıdır. Erdoğan, kötülüğü ne münferit “kötü insanlar” meselesine indirger ne de yalnız yapısal ve kurumsal bir mekanizma olarak soğuklaştırır. Onun yaptığı, kötülüğün toplumsal dolaşıma nasıl girdiğini, nasıl sıradanlaştığını ve nasıl haz üretir hale geldiğini anlamaya çalışmaktır.

Bu yaklaşımın en güçlü uğraklarından biri Utanç Kaybı ve Sapkınlık dizisidir. Burada Erdoğan, bugünün kamusal hayatını anlamak için son derece açıklayıcı bir eşik kavramı önerir: utanç kaybı. Utanç onda yalnız bireysel bir duygu değildir; insanın kendi taşkınlığına sınır çekmesini, başkasının varlığını tanımasını ve kendine dışarıdan bakabilmesini mümkün kılan ruhsal bir eşiktir (Özmen, 2022a). Bu eşik aşındığında, kamusal dil kabalaşır, sadizm olağanlaşır, zulüm gösteriye dönüşür ve insan başkasının yaralanabilirliğine karşı giderek daha kayıtsız hale gelir. Erdoğan’ın “sapkınlık” derken kastettiği de tam budur: normdan sapmış münferit bireyler değil, sapkınlığın bizzat toplumsal norm haline gelmesi. Bu nedenle onun yazıları Türkiye’de (ve dünyada) son yıllarda artarak gördüğümüz utanmazlaşma, hoyratlaşma, kötülüğün seyirlikleşmesi ve başkasının acısına duyarsızlaşma süreçlerini anlamak için hâlâ son derece güçlü bir çerçeve sunuyor. Erdoğan’ın burada yaptığı şey ahlâkçılık değildir; ahlâkçılık, davranışı bireysel kusura indirger. O ise bir çağın ruhunu, bir siyasal iklimi ve o iklimin ruhsal altyapısını kavramaya çalışır.

Öldürme Zevki ile “Cevher”: Haset Uygarlığı bu hattı daha da derinleştirir. Öldürme Zevki’nde, neoliberal çağın “toplum diye bir şey yoktur” şiarını ete kemiğe büründüren yıkıcılığı ele alırken, büyük tarihsel kırılmalarla ruhsal sadizm arasındaki bağı kurar (Özmen, 2024e). Burada önemli olan, öldürmenin yalnızca araçsal, stratejik ya da ideolojik bir eylem olarak değil, kimi durumlarda açıkça bir haz ekonomisi içinde de işlediğini göstermesidir. Erdoğan’ın bu saptaması önemlidir; çünkü politik şiddeti yalnızca düşünce ya da inanç üzerinden açıklamak, çoğu zaman ona eşlik eden libidinal yatırımı görmeyi engeller. “Cevher”: Haset Uygarlığında ise bu kez kapitalist tüketim ve rekabet kültürünün merkezindeki haset duygusuna yönelir. Mimetik arzu, sürekli kıyas, sürekli eksik hissetme ve ötekini alt etme itkisi, onda bireysel psikolojinin konusu olduğu kadar çağdaş toplumun da temel dinamikleridir (Özmen, 2025b). Erdoğan burada hasedi yalnızca bir karakter sorunu ya da ahlâk zaafı olarak düşünmez; toplumsal bağların çözülmesi, rekabetin genelleşmesi ve başkasının varlığına tahammülsüzlüğün kültürel bir norm haline gelmesiyle birlikte ele alır.

Erdoğan’ın bu eksendeki özgünlüğü, politik kötülüğü çözümlemeye çalışırken ne psikolojik indirgemeciliğe ne de kaba siyasal determinizme düşmesidir. O, ne “her şey çocuklukta olur” türünden kolaycı bir ruhsallaştırma yapar ne de duygulanımları önemsizleştiren mekanik bir siyasal açıklamaya razı olur. Daha incelikli ve daha zor bir yol seçer: kötülüğün, belirli tarihsel ve kurumsal koşullar içinde, belirli duygulanım örüntülerine yaslanarak yaygınlaştığını göstermeye çalışır. Bu yüzden Erdoğan’ın bu yazıları yalnızca güncel siyaseti açıklayan denemeler değildir; aynı zamanda şiddet, aşağılanma, haset, utanmazlık ve sadizmin modern toplumsallık içinde nasıl dolaşıma girdiğine dair güçlü psiko-politik analizlerdir. Türkiye’de bu hattı bu kadar ısrarla, bu kadar kavramsal dikkatle ve aynı zamanda edebî yoğunlukla sürdürebilmiş yazar sayısı çok azdır.

Solu içeriden, vicdan ve melankoli ekseninde eleştirmesi

Erdoğan Özmen’in dördüncü büyük katkısı, bence, solu içeriden eleştirme biçimidir. Bu katkının kıymeti, yalnızca “solun sorunları”na işaret etmesinde değil, bunu yaparken ne dışarıdan bakan bir soğuklukla ne de içe kapanık bir hırçınlıkla konuşmasındadır. Sol üzerine dizisi, Sol Siyaset Vicdan Siyasetidir, Seçimlerden Sonra (1): İnsan Kendi Felaketini Niçin Arzular?, Sol kibir üzerine ve Kendine Eziyet Etme Biçimi Olarak Solculuk birlikte okunduğunda, karşımıza ne sol düşmanı bir ses çıkar ne de kendi mahallesini pohpohlayan bir iç güzelleme (Özmen, 2022b, 2023b, 2023c, 2024d, 2025c). Erdoğan’ın derdi, solu savunmak kadar onun duygulanımsal yapısını, ruhsal tıkanmalarını ve kendine zarar veren örüntülerini de anlamaya çalışmaktır. Türkiye’de sola dair eleştiri çoğu zaman ya suçlayıcı bir dış sesin eline düşer ya da her başarısızlığı dış koşullara havale eden savunmacı bir söyleme sıkışır. Erdoğan bu iki yola da sapmaz. Onun yaptığı şey, solu terk etmeden solun iç dünyasına bakmaktır.

Bu yüzden “vicdan” kavramı Erdoğan’da çok özel bir ağırlık taşır. Sol Siyaset Vicdan Siyasetidir başlığı bile onun bu alandaki temel yönelimini özetler: sol, sadece çıkarların, programların, örgütlerin ve sloganların değil, aynı zamanda başkasının acısına açıklığın, haksızlığa tahammülsüzlüğün ve insanlık fikrine sadakatin siyasetidir (Özmen, 2023f). Ama Erdoğan’ın vicdan kavrayışı kolay bir ahlâkçılığa dönüşmez. Vicdan, onda bir erdem gösterisi değil; insanın kendisini de sorguya katabilme kapasitesidir. Başkasının acısına açıklık kadar, kendi kör noktalarını fark edebilme cesaretidir. Bu nedenle onun sol tahayyülü, kendisini hakikatin doğal sahibi sayan bir özne tahayyülü değildir. Tam tersine, kendi narsisistik kapanmalarını tanımaya ve bunlarla yüzleşmeye açık bir politik etik arayışıdır. Erdoğan’ın bu noktadaki özgünlüğü, solun yalnızca neyi savunduğuna değil, bunu nasıl bir ruh haliyle savunduğuna da bakmasıdır.

Bu bakımdan Sol kibir üzerine ile Kendine Eziyet Etme Biçimi Olarak Solculuk özellikle önemlidir. Erdoğan bu yazılarda solu yalnızca programatik ya da örgütsel düzeyde eleştirmez; daha derindeki karakterolojik ve duygulanımsal örüntülere de dikkat çeker. Solun kibri, yalnızca fazla sert dil kullanmak ya da başkalarını küçümsemek değildir; kendini hakikatin doğal sahibi sanan, eleştiriyi kolayca ihanet gibi algılayan, kendi acısını ve mağduriyetini ayrıcalıklı bir konuma dönüştürebilen bir ruh hâlidir (Özmen, 2024d). Bu kibir, çoğu zaman dışarıdan bakıldığında etik kararlılık gibi görünebilir; ama içeriden bakıldığında bağ kurmayı, dinlemeyi ve dönüştürücü siyaset üretmeyi zorlaştıran narsisistik bir kapanma yaratır. Erdoğan’ın bunu teşhis etme biçimi çok kıymetlidir; çünkü burada mesele “solcular da kibirli olabilir” gibi sıradan bir gözlem değildir. Mesele, haklılık duygusunun nasıl olup da zaman zaman ilişkisizleşmeye, yalnızlaşmaya ve kendi doğruluğuna hapsolmaya dönüşebildiğini göstermektir.

Kendine Eziyet Etme Biçimi Olarak Solculuk ise bu eleştirinin daha karanlık ve daha derin yönünü açığa çıkarır. Erdoğan burada tarihsel yenilgiler, sürekli bastırılma, marjinalleşme ve tekrar eden başarısızlık deneyimlerinin solda nasıl bir melankolik sabitlenme yaratabildiğini düşündürür (Özmen, 2025c). Bu çok önemli bir müdahaledir. Çünkü solun sorunları çoğu zaman ya örgütsel dağınıklık ya stratejik hata ya da dış baskı diliyle açıklanır. Erdoğan ise bunların ötesine geçerek, yenilgiyle kurulan ilişkinin kendisinin de bir siyasal mesele olduğunu söyler gibidir. Bazen sol, yenilgiyi aşmaya değil, onun içinde bir kimlik ve sadakat biçimi kurmaya yönelir. Böyle olduğunda, acı üretken bir muhasebe kaynağı olmaktan çıkıp verimsiz bir tekrar alanına dönüşür. Erdoğan’ın “kendine eziyet” dediği şey tam da budur: yenilgiyi işleyip dönüştüremeyen, onu bir sadakat sınavı ve içsel bir tekrar döngüsü haline getiren duygulanımsal yapı. Bu, bence, Türkiye solunu anlamak için son derece güçlü bir kavramsallaştırmadır.

Erdoğan’ın bu alandaki en ayırt edici yanı, solu psikolojize etmemesidir. Yani politik sorunları kişilik kusurlarına ya da çocukluk yaralarına indirgemez. Ama aynı ölçüde, politik olanın duygulanımsal boyutunu görmezden gelen kaba materyalist körlüğe de teslim olmaz. Daha zor, daha verimli bir yol seçer: politik olanın aynı zamanda bir ruhsal topografya olduğunu gösterir. Seçimlerden Sonra (1): İnsan Kendi Felaketini Niçin Arzular? yazısında “kimseyi suçlamadan, günah keçileri yaratmadan, basmakalıp analizlere sapmadan, büyük resme bakmalıyız” derken, aslında bu yöntemin özünü de verir (Özmen, 2023c). Yani sol üzerine düşünmek, yalnızca karşı tarafı değil, kendimizi de analize dahil etmeyi gerektirir. Erdoğan’ın solu sevme biçimi de buydu: onu idealize etmeden, ama ondan vazgeçmeden; onu savunurken de onun kör noktalarını, kibirlerini, melankolisini ve kendi kendine kurduğu tuzakları ciddiyetle konuşabilmek. Türkiye’de böyle bir tonu tutturabilen çok az yazar vardır. Erdoğan’ı özel kılan şeylerden biri de tam olarak buydu.

Anne, baba, arzu ve özneleşme meselelerini kamusal düşünceye taşıması

Erdoğan Özmen’in son önemli düşünsel katkılarından biri, aile, arzu ve özneleşme meselelerini ne muhafazakâr bir aile savunusuna ne de indirgemeci bir psikolojik açıklamaya teslim etmeden kamusal düşüncenin bir parçası hâline getirmesidir. Bu, Türkiye gibi aileyi çoğu zaman ya kutsayan ya da yalnızca bir baskı aygıtı olarak gören bir kültürel ortamda hiç de küçük bir şey değildir. Erdoğan’ın Freud’un Kadın Hastaları, Annenin Arzusu/Anne Arzusu, Hangi Baba?, Babasızlık Zamanları ve sonunda Freud ve Lacan kitabında yoğunlaşan hattı, aileyi ne nostaljik bir sığınak ne de basit bir ideolojik kalıntı olarak görür. Aile, onda, öznenin ilk kez arzu, eksiklik, ayrılık, bağımlılık, cinsellik, yasa ve simgesel aracılık meseleleriyle karşılaştığı kurucu sahnedir (Özmen, 2021a, 2021b, 2024b, 2024c, 2025a). Erdoğan’ın özgünlüğü de burada yatar: bu alanı yalnızca klinik bir uzmanlık konusu olarak bırakmaz; toplumsal ve kültürel hayatın merkezinde yer alan bir mesele olarak ele alır.

Freud’un Kadın Hastaları yazısı bu bakımdan iyi bir başlangıç noktasıdır. Erdoğan burada psikanalizin kuruluşunu, ruhsal sarsıntı geçiren kadınlarla onlara kulak veren ama aynı zamanda onları kendi çağının sınırları içinde anlamaya çalışan erkek hekimler arasındaki karşılaşmanın içinden yeniden düşünür (Özmen, 2021a). Böylece psikanalizin doğuşunu yalnızca bir kuram tarihi olarak değil, aynı zamanda cinsiyet, arzu, bilgi ve iktidar tarihinin bir parçası olarak da okur. Bu yaklaşım, onun aile ve özneleşme meselelerine nasıl baktığını da ele verir: Erdoğan için özne, soyut ve cinsiyetsiz bir varlık değildir; baştan itibaren bir bakışın, bir arzunun, bir beklentinin, bir ilişkiselliğin içine doğar. Annenin Arzusu/Anne Arzusu yazısında bu hattı daha da derinleştirir. Orada çocuğun kendisini annenin arzusunun nesnesi olarak kurma çabasını, ihtiyacın hiçbir somut dolulukla tam olarak giderilemeyen yapısını ve eksiksiz tatminin imkânsızlığını tartışır (Özmen, 2021b). Bu yazılar, yalnızca psikanalitik teknik meseleler üzerine notlar değildir; insanın ilk bağlarını ve ilk imkânsızlıklarını düşünmeye dönük güçlü denemelerdir. Erdoğan burada aileyi, bireyin iç dünyasının arka planı olarak değil; tam da öznenin kuruluşunu mümkün kılan, ama aynı zamanda onu sonsuza kadar yarım bırakan ilk ilişkisellik alanı olarak kavrar.

Bu hattın en dikkat çekici bölümü kuşkusuz baba yazılarıdır. Hangi Baba? ve Babasızlık Zamanlarında baba figürü Erdoğan’da asla nostaljik bir otorite ideali haline gelmez. Bu önemli, çünkü Türkiye’de “baba” üzerine düşünmek çoğu zaman ya muhafazakâr bir düzen çağrısına ya da kaba bir otorite eleştirisine sıkışır. Erdoğan ise çok daha incelikli ve psikanalitik bir yol izler. Popüler kültürde kusurlu, hasta, zayıf, aciz, kafası karışık babaların çoğalmasını bir semptom olarak okumaya girişir ve çocukluk, ayrılma, mesafe, yasa, eksiklik ve özneleşme meselelerini bu semptom üzerinden tartışır (Özmen, 2024b, 2024c). Onun derdi “baba otoritesini geri getirelim” türünden tepkisel bir kolaycılık değildir. Mesele, simgesel aracılık işlevinin nasıl zayıfladığını, anneyle çocuk arasındaki düğümün nasıl çözüldüğünü ya da çözülemediğini ve modern öznenin hangi eksiklik, karışıklık ve yönsüzlük içinde kendini kurmaya çalıştığını anlamaktır. Bu yüzden Erdoğan’ın baba yazıları, geç kapitalist dünyada özneleşme krizlerinin psikanalitik haritaları olarak okunmalıdır.

Bu bölümlerin önemi yalnızca teorik değildir. Erdoğan, aile ve özneleşme meselelerini kamusal düşünceye taşırken, politik olan ile ruhsal olan arasındaki sınırın ne kadar geçirgen olduğunu da yeniden gösterir. Çünkü anne, baba, arzu ve ayrılma üzerine düşünmek onda hiçbir zaman “özel alan”la sınırlı kalmaz. Bu meseleler, başkasına bağlanma biçimlerimizi, otoriteyle ilişkilerimizi, ayrışma kapasitemizi, bağımlılık düzeneklerimizi ve nihayetinde politik özne olma biçimlerimizi de belirler. Freud ve Lacan kitabının alt başlığının doğrudan Oidipus karmaşası, narsisizm, arzu ve zevk olması da bu son dönemdeki yoğunlaşmayı doğrular (Özmen, 2025a). Erdoğan burada yine çok az kişinin cesaret ettiği bir şeyi yapar: aileyi kültür savaşı klişelerine teslim etmeden, ama onu kamusal düşüncenin dışına da itmeden, özneleşme ve toplumsallık arasındaki temel köprülerden biri olarak düşünür. Bu da onun teorik mirasının daha az görünür ama kalıcı damarlarından biridir.

Erdoğan Özmen Bize Hissettirdikleri ve Düşündürdükleriyle Yaşayacak

Bütün bunları bir araya getirdiğimde, Erdoğan Özmen’in düşünsel katkısını üç kelimeyle özetleme eğilimindeyim: eksiklik, bağ ve vicdan. Eksiklik, çünkü insanı hiçbir zaman tam, şeffaf ve yekpare bir varlık olarak düşünmedi. Bağ, çünkü öznenin başkalarıyla, tarihle, kayıpla ve arzuyla kurduğu ilişkileri teorinin merkezine koydu. Vicdan, çünkü siyasal olanı da ruhsal olanı da eninde sonunda etik bir soru olarak ele aldı. Onun Marksizm ile psikanaliz arasındaki tekinsiz ama verimli arazide yürüyebilmesi tam da buradan geliyordu. O araziyi sloganlarla geçmedi; dikkatle, merakla, özenle yürüdü. Bence en çok da bu yüzden kalıcı olacak. Çünkü bugün gürültüsü çok ama derinliği az olan nice sesler arasında Erdoğan’ın “sessizliği” hâlâ sahici bir düşünme imkânı sunuyor. Umalım ve uğraşalım ki genç kuşaklar da Erdoğan’ın açtığı veya genişlettiği patikalarda yürüme merakını ve cesaretini sürdürebilsinler.

Kaynakça

Özmen, E. (2003). Psikanalizin serüveni ve çağrısı. İletişim Yayınları.

Özmen, E. (2013a, 30 Ocak). İnsan uyumsuz varlıktır. Birikim. https://birikimdergisi.com/guncel/447/insan-uyumsuz-varliktir

Özmen, E. (2013b, 25 Eylül). İnsan varlığının temel kurucu zemini olarak melankoli ve özdeşleşme. Birikim. https://birikimdergisi.com/guncel/925/insan-varliginin-temel-kurucu-zemini-olarak-melankoli-ve-ozdeslesme

Özmen, E. (2014, 3 Şubat). Genelleşmiş sapıklık. Birikim. https://birikimdergisi.com/guncel/539/genellesmis-sapiklik

Özmen, E. (2015, 28 Ağustos). İğrençlik üstüne. Birikim. https://birikimdergisi.com/guncel/1249/igrenclik-ustune

Özmen, E. (2017). Vazgeçemediklerinin toplamıdır insan: Yas, melankoli, depresyon. İletişim Yayınları.

Özmen, E. (2021a, 6 Ocak). Freud’un kadın hastaları. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/10421/freud-un-kadin-hastalari

Özmen, E. (2021b, 20 Ocak). Annenin arzusu/anne arzusu. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/10444/annenin-arzusu-anne-arzusu

Özmen, E. (2022a, 6 Ocak). Utanç kaybı ve sapkınlık. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/10833/utanc-kaybi-ve-sapkinlik

Özmen, E. (2022b, 26 Ekim). Sol üzerine (10): İnsanlığın vicdanı. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11158/sol-uzerine-10-insanligin-vicdani

Özmen, E. (2023a, 1 Mart). Deprem ve travma: Ya politika ya psikoloji. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11279/deprem-ve-travma-ya-politika-ya-psikoloji

Özmen, E. (2023b, 26 Nisan). Sol siyaset vicdan siyasetidir (1). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11380/sol-siyaset-vicdan-siyasetidir-1

Özmen, E. (2023c, 7 Haziran). Seçimlerden sonra (1): İnsan kendi felaketini niçin arzular? Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11424/secimlerden-sonra-1-Insan-kendi-felaketini-nicin-arzular

Özmen, E. (2023d, 27 Eylül). Psikanaliz nedir? Ne değildir? Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11506/psikanaliz-nedir-ne-degildir

Özmen, E. (2023e, 22 Kasım). Psikanaliz, psikiyatri, felsefe (1). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11557/psikanaliz-psikiyatri-felsefe-1

Özmen, E. (2023f, 6 Aralık). Psikanaliz, psikiyatri, felsefe (2). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11571/psikanaliz-psikiyatri-felsefe-2

Özmen, E. (2024a, 3 Ocak). Psikanaliz, psikiyatri, felsefe (4). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11599/psikanaliz-psikiyatri-felsefe-4

Özmen, E. (2024b, 31 Ocak). Hangi baba? Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11621/hangi-baba

Özmen, E. (2024c, 28 Şubat). Babasızlık zamanları. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11645/babasizlik-zamanlari

Özmen, E. (2024d, 17 Temmuz). Sol kibir üzerine. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11804/sol-kibir-uzerine

Özmen, E. (2024e, 28 Ağustos). Öldürme zevki (1). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11837/oldurme-zevki-1

Özmen, E. (2024f, 25 Eylül). Öldürme zevki (2). Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11854/oldurme-zevki-2

Özmen, E. (2025a). Freud ve Lacan: Oidipus karmaşası, narsisizm, arzu, zevk. İletişim Yayınları.

Özmen, E. (2025b, 4 Ocak). “Cevher”: Haset uygarlığı. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11928/cevher-haset-uygarligi

Özmen, E. (2025c, 18 Ocak). Kendine eziyet etme biçimi olarak solculuk. Birikim. https://birikimdergisi.com/haftalik/11946/kendine-eziyet-etme-bicimi-olarak-solculuk

xxxxx

Bu yazının görseli olan fotoğraf:

13 Nisan 2016. Barış akademisyenleri bildirisi nedeniyle 4 imzacı arkadaşımız tutuklanmıştı. Bakırköy Cezaevi önünde haftalarca protesto eylemi yapılmıştı. Bir gün biz de Erdoğan ile birlikte katılmıştık.

Erdoğan Özmen’in Kitapları:

(1995). Psikiyatri, psikoloji, politika. Zed Yayınları.

(2005). Psikanalizin serüveni ve çağrısı. İletişim Yayınları.

(2007). Şizofreni: Öteki gerçeklik. Pedam Yayınları.

(2012). Rüyada uyanmak: Bilinçdışı ve rüya. İletişim Yayınları.

(2017). Vazgeçemediklerinin toplamıdır insan: Yas, melankoli, depresyon. İletişim Yayınları.

(2025). Freud ve Lacan: Oidipus karmaşası, narsisizm, arzu, zevk. İletişim Yayınları.

Toplam 6 kitap

Erdoğan Özmen’in Birikim’de yayınlanmış makaleleri için:

https://birikimdergisi.com/kisiler/erdogan-ozmen/5631

Birikim Haftalık’ta 264 makale

Birikim Güncel’de 22 makale

Birikim Aylık Sosyalist Kültür Dergisi’nde 50 makale

Toplam 336 makale

www.muratpaker.com

www.psikopolitik.com

OECD’nin 2025 eğitim raporunda durumumuz berbat ama…

OECD’nin bütün çıplaklığı ile sunduğu ve ülkemiz Türkiye’nin beşeri sermaye yatırımlarında çok çok gerilerde olduğu bu berbat tablo ortada iken biz okullarımızda velilere temizlik yaptırıyoruz, güvenlik harcamalarında velilerin kapılarını çalıyoruz, sözde tarikatlarla protokoller imzalıyoruz (gerçek bir tarikat devletle iş yap(a)maz).

Türkiye’nin de üyesi olduğu OECD 2025 senesi üye ülkelerde eğitim-öğretimin çok detaylı bir resmini yayınladı (Education at a Glance 2025, OECD Indicators).

Eğitim yatırımları için iktisatçılar beşeri sermaye yatırımı derler, bu beşeri sermaye yatırımını kamusal artı özel parasal eğitim harcaması olarak değerlendirmek yanlış değildir ama yeterli de olmayabilir, uzun vadede oluşacak kalite konusu bazen eğitim süreçlerine eşit büyüklükte kamusal artı özel parasal yatırım iki ülke arasında eğitim çıktıları (hesaplanması da çok zor) düzeyinde farklılıklar yaratabilir ama bu detaya bugün girmek istemiyorum.

Başka bir ifadeyle parasal eğitim harcaması gerekli ama yeterli değil, yeterli koşul ise bu yatarımla birlikte niteliği de gözetmek.

Önce OECD’nin 2025 eğitim raporunun bir bölümünün özetini sunmak sonra da yazıyı bitirirken başlıkta kullandığım “durumumuz berbat ama……” ifadesine gelmek istiyorum.

OECD’nin 37 üyesi var ama OECD bu tür raporlarda kalkınma süreçlerine yardımcı olmak amaçlı olarak üye olmayan bazı ülkeleri de analizine katıyor, bunu da geçerken belirtmek istiyorum.

OECD bu raporunda her eğitim-öğretim aşamasında öğrenci başına yapılan kamusal artı özel yatırımları değerlendiriyor, başka bir ifade ile de okul öncesi eğitimden üniversiteye (doktora dahil) kadar üye ülkelerin öğrenci başına ve, burası çok önemli, satın alma gücü paritesine göre (PPP) harcamalarını sıralıyor.

Harcamaların PPP olarak analize dahil edilmesi mukayeseyi daha gerçekçi yapıyor, Türkiye gibi ülkeler için daha üst sıralara tırmanmak için bir avantaj oluşturuyor.

Sıralamanın en tepesinde öğrenci başına (2025) 31 bin dolar harcayan Lüksemburg var ama Lüksemburg bu tür mukayeselerde çok atipik bir ülke, kişi başına geliri de dünyada uzak ara en yüksek, küçük ama muazzam sermaye çeken bir ülke zaten; bu sabah başka bir OECD çalışmasında gördüm, Lüksemburg OECD üyesi ülkeler arasında ortalama kadın ücretlerinin erkeklerden fazla olduğu yegane OECD ülkesi mesela.

Lüksemburg mesela Peru’ya oranla öğrenci başına 12 kat daha fazla harcama yapıyor, Lüksemburg bugün Peru’dan daha zengin bir ülke ama mesele şu ki bu öğrenci başına harcama farkı nedeniyle çok muhtemeldir önümüzdeki senelerde kişi başına gelir uçurumu bu iki ülke arasında daha da fazla açılacaktır.

Tepedeki Lüksemburg’u Norveç (22.8 bin dolar), Avusturya (20.8 bin dolar), ABD (22.4 bin dolar) izlemektedir.

Ortalara doğru Birleşik Krallık (19.1 bin dolar), Almanya (18 bin dolar), İsveç (17.8 bin dolar), Fransa (15.4 bin dolar), İtalya (13.8 bin dolar), Macaristan (10.3 bin dolar) gibi ülkeler var.

Biraz daha aşağı inerseniz Bulgaristan’ı (8.7 bin dolar), Romanya’yı (7.2 bin dolar), Yunanistan’ı (7.1 bin dolar) görüyorsunuz.

En son beş ise maalesef şöyle: Türkiye (5.3 bin dolar), Çin (5.2 bin dolar), Güney Afrika (4.4 bin dolar), Meksika (4.1 bin dolar), Peru (2.6 bin dolar).

OECD ortalaması ise öğrenci başına 15 bin dolar, Finlandiya tam da OECD ortalamasında öğrenci başına harcama yapıyor.

Tablodan da anlaşılıyor ki öğrenci başına eğitim harcaması ülkelerin kalkınmışlık düzeylerinin de bir göstergesi olmuş durumda.

Doğrudur, bugün iyi bir mühendis, iyi bir doktor, iyi bir profesör yetiştirmek çok büyük maliyet gerektiriyor ama emin olabilirsiniz bu kadroları yetiştirmemenin maliyeti uzun vadede çok daha ağır, bu zaman tercihini yapmak siyasetçilere, parlamenterlere düşüyor.

Yeterli ve gerekli beşeri sermaye yatırımı yap(a)mayan ülkeler orta vadede bu yatırımı yapan, yapabilen ülkelerden gelişmişlik açısından negatif anlamda ayrışacaklar.

Gelelim başlıktaki “durumumuz berbat ama……” ifadesine.

OECD’nin bütün çıplaklığı ile sunduğu ve ülkemiz Türkiye’nin beşeri sermaye yatırımlarında çok çok gerilerde olduğu bu berbat tablo ortada iken biz okullarımızda velilere temizlik yaptırıyoruz, güvenlik harcamalarında velilerin kapılarını çalıyoruz, sözde tarikatlarla protokoller imzalıyoruz (gerçek bir tarikat devletle iş yap(a)maz).

OECD’nin bu raporu çıktı ama biz toplum olarak bu raporun ortaya koyduğu berbat manzarayı tartışma gündemimize bile alamadık.

Bütçeden eğitime çok daha fazla ödenek ayırmalıyız, bunu yaparken de nerelere odaklanacağımızı iyi düşünmeliyiz, özel sektör de daha fazla nitelikli eğitim yatırımı yapmalı

Kelimelerin tarihsel yükü ve gazetecilik sorumluluğu

Bir insan uzun yıllar gazetecilik yapmış olabilir. Çok okunmuş, çok tartışılmış, çok görünür olmuş olabilir. Fakat bütün bunlar, kullanılan sözün tarihsel ağırlığını ortadan kaldırmaz. Aksine sorumluluğu artırır. Belli bir yaşa gelmiş, Türkiye’nin toplumsal dokusunu hâlâ okuyamayan, kelimenin nereye varacağını hesap edemeyen, eleştiriyi tarihsel acıların diliyle kuran bir kalemin nokta koymayı düşünmesi, en azından kamusal sorumluluğunu yeniden düşünmeyi bilmesi gerekir. Türkiye’de demokratik siyaset, ancak eleştiriyi düşmanlıktan, muhalefeti nefretten, polemiği kimlik yaralamaktan ayırabildiğimiz ölçüde güçlenebilir. Bu ayrımı yapamayanların ise topluma vereceği ders değil, önce kendi dilleriyle yüzleşme borcu vardır.

Türkiye’de siyasi tartışmanın en temel sorunlarından biri de eleştirinin çoğu zaman fikirler, politikalar ve tutumlar üzerinden değil; kişilerin kimlikleri, kökenleri, aidiyetleri ve tarihsel acılarla ilişkili imalar üzerinden kurulmasıdır. Bu durum sadece dilin kabalaşması meselesi değildir. Aynı zamanda siyaset kültürünün, toplumsal barış fikrinin ve ortak yaşam iradesinin zedelenmesi anlamına gelir.

Gazeteci Mine Kırıkkanat’ın Sayın Kemal Kılıçdaroğlu için kullandığı “kılıç artığı” ifadesi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bu söz, sıradan bir polemik, sert bir siyasi eleştiri ya da anlık bir öfke ifadesi olarak geçiştirilemez. Çünkü bazı kelimeler vardır ki, sadece muhatabını hedef almaz; tarihsel hafızaya, toplumsal acılara ve kimlikler arasındaki kırılgan ilişkilere de dokunur. “Kılıç artığı” ifadesi tam da böyle bir ifadedir.

Türkiye gibi etnik kimlik ve inanç açısından zengin, çok kültürlü ve tarihsel travmaları derin bir toplumda, kelimeler yalnızca kelime değildir. Her kavramın bir hafızası, her ifadenin bir toplumsal karşılığı, her imanın bir siyasal sonucu vardır. Dolayısıyla kamusal alanda söz söyleyenlerin, hele de uzun yıllar gazetecilik yapmış, Türkiye’nin en görünür gazetelerinde yazmış, kendisini aydın, entelektüel, gazeteci, yazar olarak konumlandırmış kişilerin bu sorumluluktan azade olması düşünülemez.

Burada mesele Sayın Kemal Kılıçdaroğlu’nun eleştirilip eleştirilememesi de değildir. Elbette herkes eleştirilebilir, siyasiler doğası gereği daha çok eleştirilirler. Siyasi tercihleri, liderlik pratiği, CHP’deki izi, seçim stratejileri, ittifak politikaları ve Türkiye demokrasisi içindeki rolü tartışılabilir. Hatta sert biçimde de tartışılabilir. Demokratik siyaset, eleştirinin varlığıyla mümkündür. Ancak eleştiri, siyasal terbiye ve ahlaki sorumluluk sınırları içinde kaldığı ölçüde anlam kazanır.

Bir siyasetçiye yönelik eleştirinin, tarihsel olarak katliamı, tasfiyeyi, hayatta kalanı aşağılamayı ve toplumsal acıların üzerine basmayı çağrıştıran bir ifade üzerinden kurulması, artık eleştiri olmaktan çıkar. Bu, sadece kişisel bir hakaret değil; Türkiye’nin tarihsel fay hatlarını kaşıyan, toplumsal barışı örseleyen ve kamusal dili zehirleyen bir tutumdur.

Asıl vahim olan da şudur: Belli bir yaşa gelmiş, yıllarca Türkiye basınının merkezinde yer almış, ülkenin siyasal ve toplumsal tartışmalarına dair söz söylemiş bir gazetecinin, “kılıç artığı” ifadesinin bu toplumda nereye temas ettiğini bilmiyor olması kabul edilebilir değildir. Bilmiyorsa bu, Türkiye sosyolojisine, tarihsel hafızaya ve kimlikler arası duyarlılıklara ilişkin ciddi bir cehalettir. Biliyor da buna rağmen kullanıyorsa, sorun daha da ağırdır; çünkü o zaman karşımızda bilinçli bir incitme, bilinçli bir aşağılama ve bilinçli bir nefret dili vardır. Gazetecilik yazı yazma, cümle kurma ya da gündeme müdahale etme mesleği olduğu kadar, kelimelerin nereye gideceğini bilme mesleğidir. Bir gazeteci, kullandığı sözün hangi tarihsel acıyı çağırdığını, hangi toplumsal kesimleri inciteceğini, hangi siyasal yarayı kanatacağını öngöremiyorsa, orada yalnızca üslup sorunu yoktur; mesleki bir tükeniş, entelektüel bir yetersizlik ve kamusal sorumluluk kaybı da vardır.

Türkiye’nin bugün ihtiyacı olan şey, siyasal rekabeti düşmanlaştıran, eleştiriyi aşağılamaya indirgeyen, kimlikleri ve tarihsel travmaları polemik malzemesine dönüştüren bir dil değildir. Türkiye’nin ihtiyacı; çoğulculuğu, demokratik nezaketi, siyasal ahlakı ve ortak yaşam fikrini güçlendiren bir kamusal dildir. Bu dilin kurulmasında gazetecilere, yazarlara ve kamusal kanaat üreticilerine özel bir sorumluluk düşer.

Sayın Kemal Kılıçdaroğlu, Türkiye’de ana muhalefet partisinin uzun yıllar genel başkanlığını yapmış, yüzde 48 ile milyonlarca yurttaşın oyunu almış, demokratik siyasal mücadelenin merkezinde yer almış bir siyasi aktördür. Ona yönelik eleştiri, siyasetin doğası gereğidir. Ancak bu eleştirinin, kişinin kökeni ve tarihsel acılarla ilişkilendirilebilecek aşağılayıcı kavramlar üzerinden yapılması en hafif tabirle ahlaksızlıktır. Bu nedenle Mine Kırıkkanat’ın kullandığı ifade sadece Sayın Kemal Kılıçdaroğlu’na dönük bir saygısızlık olarak görülemez. Bu ifade, Türkiye’nin toplumsal yapısına, ortak yaşam iradesine ve demokratik siyaset kültürüne yönelmiş ağır bir sorumsuzluktur.

Gelinen noktada mesele artık bir özür meselesinin de ötesindedir. Elbette Mine Kırıkkanat, başta Kemal Kılıçdaroğlu olmak üzere bu sözün tarihsel yükünü bilen, hisseden ve bu ifadeden incinen herkesten açıkça özür dilemelidir. Ancak bununla yetinmek de mümkün değildir. Bu olay, Türkiye’de kamusal alanda söz söyleyenlerin, özellikle de gazetecilik iddiası taşıyanların, kelimeyle kurdukları ilişkiyi yeniden düşünmeleri gerektiğini göstermektedir.

Çünkü siyasi dil, yalnızca bugünü anlatmaz; geçmişle ilişkimizi, toplum tasavvurumuzu ve geleceğe dair ortak yaşama irademizi de kurar. Bu nedenle “kılıç artığı” gibi bir ifadeyi kullanan bir gazetecinin, artık yalnızca kullandığı kelimeyi değil, kendi mesleki konumunu, entelektüel yeterliliğini ve kamusal meşruiyetini de sorgulamasının zamanı gelmiştir. Bir insan uzun yıllar gazetecilik yapmış olabilir. Çok okunmuş, çok tartışılmış, çok görünür olmuş olabilir. Fakat bütün bunlar, kullanılan sözün tarihsel ağırlığını ortadan kaldırmaz. Aksine sorumluluğu artırır. Belli bir yaşa gelmiş, Türkiye’nin toplumsal dokusunu hâlâ okuyamayan, kelimenin nereye varacağını hesap edemeyen, eleştiriyi tarihsel acıların diliyle kuran bir kalemin nokta koymayı düşünmesi, en azından kamusal sorumluluğunu yeniden düşünmeyi bilmesi gerekir.

Türkiye’de demokratik siyaset, ancak eleştiriyi düşmanlıktan, muhalefeti nefretten, polemiği kimlik yaralamaktan ayırabildiğimiz ölçüde güçlenebilir. Bu ayrımı yapamayanların ise topluma vereceği ders değil, önce kendi dilleriyle yüzleşme borcu vardır.

Umudu yükselten mücadeledir

“Korkma, içindeki o yüz bin yıllık ağının, korkunun üstüne yürü, ona başkaldır. Önce içindeki, yüreğindeki zinciri kopar, başkaldır. Sonra dünyanın bütün zincirlerini kır, tekmil kötülüklere başkaldır, iyilik getir... Eeeeey, insanoğlu, sen solucan, sen karınca, sen böcek değilsin… Allah sana büyük bir hazinesini, tek kıymetli varlığını armağan etti, yüreğindeki umudu verdi sana… Başkaldırman için umuttan daha değerli bir şey, bir silah veremezdi sana.”

“Aynı suda iki kez yıkanılmaz” demiş Herakleitos. Hiçbir şey durağan değil, her şey sürekli olarak değişir anlamına gelir bu söz.

Geleceği kurmak, sözün anlamını bilmekle başlar. Değişimi, gelişimi, insanın içini, toplumun dinamiğini bilmek de bu sürecin bir parçasıdır.

En çok da iktidar partisinin bilmesi gerekir.

Neden mi?

İktidarda olmazsa sönümlenip gideceğinin farkında. Bu nedenle kendisine hayat veren dünya nimetlerinden yararlanmayı sürdürmek için iktidarını korumak için her yola başvuruyor. Kendi varlığını idame ettirmenin yolu olarak da, diğer siyasal partileri parçalamanın yollarını arıyor.

HER KUŞUN ETİ YENMEZ

Hatırlayın; bunu ilk kez MHP’de denedi ve başardı. Elinden kayıp giden partisi, gerisin geri Bahçeli’ye teslim edildi. O güne dek muhalefetin önemli bileşenlerinden biri olan MHP, dönüp dolaşıp, mevcut iktidara can suyu oldu. Türkiye’yi içinden çıkılmaz hale getiren ve adına “Cumhurbaşkanlığı sistemi” denilen sistemin yasallaşması da böyle mümkün oldu. Tabi “2.5 milyon mühürsüz oyun geçerli sayılmasına” sessiz kalan iradeyi de unutmayalım.

MHP’nin bölünüp, ana aksının bağımlı hale gelmesi, iktidarı bir süreliğine de olsa rahatlattı ama toplumsal muhalefetin vadisindeki suların çağıl çağıl akması önlenemedi. “Amiral Gemisi” CHP olan muhalefet, gün geçtikçe daha da etkili oldu. 2019’da, 11 büyükşehir belediye başkanıyla yeni bir aşamanın kapısı aralanırken, 2024’de 14’ü büyükşehir, 21’i il olmak üzere toplam 402 belediye CHP’li başkanlar tarafından yönetilir oldu.

İktidar açısından önüne geçilmez görünen bu gidişatı durdurmak için önce “silkeleme” talimatı verildi. Borçların önemli bölümü, önceki dönemden kalmaydı. İktidar, kendi dönemlerinden kalma borçları tahsil yoluna giderek, planlanan projelerin uygulanmasını geciktirmek; gecikme nedeniyle de halkta memnuniyetsizlik oluşturmak ve böylece CHP’li belediyeleri zorda bırakmayı amaçlamıştı ama olmadı. CHP’li belediyeler hem kendilerinin neden olmadığı borçları ödemiş hem de vaat ettikleri projeleri yapmak için birbirleriyle yarışır olmuşlardı.

Bu durum karşısında iktidar, ikinci kez düğmeye basmış; pek çoğu, yaşadıkları bölgede itibarsız olan ihbarcı ve itirafçılar aracılığıyla CHP’li başkanları gözaltına alıp tutuklamanın önünü açmıştı. Esenyurt ile başlayan süreç, İBB ile devam etmiş; sonra bütün belediyelere sirayet ettirilmişti bu durum. Etkili muhtemel rakiplerden biri olan İmamoğlu’nun diplomasının iptal edilmesiyle yetinilmemiş; tutuklanması da gerçekleştirilerek, muhalefete gözdağı verilmek istenmişti.

Üstelik bu gözdağı, yalnızca Cumhurbaşkanı adayının tutuklanmasıyla sınırlı kalmamış; Cumhuriyet Halk Partisi’nin kurumsal kimliğine de, tıpkı MHP’ye yapılmak istenen operasyon yapılması da planlanmıştı. Yandaş kanallar üzerinden başlatılan “kapatma”, “butlan” gibi tartışmaların fitili de bu sırada ateşlenmişti.

Oysa “aynı suda iki kez yıkanılmaz” sözü, tarihin imbiğinden geçerek bugüne gelmiş, hayat tarafından doğrulanmış bir gerçekliği ifade eder.

CHP, BİR HALK HAREKETİDİR

İktidar, bütün kamusal olanakları kullanarak, pek çok parti üzerinde operasyon yapabilir ama CHP, yalnızca bir parti değil, bir halk hareketidir. En kötü koşullarda dahi her dört seçmenden birinin desteğini almış güçlü bir toplumsal tabana sahiptir. Her kuşun eti yenmez yani! MHP örneğinde olduğu gibi hukuksal yöntemler kullanılarak operasyon yapılamaz; yapılmak istenen operasyon yapanların ayağına dolanır.

Nitekim dolanmış bulunuyor.

Yaşadıklarımız, Tarlakuşu ile Kartalın öyküsünü andırıyor. Hani yüksek bir uçurumun üzerinde oturup, kendi iktidarının keyfini çıkartan kartalın kendisine selam veren tarlakuşunu aşağılamasının sonucunda içine düştüğü sefil durumu anlatan öyküden bahsediyorum.

Şöyle başlar o öykü.

Kartal, tarla kuşuna, “ben kuşların kralıyım, sen kim oluyorsun ki ben konuşmadan, konuşma cüretinde bulunuyorsun?” deyince tarla kuşunun yanıtı, “hepimiz aynı aileden değil miyiz?” şeklinde olur.

Kartal, “istersem seni gagamın bir darbesiyle ezer geçerim” diyerek, uzlaşmaz tavrını sürdürür.

Tarlakuşu, kartalın okkalı bir dersi hak ettiğini düşünür ve aniden hızla yükselip, kartalın sırtına konar. Konar konmaz da tüylerini yolmaya başlar. Kartal öfkelenir; tarlakuşunu sırtından atmak için her yolu dener ama beceremez. Kaderine razı olur.

Kıssadan hissesi şudur bu öykünün.

Hiçbir güç mutlak değildir ve aşılması en zor görünen zorluk da, inançla, kararlılıkla ve mücadele ile aşılır. Örgütlü gücüyse kimse yenemez.

Mesele, yenmek ve yenilmek ikilemine gelmişken biz sözü Yaşar Kemal’e bırakalım. Usta yazar, İnce Memed’de, Ferhat Hoca’ya şu sözleri söyletir:

“Korkma, içindeki o yüz bin yıllık ağının, korkunun üstüne yürü, ona başkaldır. Önce içindeki, yüreğindeki zinciri kopar, başkaldır. Sonra dünyanın bütün zincirlerini kır, tekmil kötülüklere başkaldır, iyilik getir... Eeeeey, insanoğlu, sen solucan, sen karınca, sen böcek değilsin… Allah sana büyük bir hazinesini, tek kıymetli varlığını armağan etti, yüreğindeki umudu verdi sana… Başkaldırman için umuttan daha değerli bir şey, bir silah veremezdi sana.”

Günü kurtaralım da, ülke yansın!

Kur da artacak, faiz de. Aynası işdir kişinin, lafına bakılmaz. Kaç defa yaşadık, kaç defa. Tutabilecekleri kadar tutacaklar sonra gümmm! Kur artış olasılığını bir ay önce sıfır olarak görenler bugün olasığın %20 seviyesinde olduğunu söylemeye başladı. Dövizi yukarı çıkarmamak için İmamoğlu ve İran savaşında müdahale ettiler. Onun dışında sıcak para zaten dövizi baskılıyor. MB sürekli dövize müdahale ediyor gibi anlaşılmasın. İktidar sıcak para çıkmasın derdinde.

Savaş mı, barış mı; Bir önceki hafta piyasalar barışı satın almıştı; geçen haftaki yazımda “birinci raund mu” diye yazmıştım. Geçen haftayı piyasalar savaşı satın alarak geçirdi. Azgın zenginlik likitide olmadan savaş mı barış mı diye her hafta dalgalanacağız. Özellikle hisse senedinde pozisyon boşaltamadıkları anlaşılıyor. Şu ortamda dünya hisse borsalarının çeşitli bahanelerle ısrarla yukarı gitmesi bana mantıklı gelmiyor doğrusu.

Bir gün kalıcı barış konuşurken ertesi gün savaş tamtamlarının sesini duymaya devam edeceğiz. İran-ABD müzakere sinyali devam ettikçe piyasalar sahte bir dengede dalgalanmaya devam edecek. Trump önce “müzakere yok” dedi, ardından müzakere kararı aldı. Bu sefer İran kabul etmedi. Haftanın son günü Pakistan’da ikinci müzakare sürecine başlama kararı her iki ülke tarafından onaylandı.

Bu gel gitlerin global ekonomiye ciddi zararı olacak. Barış sürecine girsek bile zıplayan enerji fiyatları kolay durulmayacak. Savaş ne kadar uzarsa herkes bedelini daha ağır ödeyecek. Tetiklenen enerji krizi önce kademeli, sonra daha da ağırlaşacak gibi duruyor. Geçen hafta yazdığım sebeplerden dolayı ben savaşın kısa sürede sonuçlanma olasılığını zayıf görüyorum.

Türkiye ise günü kurtarma derdinde; Sözde eflasyonla mücadeleyi sürdürürken üretim kasımıza ciddi anlamda zarar vermeye devam ediyoruz. Uygulanan programa reel kesimden uzun süredir serzenişler geliyordu; artık finans kesimi de dahil oldu. İflaslar, konkordato ile yüzdürülenler, bankalarla finansal borç yapılandırması yapan şirketler zebil gibi arttı. Üretimi bitirdik bari enflasyonmu dizginleseydik. Tek başarı kur sabit. Bakalım ne kadar sabit kalacak?

MB faizi; “MB faizi 150 puan artıracak” diyenlerle “sabit bırakacak” diyenlerin görüşleri ile haftaya başladık. MB faizi sabit tuttu. “150 puan artması gerekir” diyenler de bu kararı alkışladı. Uzmanlarında kafası yanmış gözüküyor. “%50 faizle ticari yatırım yapmak mümkün değil” diyenlerle, “MB %37 olan faizi artırmalı” diyenler hemen hemen aynı kişiler. Nedeni ülkenin sıcak para cenneti olması. Faiz armaz da sıcak para kaçarsa kur patlar korkumuzdan saçmalıyoruz resmen.

Kur da artacak, faiz de. Aynası işdir kişinin, lafına bakılmaz. Kaç defa yaşadık, kaç defa. Tutabilecekleri kadar tutacaklar sonra gümmm! Kur artış olasılığını bir ay önce sıfır olarak görenler bugün olasığın %20 seviyesinde olduğunu söylemeye başladı. Dövizi yukarı çıkarmamak için İmamoğlu ve İran savaşında müdahale ettiler. Onun dışında sıcak para zaten dövizi baskılıyor. MB sürekli dövize müdahale ediyor gibi anlaşılmasın. İktidar sıcak para çıkmasın derdinde.

MB faizi %37 de sabit bıraktı, kullanımı da %40 da. Sıcak para geri geliyordu. Deli faiz yeterliydi, daha fazlasına gerek yok kararına vardılar. Sıcak para geri geldikçe altın swaplarını çözdüler, biraz altın,döviz aldılar, altın fiyatı da arttı. “Güçlü rezervler” masalına geri dönebilirler artık.

Varlık barışına geri geldi. Türkiye’ye yeni girecek altın ve dövizden vergi alınmayacak. Zaten kara para değilse vergilendirilmiş kazançtır, vergilendirilmiş üründen nasıl yeni bir vargi talep edebilirsin?

Varlık barışı ilk olarak 2008 yılı sonunda başlamıştı. Dünya mortgage krizi ile uğraşırken %2 vergi ile sıcak parayı, kara parayı ülkeye çektiler. Böylece Türkiye’den çıkmaya başlayan döviz ya kaldı ya isim değiştirerek geri döndü; kriz de Türkiye’yi teğet geçti. Sonrasında dört defa daha gündeme geldi. Bu altıncı olacak. Bu sefer %2 bile yok. Tarzan ne kadar zorda tahmin edin artık. Altıncı defa günü kurtarmaya çalışacaklar. Amaç, Körfez’den kaçacak, Türkiye’den çıkmış olan sıcak parayı geri kazanmak. Sadece bunlar gelmeyecek tabi?!

Bank Of America, Türk lirası cary trade pozisyonunu kapatmasının hemen ardından gelen bu kararın çok sağlıklı olduğuna inanmıyorum. Gelenler deli kazanç sağlamaya, Türkiye vatandaşı üzerindeki borç yükü ise artmaya devam edecek.

Türk firmaları döviz satıp TL getirisi almaya, döviz ile mal alıp TL ile satmaya devam edecek. İhracatçının derdi içinde günü kurtarma düzenlemesi geldi. İmalatçı ihracatçıların kurumlar vergisini %25 den %9 a çektiler. Adam para kazanamıyor ki, kazancından vergi alsan ne olur, almasan ne olur?

17. 04. 2026 TCMB ve BDDK verilerine göre;

Yabancı Portföy; ilgili hafta DİBS lerde 243 milyon dolar ve hisse senedinde 580 milyon dolarlık alım var. Toplamda Mart ayında 5,8 milyar dolar satış vardı, Nisan ayında ilgili taraihe kadar 1 milyar doları geri geldi.

DTH; Vatandaşlarda 1 milyar dolar, toplamda 2,8 milyar dolar artış var.

TCMB rezerv; iki rezervde 3 milyar dolar civarında, swapsız net rezerve 7,5 milyar dolar artış var. MB swap altınları geri döndü, döviz ve altın alımı yaptı, altın fiyatı arttı. Yine de rezervler Ocak 2026 sonuna göre 40 milyar ile 46 milyar dolar arasında ekside.

Krediler; Hacim artışında klasik üçüncü haftadan sonra hacim daralması haftası gerçekleşti. Sadece ticari kredi hacmi artış göstermiş. Ortalama üç aylık mevduat faizi ile ticari kredi faizi neredeyse aynı seviye olan %49 seviyesinde.

Piyasalar; Mayıs sonuna kadar daha çok barışı satın alarak dalgalanmaya devam edecek. Sonrası için iyimser değilim.

Gümüş; Mart ortasından beri sürdürdüğüm “85 ile 95 dolar arasına kadar yükselecek” tahminimi, 90 dolar ile 103 dolar arası olarak güncelliyorum Mayıs 2026 sonuna kadar gerçekleşmesini bekliyorum. Bunun için 80,70 doların üstüne çıkması gerek önce.

Altın; Yine Mart ortasından beri; “4900 dolar ile 5200 dolar arasına kadar yükselebilir” diye yazıyorum. 4700 dolar destek. Yukarı hareket için 4975 dolar direncini kırıp üstünde kalmalı. Devam.

Dünya emtia endeksi; Dört hafta önce 138 ile 126 puan arasında dalgalanır demiştik. Devam.

USD/TL; Geçen “45 psikolojik direnç. Çalışmazsa kapanış, 45,05 olur” demiştik; 44,9975 kapatmayı becerdiler  Bu hafta kapanış 4.05 ile 4,15 arasında kalacaktır. 45 altında tutma çabları bir müddet daha devam edebilir ama yakında yeni hedefleri 50 lira olacaktır.

Eur/Usd; 1,1780 direnciydi. Yine altında kaldı. Bu hafta 1,17 yine destek ve 1.1780 ve 1.1850 direnç.

ABD Tahvil 10 YR; %4,30 yeniden direnç ve. %4,21 destek.

Bist100; Güçlü şirket kârları ve ABD-İsrail-İran savaşında müzakerelerin başlayacağı beklentisi ABD borsalarını, dolayısıyla dünya borsalarını yukarı itti.

İmkb ise; geçen hafta 14500 puan üstünde kalmayı denese de beceremedi. Destek 13600, direnç 15100 puanda. Dolar bazında 3,30 dolar kuvvetli direnç. Kırılması zor. Destek ise 3 dolar da.

Dolar endeksi; 99,50 direnç, 96,50 puan destek.

Bitcoin; “78.200 ve 84.800 dolar direnç. Buraları denemesi bile yeniden yükseliş trendi girdi demek değil” demiştik. 84400 dolara gidiyor. 73500 ve 71000 dolar destek.

Brent ve Ham petrol; Brent petrol yeniden 98 dolar üstüne çıktı ama bence destek yapamayacak şimdilik. 86 dolar desteği var. Ham petrol ise 95 dolar direncini yukarı kıramadı. Destek 80 ve 77 dolarda. Brent de 86 dolar, ham petrolde 77 dolar aşağı kırılmaz gibi görünüyor.

"Bu olan biteni seyredemeyiz": Peki ne yapmalı?

Mansur Yavaş’ın söylediği gibi “bu olan biteni seyredemeyiz.” Ama farklı ne yapılabilir?  Bir siyasal partinin sivil toplumu harekete geçirme biçimini bu açıdan, yani bir fark yaratmak için her zaman yetersiz bulmuşumdur. Bu soruyu bence yalnızca siyasetçiler sormamalı. Bu kavşakta bu dönüşümün yalnızca siyaset aracılığıyla yapabileceğini düşünmüyorum. Eğer farklı bir adım atılacaksa, bu bağımsızlardan gelmeli. Peki kim bu bağımsızlar? Şöyle bir baktığınızda kimler var? Sol örgütler, meslek kuruluşları, sendikalar... Ya da sermayenin kuruluşları... Yok onlar yetmez. Onlardan daha görünür, daha güçlü, daha sesi gür çıkan örgütler yok, biliyorum. Ama güçlü olmak yetmiyor bu tür durumlarda. Farklı bir şey yapmak için güçlü olanlara değil, başka bir şey yapma becerisi olanlara ihtiyaç var. Örgütler, siyasal partiler, STK’lar birlikte daha güçlü olabilirler ama bir kamusal alan olmadan fark yaratmaları mümkün değil.

Neo-klasik rejimlerde çoğu zaman iktidarlar ve daha çok da iktidarların imtiyazlarını kullananlar sürekli bir “beka sorunu” yaşıyorlar, sivil alana taştıkları için. Bu tür rejimlerin ortak özelliği bu. Bu yüzden, yani imtiyazlarını kaybetmemek için iktidarların değişmemesi için direniyorlar.

Taraflar birbirlerine görünür bir şiddet uygulamasalar bile. Bu mücadele biçimiyle hukuktan ve ortak bir kamusal alandan söz etmek güçleşiyor.

Sanki devletin içinde ayrı milletler varmış gibi oluyor.

Bu yüzden neo-klasik rejimlerde hukukun üstünlüğünden söz etmek imkansızlaşıyor.

Bu temel meselenin geçmişi zannedersem epey derinlerde. Modernleşme sürecinde kültürel kamusal alanın inşa ediliş biçiminde.

Biraz tarihi işe karıştırmamı mazur görün. Eğer modernleşmenin inşa edilme sürecinin bu özelliklerinden doğan sorunlar teşhis edilebilirse, bu yaşanan kriz bir fırsata da dönüşebilir.

Bilindiği gibi Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme sürecinde milletler ayrı kamusal alanlara sahiptiler. Bu kamusal alanlar neo-klasik anlamda inşa edildiler, kültürel kamusal alanları seküler değildi. Yani entelektüel üretim milli sınırları içinde gerçekleşiyordu ve birbirleriyle çok sınırlı bir alanda temasta bulunuyordu. Seküler kamusal alana örnek teşkil edebilecek ilk modern belediyeler ve parklar, kültür ve sanat ortamları daha çok seçkinlere ve ticaret burjuvazisine açıktı. Alt sınıflar şehrin kompartımanlaşmış mahallelerine izole edilmiş ve daha çok dini kurumların kamusal alanında yer alıyorlardı.

İlginç olan konulardan biri 2. Abdülhamit’in 1880’lerin ortasında Osmanlı-ABD ilişkilerinde bir kırılma noktası oluşturan, kendisini yakından tanıyan, açık sözlü önemli bir entelektüel ve yazar olan ABD Elçisi Samuel Cox’a danıştığı en önemli konulardan biri de buydu.

Başkan’ın da yakın arkadaşı olan elçiye sorduğu soru şuydu: “Bu çok milletli devleti idare etmeyi nasıl başarabiliriz?” Hükümdarın o tarihteki sorunu devleti parçalanmadan ayakta tutmayı başarabilmekti. Nitekim Birleşik Devletler deneyimini öğrenmek için Nüfus İdaresi’nin de başında olan Cox’a neredeyse yarım ton belgeyi getirtiyor. Belgeler Abdülhamit'in önüne konuyor ve Nazım Paşa yönetiminde bir araştırma komisyonu oluşturuluyor.

Cemaat-millet sisteminin de imparatorluğun modernleşme sürecinde benzerliklerin, bir bakıma sonradan "kültür" adı verilen özellikleriyle prototipleştirildiğini, tipolojik denebilecek niteliklerinin kamu kurumlarıyla, resmi temsil sahalarıyla, okullarıyla, edebiyatlarıyla modellere dönüştürüldüğünü, bir bakıma tıpkı ulus-devletler gibi yapılandıklarını söylemek mümkün. Bu modelde kamusal alan elbette ki  diğerlerini kapsamıyor. Seçkinler kendi imtiyazlarını elde ettikleri için ötekilerin dışarıda kaldıklarını pek hissetmiyorlar. Osmanlı millet sistemi de klasik değil, modernleşme sürecinde inşa edilen neo-klasik anlamda, yani benzerlikler üzerinden tasarlanmış, icad edilmiş yeni bir modeldi. Bunun İmparatorluğun klasik dönemindeki cemaatler, yani dini kurumlar etrafında örgütlenen topluluklar ile ilişkisi yalnızca biçimdeydi.

Neo-klasik devletlerde kamusal alan yalnızca ekonomik alandaki imtiyazlı çıkar gruplarından oluşmuyor. Özellikle milletlerin varlığı, kamusal alanları kültürel sembolik alanda inşa ediliyor. Eğitim, yayın, siyaset, bilim kurumlarında kamu gücünü kullanan imtiyazlı zümreler, seçkinler oluşuyor.

Dolayısıyla imparatorluklardan ulus-devletlere geçildiğinde “beka sorunu” bir vaka. Neo-klasik türdeki rejimler, ulus-devletlerin kamusal alanında sanki bir tür ilan edilmemiş savaş yaşıyorlar.

Modern bir ulus-devlet olduğunu unutmak

Merkeziyetçilik farklı olanı ötekileştirdi ve dışladı. Bunun en önemli örneği yakın tarihte bu coğrafyada, sonra da İstanbul’da Hırıstiyanların yok olması.

“Bunun günümüzle ya da konumuzla hiçbir ilişkisi yok” diye düşünebilirsiniz, ama bence öyle değil. Devlet gücünden, imtiyaz ilişkilerinden yararlanan seçkinler bu ayrımcılığı görmezden geldiler, tıpkı bugün olduğu gibi.

Bu kamu modelinin nasıl inşa edildiğini görmeden günümüzdeki olanları anlamak çok kolay değil gibi geliyor bana.

Bu geçiş sürecinde bir takım toplulukların dışarıda bırakıldıklarını, hatta yok olduklarını zannedersem pek fazla kimse sorun etmedi. Ya da bilerek görmezden gelindi. Dönemin seçkinleri resmi kültürel kamusal alanlardan, meslek kuruluşlarından, devlet kurumlarından arındırılmaları için ellerinden geleni yaptılar. Türkiye vatandaşı olmak demek, öncelikle Türk olmak demekti. Türk olmak da daha çok Müslüman olmak.

Buna karşılık Müslüman olmayanları dışlasa da ulus-devlet hiçbir zaman tek bir milletten ibaret, kamusal alan da hiç bir zaman tam anlamıyla kapsayıcı olamadı.

Tasarlama ideallerinin kamusal alanda amaçlandığı gibi bütünlük değil, ayrışma yarattığı görüldü. Rumların, Ermenilerin başına gelenler unutulmuş olabilir.

Ama Kürt meselesi, arkasından derin kökleri olan iki millici hareketin hakimiyet mücadelesi rejimi krize soktu.

Cumhuriyet, bu akımı yani İttihat ve Terakki Cemiyeti ve onun tasarım ideallerini yeniden üreten İstanbul’un kültür seçkinlerini, “milli” yani kendi kendisini oryantalize eden ve devletin imkanlarını kullanan bu imtiyaz topluluğunu tasfiye etmek için Büyük Savaş öncesinin ve dönemin ruhuna uygun “2. Milli” adı altında arınmacı, etnisiteye dayanan bir model inşa etmeye çalışmıştı.
Belki buna “modern bir ulus-devlet olduğunu unutmak” da denebilir. Ya da biraz abartılı görünse de neo-klasik dünyada yaşadığını hayal etmek de. 

Çünkü bildiğimiz ulus-devletler Büyük Savaş’tan sonra yaşadıkları felaketin etkileriyle bir dönüşüm geçirmeye zorlandılar. Bu dönüşümün etkileri uzaktan da olsa, buralarda da hissedildi.Bu huzurlu kamusal alanı rahatsız eden dediğim gibi Kürt meselesi oldu. Başından beri üzeri askeri yöntemlerle ve şiddetle örtülerek. Ama bir başka yarılma da “Siyasal İslam” adı verilen milli akım ile yeniden su yüzüne çıktı. “Yeni- Osmanlıcılık” ya da buna resmi kültür alanında verilen adıyla “1. Milli “ akımı bir dip akıntı olarak kalmıştı. Bu akım ulus-devletin kurucu kadroları tarafından daha çok resmi kamusal alanın alt katmanları içinde hazmedilmeye çalışılmıştı. 90’larda aniden ve güçlü bir şekilde bir siyasal hareket olarak kamusal alanı tanımlamaya çalıştı. 

Kamu sahasını tasarlama idealleri üzerine kurulan neo-klasik rejimlerde günümüzde ideolojiler sürekli anayasal krizler yarattıkları için geri çekilmiş gibi yapıyorlar. Ama geri çekilmiş gibi durmaları onların tamamıyla ortadan kalktıkları, etkisiz hale geldikleri anlamına gelmiyor. Tam tersine birer 'sihirli değnek' gibi haksızlıkları, kuralsızlıkları, yolsuzlukları meşrulaştırıyorlar. Geçmiştekinden bu nedenle daha farklı bir rol oynuyorlar. Hukuku, akılcılaştırma fırsatlarını ortadan kaldıran, kamu işlevlerini araçsallaştıran, neredeyse her şeyi mübah hale getiren bir 'kutsal bagaj' işlevi görüyorlar.

Refah Partisi örneğin 94’deki yerel seçimlerden adeta bir sol parti gibi yürüttüğü kampanya ile başarıyla çıktığında, iktidarda olduğu belediyelerin imar bölümlerinin koridorlarına herkesin göreceği bir şekilde “rüşvet alan da, veren de melundur” sloganını taşıyan tabelalar astırmıştı. Bu tabelalar uzun bir süre asılı kaldı ancak daha seçimlerden bir kaç ay sonra tuhaf bir hal kazanmıştı. Çünkü asıl meselesi merkezi iktidardı.

Bugüne kadar bu meseleye, şehirlerin yönetimleri ile yerelliği askıya alan merkeziyetçiliğin karşılıklı olarak birbirini besleyen yapısına dair bugüne kadar zannedersem fazla bir şey söylenmedi.

Mekanın yalnızca bir nesne olarak kalmadığı, politik alanı koşullandıran bir etken olduğu görülüyor. Şehir planları, imar izinleri, ulaşım kararları ile bir taraftan bir nesne olarak inşa edildiği düşünülürken, diğer taraftan da bir fail olarak politikayı biçimlendirdiğini görmek mümkün.

Yerellikleri birer “demokrasi vahası” haline getirmek 

Peki ne yapmalı? Mansur Yavaş’ın söylediği gibi “bu olan biteni seyredemeyiz.” Ama farklı ne yapılabilir? 

Bir siyasal partinin sivil toplumu harekete geçirme biçimini bu açıdan, yani bir fark yaratmak için her zaman yetersiz bulmuşumdur. Bu soruyu bence yalnızca siyasetçiler sormamalı. Bu kavşakta bu dönüşümün yalnızca siyaset aracılığıyla yapabileceğini düşünmüyorum. Eğer farklı bir adım atılacaksa, bu bağımsızlardan gelmeli.

Peki kim bu bağımsızlar? Şöyle bir baktığınızda kimler var? Sol örgütler, meslek kuruluşları, sendikalar... Ya da sermayenin kuruluşları... Yok onlar yetmez. Onlardan daha görünür, daha güçlü, daha sesi gür çıkan örgütler yok, biliyorum. Ama güçlü olmak yetmiyor bu tür durumlarda. Farklı bir şey yapmak için güçlü olanlara değil, başka bir şey yapma becerisi olanlara ihtiyaç var. Örgütler, siyasal partiler, STK’lar birlikte daha güçlü olabilirler ama bir kamusal alan olmadan fark yaratmaları mümkün değil.

Fark yaratmak demek bu nedenle yalnızca muhalefetin gücünü göstermek değil. Kamusal alanı herkesin, bütün tarafların benimseyecekleri ya da kabul etmek zorunda kalacakları farklı bir eşiğe taşımak. 

Bu gidişi değiştirmek için yerellerde “demokrasi vahaları” yaratmaktan başka çare olmadığını düşünüyorum.

Peki yerellikleri “demokrasi vahası” haline gelmesini sağlayan deneyimler yok mu?

Neo-klasik kamusal alan tasavvurlarının temsil sahnesinin, ya da sembolik hakimiyet ve çatışma alanının nasıl dönüştüğünü, Taksim ve Gezi’yi hatırlamak yeter. 

Bu “mucizevi” demokrasi deneyiminin nasıl sonlandırıldığını, ya da açılan parantezin nasıl kapatıldığını da yeniden hatırlamaya çalışalım: Gezi’deki “mucizevi” müşterekleştirme deneyimi, kendiliğinden oluşan barışçı ortam merkezi siyasetin çatışma eksenine taşınarak yok edildi.

Demek ki asıl soru şu: Böyle devam etsin mi istiyoruz? Yoksa bu neo-klasik rejimi değiştirmek, hukukun üstünlüğünü sağlamak mı istiyoruz?

Can Yüce, "Türkiye 2. Dünya Savaşı’na girmedi, bu nedenle böyle oldu" demişti ve ne demek istediğini anlamayanları, yani bizi fena halde kızdırmıştı. Ama söylemek istediği galiba tam da buydu.

Bugün bunları yeniden hatırlamanın bir alternatif yaratmak için iyi geleceğini düşünüyorum.

Türkiye 2026-2027 yılı için kısa vadeli dış borç ve kur riski

Türkiye, 2026–2027 döneminde kısa vadeli dış borç açısından akut bir kriz içinde değildir; ancak kırılgan bir denge üzerinde bulunmaktadır. Bu dengenin sürdürülebilirliği, büyük ölçüde rezerv birikimi, dış finansman erişimi ve politika güvenilirliğine bağlıdır. Bu alanlarda iyileşme sağlanabilirse döviz darboğazı riski sınırlı kalacaktır; aksi durumda ise kur şoku üzerinden yeni bir kriz döngüsünün ortaya çıkma ihtimali devam edecektir.

Türkiye’nin 2026–2027 döneminde kısa vadeli dış borç ve döviz darboğazı riski, önceki kriz deneyimleriyle birlikte değerlendirildiğinde “yönetilebilir ancak kırılgan” bir görünüm sunmaktadır. Bu dönemde temel mesele, kısa vadede çevrilmesi gereken dış borç yükümlülüklerinin mevcut döviz kaynaklarıyla ne ölçüde karşılanabildiğidir.

2026 yılı itibarıyla Türkiye’nin kısa vadeli dış borç stoku yaklaşık 240 milyar dolar bandındadır. Buna karşılık Merkez Bankası’nın brüt rezervleri 120–150 milyar dolar civarında seyretmekte ve net rezerv (swap dahil) 40 milyar $ olduğunu düşünülürse, kısa vadeli dış borç / net rezervler oranı 5-6 arasında olduğu görülmektedir. Bu oranın 1,5’in üzerinde olması yüksek riskli bir yapıyı göstermektedir. Bu oran, uluslararası literatürde; 1’in altı → güvenli; 1–1.5 → kırılgan ve 1.5+ → yüksek risk, olarak değerlendirilmektedir.  Kritik eşik olarak kabul edilen 1 seviyesinin üzerinde olduğu için ekonominin dış şoklara karşı hassas olduğunu göstermektedir. Ancak bu durum henüz bir kriz anlamına gelmemekte, daha çok “yüksek riskli denge” olarak tanımlanabilecek bir duruma işaret etmektedir.

Türkiye’de döviz darboğazı genellikle klasik anlamda borcun ödenememesi şeklinde değil, kur üzerinden ortaya çıkan baskılarla kendini göstermektedir. Kısa vadeli dış borçların sürekli çevrilmesi gerekliliği, küresel finansman koşullarına bağımlılığı artırmaktadır. Küresel faizlerin yüksek olduğu veya sermaye girişlerinin zayıfladığı dönemlerde borç çevirme maliyeti yükselmekte, bu da döviz talebini artırarak kur üzerinde baskı oluşturmaktadır. Bu baskı çoğu zaman rezerv kullanımıyla dengelenmeye çalışılmakta, ancak rezervlerin yetersiz kalması durumunda ani kur sıçramaları yaşanmaktadır. Türkiye’nin geçmiş krizlerinde görüldüğü üzere, bu tür durumlar genellikle temerrütten ziyade kur şoku şeklinde ortaya çıkmaktadır.

2027 yılına yönelik beklentiler üç temel senaryo çerçevesinde değerlendirilebilir. Baz senaryoda, mevcut politikaların büyük ölçüde korunması halinde dış borcun çevrilebilirliğinin devam edeceği, ancak maliyetlerin yüksek kalacağı öngörülmektedir. Bu durumda döviz kurunun kademeli olarak değer kaybetmesi (%15–25 bandı) ve enflasyonun %20–30 aralığına gerilemesi beklenebilir. Bu senaryoda döviz darboğazı oluşmaz, ancak kırılganlık devam eder.

Olumsuz senaryoda ise küresel finansal koşulların sıkı kalması, sermaye girişlerinin azalması veya jeopolitik risklerin artması durumunda borç çevirme oranları düşebilir. Bu durumda rezervler üzerindeki baskı artar ve kurda %30’un üzerinde sıçramalar görülebilir. Böyle bir gelişme, 2018 benzeri bir kur şoku riskini yeniden gündeme getirebilir. Bu senaryoda döviz darboğazı daha belirgin hale gelir.

İyimser senaryoda ise ekonomik politikalara olan güvenin artması, rezerv birikiminin hızlanması ve doğrudan yabancı yatırımların güçlenmesi halinde kısa vadeli dış borç baskısı önemli ölçüde azalabilir. Bu durumda kur daha istikrarlı bir patikaya girebilir ve enflasyon daha hızlı düşebilir.

Türkiye ekonomisinin bu dönemdeki temel kırılganlığı, döviz cinsinden borçlanma ile döviz geliri arasındaki uyumsuzluktur. Ekonominin büyük kısmı gelirlerini Türk lirası cinsinden elde ederken, borç yükümlülüklerinin önemli bölümü döviz cinsindedir. Bu durum, kur artışlarının doğrudan bilanço etkisi yaratmasına neden olmakta ve ekonomik istikrarı zayıflatmaktadır.

Bu çerçevede politika önerileri beş ana başlıkta toplanabilir. Birincisi, Merkez Bankası rezervlerinin güçlendirilmesi en kritik önceliktir. Net rezervlerin artırılması ve swap bağımlılığının azaltılması, dış şoklara karşı tampon oluşturacaktır. İkincisi, kısa vadeli dış borcun vadesinin uzatılması gerekmektedir. Borçların daha uzun vadeye yayılması, likidite riskini azaltarak kriz olasılığını düşürür. Üçüncüsü, cari açığın kalıcı biçimde azaltılması önemlidir. Enerji ithalatına bağımlılığın azaltılması ve yüksek katma değerli ihracatın artırılması, döviz ihtiyacını yapısal olarak düşürecektir. Dördüncüsü, para ve ekonomi politikalarında öngörülebilirliğin artırılması gerekmektedir. Güvenilir ve tutarlı politikalar, sermaye girişlerini destekleyerek dış finansman koşullarını iyileştirir. Beşinci olarak, reel sektörün döviz açık pozisyonunun azaltılması ve riskten korunma mekanizmalarının geliştirilmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak Türkiye, 2026–2027 döneminde kısa vadeli dış borç açısından akut bir kriz içinde değildir; ancak kırılgan bir denge üzerinde bulunmaktadır. Bu dengenin sürdürülebilirliği, büyük ölçüde rezerv birikimi, dış finansman erişimi ve politika güvenilirliğine bağlıdır. Bu alanlarda iyileşme sağlanabilirse döviz darboğazı riski sınırlı kalacaktır; aksi durumda ise kur şoku üzerinden yeni bir kriz döngüsünün ortaya çıkma ihtimali devam edecektir.

Bir cisim yaklaşırken CHP

Bir kez daha ifade etmekte yarar var; içinde bulunduğumuz şu günlerde halef-selef iki lidere siyaseten büyük sorumluluk düşüyor. Ve bu sorumluluk, iki liderin kişisel duruş, düşünceleri kadar önemlidir. Bu sorumluluktan kaçmak iki lidere de kaybettirir. Kazanan bir bütün olarak bu düzenin sürmesini isteyenler; kaybedenler ise bu düzenin değişmesini isteyenler olur. Tabi burada bir sorumluluğun da; her şeyi görmesine rağmen sadece sahip oldukları “küçük iktidarlarını” korumak uğruna susanlara düştüğünü söylemeye gerek yok sanırım. Yine şunu da ekleyelim; mutlak butlan gelmese bir halef selef liderlerin bir araya gelmesi CHP’nin iç cephesini güçlendirmesi kadar; muhalefette güçlü bir çekim merkezi olmasının önünü de açacaktır.

İktidara yakın medyayı takip ettiğimizde mutlak butlan kararının eli kulağında olduğunu çıkarıyoruz.

Diğer yandan böyle bir kararın ekonomik yıkımını iktidar göze alabilir mi, onu da kestirmek güç. 

Ama iktidarın, iktidar olma halini korumak için her şeyi yapabilme potansiyeli mutlak butlan kararının alınmasını imkansız olmaktan çıkarıyor.

Böyle bir durumda bir önceki Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu, yeniden partinin başına gelecek. Ki, kendisi böyle bir karar çıkması durumunda görevi kabul etmemesi halinde, partiye kayyum atanma durumu söz konusu olduğu için görevi kabul edeceğini açıklamıştı.

Şu ana kadar halef-selef genel başkanların birbirleri ile bu konuda temas olmaması basit bir iletişimsizliği değil, tarafların iradi tercihlerinden dolayı görüşmediklerini çıkarabiliriz. Karşı karşıya olduğumuz durum; partinin üzerine gelen tehlikeden partiyi kurtarmak için genel başkanların siyasi hiçbir adım atmamasıdır.

Peki bu durum kime yarıyor?

CHP’ye mi?

Mevcut Genel Başkan Özgür Özel’e mi?

Önceki Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu’na mı?

Bu soruların tek bir cevabı var; hiçbirine.

Bu durumun tek kazananı var; iktidar ve iktidar bloku. Yani Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Erdoğan, MHP Lideri Bahçeli ve bütün olarak iktidar bloku.

Böyle bir karar, yüzde 30’un üzerindeki partinin de facto olarak bölünmesi ve toplamı yüzde 30’a ulaşamayan iki parti demek olacaktır.

Peki neden?

KILIÇDAROĞLU’NA DÜŞEN

Neden Kemal Kılıçdaroğlu, Özgür Özel ile böylesine hassas bir süreçte görüşme gereği duymuyor?

Özel’e kırgın ya da kızgın olduğu için mi?

İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’na kırgın ve kızgın olduğu için mi?

Genel Başkanlığı kaybettiği için mi?

38. Olağan Kurultay’da şaibe olduğuna inandığı için mi?

Varsayalım bütün bunlar doğru.

Kılıçdaroğlu bu neden(ler)le Özel ile görüşmüyor.

Ve diyelim mutlak butlan kararı alındı. Kılıçdaroğlu yeniden Genel Başkan oldu.

Bu durumda ne olacak, CHP bir bütün olarak Kılıçdaroğlu’nun varsaydığı şaibelerin kaynakları “temizlenmiş” mi olacak?

Dahası bugün eğer şaibeli olduğuna inanıyorsa, inandığı bu kişiler çok değil yakın zamanda kendisini destekleyen, kendisinin siyasete taşıdığı isimler değil mi?

Olmayacak.

Varsayalım oldu.

Böyle bir CHP’nin yani bölünmüş, küçülmüş CHP’nin AK Parti, MHP ya da bir bütün olarak Cumhur İttifakı ve Erdoğan ile siyaseten rekabet etmesi mümkün mü?

Mümkün değil.

Bu gerçeğe rağmen Kılıçdaroğlu’nun Özel’le kurmadığı ilişki bize; ancak ve ancak kişisel hırslarını aklının önüne geçirmiş bir liderlik portresi çizer.

ÖZEL’E DÜŞEN

Peki Özel’in Kılıçdaroğlu ile görüşmesine engel olan ne?

Kişisel kızgınlık mı?

Yakın çevresinde gelen telkinler mi?

Kılıçdaroğlu’nun iktidar medyasına konuşmuş olması mı?

Ne, ne olabilir ki; böylesine hassas bir süreçte partinin geleceğini, karşı karşıya olduğu riskleri siyaseten en aza indirmek için eski genel başkanı ile konuşmasına engel olan?

Bu yüzden bir kez daha ifade etmekte yarar var; içinde bulunduğumuz şu günlerde halef-selef iki lidere siyaseten büyük sorumluluk düşüyor.

Ve bu sorumluluk, iki liderin kişisel duruş, düşünceleri kadar önemlidir.

Bu sorumluluktan kaçmak iki lidere de kaybettirir.

Kazanan bir bütün olarak bu düzenin sürmesini isteyenler; kaybedenler ise bu düzenin değişmesini isteyenler olur.

Tabi burada bir sorumluluğun da; her şeyi görmesine rağmen sadece sahip oldukları “küçük iktidarlarını” korumak uğruna susanlara düştüğünü söylemeye gerek yok sanırım.

Yine şunu da ekleyelim; mutlak butlan gelmese bir halef selef liderlerin bir araya gelmesi CHP’nin iç cephesini güçlendirmesi kadar; muhalefette güçlü bir çekim merkezi olmasının önünü de açacaktır.

TEMİZ SİYASETE EVET AMA HERKES TEMİZ OLURSA

Bu noktada şunu ifade etmekte yarar var. Elbette parti ne olursa olsun, siyaseten tüm kademelerinden şeffaflık esas olmalıdır.

Ancak bu, tek partinin temizliği, şeffaflığı ile gerçekleşmeyecek kadar da açıktır.

Çünkü, kurulan siyasi düzenin kendisi bizatihi bu kirliliğin nedenidir.

Siyasi Partiler Kanunu başta olmak üzere ilgili yasaları değiştirmeden, siyasi etik yasası gibi ilkesel düzenlemeler yapmadan, bir partinin temizliği ancak konjoktürel olur ve o iddiada olan parti de kitle partisi olmaktan uzaklaşıp, marjinal bir partiye dönüşür.

Atina’nın sevdiğim lokantaları, tavernaları, cafeleri

Gelelim, Atina’nın cafelerine. Genel kural, Atina’da cafe ya da bistro aşağıda değil yukarıda olur. Yani bir binanın terasına çıkacak ve Akropol’e karşı sabahsa kahvenizi, akşamüstüyse içkinizi yudumlayacaksınız. Bunların tabii en muhteşemi bir başka yazıda anlattığım Grande Bretagne’nin terasıdır. Ermou sokağındaki Ermou18 ile Monastiraki’deki 360 ve Hyper yine güzeldir.

Gastronomi yolculuğunun başlangıç noktası olarak Atina’nın iki meydanından Monastiraki’yi alalım.
Karşımızda Bayraktaridis lokantası var ama biz derhal “turistik olan yer lezzetsizdir” fehvasına uyalım ve yanından geçip gidelim.
Bu sokak boyunca lokantalardan dışarı taşmış masalar göreceğiz ama oyalanmaya değmez -gene de buradaki yemeklerin, işte şişlerin, kızartmaların, bilumum deniz mahsulünün kötü olduğunu asla söylemiyorum.
Sokağı bitirdiğimize göre sağa dönüp Plaka’ya doğru yürümeye başlayalım.
Burada göreceğimiz ilk lokanta geniş bir alana kurulmuş olan Kitro, bir akşam indiğim Atina’daki ilk yemeğimi, gecenin ilerleyen bir saatinde bu lokantada yemiştim, klasik Yunan yemekleri, güzeldi.
Zaten bu Yunanistan’ın yemekleri tatlı hariç genelde iyidir.
Ama burada içerlek bir lokanta var, oraya bir girelim istiyorum.
Pandrosou, geleneksel Yunan mutfağını yorumlayarak bugüne taşıyan güzel bir lokanta olmasının ötesinde bizim için farklı bir yeri var çünkü bir mayıs günü, üstelik de Nihan’ın doğumgünüydü, bu lokantada evlilik teklif ettim.
Sonra baktık ki bu keyifli bir iş, dönene kadar birkaç yerde daha ben sordum o “Evet! Evet! Evet!” dedi -tabii öyle yerlere çökmeden.
Plaka’dan yukarı doğru yürüyelim, birazdan Flessa sokağının kesişimine geleceğiz, buradan o sokağa dönüp duvarlarını Savvakis’in resimlediği Stamatopoulos lokantasına girelim.
Burada akşam müzik de olur.
Yemekler güzeldir, hele uzo ya da şarap damarlarında dolaşmaya başladı mı müzik daha da güzel gelir, Zorba’nın her tıngırdayışında Anthony Quinn gibi kalkıp oynamak istersin de beceremeceğim korkusuyla sadece yerinden alkış tutarsın.
Yeniden Plaka’ya inip yürümeye devam edelim, bu kez bir küçük meydana gelecek, sağlı sollu iki lokanta göreceğiz.
Bunlar da çok turistik olduğu için ilgi alanımıza girmeyecek ama eğer bir Paskalya günü gelirseniz, tam da burada kokoreç çevrilir, işte o çok lezzetlidir.
Balkanların kokoreci bizimkine benzemez, çünkü bizimki gibi uykuluk ya da yağa değil, ciğerli sakatatlı bir karışıma sarılır ki ağır bir yemek olur.
Gene burada, sokağın hemen içinde, bir uzo bar vardır.
Bir kere gitmeli, şöyle bir-iki tek atmalı ama bu görevi yerine getirdikten sonra müdavimi olunacak bir yer değildir.
Şimdi tekrar gerisin geriye dönelim ve Plaka’ya doğru sağ yerine aynı noktadan sola sapalım.
Mitropoleos sokağına geldik.
İlk göreceğimiz yer Metropolitan katedrali, gideceğimiz lokantaysa karşısında.
Atina’nın en güzel lokantalarından biri olan Cherchez la Femme’in mezeleri de, etli yemekleri de, hatta salataları da şahanedir.
Bu lezzetli bir sokak çünkü biraz sonra solda Athinaikon var.
Athinaikon, 1932’den beri hizmet veren ama eski olmayan, hem menüsünü hem dekorunu sürekli yenileyen özellikle akşam yemekleri için ideal bir lokanta.
Athinaikon’un hemen karşısında benim sevdiğim lokantalardan biri olan Ergon yer alıyor.
Bu Ergon’a ben çok sık giderim, menüdeki hemen her şeyden yemişimdir.
Burası da geleneksel mutfağı modernize eden çok iyi bir lokanta.
Peynirli-biberli ezmeleri, isli sardalya, humus, yaprak sarması, ara sıcakları, ciğer, et ya da ahtapotlu makarna gibi anayemekleri hepsi şahanedir.
Ergon’da bir tek baharatlı tonbalığı lakerdasını sevmediğimi hatırlıyorum ama bu onun kötü veya lezzetsiz olduğunu değil, benim damak tadımla uyuşmadığını gösteriyor sadece.
Ayrıca, burada Plomari falan değil, Ergon’un kendi uzosu içilir.
Bu yol bizi Syntagma meydanına çıkaracak.

Hazır çıkmışken oradaki bir esnaf lokantasından da söz edeyim.
Bu yerel lokantaları keşfedebilmek için sağlam referans gerekir, biri sizi alıp götürür de öyle öğrenirsiniz.
Beni buraya evvela George Rorris getirmişti, sonra kendim de gittim.
Voulis’teki Evgenia’da musakka ve dolma yediğimi hatırlıyorum.
Bir başka esnaf lokantasıysa buraya beş dakika uzaklıkta.
Lekka sokağındaki To Triantafyllo tis Nostimias’ta her şey güzel de sardalya kuşu ile midyeli pilav adeta birer başyapıttı.
Ben bu sardalyayı çok severim, o yüzden iyi sardalya yapan yerleri de çok severim.
Burası da onlardan, ama patlıcanı, kabağı falan da çok güzel.
Yemek faslını bitirmeden Monastiraki’ye çok yakın olan bir hamburgerci -Pax Burger- ile karşısındaki dönerciyi de söyleyeyim.
Hamburger dünyanın hiçbir yerinde heyecan uyandıracak bir yemek değildir bence, Atina’da hele hiç değildir, ama burada yediğim keçi peynirli ve trüflü hamburger hayli güzeldi.
Ben döneri sade ve tabakta yemeyi tercih ederim, soslar, salatalar işin içine girdi mi dönerden soğurum.
Alman döneri gibi Yunan döneri de -gyros- benlik bir şey değildir.
Gündelik hayatında hiç döner yemeyen Nihan burada yediği ilk ve tek gyros’u beğenmişti.
Gelelim, Atina’nın cafelerine.
Genel kural, Atina’da cafe ya da bistro aşağıda değil yukarıda olur.
Yani bir binanın terasına çıkacak ve Akropol’e karşı sabahsa kahvenizi, akşamüstüyse içkinizi yudumlayacaksınız.
Bunların tabii en muhteşemi bir başka yazıda anlattığım Grande Bretagne’nin terasıdır.
Ermou sokağındaki Ermou18 ile Monastiraki’deki 360 ve Hyper yine güzeldir.
To Triantafyllo tis Nostimias lokantasının yanında Bartesera adında hoş bir bar var.
Ama galiba Atina’daki barların en iyisi kokteylleriyle meşhur olan The Clumsies -Praxitelous sokağında.
Ben kokteyl sevmem; daha doğrusu başladım mı bardak bardak içmek isterim ki bu da iyi bir yere varmaz, o yüzden genellikle hiç başlamamayı tercih ederim.
Ama burada güzel bir bardak kokteylle yetindiğimi hatırlıyorum.
Atina bir gastronomi başkenti olmayabilir ama insanı mutlu ettiği şüphesiz.

İran’ın yeni rehinesi Trump*

2016’da adayken Irak işgalini “büyük, şişman bir hata” olarak nitelendirmiş, Orta Doğu’yu istikrarsızlaştırdığını ve çok fazla para ve can kaybına mal olduğunu söylemişti. Ama nefret uyandıran Bibi tarafından ayartılarak kan ve kum tuzağına düştü. W. Bush’un savaşa uydurma gerekçe bulma nezaketi varken, Trump Bibi’nin burnunun dibinden sürüklenerek bu işe girdi; Kongre’yi, müttefikleri ve birçok öfkeli MAGA taraftarını hiçe saydı.

“İyi bir şeye benziyordu: ama dur sana anlatayım.”

Bu, O. Henry’nin klasik kısa öyküsü “Kızıl Şefin Fidyesinin” açılış cümlesidir.1907’de yazılan bu hikâye, şeytani, kurnaz ve korkunç bir yaramazı ele geçirip kontrol etmeye çalışmanın tehlikelerini anlatan en iyi meseldir. Öyle ki, kaçıranlar sonunda kaçırılan olur.

Hikâye, Alabama’nın sakin bir kasabasında zengin bir toprak sahibinin 10 yaşındaki oğlunu kaçırarak kolay para kazanacağını sanan iki küçük çaplı suçluyu anlatır. Çok yanlış hesap yapmışlardır. Kızıl saçlı, çilli çocuğu kaçırmaya gittiklerinde çocuk bir kediye taş atıyor ve kaçıranlardan birine tuğla fırlatıyor.

Kendisine “Bozkırların Terörü Kızıl Şef” adını veren çocuk, kaçıranlarını perişan eder. Adamları taciz etmekten büyük keyif alır ve eve dönmek istemez. Sonunda 2.000 dolar fidye talebinden vazgeçmek zorunda kalırlar, şeytani çocuğu ellerinden almak için babasına 250 dolar öderler ve dağlara kaçarlar.

Başkan Trump, Bibi Netanyahu’nun İran’a vurmak için sunduğu aşırı iyimser (Pangloss’vari) gerekçeye uydu. İyi bir şeye benziyordu: ama dur sana anlatayım.

İran’ın şeytani liderliği ve müttefikleriyle neredeyse iki aydır boğuşmanın ardından Trump, dağlara kaçmak ister gibi görünüyor. Sürekli mollaları yendiğini ve askeri güçlerini “yok ettiğini” söylüyor, ama İran teslim olmayı reddediyor.

Trump son zamanlarda, karşısında daha kolay anlaşılır bir rejim olduğunu söylüyor; oysa aslında aynı rejim ama daha da kötüsü artık sertleşmiş, fanatik generaller tarafından yönetiliyor.

İran zenginleştirilmiş uranyumunu teslim etmedi ve müzakereler pamuk ipliğine bağlı.

Trump’ın sürekli açık olduğunu iddia ettiği Hürmüz Boğazı kapalı. Trump, İran’ın ablukasını abluka altına alıyor. George W. Bush’un dış politika danışmanlarından Richard Haass, “Home & Away” bülteninde şöyle yazdı:

“Iran, Trump’ın hazır olduğundan çok daha dayanıklı ve yaratıcı olduğunu kanıtladı. Yönetimin neredeyse tüm varsayımları yanlış çıktı.”

Haass’a göre, İran’ın konvansiyonel askeri gücünün zayıflaması dışında “neredeyse her diğer ölçüt, ABD’nin, bölgenin ve dünyanın daha kötü durumda olduğunu gösteriyor.”

İranlılar Trump’ı eziyor hatta trolllerin kralını bile trolleyerek. Başkanla “L.O.S.E.R.” diye acımasızca dalga geçiyor, Bibi kuklası olmakla ve Epstein dosyalarındaki dikkati dağıtmakla suçluyorlar. Trump’a hitaben viral olan bir İran rapinde çatışma şöyle tanımlanıyor:

“Göremediğin bir tuzak.

 Boş gururunun mezarlığına hoş geldin.”

Daily Show muhabiri Ronny Chieng, İran’ın meme savaşını kazandığını kabul ederek Trump hakkında şöyle dedi:

‘Bir cyberbully’yi (siber zorba) seçmenin ne anlamı var ki, eğer siber zorbalıkta bile berbatsa?”

İran Boğaz’da gücünü gösterince Trump, eski duruma dönmek için şimdi onunla pazarlık etmek zorunda kaldı. Gezegenin neredeyse ortaçağ gibi duran tuhaf bir köşesinde sıkışıp kaldı; geri, zalim bir teokrasinin yanı başında.

Oysa dünyanın petrolünün %20’den fazlasını taşıyan gemiler bu dar geçitten Arap Denizi’ne ulaşmak zorunda. Venezuela’daki macerasından sonra aşırı özgüven kazanan Trump, artık aklını kaçırmak üzere.

Wall Street Journal’da Josh Dawsey ve Annie Linskey’nin haberine göre, iki Amerikan pilotu vurulunca Trump o kadar sinirlendi ki “yardımcılarına saatlerce bağırdı.”

Geçen ay, rehineler ve 8 helikopterin kaybedildiği başarısız kurtarma operasyonu yüzünden Jimmy Carter gibi spirale girme tehlikesinden bahsetti.

Gazetecilik kariyerimin ilk büyük haberlerinden biri, 1981’de rehinelerin West Point’e dönüşünü izlemek için bir yıl boyunca rehinelerin ailelerini takip etmekti. Böylece İranlıların jujitsu taktiklerini ilk elden gördüm: 52 Amerikalıyı büyükelçilikte rehin tutarak Carter’ın başkanlığına, itibarına ve yeniden seçilme şansına baskı yaptılar.

Trump, Paskalya’da küfürlü bir paylaşım yaparak ve İran medeniyetini yok etmekle tehdit ederek İranlıları korkutmaya çalıştı. Ama İran, Afganistan ya da Irak değil. İran mollaları ve generalleri Boğaz’ın deneyimli savaşçıları.

Trump, Orta Doğu’daki tek iyi politikasını yani hızlı zafer hayali peşinde koşmamak ve bir kez daha “kan ve kum”a sürüklenmemek stratejisini terk etti.

İlk döneminde bunu küçümseyerek söylemişti.2016’da adayken Irak işgalini “büyük, şişman bir hata” olarak nitelendirmiş, Orta Doğu’yu istikrarsızlaştırdığını ve çok fazla para ve can kaybına mal olduğunu söylemişti.

Ama nefret uyandıran Bibi tarafından ayartılarak kan ve kum tuzağına düştü. W. Bush’un savaşa uydurma gerekçe bulma nezaketi varken, Trump Bibi’nin burnunun dibinden sürüklenerek bu işe girdi; Kongre’yi, müttefikleri ve birçok öfkeli MAGA taraftarını hiçe saydı.

Maggie Haberman ve Jonathan Swan’ın yakında çıkacak kitabı “Rejim Değişikliği: Donald Trump’ın Emperyal Başkanlığı”nda ortaya koyduklarına göre, Başkan Trump General Dan Caine’in İran savaşı uyarısını kulak arkası etti. General, bu savaşın silah stoklarını ciddi şekilde tüketeceğini ve Hürmüz Boğazı trafiğini tehlikeye atacağını söylemişti.

The Times’ın Perşembe günkü haberine göre ABD, Çin’le olası bir savaş için üretilen uzun menzilli gizli seyir füzelerinin yarısını (yaklaşık 1.100’ünü) harcadı.

Sinek kadar kısa dikkat süresine sahip başkan Truth Social’da şöyle yazdı: “Benim zamanım çok, ama İran’ın yok Saat işliyor!” Oysa zaman çizelgesini ve kendini kaybeden asıl kişi kendisi.

Emlak geliştiricisi olduğu dönemde “dürüst abartı” kullandığını söyleyen Trump, şimdi çılgın Truth Social paylaşımlarında, gazetecilerle yaptığı görüşmelerde ve röportajlarda abartılı olumlu beklenti kullanıyor.

Ekibi, yüksek benzin fiyatları ve ekonomiye odaklanamama yüzünden ara seçim felaketine razı olmuş durumda. Ve hâlâ o devasa balo salonuna dönüp duruyor. Washington Post analizine göre “Trump bu yıl günlerin yaklaşık üçte birinde balo salonundan bahsetmiş.” İran’la Gordiyon düğümü oluşturduktan sonra zihninde hoş bir kaçış noktası olmuş.

* Maureen Dowd (Pulitzer ödüllü köşe yazarı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/04/25/opinion/trump-iran-war-israel.html

Mimarlık insan korumuyor artık

Mimarlık tek başına çözüm değil. Bir yapının içinde bulunduğu toplum ne kadar kırılgansa, o yapı da o kırılganlıktan etkilenir. Şiddet, güvensizlik, belirsizlik… Bunlar mekânın dışında başlar. Ama mekân, bunların nasıl yaşanacağını belirler. Bu yüzden mimarlığın sorumluluğu büyüktür. Çünkü her şey bir mekânda gerçekleşir. Ve o mekânın nasıl tasarlandığı, yaşanan olayın sonucunu doğrudan etkiler. Bugün geldiğimiz noktada mimarlık şu soruyla yüzleşmek zorunda: Biz ne üretiyoruz? Bina mı, yoksa yaşam mı? Eğer ürettiğimiz şey insanı korumuyorsa, o yapı ne kadar başarılı sayılabilir?Çünkü en basit hâliyle gerçek şu: Mimarlık insanı korumuyorsa, aslında hiçbir şey yapmıyordur.

Bir bina sizi gerçekten korur mu?

Bu soru eskiden çok basitti. Mimarlık, insanı doğadan korumak için vardı. Yağmurdan, soğuktan, sıcaktan, rüzgârdan… Sonra şehirler büyüdü, yapılar çoğaldı ve mimarlık daha karmaşık bir rol üstlendi. Artık sadece doğadan değil, kaostan, yoğunluktan, belirsizlikten de koruması gerekiyordu. Ama bugün geldiğimiz noktada bu temel işlev yeniden sorgulanıyor. Çünkü etrafımızdaki mekânlar çoğalırken, güven duygusu aynı hızda artmıyor.

Bugün şehirlerde dolaşırken şunu fark etmemek mümkün değil: Binalar var, siteler var, rezidanslar var, güvenlikler var… Ama buna rağmen insanlar kendini güvende hissetmiyor. Çünkü mimarlık artık koruyan bir sistem olmaktan çok, üreten bir sektör hâline geldi. Hızlı, yoğun, sürekli çoğalan bir yapı üretimi var. Ama bu üretim sürecinde en temel soru çoğu zaman geri planda kalıyor: Bu yapı gerçekten insanı koruyor mu?

Depremlerde yıkılan binalar bu sorunun en sert cevabı. Bir yapının en temel görevi ayakta kalmaktır. Ama biz hâlâ bu en temel işlevi tartışıyoruz. Bu sadece teknik bir eksiklik değil; bir yaklaşım sorunu. Çünkü bir yapı tasarlanırken öncelik güvenlik değilse, sonuç da güvenli olmaz. Malzeme, maliyet, hız, metrekare… Bunların hepsi insanın önüne geçtiğinde mimarlık yön değiştirir.

Ama mesele sadece deprem değil. Kentin kendisi de artık koruyucu değil. Yoğunluk arttıkça hareket alanı daralıyor. Kaçış ihtimali azalıyor. Kamusal alanlar sıkışıyor. Bir kriz anında insanların nereye gideceği, nasıl hareket edeceği çoğu zaman belirsiz. Çünkü kent planlaması ile mimarlık arasındaki ilişki zayıflamış durumda. Her parsel kendi içinde çözülüyor ama bütün kayboluyor.

Bugün yapılan birçok yapı, bulunduğu bağlamdan kopuk. Aynı tip projeler farklı şehirlerde, farklı iklimlerde, farklı sosyal yapılarda tekrar ediliyor. Bu kopya yaklaşım, mimarlığı yerel bir çözüm üretmekten uzaklaştırıyor. Oysa koruyucu bir mimarlık, bulunduğu yere ait olmak zorundadır. İklimi bilmek, toprağı tanımak, kullanıcıyı anlamak… Bunlar olmadan güvenli bir yapı üretmek mümkün değildir.

Bir başka önemli mesele de güvenliğin mimari bir konu olarak ele alınmaması. Güvenlik genellikle sonradan eklenen bir katman gibi düşünülür. Kamera konur, güvenlik görevlisi eklenir, kapıya kartlı sistem yerleştirilir. Oysa bunlar güvenlik hissi üretir, gerçek güvenlik değil. Gerçek güvenlik, tasarımın içindedir. Görüş alanları, geçişler, sınırlar, yönlendirmeler… Bunlar doğru kurgulanmadığında, en pahalı güvenlik sistemleri bile yetersiz kalır.

Mimarlık yalnızca fiziksel bir kabuk değildir. Davranış üretir. İnsanların nasıl hareket edeceğini, nerede duracağını, nerede birikeceğini belirler. Bu yüzden yanlış bir plan sadece estetik bir sorun değildir; doğrudan risk üretir. Kör noktalar, kontrolsüz alanlar, sıkışık geçişler… Bunların hepsi kriz anında problem yaratır.

Bugün okullarda, sitelerde, kamusal alanlarda yaşanan güvensizlik hissi tam da buradan geliyor. Mekân var ama sistem yok. Yapı var ama kurgu yok. Her şey yerli yerinde gibi görünüyor ama bütün çalışmıyor. Bu da mimarlığın temel işlevinden uzaklaştığını gösteriyor.

Burada en kritik kırılma noktası şu: Mimarlık artık insan için değil, piyasa için üretiliyor. Satılabilirlik, hız ve maksimum alan kullanımı, tasarımın önüne geçiyor. Bu durumda koruma işlevi ikinci plana itiliyor. Çünkü koruma görünmezdir, satılmaz. Ama metrekare satılır. Cephe satılır. Manzara satılır.

Bu yüzden bugün mimarlık, görünür olanı güçlendiriyor ama hayati olanı zayıflatıyor.

Oysa iyi mimarlık tam tersini yapar. Görünmeyeni çözer. Riski azaltır. Kullanıcıyı korur. Sessiz çalışır ama hayati bir rol oynar. Bugün eksik olan da tam olarak bu: Sessiz ama güçlü bir koruma mekanizması.

Ancak şunu da kabul etmek gerekiyor: Mimarlık tek başına çözüm değil. Bir yapının içinde bulunduğu toplum ne kadar kırılgansa, o yapı da o kırılganlıktan etkilenir. Şiddet, güvensizlik, belirsizlik… Bunlar mekânın dışında başlar. Ama mekân, bunların nasıl yaşanacağını belirler.

Bu yüzden mimarlığın sorumluluğu büyüktür. Çünkü her şey bir mekânda gerçekleşir. Ve o mekânın nasıl tasarlandığı, yaşanan olayın sonucunu doğrudan etkiler.

Bugün geldiğimiz noktada mimarlık şu soruyla yüzleşmek zorunda: Biz ne üretiyoruz? Bina mı, yoksa yaşam mı? Eğer ürettiğimiz şey insanı korumuyorsa, o yapı ne kadar başarılı sayılabilir?

Çünkü en basit hâliyle gerçek şu: Mimarlık insanı korumuyorsa, aslında hiçbir şey yapmıyordur.

Turizm sezonu başlıyor

Savaş öncesinde -2025 yılında- konaklama sektörünün kullandığı, döviz kredilerinin miktarı % 75 oranında arrtı. İşletmelerin beklenen döviz gelirleri, artan girdi maliyetleri  ile karşılaştırıldığında, düşük kaldı. Önümüzdeki 2026 sezonu;  savaşın etkisiyle yükselen fiyatlar ve dış pazarda düşen talep yüzünden, çok daha zor geçeceğe benziyor. Örneğin 4 kat pahalılaşan jet yakıtı fiyatları, dış pazardaki Türkiye talebini daha kısa uçuş mesafesi bulunan ülkelere kaydırabilir.

Körfez Savaşı ABD-İsrail ikilisinin İran’a saldırılarıyla başladı. Saldıranlar savaşın kısa sürede sonlanacağı ve İran’da rejimin değişeceğine inanmış olmalılar. Çatışmaların beklenenden daha uzun sürdü. Küresel ekonomide şimdiden öngörülemeyen çapta büyük bir değişimin yaşanacağı gözleniyor.

Dünya dengelerinin bu denli sarsılması, Türkiye’de turizmi diğer sektörlerden daha fazla zorlayacaktır. Bazıları “varsayımda bulunmak için erken”, diyerek kamuoyunun karşısına çıkacaklar,  gözbağcılar daha ileri gidecek, Körfez’den kaçan potansiyelin, Türkiye’ye kayacağını bile dile getireceklerdir.

Savaşın olumsuz etkilerini bir yana bırakalım. Öncesinde turizmi etkileyen çok sayıda olumsuz gelişme yaşandı. Talep düştü. Nedenleri derinlemesine araştırılıp, gereken önlemler alınmadı. Tam tersine transit geçenler, yurtdışında yaşayan TC Yurttaşları, günübirlik bir kaç saatliğine giriş yapan alışverişçiler, turist sayıldılar.

Turizm gerilerken, sektörden -meslek örgütleri dahil- sorunları kamuoyu ile paylaşan, gerçekçi çözüm önerileri de duyulmadı. Sakinleştirilmiş  (!) ortamdan yüreklenen, yöneticiler ellerindeki medya gücüyle, toplumu başarı hikayelerine inandırdılar. Muhalif görünümlü bazı medya kuruluşları da gelişmelere seyirci kaldılar.

Gerçekte ekonomideki olumsuzluklardan, turizmin etkilenmesi kaçınılmazdı. Baskılanan döviz kurları ve yükseltilen faiz oranları, yönetimin enflasyonun düşeceğine ilişkin iyimser beklentilerini boşa çıkardı. İşletmelerin girdileri piyasa normallerinin çok üstünde arttı.

Düşük döviz kurları Türk Lirası kaynaklı yüksek girdi maliyetlerine bölündüğünde, ortaya çıkan  konaklama, yiyecek-içecek ve alışveriş fiyatları, rakip ülkelerdeki eşdeğer ürünlerin iki katına yaklaştı. Türkiye’de geçirilecek tatilin harcamaları, gelişmiş ekonomilere sahip kaynak pazar ülkelerin fiyatları ile yarışır hale geldi.

Bu süreçte kalıcı çözüm aramak yerine, çevremizdeki savaş ortamının talepteki gerilemeye neden olduğu öne sürülüyor. Düşüşün neden ve sonuçları ile yeterince ilgilenen, kişi ya da kuruluşlara pek raslanmıyor.

Bu ortamda yurtdışındaki medya kuruluşları ve son yılların en büyük iletişim ortamı konumundaki, sosyal medyada Türkiye’ye ilişkin haberler yoğunlaştı. Konu ve eleştiriler bizden çok kaynak pazar medyasında yer buldular.

Adıyaman’daki depremde (2024) aralarında 32 Kıbrıs’lı küçük yavrunun bulunduğu, 72 kişinin hayatlarını kaybettikleri, İSİAS Otel’in çökmesi , 78 yurttaşımızın can verdikleri, Bolu Kartalkaya Otelindeki yangını. Bizde gerçek sorumlular gizlenmeye çalışılırken, yurtdışında yapılan yorum ve değerlendirmelerde, yönetim ve denetim boşlukları öne çıkarıldı.

Yaşadığımız iki korkunç olay, günlerce yabancı medyada en çok okunan, haberler arasında yer aldılar.

Kaçak içki üretimi nedeniyle hayatlarını kaybedenlerin, ürpertici sayıları da olumsuzluğu etkiledi. Turist getiren, yüksek kapasiteli tur operatörleri sigorta şirketlerinin uyarılarını, yolcularına duyurmak zorunda kaldılar. “Türkiye’de konaklama hizmeti veren anlaşmalı tesislerimiz dışında, mümkünse alkollü içki tüketmeyin”.

İstanbul’da taksiye binerseniz, şoförden önce ödeyeceğiniz miktarı öğrenin. Taksimetreyi kesinlikle açtırın. Kredi kartı ile ödeme yapmayın! Kart şifrenizin kopyalanma ve hesabınızdan fazla para çekilme olasılığını unutmayın!

Yukarıdaki örnekleri çoğaltmak mümkün, şimdilik bir yana bırakalım..

Savaş öncesinde -2025 yılında- konaklama sektörünün kullandığı, döviz kredilerinin miktarı % 75 oranında arrtı. İşletmelerin beklenen döviz gelirleri, artan girdi maliyetleri  ile karşılaştırıldığında, düşük kaldı.

Önümüzdeki 2026 sezonu;  savaşın etkisiyle yükselen fiyatlar ve dış pazarda düşen talep yüzünden, çok daha zor geçeceğe benziyor. Örneğin 4 kat pahalılaşan jet yakıtı fiyatları, dış pazardaki Türkiye talebini daha kısa uçuş mesafesi bulunan ülkelere kaydırabilir.

Başka bir neden ise AB Pazarında Türkiye’yi dışlamaya dönük siyasal tutumun belirginleşmeye başlaması. Bu ülkelerin kamuoylarında AB Yönetimini haklı gösterecek, eğilimler küçümsenmemeli. Yasaklar, seçilmiş yerel yöeticilerin süreklki tutuklanmaları, siyasalaşmış yargı ve düşünce özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar da tüketicileri karar verme sürecinde başka alternatiflere yöneltebilir.

Bu süreçte bazı turizm meslek örgütlerinin, talepteki düşüş eğilimlerini salt Türkiye’nin  savaşın merkezinde gibi algılanmasına bağlayan açıklamaları, gerçeğin ne denli uzağında konumlandıklarını gösteriyor.

Güvenli mekân nerede?

Bugün geldiğimiz noktada mimarlık artık şu soruyla yüzleşmek zorunda: Bir yapı sadece güzel ve işlevsel olduğu için yeterli midir? Yoksa aynı zamanda koruyucu olmak zorunda mıdır? Bu soru, mimarlığın yönünü belirleyecek kadar önemlidir. Çünkü artık mesele sadece tasarım değil, sorumluluktur. Bir mimar bir plan çizdiğinde sadece duvarları yerleştirmez. Aynı zamanda insanların nasıl hareket edeceğini, nasıl karşılaşacağını, nerede duracağını, nerede güvende hissedeceğini belirler. Bu nedenle mimarlık, düşündüğümüzden çok daha fazla sorumluluk taşır. Ve en basit hâliyle mesele şudur: Bir mekân, içindeki insanı koruyamıyorsa, o mekân ne kadar başarılı sayılabilir?

Bir mekân gerçekten ne kadar güvenlidir? Bu soru uzun yıllar boyunca mimarlığın merkezinde yer almadı. Daha çok estetik, fonksiyon ve kullanıcı deneyimi üzerinden tartışıldı. Oysa son günlerde yaşananlar, bu sorunun artık ertelenemeyeceğini gösteriyor. Çünkü mesele yalnızca bir yapı üretmek değil, o yapının içinde hayatın nasıl var olacağını belirlemek.

Bir okul, bir çocuğun en güvende olması gereken yerdir. Aileden sonra gelen en temel korunaklı alan olarak görülür. Çocuklar oraya sadece eğitim almak için değil, aynı zamanda sosyalleşmek, kendilerini ifade etmek ve dünyayı tanımak için gider. Ama bu en temel kabul artık sorgulanıyor. Çünkü yaşanan olaylar bize şunu gösterdi: Bir mekânın “okul” olması, onun otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmiyor.

Mimarlık çoğu zaman tarafsız bir alan gibi düşünülür. Sanki sadece fiziksel bir kabuk üretir ve içindeki yaşamdan bağımsızdır. Oysa bu doğru değildir. Mekân tarafsız değildir. Mekân davranışı yönlendirir, sınırlar çizer, hareketi kurgular ve en önemlisi bir kontrol alanı oluşturur ya da oluşturamaz. Bu nedenle bir yapının içinde yaşanan hiçbir şey, o yapının tasarımından tamamen bağımsız değildir.

Bugün Türkiye’deki birçok okul yapısına baktığımızda hâlâ geçmişin güvenlik anlayışıyla tasarlanmış mekânlar görüyoruz. Açık girişler, kontrolsüz geçişler, tanımsız sınırlar… Bu yaklaşım, bir dönem için yeterliydi. Çünkü tehdit algısı farklıydı. Ancak artık dünya değişti. Şiddet yalnızca dışarıdan gelen bir risk olmaktan çıktı. Bazen içeriden, bazen beklenmedik bir yerden ortaya çıkabiliyor. Bu da mimarlığın güvenlik kavramını yeniden düşünmesini zorunlu hâle getiriyor.

Bir okul sadece dersliklerden ibaret değildir. Giriş alanı, koridorlar, bahçeler, merdivenler, geçiş noktaları… Bunların her biri bir sistemin parçasıdır. Bu sistem doğru kurgulanmadığında, mekân zayıflar. Örneğin bir okulun giriş noktası, sadece fiziksel bir kapı değildir. O kapı, içerisi ile dışarısı arasındaki en kritik sınırdır. Eğer bu sınır net değilse, mekânın güvenliği de net değildir. Aynı şekilde iç mekândaki görüş alanları, kör noktalar, yön bulma kolaylığı ve kaçış rotaları da sadece mimari detaylar değil, doğrudan güvenlik unsurlarıdır.

Ancak Türkiye’de bu tür konular genellikle tasarım sürecinin merkezinde yer almaz. Güvenlik çoğu zaman sonradan eklenen bir unsur gibi düşünülür. Kamera konur, güvenlik görevlisi yerleştirilir, kapıya kontrol noktası eklenir. Oysa bu yaklaşım sorunu çözmez, sadece erteler. Çünkü eğer bir mekân baştan güvenli kurgulanmamışsa, sonradan yapılan müdahaleler yüzeysel kalır.

Burada mimarlığın en zor meselesi ortaya çıkar: açıklık ve kontrol arasındaki denge. Modern eğitim yapıları genellikle açık, erişilebilir ve sosyal etkileşimi destekleyen alanlar olarak tasarlanır. Bu yaklaşım doğrudur, çünkü eğitim sadece kapalı sınıflarda gerçekleşmez. Ama bu açıklık, kontrolsüzlükle karıştırıldığında risk üretir. Çok açık bir mekân denetlenemez hâle gelir. Çok kapalı bir mekân ise baskıcı olur. Okul bir hapishane değildir, ama sınırsız bir alan da olamaz. Bu yüzden mimarlık burada ince bir denge kurmak zorundadır.

Güvenli ama özgür, kontrollü ama baskıcı olmayan, görünür ama kapatılmamış mekânlar üretmek… Bu kolay bir hedef değildir. Ama artık kaçınılmazdır. Çünkü mimarlık yalnızca normal zamanlar için değil, kriz anları için de düşünülmek zorundadır. Bir okul sadece dersin işlendiği bir gün için değil, beklenmeyen bir durum için de hazırlıklı olmalıdır. Kriz anında yön bulma, hızlı tahliye, güvenli toplanma alanları gibi unsurlar tasarımın ayrılmaz parçası hâline gelmelidir.

Ancak bütün bunları konuşurken önemli bir gerçeği de göz ardı etmemek gerekir. Mimarlık tek başına çözüm değildir. Bir mekân ne kadar doğru tasarlanırsa tasarlansın, içinde bulunduğu toplumsal yapıdan tamamen bağımsız olamaz. Şiddet, duvarların içinde başlamaz. Daha önce başlar, daha derin bir yerde birikir. Ailede, sosyal çevrede, bireyin iç dünyasında… Mekân sadece o birikimin ortaya çıktığı yer olur.

Bu nedenle mesele sadece mimari değildir. Ama mimarlık bu meselenin önemli bir parçasıdır. Çünkü her şey bir mekânda gerçekleşir. Ve o mekânın nasıl tasarlandığı, yaşanan olayın boyutunu doğrudan etkileyebilir.

Bugün geldiğimiz noktada mimarlık artık şu soruyla yüzleşmek zorunda: Bir yapı sadece güzel ve işlevsel olduğu için yeterli midir? Yoksa aynı zamanda koruyucu olmak zorunda mıdır? Bu soru, mimarlığın yönünü belirleyecek kadar önemlidir. Çünkü artık mesele sadece tasarım değil, sorumluluktur.

Bir mimar bir plan çizdiğinde sadece duvarları yerleştirmez. Aynı zamanda insanların nasıl hareket edeceğini, nasıl karşılaşacağını, nerede duracağını, nerede güvende hissedeceğini belirler. Bu nedenle mimarlık, düşündüğümüzden çok daha fazla sorumluluk taşır.

Sonuçta şu noktaya geliyoruz: Güvenlik bir ekipman meselesi değildir. Bir tasarım meselesidir. Ve bu tasarım sadece fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal bir tasarımdır.

Ama en basit hâliyle mesele şudur: Bir mekân, içindeki insanı koruyamıyorsa, o mekân ne kadar başarılı sayılabilir?

Türkiye Sanat Tarihi’nde bir boşluğu doldurmak: 19.yüzyıl sonu 20.yüzyıl başı Osmanlı Sanat Tarihi’nde Ermeniler

Osmanlı ve Türkiye sanat tarihi yazımındaki ideolojik boşlukları ve "sessizleştirilmiş" Ermeni sanatçıların rolünü merkezine alan bu metin; milliyetçi tarih anlatılarının dışladığı ressam, mimar, fotoğrafçı ve zanaatkârların toplumsal bellekteki yerini iade etmeyi amaçlayan disiplinlerarası bir eleştiri sunmaktadır. Sanat tarihini saray çevresi ve resmi kurumların dışına çıkararak taşra fotoğrafçılığı, sözlü tarih ve kişisel anlatılar üzerinden yeniden kurgulayan çalışma; Panos Terlemezian ve Balyan Ailesi gibi figürlerin kimliklerinin nasıl dönüştürüldüğünü veya görmezden gelindiğini çarpıcı belgelerle ortaya koymaktadır.

Études Arméniennes Contemporaines dergisinin[i] Vazken Khatchig Davidian editörlüğündeki 2015/6 tarihli, ‘Towards Inclusive Art Histories: Ottoman Armenian Voices Speak Back’ başlıklı sayısı Osmanlı sanat tarihinin yazımında Ermeni sanatçıların rolünün göz ardı edilmesi meselesini işliyor. Davidian, ‘Reframing Ottoman Art Histories: Bringing Silenced Voices Back into the Picture’ başlıklı giriş yazısında Osmanlı sanat tarihine farklı bir bakış açısı getirilmesi gerektiğini ileri sürüyor.[ii] Garo Kürkman’ın ‘Osmanlı İmparatorluğunda Ermeni Ressamlar’ isimli iki ciltlik kitabının[iii] değişik yaklaşımları tetiklediğini yazan Davidian, kitabın yayın tarihi 2004 yılına kadar kaleme alınan Osmanlı sanat tarihine dair metinlerde Ermeni sanatçıların göz ardı edildiğini vurguluyor. Milliyetçi tarih yazımının Osmanlı Ermenilerini reddettiğini, çok gerekirse, Rus Ermeni sanatçılara değindiğini belirten yazar, Osmanlı Ermenisi ressamlar, mimarlar, fotoğrafçılar, heykeltraşlar, dekoratörler, zanaatkârlar, koleksiyonerler, sanat tacirlerinin yer almadığı bir Osmanlı sanat tarihinin savunulamaz olduğunu belirtiyor. 19.yüzyıl Osmanlı Batılılaşması’ndan günümüze Türkiye sanatını bir bütün olarak ele alan Sezer Tansuğ’nun ‘Çağdaş Türk Sanatı’ başlıklı kitabında 19.yüzyıl Osmanlı sanatından bahsedilirken azınlık topluluklarına mensup sanatçılara yalnızca bir sayfa değinilmektedir.[iv]  Kitabın başlığındaki ayrımcı tutum doğal olarak metnin içeriğine de yansımıştır. Türkiye sanat tarihi kanonuna katkıda bulunan en önemli yayınlardan biri olan Tansuğ’nun metni üzerinden Davidian’ın haklılığı ortaya çıkmaktadır. Davidian, Ermeni milliyetçi sanat tarihi yazımında da benzer bir sorun olduğunu, örneğin Arshag Fetvadjian, Panos Terlemezian gibi sanatçıların Osmanlı kimliklerinin unutturulmaya çalışıldığını yazıyor. Editör, derginin bu sayısının gayesinin 19. yüzyıl ve erken 20.yüzyıl Osmanlı sanat tarihinde Ermeni sanatçıların rolünü, 1915 Büyük Felaketi'nin etkisini göz önünde bulundurarak- yeniden vurgulamak olduğunu belirtiyor.

David Low, ‘Photography and the Empty Landscape: Excavating the Ottoman Armenian Image World’ isimli makalesinde, 2015 yılında tamamladığı ‘Ermeni Soykırımını Çerçevelemek: Fotoğrafçılık ve Osmanlı İmparatorluğunu Yeniden Görselleştirmek, 1878-1923’ başlıklı doktora tezini esas alarak Osmanlı fotoğrafçılık tarihine farklı bir bakış açısıyla yaklaşıyor.[v] Yazara göre Osmanlı fotoğrafçılık tarihi eksik ele alınarak taşra fotoğrafçılığı göz ardı edilmiştir. Oysa 1915 öncesinde, Ermenilerin ağırlıkta olduğu taşra fotoğrafçılığı üzerinden başka bir tarih yazılabilir. Osmanlı fotoğrafçılık tarihi ağırlıklı olarak İstanbul ve Kudüs, Filistin, Mısır bölgeleri üzerinden oluşturulmuştur. İstanbul’daki Ermeni fotoğrafçılar, Grand Rue de Péra’da yoğunlaşan atölyeleri işletirlerdi. Devlet için çalışanlar daha ziyade Osmanlı’nın batılılaşan yüzünü konu olarak seçerlerken Kudüs, Filistin, Mısır gibi bölgelerde faaliyet gösterenler Batılı gezginlerin oryantalist taleplerini karşılarlardı. Low, konvansiyonel sanat tarihsel yaklaşımın yalnızca bu bölgeleri çerçevesi içine aldığını, oysa özellikle Osmanlı’nın taşra bölgelerindeki Ermeni cemaatleri içinde yoğun bir fotoğraf üretimi olduğunu iddia ediyor. Yazara göre, taşra fotoğrafçılık tarihi, kentlerdeki fotoğraf faaliyetlerinin tarihinden farklı olarak geleneksel sanat tarihi yöntemleri ile değil sözlü tarih, anı kitapları vs. gibi yöntemlerin, araçların üzerinden yazılmalıdır.  Makalede alıntılanan Nancy Micklewright’a göre Osmanlı’daki birçok farklı topluluk, spor takımlarını, müzik gruplarını, mezuniyet sınıflarını vs. fotoğraflayarak toplumsal kimliklerini belgeliyorlardı. Low, Micklewright’ın tespitinden yola çıkarak bir fotoğraf üzerinden Kharpert’deki (Harput) Ermeni cemaatinin 1915’de sona eren tarihini inceleyerek fotoğrafçılık tarihi ile toplumsal tarihi bir araya getiriyor. Raymond Kévorkian, ‘Ermeni Soykırımı’ isimli kitabında Harput’un bağlı olduğu Mamuret-ül Aziz (Elazığ) Eyaleti’nin 1915 öncesindeki toplumsal durumuna değinir: “Vilayet, bölgenin tarımsal üretiminin büyük bir kısmını sağlayan bir köylü çoğunluğunu; yerel piyasanın hemen hemen tamamını denetleyen geniş bir zanaatkâr ve tüccar kesimini ve nihayet çoğunluğu Harput’taki Amerikan Yeprad Koleji’nde ya da Merkez Ermeni Koleji’nde eğitim görmüş ciddi bir aydın sınıfını barındırıyordu… Bölgenin, çoğunluğu Amerika Birleşik Devletleri’ne yerleşmiş 26.917 Ermeni göçmeniyle bağlarının kesintisiz devam etmesi Ermeni toplumunun, en azından şehirlerde hızla modernleşme nedenlerinden biridir.”[vi] David Low, Kharpert’de çekilmiş bir grup fotoğrafını temeline alarak, kompozisyonda görülen yazar Tlgadintsi ve fotoğrafı çeken atölyenin sahibi Soursourian Ailesi üzerinden kentin sosyal tarihini ve 1915 yılındaki etnik temizlik politikalarının kente nasıl yansıdığını anlatıyor.

Gizem Tongo, ‘Artist and Revolutionary: Panos Terlemezian as an Ottoman Armenian Painter’ başlıklı makalesinde ressam Terlemezian’ın (1865-1941)  II. Abdülhamid’in baskıcı rejimi ve 1915’deki etnik temizlik siyasetine karşı olan tavrını ve bu dönemdeki (1885-1915)sanatını inceliyor.[vii] Van doğumlu Terlemezian, II.Abdülhamid’in rejimi sırasında, sürgünde yaşadığı St.Petersburg’da akademik sanat eğitimi almış daha sonra eğitimine Paris’teki Académie Julien’de devam etmiş, ilerleyen yıllarda Paris, Tiflis, Münih, İstanbul, New York, Erivan gibi kentlerde eserlerini sergilemiş, yaşadığı dönem içinde uluslararası sanat dünyası içinde ismini duyurmuş bir ressamdır. Resimlerinde sıklıkla gezdiği Anadolu, Kafkasya, Avrupa’dan manzara ve kırsal yaşam konularını işleyen sanatçı, sanat tarihçileri tarafından 19.yüzyıl’da ortaya çıkmış Realizm akımının bir temsilcisi olarak değerlendiriliyor. Osmanlı Devleti’nin 1915’de yürürlüğe koyduğu etnik temizlik siyaseti sırasında Van’daki ayaklanmanın askeri liderlerinden biri olan Terlemezian, sağ kurtularak savaş bitene kadar Kafkaslar’da kalmıştır. Savaş sonrasında İstanbul’a gelen ressam kısa bir süre kentte yaşadıktan sonra New York’a yerleşir. 1928’de Sovyet Ermenistan’ına gidip ressamlığa devam eden Terlemezian, Ermeni sanat tarihçileri tarafından Ermeni sanat tarihinin en önemli ressamlarından biri olarak değerlendiriliyor. Sanatçının eserlerinin önemli kısmı günümüzde Ermenistan Ulusal Galerisi’nin koleksiyonunda bulunuyor. Gizem Tongo’nun makalesinin en dikkat çeken yanı Terlemezian örneği üzerinden Türkiye’deki ve Ermenistan’daki sanat tarihçiliğini değerlendirmesi. 1920’de kurulan Sovyet Ermenistan’ında (1920-1991) sanat tarihçilerinin sanatçıları ‘Ermeni’ yerine ‘Osmanlı Ermenisi’ veya ‘Rus Ermenisi’ olarak nitelendirdiklerine değinen Tongo, 1991’den sonra bunun ‘Ermeni’ olarak değiştiğini belirtiyor. Nitekim Terlemezian, 1928’de Erivan’a yerleştiğinde sanat yazarları kendisinden ‘Rus Ermeni sanatçısı’ olarak bahsediyorlar. Eghishe Martikyan, 1964 tarihinde yazdığı monografide Terlemezian’ın sanat hayatını Sovyet öncesi-Sovyet sonrası olarak ikiye ayırıyor ve sanatçının Ermeni kimliğinden ziyade, Sovyet sanatının gelişimindeki öneminden bahsediyor. 1915’in 50.yıldönümünde, 24 Nisan 1965’de, Erivan’da binlerce Ermeni’nin meydanlarda gösteri yapması, Sovyet sistemi içinde Ermeni milliyetçiliğinin kendini belirgin olarak ilk kez gösterdiği tarihi bir olay olması nedeniyle Ermenistan tarihi için bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Bu tarihten sonra Terlemezian’ın sanatçılığının yanı sıra Van’daki askeri liderliği nedeniyle siyasi kimliği de vurgulanmaya başlıyor. Örneğin Gürgen Mahari’nin 1915 Vanı’nı konu alan 1967 tarihli ‘Yanan Bağlar’ isimli romanında Terlemezian’dan kahraman olarak bahsediliyor. Sovyet Ermenistanı’nın 1991’de sona ermesiyle birlikte sanat tarihçileri farklı bir Ermeni sanat tarihinin yazımına koyuluyorlar ve Terlemezian, ‘Osmanlı Ermeni sanatçısı’ veya ‘Sovyet sanatçısı’ değil ‘Ermeni sanatçısı’ olarak nitelendiriliyor. Şüphesiz ki sanatçı 1991’den sonra Sovyet sanatı içerisinde değil modern Ermeni sanatı içerisinde yer almaya başlıyor. Tongo, Terlemezian’ın Türkiye’deki ‘resmi’ sanat tarihi tarafından ise görmezden gelindiğini belirterek makalesinde bunun nedenlerine dair ilginç bir belgeden bahsediyor. Buna göre, 2001’de açılan Osmanlı Arşivleri’ndeki bir belgede Terlemezian için “Van’da cinayetlere karışan Ermeni fesatçı” tabirine rastlanıyor. Batılılaşma dönemi Osmanlı sanat tarihi bugüne kadar daha ziyade saray çevresi ve 1882’de Osman Hamdi Bey tarafından kurulan Sanâyi-i Nefîse Mektebi ekseninde yazılmıştır. Tongo’nun metni ise bu tarihin kapsamını genişleterek toplumsal ve siyasi boyutunu vurguluyor. Tongo’nun 19. yüzyıl Osmanlı sanat tarihinin bugünkü durumuna dair yaptığı tespit de önemli. Garo Kürkman, Mayda Saris[viii], Vazken Khatchig Davidian gibi sanat tarihçilerinin Osmanlı Ermenilerinin sanatına dair araştırmaları önemli bir eksiği kapatırken aynı dönemde yaşamış Rum, Levanten, Yahudi gibi azınlıklara mensup sanatçılara dair araştırmaların eksikliği devam ediyor.

Eray Çaylı, ‘Accidental Encounters with the Ottoman Armenians in Contemporary Turkey’ başlıklı yazısında, geç 19.yüzyıl ve erken 20.yüzyılda Osmanlı Ermenileri’ne uygun görülen zulmün geçmişte yaşanmış bir travmadan ibaret olmadığına, farklı alanlarda kazara ortaya çıkan karşılaşmalarla günümüze de yansıdığına hatta geleceğe de uzanacağına dair bir tespite yer veriyor.   Çaylı, bu tespitini antropolog Rosalind Morris’in ‘accident’ (kaza, tesadüf, beklenmedik olay) kavramı üzerinden açıklıyor. Kazara ortaya çıkan karşılaşmaların aktörleri ise yaşayan insanlar, kemikler, binalar, ağaçlar, nehirler, dağlar, taşlar, vadiler, fay hatları vs. Nitekim Çaylı yazısına fay hatlarının neden olduğu karşılaşmalardan örnekler vererek başlıyor. 2011’de Van’da gerçekleşen depreme dair haber ajansı Reuters’in dünyaya geçtiği haberde, I.Dünya Savaşı esnasında bölgede yaşayan Ermenilerin katliama uğradığı veya tehcire maruz kaldığına dair bir bilginin yer alması, ilerleyen dönemdeki enkaz kaldırma çalışmalarında Müslümanlaşmış Ermenilerin şapellerine dair buluntulara rastlanması kazara karşılaşmalara örnek olarak gösteriliyor. Fay hattının aktör olduğu kazara karşılaşmalara dair diğer bir örnek ise 1939 Erzurum Depremi’nde bölge halkının yaşadıkları felakete Ermenilerin lanetinin neden olduğuna inanması. 1983 Erzurum-Kars Depremi’nde de bölge halkında benzer bir inanış söz konusuyken Çaylı’ya göre farklı bir karşılaşmaya daha rastlanıyor. Buna göre deprem neticesinde ayakta kalan binaların genellikle Ermeni yapıları, yıkılanların ise daha yeni bir tarihe ait olması, Ermenilere uygulanan zulüm politikalarının mimarlıkta yarattığı yozlaşmaya ve yetersizliğe işaret ediyor. Çaylı, 2012’de Diyarbakır’dayken yaşadığı bir karşılaşmaya daha değiniyor. Diyarbakır Suriçi’nde bir müze inşaatının temel kazısı esnasında birçok kemiğe rastlanması üzerine bölgedeki sivil toplum kuruluşları teyakkuza geçiyor. Buluntuların, JİTEM’in 1990’larda Kürtlere karşı giriştiği kanunsuz eylemlerin bir ispatı olabileceğine dair beklenti, kemiklerin büyük olasılıkla II.Abdülhamit’in görevlendirdiği, Kürtlerden oluşan Hamidiye Alayları’nın 1894-96 yılları arasında katlettiği Ermenilere ait olduğunun ortaya çıkmasıyla olumsuz sonuçlanıyor ve sivil toplum kuruluşları buluntulara dair ilgisini kaybediyor. Her ne kadar 1890’lar ile 1990’lar arasında herhangi bir ilgi olmamasına karşın Çaylı’nın bölgede konuştuğu insanlar bu olay üzerine Türkçe’de “ne ekersen onu biçersin” anlamına gelebilecek olan Kürtçe bir deyimi (Em şîv in, hûn jî paşîv) dillendiriyorlar.

Vazken Khatchig Davidian, ‘Imagining Ottoman Armenia: Realism and Allegory in Garabed Nichanian’s Provincial Wedding in Moush and Late Ottoman Art Criticism’ başlıklı yazısında ressam Garabed Nichanian’ın Osmanlı sanat tarihindeki yerini ve Osmanlı’daki Realizm akımının öncü isimlerinden biri olan, sanat eleştirmeni Levon Pashalian’ın sanatçı üzerine yazdığı metni inceliyor.[ix]

Alyson Wharton-Durgaryan, ‘The Unknown Craftsman Made Real: Sopon Bezirdjian, Armenian-ness and Crafting the Late Ottoman Palaces’ başlıklı makalesinde, Sultan Abdülaziz döneminde, İstanbul’da, Serkis Balyan’ın mimarlığında inşa edilen Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları’nda iç mimar ve mobilya tasarımcısı olarak çalışan Sopon Bezirdjian’ın kimliğinde 19.yüzyıl Osmanlı mimarisinde Ermeni mimar ve sanatçıların yerini konu ediniyor.[x]

Tarih yazımında, 19. yüzyıl Osmanlı mimarlığındaki Ermenilerin rolünün sürekli olarak görmezden gelindiğine değinen Durgaryan, Balyan Ailesi’nin bu alana olan katkılarının gizlenmeye çalışıldığını iddia ediyor. Yazar, 1981’de yayınlanan, Pars Tuğlacı’ya ait olan Balyan Ailesi isimli monografın Feridun Akozan gibi başka yazarlar tarafından yanlışlanmasını örnek olarak gösteriyor.

Londra’da yaşayan Türkiyeli Ermeni sanatçı Helin Anahit, ‘Gendered Narratives of Loss and Survival through Art Practice’ başlıklı yazısında, kendi erken dönem işlerini, felsefi, feminist ve psikoanalitik yaklaşımla, babanesinin hayat hikâyesi üzerinden anlatıyor/yorumluyor.[xi] Londra’da yaşayan diğer bir sanatçı Aikaterini Gegisian, ‘Female Photographic Representations in the Post-Ottoman Landscape: the Female Body as a Battleground of Imperialisms and Nationalisms’ başlıklı yazısında, ‘Osmanlı Kadını Olarak Otoportre’ (2012-2016) isimli işi[xii] üzerinden ‘Osmanlı kadını’ tabirini oluşturan unsurları irdeliyor.[xiii]

Études Arméniennes Contemporaines Dergisi’nin bu sayısı bugüne kadar gerek ideolojik gerek yetersiz kaynaklar yüzünden eksik ve hatalı yazılmış olan Türkiye sanat tarihinin yeniden ele alınmasına yönelik önemli katkılarda bulunuyor. Bir an önce Türkçe’ye çevrilerek yayınlanması Türkiye sanat tarihçiliği açısından önem taşıyor.

DİPNOTLAR

[i] Études Arméniennes Contemporaines Dergisi 2013’den beri senede iki kez yayınlanan, Raymond Kévorkian editörlüğünde akademik bir dergidir. Yayın kurulunda Boris Adjemian, Hourig Attarian, Talar Chahinian, Yaşar Tolga Cora, Vazken K. Davidian, Dzovinar Derderian, Laurent Dissard, Alexandra Garbarini, David Low, Stéphanie Prévost, Duygu Tasalp, Julien Zarifian  ( https://eac.revues.org/ )

[ii] https://eac.revues.org/854

[iii] KÜRKMAN, Garo; “Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Ressamlar”, İlke Basın Yayın.2008.

[iv] TANSUĞ, Sezer; “Çağdaş Türk Sanatı”, Remzi Kitabevi, 4.basım, s.39.1996.

[v] https://eac.revues.org/859

[vi] KÉVORKİAN, Raymond; “Ermeni Soykırımı”, çev.Ayşen Taşkent Ekmekçi, İletişim Yayınları,2015.

[vii] https://eac.revues.org/893

[viii] Mayda Saris’in yayınları arasında ‘İstanbullu Rum Ressamlar’ (çev: Anna Maria Aslanoğlu, Sylvia Zeybekoğlu, Birzamanlar Yayıncılık,2010) da bulunmaktadır.

[ix] https://eac.revues.org/907

[x] https://eac.revues.org/883

[xi] https://eac.revues.org/935

[xii] Sanatçının resmi web sitesi http://www.gegisian.com/ ‘da söz konusu işin açıklaması ve görselleri yer almaktadır.

[xiii] https://eac.revues.org/951

KAYNAKLAR

KÉVORKİAN, Raymond; “Ermeni Soykırımı”, çev.Ayşen Taşkent Ekmekçi, İletişim Yayınları.2015.

KÜRKMAN, Garo; “Osmanlı İmparatorluğunda Ermeni Ressamlar”, İlke Basın Yayın, 2008.

SARİS, Mayda; ‘İstanbullu Rum Ressamlar’,çev: Anna Maria Aslanoğlu, Sylvia Zeybekoğlu, Birzamanlar Yayıncılık.2010.

TANSUĞ, Sezer; “Çağdaş Türk Sanatı”, Remzi Kitabevi, 4.basım,1996.

Études Arméniennes Contemporaines Dergisi hem basılı hem de çevrimiçi olarak yayınlanmaktadır. Derginin 2015/6 sayısının çevrimiçi uyarlamasının temel alındığı bu metinde kaynak olarak  (https://eac.revues.org/854) adresi kullanılmıştır.

Not: Bu yazı daha önce Bilgi Üniversitesi tarafından yayınlanan Kültür Politikaları Yıllığı’nın (KPY) 2017 yılı sayısında yer almıştır.

Festival Filmleri 2: Göl bize ne anlatıyor?

Kısa bir süre içinde en iyi arkadaşlarımdan biriyle İsveç’te bir göl etrafında bisiklet festivalinde 25 bin kişiyle beraber pedal çevireceğiz ve hayatımıza bir çentik atacağız. Tam da başka bir filmde anlatıldığı gibi. Göl etrafında atılan bir tur sizi başladığınız yere geri getirir ama siz artık başlangıçtaki siz değilsinizdir. Bir gölün size anlatacağı hikayeler aslında sizin başkalarına bırakacağınız hikayelerdir.

Festival filmleri #2

Derler ki Bill Gates en az 2 yılda bir Kapadokya’ya gelir burada en az 2 gün kalırmış. Bu onun için bir arınma vesilesi olurmuş. Bu şehir efsanesi ne denli doğru bilmiyorum. Gerçekten bu dahi adam 2 yılda bir Kapadokya’yı ziyaret edip ruhunu temizliyor mu emin değilim. Ama ben tam da burada kastedileni İznik kasabası için yapıyorum.

İznik’e uzun süre gitmemek beni ruhsal olarak eksik bırakıyor. Belirli bir zaman sonunda eğer İznik’e gitmediysem bir şeylerin eksik kaldığını düşünmeye başlarım. Nitekim yakın zamanda kendimi yine buraya ulaştırdım ve Bu bana çok iyi geldi (https://cagatayarslanfilmlerhayatlar.blogspot.com/2026/04/iznik-nisan-2026.html). 

İznik bir göl şehridir. Bunun yanında tarihle doğanın en saf ve estetik halini buluşturur. İznik’de göl olduğu için mi şehir böyle güzelliklere sahiptir, yoksa böyle güzelliklere sahip olduğu için mi Gölü de insanı çeker bilmiyorum.

Ama İznik Gölsüz tahayyül edilmez.

İstanbul Festivalinin minimalist filmi Göl Hikayelerini izlerken aklıma İznik’in gelmesi de kaçınılmaz oldu. 4 hikayenin birbirine çok ince ve neredeyse görünmez ipliklerle bağlı olduğu bir film Göl Hikayeleri.

Göl Hikâyeleri (Sunfish & Other Stories on Green Lake, Sierra Falconer, 2025) Sundance’te dünya prömiyerini yapmış, Joanna Hogg’un uygulayıcı yapımcılığını üstlendiği bir Amerikan bağımsız filmi. İndiewire’ın 2025’in en iyi 25 bağımsız filmi arasında gösterdiği yapım, bir göl kenarındaki yaz boyunca geçen dört hikayeden oluşuyor (https://film.iksv.org/tr/kirkbesinci-istanbul-film-festivali-2026/gol-hikayeleri).

Göl bu hikayelerin hepsinde var tabii ki. Ancak hikayeler Gölden çok tabii ki insana dair. Her yaştaki ve her dertteki insan için Gölün anlamı değişiyor.

Hayatın başlarında 14 yaşın tereddütleri içindeyseniz Göl; zamanı ilerletmek için bir araca dönüşebilir. Hiç geçmeyen günler, hiç bitmeyen çocukluk için Gölde ve Gölle vakit geçirmek bir çaredir aslında. Ve artık hayatın son mevsimine girenler için de göl doğanın döngüsünü seyrederek ondaki yenilenmeye katılmak anlamına gelebilir. Yeni doğan bir ördek yavrusunu ya da başka su kuşlarını izleyerek hayatınıza anlam katabilir ve kendinizi hala bir şeyleri keşfediyor olarak görebilirsiniz.

Devam eden hikaye ise Göl kıyısında çokça karşılaşabileceğiniz yaz kamplarından birini resmeder. İyi bir müzisyen olmak için çabalamak çocuklukta başlayan bir mücadele gerektirir. Bu mücadelede asıl rakip ise bazen sadece insanın kendisidir. Daha iyi olmak için zorlanan benlik bir noktadan sonra kendini tartmayı da beceremez ve bu defa kendisini cezalandırır. Bu duygusal travma insanı bazen yok eder bazense en tepeye çıkarır. Yine de Göl eğlenceli bir yerdir ve tüm zorluklara rağmen yaz kamplarında insan iyi vakit geçirir.

Üçüncü hikayede tabi ki Göllerin olmazsa olmazı Göl Canavarları sahne alır. İskoçya’dan Van’a her gölün bir bilinmezi vardır. Bu devasa canlıyı bulmak ve onu sudan çıkarmak için çaba harcamak gerekir. Ama belki de asıl zorluklar ve asıl canavarlar suyun içinde değil hayatın kendisindedir. Hayal kırıklıkları, sağlık sorunları, bitmeyen para sıkıntıları. Bazen hayat bir anlık bir duygu yoğunluğunu yaşamak içindir. Hayatınıza bir çentik atmak için sınırı aşmanız gerekebilir. Ve o çentiği atarsın ve sonrasında her şey biter. O anı yaşamak yeterlidir. O kocaman Göl Canlısı ise seninle seni tam da bu ana ulaştırmak için kesişmiştir.

Son bölümde Gölün olmazsa olmaz küçük pansiyonlarından bahsediliyor. Bir gölün kıyısına kocaman bir otel yapmak Göle haksızlıktır aslında. Sapanca da güzel bir göldü ama o çevresine kadar kocaman oteller yaptılar ki artık tanınmaz halde. Tabii ki sadece oteller değil sorun. Çarpık yapılaşma, inşaat rantı vs. Umarım İznik hiçbir zaman öyle olmaz. Göldeki küçük pansiyonu işleten kardeşlerin güzel yemekler ve temiz kokan çarşaflar için gösterdikleri çaba tanıdık. Sivrisinekler, ay ışığında oturup geceyi dinlemek. Bir gölden daha fazlasını istemek göle haksızlıktır.

Kısa bir süre içinde en iyi arkadaşlarımdan biriyle İsveç’te bir göl etrafında bisiklet festivalinde 25 bin kişiyle beraber pedal çevireceğiz ve hayatımıza bir çentik atacağız. Tam da başka bir filmde anlatıldığı gibi (https://www.yeniarayis.com/yazi/yolda-olmak-turkiyeden-isvece-bisikletin-sosyolojisi-11325).

Göl etrafında atılan bir tur sizi başladığınız yere geri getirir ama siz artık başlangıçtaki siz değilsinizdir. Bir gölün size anlatacağı hikayeler aslında sizin başkalarına bırakacağınız hikayelerdir.

Karl Marx ve diyalektik materyalizm ilişkisi üzerine kısa anatomi (2)

Toplumsal dönüşümler sadece yavaş bir evrimle değil; niceliksel ekonomik birikimlerin yarattığı çelişkilerin devrimci bir sıçrayışla niteliksel bir kopuşa yol açmasıyla gerçekleşir. Marksist yaklaşımı önceki tüm felsefelerden ayıran temel fark, dünyayı yalnızca bilimsel olarak yorumlamakla yetinmeyip, onu diyalektik yasalar ışığında devrimci bir eylemle dönüştürmeyi amaçlamasıdır.

Marx'ın diyalektik maddeciliği, Hegel'in ortaya koymuş olduğu dizgeselleştirilmiş diyalektiğin bir bilimsel yöntem olarak tarihe toplumsal olgulara uygulanması görünümündedir. Marx bu diyalektik gelişim sürecini tarihin içeriğinde görmekte, diyalektik yasaları aynı zamanda tarihin içeriğinden çıkmaktadır. Marksist diyalektik anlayışın özünü oluşturan diyalektik çelişki, tarih ve toplum söz konusu olunca temelini her tarihsel dönemde egemen olan ve egemenlikten yoksun bırakılmış ya da sömürülmekte olan sınıflar arasında gösterir ve bu çelişki, kendini en belirgin biçimde ortaya koyan bu iki karşıt toplumsal sınıfın erek ve çıkarları açısından uzlaşmaz nitelikteki varlığında bulur. Marx'a göre tarihsel dönüşümün başlangıcını oluşturan sınıf olgusu, tarihsel bir dönem olarak toplumda var olan üretim gücü ve üretim ilişkilerinin belli bir aşamasına karşılık gelir. Üretim gücü ya da bir toplumda var olan üretici güçler bir başka deyişle kullanılan emek biçimi ve üretim sürecinde uygulanmakta olan teknik ve yöntemlerin tümü, işbölümü ve sınıfları ayrıştırdığı gibi, üretim ilişkilerinin de belirli bir biçim altında oluşmasına yol açar. İlkel toplumlarda bireysel ve toplumsal yaşamın sürdürülmesi için kullanılan "üretim" araçları ya da aletler ve buna dayalı üretim ilişkileri sınıflı bir toplumun oluşmasına başlangıçta izin vermez. Burada sorulması gereken soru, ilk sınıflı toplumun ve tarihin itici gücünün ne şekilde oluştuğu sorusudur.

İnsanlar sadece kendi yaşamlarını sürdürmek için doğaya uyum sağlamak ve egemen olmak için araçlar üretmekle kalmazlar, Marx'a göre, böylece aynı zamanda kendi bireysel ve toplumsal yaşamlarını da sürdürecek araçları da üretirler. Maddesel yaşamını sürdürmek için insanların kullanmış oldukları araçlar, diğer yandan insanlar arasında egemenlik ve buna bağlı üretim ilişkilerinin de ortaya çıkmasına yol açar. Bu nedenle Marx, tarihin ilk ilkel ortaklaşmacı sınıfsız toplumu dışında ve sınıfsız toplumun ortadan kalkmasıyla birlikte, tarihin başlatıcısı ve dönüşümünün temelini, egemenlik ilişkilerinden kaynaklanan sınıf mücadelelerinde görür.

İnsanlar tarihi yapabilmek için yaşayabilecek durumda olmalıdırlar. Varsayımdan işe başlamak zorundayız ama yaşayabilmek için her şeyden önce içmek, yemek, barınmak giyinmek ve daha bazı şeyler gerektir. İlk tarihsel olay bu gereksinimlerin sağlanmasını elverişli kılan araçların üretimi, maddi yaşamın kendisinin üretimidir ve bu, binlerce yıl önce olduğu gibi, bugün de insanları hayatta tutmak için günbegün, saatbessaat yerine getirilmesi gereken tarihsel bir olay, bütün tarihin temel bir koşuludur. İlk gereksinimin kendisi bir kere sağlandığında, onu sağlama işi ve bu sağlama işinden kazanılmış olan alet yeni gereksinmelere iter ve yeni gereksinmelerin bu üretimi, ilk tarihsel olaydır.

Marksist felsefede tarihi başlatan ve onu sürdürmekte olan ilk olay, insan tarafından gerçekleşen doğrudan doğruya maddesel yaşamın üretimidir. Marx'a göre, aynı zamanda insanlar kendi yaşamlarını sürdürebilmek için birtakım araçlar üretirlerken, kendilerini diğer varlıklardan farklı kılmış ve dolaylı olarak kendi gerçek maddesel yaşamlarını da üretmiş olurlar. Bu nedenle tarih, insanın belli bir zorunluluk altında, fakat kendi istencini aşan koşullar altında gerçekleştirdiği maddesel bir zorunluluk taşıyan eylemlerinin bir sonucudur.

Marx'ın tarih anlayışında, her toplumsal ve tarihsel dönem, o döneme damgasını vuran, o dönem içinde egemen olan ekonomik üretim, üretilen malların değişim ve paylaşım biçimi ve aynı zamanda bu ekonomik üretim biçimine dayanan ve ona uygun bir biçimde oluşmuş toplumsal örgütlenme biçimiyle açıklanır. Her dönem, kendi içinde var olan üretim biçimine dayalı ve üretim ilişkilerinin bir sonucu olmak üzere, mülkiyet biçimleri ve mülkiyet ilişkileri açısından karşıt sınıflar oluşturur. Toprağın ortak mülkiyetine dayanan ilkel kabile toplumunun dağılmasıyla tarihsel olarak ortaya aynı zamanda siyasal egemenlik ilişkisini de pekiştiren, mülkiyete dayalı ekonomik ya da üretim ilişkisi açısından sömüren ile sömürülen olmak üzere iki farklı karşıt sınıf çıkmıştır. Toprağa bağlı (feodal) mülkiyet ilişkisi ve üretim biçiminin bulunduğu toplumda, üretim araçlarının sanayileşme sonucu niteliksel değişimi ile birlikte, üretim araçları üzerindeki mülkiyet ve üretim biçimine bağlı olarak ortaya çıkan karşıt sınıflar arasındaki savaşım, yerini anamalcı toplum ya da toplumlarda farklı sınıflara bırakarak daha dayanılmaz bir noktaya ulaşmıştır.

Marx'a göre karşıt sınıflar arasında gerçekleşen bu uzlaşmaz mücadele, kendini tarihte, tarihin oluşum ve oluşturucu süreci olarak gösterir. Bu karşıt iki sınıf arasında gerçekleşen mücadele önce, ortak mülkiyetin ortadan kalktığı ilk sınıflı toplum olan eski köleci toplumda, efendi ile köle; toprağa bağlı toplumda, feodal bey ile toprağa bağlı serf; feodalizmin sonunun yaklaşmasıyla buna meslek örgütüne bağlı emek ustası ile topraktan kopuk halk da eklenmiştir. Son olarak bu mücadele, toprağa bağlı sınıfın ortadan kalkmasıyla kentsoylu toplumda, kentsoylu ile emeğini pazarlayan işçi sınıfı arasında gerçekleşmektedir. Tarihsel süreç içerisinde karşıt sınıflardan ezilen sınıf bir sonraki aşamada, kedisine karşıt sınıfla olan mücadelesinde, bu karşıt egemen sınıfa üstün gelerek tarihin diyalektik seyrine uygun kendi egemen sınıfını ve yeni egemen toplumu yaratmıştır. Fakat her egemen toplum ya da sınıf, kendi içinde kendine karşıt bir sınıfı yaratarak tarih sahnesinden çekilmek zorunda kalacaktır. Dolayısıyla, Marx'a göre, kentsoylu ya da üretim araçlarının mülkiyetini elinde bulunduran kentsoylu aynı zamanda anamalcı toplum da kendi karşıtını içinde barındırmaktadır. Kentsoylu sınıf her şeyden önce, kendi mezar kazıcılarını üretmektedir. Dünya tarihini, sınıf mücadelelerinin tarihi olarak yorumlayan Marx, ortaya koymuş olduğu maddeci belirlenimci düşünceden hareketle sonuçta bir kılgısal felsefe, bir eylem felsefesi ortaya koymuş olur.

Tarihsel maddecilik, tarihin bilimsel maddeci kavranışını gerçekleştiren bir kuram olmanın ötesinde, bu kuramın ortaya koyduğu gerçekliğe dayanarak, tarihi kendi diyalektik yasalarına bağlı kalarak dönüştürmeye olanak sağlayan bir felsefedir.

Marksist felsefenin bu yönü, onu kendinden önceki felsefelerden ayırır. Çünkü Marx, kendinden önceki filozofları, var olan gerçekliği ya da dünyayı sadece yorumlamakla yetindikleri için eleştirir ve kendi felsefesi için asıl önemli olanın var olan gerçekliği değiştirmek olduğunu bildirir. Marx için doğru bir kuram, yaşama uygulanabilir sonuçlar doğurduğu oranda ancak bir değer taşıyabilir. Böylece Marx'a göre, evrensel tarih, sınıf mücadelelerinin, daha doğrusu ekonomik toplumsal, maddesel temeller üzerinde yükselen ezilen sınıfların gerçekleştirdiği devrimci mücadelelerin tarihidir.

Sınıf mücadeleleri tarihi oluşturmakla birlikte, her tarihsel çağa damgasını vuran karşıt sınıfları oluşturan sınıfsal yapı, ekonomik üretimde kullanılan üretim araçları tarafından belirlenir. Belirli bir biçimde yapılanmış olan üretim güçleri ile üretim ilişkileri karşılıklı olarak birbirlerini koşullar ve destekler. Bir toplumun egemenlik ilişkisinin yapısını, açıkça o toplumda var olan maddesel üretim güçleri ve üretim ilişkilerinin durumu belirler. El aleti gücüyle çalışan bir topluluk, makine kullanan topluluktan tümüyle ayrı bir sınıflar arası ilişki ya da sınıf karşıtlığı yaratır. Bir toplumun oluşturduğu üretim yöntemi ya da üretici gücünün gelişimi, aynı zamanda sömüren ve sömürülen sınıflar arasındaki zorunlu bir biçimde oluşan uzlaşmaz karşıtlığı doğurmuştur. Anamalcı üretim biçimi, zaman içinde sermayenin birikmesi ve belli ellerde toplanmasına olanak kazandırırken, hiçbir sınır tanımayan kazanç amaçlı üretim, egemen sınıfın zararına ve yok olmasına yol açabilecek biçimde, karşıt toplumsal sınıfların gittikçe tümüyle ayrışmasına neden olmaktadır. Marx'a göre, "Burjuvazi çağının ayırt edici özelliği, sınıf çatışmalarını basitleştirmiş olmasıdır". Çünkü Marx açısından, kentsoylu toplumda başlangıçta anamalcı girişimci sınıfın dışında birbirinden farklı toplumsal katmanlar bulunsa da, sonuçta zaman içinde anamalcı ve işçi olmak üzere iki karşıt sınıftan birine katılmış olacaklardır. Bu keskin ve uzlaşmaz karşıtlık, işçi sınıfının mücadelesi ve başarısıyla son bulacaktır.

Bu tarihsel gelişim, Hegelci diyalektik tarih anlayışından farklı, sadece evrimsel değil, evrimsel olmaktan daha çok devrimsel bir nitelik taşımaktadır. Marksist devrim, aynı zamanda evrim sürecini de içermektedir. Çünkü diyalektik açıdan, nitel değişim olan devrim, nicel ya da evrimsel dönüşümler aracılığıyla hazırlanır. Toplumların niteliksel olarak dönüşümü, daha önceki toplumsal yapıdan kesin ve sonul nicel bir farklılaşmayı dile getirir. Toplumsal devrim, evrim sürecinin gerçekleştiremediği toplumsal kurumların köklü bir değişimiyle, evrim sürecinin tersine tarihsel süreçte ancak bir sıçramayla, niceliksel olanın nitel bir değişimi ve dönüşümüyle olur. Toplumsal tarih, Marx'a göre, diyalektik yasalar çerçevesinde oluşmaktadır. Sınıflar arasında diyalektik bir özellik ya da ayrım olarak karşıtların birliği ve savaşı ve sınıf mücadelelerinin bir sonucu olan toplumsal devrimler, niceliğin niteliğe geçişi ve "olumsuzlamanın olumsuzlanması" gibi diyalektik yasalarla açıklanır. Kısaca Marksist felsefe açısından, tarihsel süreç, diyalektik yasalar tarafından belirlenir ve dolayısıyla diyalektiğe uygun bir gelişim gösterir.

Kaynakça:

Marx, Karl-Engels, Friedrich (28.08.2019), Das Kapital (Karbon Kitaplar).

Marx, Karl (Nisan 2003), Kutsal Aile ya da Eleştirel Eleştirinin Eleştirisi (Sol Yayınları).

Bakandan beklediğimiz başka hassasiyetler de var

Sayın Gürlek'ten Gülistan Doku cinayeti konusunda gösterdiği siyasi iradeyi sürmekte olan toplum tarafından siyasi olarak algılanan davalardaki yaşanan uzun tutuklama başta üzere yaşanan de facto hukuksuzlukların ortadan kaldırılması konusunda da bekleme hakkımız olduğunu düşünüyorum. AYM ve AİHM kararlarına uyulması, Tayfun Kahraman, Can Atalay, Selahattin Demirtaş, Osman Kavala’nın bir an önce bu mahkeme kararları uyarınca tahliye edilmeleri konusunda hassasiyet bekliyoruz Eğer bu konularda kısa süre içinde bir adım atılmaz ise, Doku cinayeti konusunda atılan adımlar sembolik kalır.

Gülistan Doku’nun öldürülmesi üzerinden geçen 6 yıl sonra, rafa kaldırılan o dosya, kaldırıldığı raftan indi. Ve aradan geçen kısa sürede suçlu ya da suçluların bulunması için gösterilen çaba gerçekten takdire değer.

Bunun için Tunceli Cumhuriyet Başsavcısı Ebru Cansu’yu da, Adalet Bakanı Akın Gürlek’i de tebrik etmek gerekiyor.

Umarız Doku’yu öldüren kişi ya da kişiler, onlara yardım edenler, bugüne kadar delilleri saklayanlar dahil olmak üzere bu zincirleme kötülüğün parçası olan herkes hak ettiği cezayı alır.

Ancak hepimiz biliyoruz Doku cinayeti tek değil son yıllarda faili meçhul bırakılan.

Nitekim, Adalet Bakanı Gürlek’in açıklamalarından bakanlık bünyesinde 'Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı' kurulduğunu öğreniyoruz. Bu büronun son yıllarda kamuoyunda çok tartışılan ve failleri hala bulunmayan cinayetleri de sonuçlandırmasını aynı hızla bekliyoruz.

Rabia Naz, Rojin Kabaiş, Nadira Kadirova bunlardan sadece ilk aklımıza gelenler.

Bu ve benzer cinayetlerin faillerinin, azmettiricilerinin, failleri koruyanların ucu nereye giderse gitsin bulunması ve cezalandırılması bakanın en büyük sınavlarından biri olacaktır.

YAPILMASI GEREKENİN YAPILMASINDAN DUYULAN MEMNUNİYET

Farkındaysanız yukarıda hem Cumhuriyet Başsavcı’na hem de Adalet Bakanı’na Doku cinayeti konusunda gösterdikleri çaba için teşekkür ettim.

Sadece ben değil pek çok yorumcu gibi siyasiler ve vatandaşlar da benzer biçimde teşekkürlerini sundular.

Oysa bu insanlar sadece görevlerini yaptılar. Ve sadece görevlerini yaptıkları için teşekkür eder hale geldik yetkililer.

Eğer biz sadece görevlerini yaptıkları için teşekkür ediyorsak; bundan önce aynı görevde olan Tunceli Cumhuriyet Başsavcıları ve Adalet Bakanları’nın görevleri boyunca bu cinayetin aydınlatılamamasından dolayı bir sorumluluğu olmayacak mı?

Doku cinayetinde son 10 günden ortaya çıkanlar bile, zamanda yapıldığı söylenen soruşturmaların nasıl yapıl(a)madığını gösteriyor.

Şimdi soralım; dönemin savcılarını engelleyen kişi, kurum ya da güç, güçler kimlerdi?

Ya da dönemin Adalet Bakanları bu soruşturma için neden güçlü bir siyasi irade koymamışlardır?

Bir engelle mi karşı karşıyaydılar yoksa başka bir neden mi vardı?

Sonuçta bugün ortaya çıkanlar, 6 yıl boyunca bu görevde olan savcılara da bakanlara da hukuki ve siyasi bir sorumluluk yüklemesi ve bunun bir yaptırımının olması gerektiğini hatırlatıyor bize.

6 yıl boyunca yapılmayanı neden şimdi bir savcı ve bir bakanın siyasi iradesi ile ortaya çıkabiliyor?

CHP lideri Özgür Özel’in ifade ettiği gibi, bakanlık adına gazetecilere yollanan ve Bakan Gürlek’in siyasi iradesine vurgu yapan “bilgi notu” önceki dönemin Adalet Bakanlarına siyasi bir sorumluluk da yüklüyor. Ve bunun gereği olarak eski bakanlar toplumu ikna edecek birer açıklama yapmak zorundadırlar.

Tabi ki bu siyasi sorumluluk sadece savcı ve bakanların değil bir bütün olarak hükümetin yani yürütmenindir de.

Benzer bir açıklama ve özeleştirinin oradan da gelmesi gerekiyor.

PEKİ YA TAPULARDA SON DURUM NE?

Adalet Bakanı Gürlek’in Doku cinayeti konusunda gösterdiği siyasi iradeden dolayı tebrik ettik, teşekkürümüzü sunduk.

Bugüne kadar yapılmayanları yaptığı içindi bu teşekkür.

Sayın bakandan benzer bir duyarlılığı sürmekte olan toplum tarafından siyasi olarak algılanan davalardaki yaşanan uzun tutuklama başta üzere yaşanan de facto hukuksuzlukların ortadan kaldırılması konusunda da bekleme hakkımız olduğunu düşünüyorum.

Yargının bu kadar siyasallaştığı, yargı üzerinden ana muhalefet partisi CHP’nin hem yerelde hem merkezi olarak siyaseten felç edilmeye çalışıldığı bir siyasi iklimde yargının toplumsal güveni kazanması konusunda bakana çok daha fazla sorumluluk düşmektedir.

Yine AYM ve AİHM kararlarına uyulması, Tayfun Kahraman, Can Atalay, Selahattin Demirtaş, Osman Kavala’nın bir an önce bu mahkeme kararları uyarınca tahliye edilmeleri konusunda hassasiyet bekliyoruz Sayın Bakan’dan. 

Eğer bu konularda kısa süre içinde bir adım atılmaz ise, Doku cinayeti konusunda atılan adımlar sembolik kalır.

Trump İran’daki bu kaostan bizi nasıl çıkarabilir?*

Ateşkes sürse bile küresel ekonomide uzun vadeli zorluklar yaşanacak ve etkileri gecikmeli olarak ortaya çıkacak. Bu çukuru bu kadar derin kazmak zorunda değildik. Neyse ki küreği yere bırakmak, zor dersleri öğrenmek ve biraz daha alçakgönüllülükle uygulamak için hâlâ vaktimiz var.

İran İslam Cumhuriyeti ve onun şiddet dolu tahrikleri, tüm kariyerim boyunca başımın üstünde bir kılıç gibi asılı kaldı. 1979 sonunda rejim Amerikan Büyükelçiliği’ni rehin aldığında Dışişleri Bakanlığı sınavına girdim. 1983’te Beyrut’taki büyükelçiliğimizin korkunç bir şekilde bombalanmasıyla boğuştum. Otuz yıl sonra İran’la gizli nükleer görüşmeleri ben yürüttüm ve 7 Ekim’den sonra Orta Doğu’daki vekil güçleriyle mücadele ettim.

İran’la uğraşmak konusunda yıllar içinde, çoğu zaman zor yoldan olmak üzere pek çok ders aldım. Başkan Trump’ın İran’la kendi tercihiyle başlattığı savaş, geçmiş hatalarımızı göz önüne almadı ve kendi hatalarını da üzerine ekledi. Bombalar ve suikastlarla rejim değişikliği olacağını varsaydı. Taktik askeri başarıyı uygulanabilir bir strateji sandı. Politika tercihlerini “Başkanlık Ego’su” ve saray politikalarına göre yaptı.

Görüşmeleri anlık, düşünmeden ve plansızca yürüttü. Bu kendi kendine yapılan hatalar şimdiden büyük stratejik zarar verdi. Ancak kırılgan bir ateşkes uzatması yürürlükte ve görüşmelerin yeniden başlaması için cılız bir umut varken, zararı sınırlama şansı hâlâ var. Son sekiz haftadan çıkan üç temel ders, Bay Trump’ın Amerika’nın çıkarlarını kurtarmasına yardımcı olabilir.

Birincisi: Zor dış politika sorunlarını iyi yönetmek zaman ve sabır gerektirir. Bu ders ölüm kalım meselesi ya da zor tercihler yapmaktan kaçınmakla ilgili değil. Daha çok hem dış hem iç öncelikler açısından kabul edilebilir bir maliyetle neyi başarabileceğinizle ilgilidir. Diplomaside, özellikle acımasız, ideolojik ve köklü bir rejimle uğraşırken “mükemmel” nadiren seçenekler arasındadır. Liderliği hedef almak (baş kesmek) cazip bir kısayol gibi görünebilir ama bu yönetim İran’da çok kısa sürede gördü ki bu bir yanılsamadan ibaret.

Barack Obama’nın İran’la doğrudan diplomasi yürütme mantığı uzun vadeli oynamaktı: Tahran’ın en büyük riski olan nükleer silah edinme ihtimalini frenlemek, diğer tehditleri zamanla yumuşatmak ve İran halkının siyasi özgürlüklerini desteklemek bunun yöntemleriydi. Kendisinden önceki George W. Bush gibi Obama da savaşın risklerini ve ikincil, üçüncül sonuçlarını dikkatle inceledi ve bunların olası faydalardan çok daha ağır bastığına karar verdi.

Bay Trump ise Haziran 2025 savaşı ve geçen kış Venezuela operasyonundaki “başarı” hissinden cesaret alarak bambaşka ve trajik bir tercih yaptı. Devlet yönetiminde “yeniden başlama” şansı yoktur. Ancak yönetim öncelikleri belirleyebilir, odaklanabilir ve “hızlı çözüm” bağımlılığını aşabilirse, İran’ın komşularına, Amerika’ya ve dünyaya yönelik en acil tehlikelerini giderme konusunda hâlâ dışardan müdahalenin katkı sağlama ihtimali vardır.

İkincisi: ABD ulusal güvenlik araçlarının tamamını kullanmanın yerini hiçbir şey tutmaz. Diplomaside askeri ve ekonomik kaldıraç olmadan çok ilerleyemezsiniz. Ama sabırlı, titiz diplomasi, iyi ve politika yapıcılar tarafından ciddiye alınan istihbarat desteği olmadan sadece kuvvet de nadiren sonuç verir. Müzakereler de dikte etmekten ibaret değildir. Neredeyse her zaman karmaşık, uzun soluklu bir “ver-al” sürecidir; uzmanlık önemlidir ve pek çok farklı baskı noktası aynı anda kullanılır.

Eğer ateşkes sürerse, nükleer mesele ve Hürmüz Boğazı olmak üzere iki temel konuda müzakereler için bu çok kritik olacak. İyi bir anlaşmanın kalbinde şunlar olmalı:

Çok sıkı nükleer denetimler,

Uranyum zenginleştirmeye uzun süreli moratoryum,

Tahran’ın mevcut zenginleştirilmiş uranyum stokunun ülke dışına çıkartılması veya seyreltilmesi.

Bunun karşılığında İran’a somut yaptırım indirimleri. Boğazın yeniden açılması konusunda ise kıyıdaş devletler ve diğer küresel oyuncuların katılacağı bir anlaşma, serbest geçişi kalıcı olarak koruyabilir, mayın temizleme ve ekonomik toparlanma için gelir yaratabilir. İran’a “geçiş ücreti” koyma imkânı vermek Amerikan çıkarlarına aykırı olacaktır.

ABD’nin elinde güçlü kartlar var ama kalıcı bir anlaşma, hayal gücünün yanında müttefik ve ortakları harekete geçirme kabiliyeti, detaylarda uzmanlık ve zaman zaman ikiyüzlü olabilen deneyimli İranlı müzakerecilerle uğraşmayı gerektirir. Çizgiler net çizilmez ve sıkı denetlenmezse İranlılar çizgilerin dışına taşar.

Doğaçlama yapma lüksümüz ise bulunmuyor.

Son ve çok önemli ders: “Çimi biçmek” yani uzun vadeli bir başarı planı olmadan anlık tehditlere körü körüne kuvvet kullanmak sadece çimenliği daha geniş sorunlarla doldurur.

Liste uzun:

İran rejimi darbe yemiş ama hâlâ ayakta; birçok yönden zayıflamış olsa da içgüdüleri daha sert ve daha radikal hale gelmiş.

Coğrafyanın İran’a stratejik hediyesi olan Hürmüz Boğazı, artık nükleer programından, balistik füzelerinden veya vekil güçlerinden bile daha güçlü bir etki aracı haline gelmiş.

ABD, Körfez Arapları ve Avrupa müttefikleriyle arasında güven erozyonuna uğramış.

Hint-Pasifik’teki dostlarımız ekonomik zarar görmüş ve Amerikan liderliğine olan güvenlerini yitiriyor.

Savaş aynı zamanda Vladimir Putin’e can suyu verdi: Bu; Ukrayna’nın savaş alanında ilerleme kaydettiği ve Rus ekonomisinin kendi darboğazlarıyla boğuştuğu bir dönemde daha fazla enerji geliri demek.

ABD’nin askeri stoklarının azalmasının da sonuçları var.

Xi Jinping ise Trump’ın Mayıs ortasında Pekin’e yapacağı ziyaret öncesinde bu çatışmanın Çin’i stratejik olarak daha üst bir konuma çıkardığını düşünüyor ve ticaret, teknoloji ve Tayvan konusunda taviz koparma fırsatı görüyor.

Ateşkes sürse bile küresel ekonomide uzun vadeli zorluklar yaşanacak ve etkileri gecikmeli olarak ortaya çıkacak. Bu çukuru bu kadar derin kazmak zorunda değildik. Neyse ki küreği yere bırakmak, zor dersleri öğrenmek ve biraz daha alçakgönüllülükle uygulamak için hâlâ vaktimiz var.

* William J. Burns (CIA Eski Direktörü, Barack Obama döneminde İran’la gizli nükleer görüşmeleri yürüttü. Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nın eski başkanı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/04/24/opinion/international-world/iran-war-trump-deal.html

Gözlem becerisinin eğitimdeki gücü

Öğrencinin gözlem becerisi okul hayatında hem öğrenmeyi derinleştiren hem de güvenliği güçlendiren temel bir kapasitedir. Çocuk ayrıntıyı fark etmeyi, değişimi okumayı ve yorumunu acele hüküm yerine dikkatli gözleme dayandırmayı öğrendiğinde çevresindeki riskleri daha erken görebilen, gerektiğinde yardım arayabilen bir birey olur. Okulun görevi çocuklara yalnızca bilgi vermek değil, dikkatle bakmayı da öğretmektir. Çünkü birçok sorun önce küçük işaretler halinde görünür. O işaretleri fark etmek ise çoğu zaman en güçlü önlemdir.

Eğitim, büyük ölçüde bakmayı öğrenme sürecidir. Çocuk önce çevresini izler, sonra ayrıntıları fark etmeye başlar, ardından gördükleri arasında ilişki kurar ve zamanla olup biteni anlamlandırır. Gözlem becerisi, okul hayatında güçlü bir yere sahiptir. Gözlem; ayrıntıyı fark etme, değişimi izleme ve görüleni düşünerek yorumlama gücüdür. Sınıfta, koridorda, arkadaş ilişkilerinde ya da günlük okul akışında olup bitenleri doğru okuyabilen bir öğrenci, hem öğrenme sürecinde hem de sosyal yaşamda güçlü bir farkındalık geliştirir.

Bu becerinin sınıf içinde nasıl desteklenebileceğine bakıldığında, eğitim dünyasında yapılandırılmış düşünme rutinleri öne çıkar. Harvard Üniversitesi bünyesinde yürütülen Project Zero, öğrencinin düşünmesini görünür kılan ve düşünme adımlarını alışkanlığa dönüştüren kısa soru dizileri geliştirmiştir. Bu çerçevede “Gör, Düşün, Merak Et” (See, Think, Wonder) rutini, öğrenciyi önce dikkatle bakmaya, sonra yorumunu gerekçelendirmeye, ardından da yeni sorular üretmeye yöneltir. Bu yaklaşım, öğrenciyi hızlı yargı vermekten uzaklaştırır. Bir olay ya da davranış karşısında hemen hüküm vermek yerine önce “Ne görüyorum?” sorusuna odaklanan öğrenci, gözlem ile yorum arasındaki farkı öğrenmeye başlar. Ardından “Bu bana ne düşündürüyor?” sorusuyla gördüğünü anlamlandırır. Son aşamadaki “Bu bana neyi merak ettiriyor?” sorusu ise düşünmeyi yeni sorulara açar. Böylece gözlem, ders içinde yapılan dar bir alıştırma olmaktan çıkar; öğrencinin dünyayı okuma biçimine dönüşür.

Gözlem Nasıl Bir Güce Dönüşür?

UNICEF’in çocukların yaşamı, gelişimi, hakları ve geleceğini etkileyen konular üzerine araştırmalar yapan birimi, “Beni Ben Yapan Nedir?” (What Makes Me?) başlıklı çalışmasında gözlem yapmayı yaşam boyu gelişimi destekleyen temel beceriler arasında gösterir. Bu çerçevede hazırlanan “Gözlem Becerisi Çocukluk Boyunca Nasıl Gelişir ve İyi Oluşu Nasıl Etkiler?” başlıklı çalışma ise gözlemi, çocuk gelişimi ve genel iyi oluşla yakından ilişkili bir beceri olarak inceler.

Bu çalışma, çocukların çevrelerini doğal olarak izlediğini; ancak nitelikli gözlemin kendiliğinden derinleşmediğini ortaya koyar. Bunun için çocuğun gördüğü şeyi kaydetmeyi, ayrıntıyı seçmeyi, beklenti ile gerçek veriyi ayırmayı ve kanıta dayalı düşünmeyi öğrenmesi gerekir. UNICEF’e göre çocuklar çoğu zaman bir olgunun tüm boyutlarını değil, dikkatlerini çeken belirli yönlerini fark eder. Gözlem becerisinin yapılandırılmış deneyimler, soru sorma, not tutma ve tartışma yoluyla geliştirilebileceğini vurgular. Bu bulgular bize şunu gösterir: Gözlem becerisi yalnızca ayrıntıyı görme yeteneği değil, düşünmenin, muhakemenin ve öğrenmenin temel taşıdır.

Çocuklukta güçlenen bu becerinin etkisi ileriki yaşlarda da sürer. Güçlü bir gözlem alışkanlığı, yetişkinlikte insan ilişkilerindeki küçük değişimleri daha erken fark etmeyi, iş hayatında risk işaretlerini daha hızlı görmeyi, bilgi kirliliği içinde ayrıntıyı seçebilmeyi ve olayları kanıta dayanarak değerlendirmeyi kolaylaştırır. Bunun temeli okul yıllarında atılır. Çocuk, gördüğü şey ile düşündüğü şeyi ayırmayı, yorumunu gerekçelendirmeyi ve değişimi fark etmeyi öğrendikçe daha dikkatli, daha temkinli ve daha güçlü bir muhakeme kapasitesi geliştirir.

Küçük İşaretleri Görmek Neden Önemlidir?

Bu beceri, okul güvenliğiyle doğrudan ilişkilidir. Çünkü okul hayatında sorunlar çoğu zaman birdenbire ortaya çıkmaz. Önce küçük işaretler halinde belirir: giderek yalnızlaşan bir öğrenci, sertleşen şaka dili, arkadaş grubundan dışlanan bir çocuk, huzursuz bakışlar, büyüyen öfke ya da tehdit gibi duyulup önemsizleştirilen sözler, daha büyük sorunların habercisi olabilir. UNESCO, okulda şiddetin önlenmesi ve güvenli öğrenme ortamlarının güçlendirilmesi için bütüncül bir yaklaşım gerektiğini vurgular.

Gözlem becerisi, okulda şiddeti önleme açısından koruyucu bir işleve sahiptir. Öğrenci dışlanmayı, sertleşen dili, geri çekilmeyi ya da ani değişimleri doğru okuyabildiğinde okulun koruyucu kapasitesi artar. Burada amaç öğrenciyi çevresinde olup biteni bilinçli fark eden, gördüğünü anlamlandırabilen ve gerektiğinde paylaşabilen bir birey haline getirmektir. Güvenli okul iklimi, yalnızca yetişkinlerin gözünden kurulmaz; öğrencilerin de gördüğünü ciddiye alabildiği bir kültürle güçlenir.

Peki bu beceri okulda nasıl geliştirilebilir? Öncelikle gözlem açıkça öğretilmelidir. “Daha dikkatli olun” demek yeterli değildir. Öğrenciye neye bakacağı, gördüğü şey ile yorumunu nasıl ayıracağı, ayrıntıyı nasıl kaydedeceği ve değişimi nasıl fark edeceği gösterilmelidir. “Gör, Düşün, Merak Et” rutini bu açıdan güçlü bir başlangıç sağlar. Öğrenciye önce “Ne görüyorsun?” diye sormak, ardından “Bu sana ne düşündürüyor?” sorusuyla yorumunu temellendirmek ve son aşamada “Bu konu sana neyi merak ettiriyor?” diyerek düşünmeyi yeni sorulara açmak, gözlemi sistemli bir zihinsel sürece dönüştürür.

İkinci olarak bu beceri derslerin içine yayılmalıdır. Fen dersinde deney sürecini dikkatle izlemek, sosyal bilgilerde toplumsal ipuçlarını fark etmek, Türkçe ve edebiyatta karakterlerin davranış örüntülerini okumak, görsel sanatlarda ayrıntı ve kompozisyonu çözümlemek gözlemi güçlendirir. Gözlem, birkaç etkinlikle geçiştirilecek bir konu değildir. Okul kültürünün parçası haline gelmesi gereken temel bir beceridir.

Üçüncü olarak gözlem becerisi sosyal ve duygusal güvenlikle ilişkilendirilmelidir. Öğrencinin okulda kendini değerli, görülmüş ve desteklenmiş hissetmesi çok önemlidir. Böyle bir ortamda öğrenci hem kendisini hem de çevresini daha dikkatli okumayı öğrenir. Bu farkındalık, okul bağlılığı ve güven duygusuyla birleştiğinde önleyici bir güce dönüşür.

Sonuç olarak, öğrencinin gözlem becerisi okul hayatında hem öğrenmeyi derinleştiren hem de güvenliği güçlendiren temel bir kapasitedir. Çocuk ayrıntıyı fark etmeyi, değişimi okumayı ve yorumunu acele hüküm yerine dikkatli gözleme dayandırmayı öğrendiğinde çevresindeki riskleri daha erken görebilen, gerektiğinde yardım arayabilen bir birey olur. Okulun görevi çocuklara yalnızca bilgi vermek değil, dikkatle bakmayı da öğretmektir. Çünkü birçok sorun önce küçük işaretler halinde görünür. O işaretleri fark etmek ise çoğu zaman en güçlü önlemdir.

Sponge cities: Sünger sehirler

Şehirlerin geleceği, doğayla kurdukları ilişkiyi yeniden tanımlamalarına bağlı. Yağmuru uzaklaştırılması gereken bir yük olarak görmek yerine, kent yaşamının doğal bir parçası olarak kabul etmek gerekiyor. Çünkü doğru tasarlanmış bir şehir, suyla mücadele etmez; onunla uyum içinde çalışır. Bugün sorulması gereken en önemli sorulardan biri şu: Yağmur yağdığında su nereye gidiyor?

Yağmur uzun yıllar şehirler için bir problem olarak görüldü. Ne kadar hızlı uzaklaştırılırsa o kadar iyi sanıldı. Beton arttı, toprak azaldı, suyun toprağa karışacağı alanlar yok oldu. Şehirler yağmurla yaşamayı değil, yağmurdan kaçmayı öğrendi. Oysa bugün dünyada yeni bir yaklaşım konuşuluyor: “Sünger Şehirler.” Yağmuru düşman gibi değil, sistemin bir parçası gibi gören kentler.

Modern şehirler büyüdükçe doğal zeminler yerini asfalt, beton ve geçirimsiz yüzeylere bıraktı. Bir zamanlar toprağın emdiği yağmur suyu artık yol kenarlarında birikiyor, rögar kapaklarından taşıyor ve kısa sürede sokakları küçük nehirlere dönüştürüyor. İklim değişikliği ile birlikte ani ve yoğun yağışların artması, şehirlerin altyapı sistemlerini daha da zorlamaya başladı. Bugün birçok kentte sorun sadece fazla yağmur değil; suyu karşılayacak doğal sistemlerin kaybolmuş olması.

Sünger şehir yaklaşımı tam da bu noktada ortaya çıkıyor. Bu model, yağmur suyunu mümkün olduğunca yerinde tutmayı, toprağa geri kazandırmayı ve doğal döngüyü yeniden kurmayı hedefliyor. Amaç suyu hızlıca uzaklaştırmak değil; onu depolamak, filtrelemek ve yeniden kullanmak. Çünkü doğa hiçbir zaman suyu tamamen yok etmeye çalışmaz. Onu yönlendirir, emer ve dengeler.

Bir sünger şehirde parklar yalnızca dinlenme alanı değildir. Aynı zamanda su tutan, taşkını azaltan ve mikroiklim oluşturan sistemlerdir. Yağmur bahçeleri, geçirgen zeminler, bitkisel drenaj kanalları ve suyu depolayan yeşil alanlar bu anlayışın temel parçalarıdır. Özellikle peyzaj mimarlığı burada sadece estetik bir katkı sunmaz; doğrudan altyapının bir parçası haline gelir.

Dünyanın birçok kentinde bu yaklaşım uygulanmaya başladı. Çin’de büyük ölçekte geliştirilen sünger şehir projeleri, yağmur suyunun yeniden kullanılması üzerine kuruluyor. Hollanda’da kamusal alanlar gerektiğinde su depolayabilecek şekilde tasarlanıyor. Bazı meydanlar normal zamanlarda oturma ve etkinlik alanı olarak kullanılırken, yoğun yağışta geçici su havzasına dönüşebiliyor. Bu yaklaşım şehirleri sadece daha dayanıklı hale getirmiyor; aynı zamanda daha yaşanabilir kılıyor.

Türkiye’de ise şehirleşme çoğu zaman hızlı çözümler üzerinden ilerliyor. Daha fazla sert zemin, daha geniş yollar ve daha az geçirgen alan tercih ediliyor. Oysa özellikle kıyı kentlerinde ve yoğun yapılaşmış bölgelerde toprağın nefes almasına ihtiyaç var. Çünkü suyu tamamen kontrol etmeye çalışmak yerine onunla birlikte hareket etmek daha gerçekçi bir yaklaşım olabilir.

Bir peyzaj mimarı olarak meseleye sadece bitki ve tasarım açısından bakmak yeterli değil. Bugün açık alanlar, parklar ve kent boşlukları iklim krizine karşı önemli araçlara dönüşüyor. Artık bir park tasarlamak sadece yeşil bir alan yaratmak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda suyu yönetmek, gölge üretmek ve şehir yaşamını daha dayanıklı hale getirmek anlamına geliyor. 

Şehirlerin geleceği, doğayla kurdukları ilişkiyi yeniden tanımlamalarına bağlı. Yağmuru uzaklaştırılması gereken bir yük olarak görmek yerine, kent yaşamının doğal bir parçası olarak kabul etmek gerekiyor. Çünkü doğru tasarlanmış bir şehir, suyla mücadele etmez; onunla uyum içinde çalışır. Bugün sorulması gereken en önemli sorulardan biri şu: Yağmur yağdığında su nereye gidiyor?

Köhnemiş medya aparatçiklerinden makine falı

Eski medyanın can çekişen propaganda aygıtları neden ısrarla dijital içeriklere ve oyunlara saldırıyor? Sera Kadıgil’in paylaştığı ürkütücü çocuk suçluluğu verileriyle, 50 bin liralık kira kıskacında hayata tutunmaya çalışan ailenin dramı arasındaki bağ ne? Bu yazı, emperyalizmi uzak bir 'teolojik rabıta' olmaktan çıkarıp bugünün dişlilerine, yani buraya ve şimdiye indiriyor. Sermayenin bizi bölünmüş gruplar halinde ağıllara soktuğu bu 'sahte aydınlanma' çağında, takılan tasmalar her gün biraz daha sıkılırken; makine falı bize tek bir çıkış yolu fısıldıyor: Bu devasa yalnızlıktan ancak kolektif bir iradeyle sıyrılabiliriz.

Geçen haftaki yazımda, kendilerine insan demeye dilim varmadığı bazı insanların Kahramanmaraş saldırısında ölen çocuklar ve öğretmenin adeta anısına hakaret edilecek şekilde, onların ölümünden nemalanıp öfke ve nefret kusarak kendilerine nasıl bir günah keçisi aradığından bahsetmiştim.

Ayrıca o yazıda da meselenin bilgisayar oyunlarından daha büyük bir problemin semptomlarından biri olduğunu da söylemiştim.

Bu yazının o konusu o “büyük problem” olacak. Hani bazı bilimlerde yapıldığı gibi basitten komplekse gidelim. Önce dişlilere bakalım.

Ali Murat Kırık diye bir “uzman” var. Bu arkadaş bir “yapay zekâ uzmanıymış.” CNN Türk’te “Robot süpürgelerin gizli kamerası olduğu ortaya çıktı” veya “Türkiye’de satanizm sosyal medya ile yeniden yaygınlaşıyor mu?” gibi gerçekten ufkumuzu açan, bizi sefil bir şekilde esir almış olan karanlık cehalet hapishanelerimizden özgür bırakarak haberlerde “uzmanlığını” konuşturan bu arkadaş, yine CNN Türk’e müthiş sansasyonel iddialarla konuk oldu.

Bilgisayar oyunları hakkındaki olağanüstü (!) bilgisini akla zarar ve nöronlarınızı tahrip ederek azaltacak olan bu videoda açıklayan bu arkadaşın haber linkini dipnot olarak şöyle bırakıyorum.[1]

Bu arkadaşın çıktığı haberler pek bir eğlenceli. Kendisi hevesli duruyor. Hele elinin işaret parmağını indirerek, “bu var ya bu” jestinde bulunan hareketleri epey bilgilendirici görünüyor. Bunun yanında benim meselem bu arkadaş değil.

Bir de Tuncay Özkan var. Onun da oyunlarla arası pek bir bozuk. Onun da akla zarar ve ipe sapa gelmez konuşmalarını şöyle dipnot olarak bırakıyorum. Konuşmanın orijinalini bulamadım. O yüzden içerik üreticisi “Pintipanda” lakaplı Tuna Akşen’in videosundan izleyebilirsiniz.[2]

Dediğim gibi bu insanlar çok küçük dişliler ve bu yazının amacı da bu dişlilerden oluşan makinenin falına bakmak olacak. Hadi biz makinenin kendisine bakalım. Tam bu yazıyı yazacağım sırada bir arkadaşım Telegram grubumuzdan, TİP milletvekili Sera Kadıgil’in bir konuşmasını paylaştı. Kısa bir konuşma.[3]

(Bu arada Ali Murat hocamız Telegram da yasaklansın istiyor. Ben de beni bu dünyadan olabildiğince hızlı bir şekilde Kepler 22b gezegenine götüren en hızlı gemiyi istiyorum ama olmuyor, olamıyor işte.)

Neyse; Sera Kadıgil, Adalet Bakanlığı’nın verilerine göre senede 1200 çocuğun yani günde 3 çocuğa tekabül eden bir sayıda çocuğun cinayet suçuna karıştığını söylüyor. Yine Kadıgil’in Bakanlık verilerine göre 500.000 çocuk hakkında savcılık soruşturma başlatmış. Kadıgil başka bir veriyi de MESEM kurslarından veriyor; sadece geçen aylarda 18 çocuk ölmüş.

Sayıyı görünce hemen “anladım” demeyin. Puzzle parçaları yerine oturmuyor henüz. Bazı sorularla başlayalım.

Merak etmeyin, bu sorular çapraz psikolojik test soruları değil.

Bu ülkede en son ne zaman birlikte -ailenizle değil sadece- bir toplulukla, yakın hissettiğiniz bir grupla bir kutlama yaptınız? Ne zamandan beri kendinizi mutlu hissediyorsunuz? Uyku düzeniniz nasıl? Çocuğunuz varsa çocuğunuz hakkında endişelenip gece uyandığınız oluyor mu? Gençseniz geleceğiniz hakkında düşünmediğiniz bir zaman var mı? Bir kadınsanız ya da başka bir cinsel yöneliminiz varsa -buraya üç sayfa daha soru yazabilirim- ama en önemlisini sorayım; kendinizi güvende hissediyor musunuz? Kendinize her gün ama her gün bir tasma takıldığını düşünüyor ve bu tasmanın giderek sıklaştığı hissine kapılıyor musunuz? Doktor ve öğretmenseniz mesleğinizi sevmenize rağmen güvende hissediyor musunuz?

Hadi bunlar idrak-i maali sorular, bizim tartımız çekmez diyelim. Trafikte korna çalmaya korkar oldunuz değil mi? Ya da köşede bir grup genç erkek çocuk dikkatinizi çekiyor?

İşte puzzle’ın parçaları yerine oturmaya başlıyor. Çünkü Türkiye kimsede kendi hali pür melalini düşünecek bir vakit, bir alan, bir boşluk bırakmıyor. Tabiatıyla o boşluk dolmak zorunda kalıyor. Gereksiz düşünce ve nefretle, birbirini boğazlama fikriyle, kaotik düşüncelerle.

Kadıgil’in kısa özet geçilen konuşmasında cevap kendini gösteriyor zaten. İktidar, bundan besleniyor. Nefretin bileylenmesiyle kılıcını parlatıyor, daha da sivri hale getiriyor. Bugün oyunlar, yarın dizi, şu ya da bu fark etmez. Eski günah keçilerine de başvurmak zor; Fethullahçılar, Aleviler, bunları artık kimse yemiyor. Bir hedef bulunmak zorunda.

Çünkü esas problem orada bir yerde duruyor ve hafazanallah birileri buna uyanırsa her şey ters yüz olur: Sermaye ilişkileri.

Kendisini severim; Tuna Akşen de o kısa videosunda “eski medyanın” para musluğu çekildiği için dijital medyaya böyle savaş açtığını söylüyor. Dolayısıyla dijital medyada tüketilen içeriklere verilen reklam gelirlerinin giderek artması ile eski konvansiyonel medyanın -ki çoğunun da havuz olduğu biliniyor zaten- bir önemi kalmadığı, propaganda aracı olarak işlevini yitirdiği için bu yaygaracıların derdinin devletin buna “el atması” olduğu yönündeki fikrini doğru buluyorum. 

Ama bundan sonrası mesele. Sermaye, işine gelirse herkesten yana olur. Dünya tarihinde tersi bir örnek var mı bilmiyorum. Varsa da çok nadirdir. Dolayısıyla “artık dijital medyaya reklam veriyorlar, biz daha güçlüyüz” demek bir yanılsamadır. Gezi olaylarında hükümetin en zayıf olduğu noktada protestoculara otelini açan Mustafa Koç’un dedesi, 12 Eylül’de Kenan Evren’e darbe için teşekkür etmişti. Eğer o esnada hükümetin bir anlık zayıflığına kani olmasaydı, Koç o otelin kapılarını çoktan kapatmıştı.

Dolayısıyla soruyorum, yanlış anlaşılma olmasın, meraktan. Aylık 50 bin liralık kira ile üç kişilik bir aileyi geçindirme derdindeyken bir insan çocuğunun -onu da satın alabiliyorsa tabii- tablette ya da bilgisayarda neye baktığıyla nasıl ilgilenebilir? İstanbul gibi bir yerde anne ve babanın 9-6 arası, 100 kilometrelik yolu teptiği bir kaos ortamında, çocuğunuzla nasıl ilgilenebilirsiniz? Aile yapısının giderek bozulmasını, para ilişkilerinin insanları giderek bireyselleştirdiğini, bu sebeple çocukların ve gençlerin yalnızlaştığını da bu tabloya ekleyin. Bu tablonun üzerine bir de dijitalleşmenin tüm eğitim yapılarını yapısızlaştırdığı dünya gerçeğini de ekleyin. Türkiye’de eğitimden umudu kalmıyorsa bile yurt dışındaki eğitimin ona ne katacağını kara kara düşünen bir nesil geliyor.

Elinizde ne var? Puzzle tamamlandı değil mi? Amaç yok. Umut yok. Hadi umut biraz daha subjektif, felsefi bir konu diyelim. Amaçsız bir toplumu nereye taşıyacaksınız? Siz henüz kendiniz bu belirsizlik içerisinde geminin rüzgârda nereye gideceğini bilmiyorsunuz, çocuk nasıl bilsin?

IŞİD bir dönem korkunç cinayetleriyle ve katliamlarıyla dünyayı dehşete sürüklemişti. Bizden bir bakan da “bir avuç öfkeli genç” demişti. Elbette bu şekilde ele almak laubaliliktir ama IŞİD gibi bir örgütü oluşturan sosyoloji ve antropolojiye bakıldığında, hepsinin Irak savaşı kalıntısı ve dünyanın terk etmiş olduğu askerlerden oluştuğu görüldü. IŞİD’e dünyanın her yerinden insan geldi. Bunlara Avrupa’nın gettolaşmış yerlerinden gelen, sonradan Müslüman olan Avrupalılar da dahildi. Hiç unutmuyorum, izlediğim bir videoda IŞİD Rakka’yı ele geçirdiğinde, bir internet kafede Fransa’daki akrabalarıyla konuşan Cezayirli bir kadın, modern dünyanın dehşetinden IŞİD’in sözde huzurunu tercih ettiğini açıklamıştı.

Formül ve puzzle basit: Step One: İnsanları önce bu bireysel karanlığa, çıkmaz ekonomik belirsizliğe, hayattan zevk almamaya mahkûm et. Step Two: Onları o karanlıktan çıkaracak “sahte yapılar” yarat. Menzil olsun mesela, IŞİD olsun, Fethullah olsun fark etmez. Step Three: Bu karanlığa mahkûm olmak istemeyenleri, o karanlıktan çıktığına inanan sahte aydınlananlarla karşılaştır. Step Four: Birbirine çarpıştır.

Sıcak servis etmeniz önerilir. Tadından yenmez.

Kadıgil konuşmasının sonunda bu formülü zaten bildiği için bunu emperyalizme bağlıyor. Doğru, katılıyorum. Ama sanki emperyalizmle açıklamak tek başına basit bir şeye indirgiyor. Meseleyi bizden uzaklaştırıyor; hayır Trump ya da Trump’ı yöneten kuklacılar, uzaktan bir yerden, ölen çocukları, MESEM’i, katledilen ormanları, kırk küsür kere iflas etmiş şirketlere açılan madenlerin sahiplerini elinde tutmuyor. Fiziksel olarak demiyorum; aktör olarak katkılarını yadsımıyorum. Sadece teolojik bir “rabıta” kurmayalım diyorum.

Emperyalizm, soyut bir şey değil. Orada, ABD’de koltuğunda oturan bir avuç kravatlı insan karar veriyor, bu doğru. Ama bu tek başına yeterli değil; bu meseleyi sanki uzağa bir yere, göremediğimiz bir noktaya “şutluyor.”

Gerçek bu dişlilerde. Gerçek burada ve şimdide. Bu dişlilere iyi bakmak ve doğrudan problemi işaret eden insanları dinlemek gerek. Problem bu. Problem bizi bu korkunç atomik yapıya boğan sermaye sistemi; bizi “daima ben, hep ben” yapan sistem ve bu sistemin ateşli sözcüsü iktidar ve onun medya aparatçikleri. Sokaktaki köpeğinden, eşcinseline, transseksüeline, çalışan kadından, inanan Müslümanına kadar, hepimizi bölüp parçalayıp, ikişerli üçerli gruplarla ağıllarına sokan sistem.

Bu bizi yalnız bırakıyor. Yalnızız. Karanlıkta yapayalnızız. Eğer inandığınız Tanrı varsa, o bir avuç sahtekârın elinde, bir sektörün ürünü olarak satılıyor. Eğer başka bir şeye inanıyorsanız ya da hiç inanmıyorsanız sizin gibi olanı bulamıyorsunuz. Bu devasa atomizasyon bizi boğuyor; hepimize takılan tasmanın daha da sıkı hale getirilmesini kolaylaştırıyor.

Elinizde tek bir meşale var ve o bulunduğunuz o devasa karanlık holü aydınlatmaya yetmez. Ta ki herkes bir araya gelene kadar. Bunu ortaya koyalım. Bu gerçeği kabul edelim. Başka bir yolumuz olduğunu da sanmıyorum.

En güzel çocuk kim?

Dünya genelinde her 10 saniyede bir çocuk yetersiz beslenme nedeniyle ölüyor. Bunun anlamı yılda 3 milyon çocuğun yetersiz beslenme nedeniyle hayatını kaybetmesi anlamına geliyor. Hastalık nedeniyle ise 5 yaş altı çocuk ölümlerinde 2023 yılında 4,8 milyon çocuk hayatını kaybetmiş durumda bu sayı çocuk sayısına göre (21,375 çocuk) Türkiye’de binde 11,25 olarak gözüküyor. Diğer yandan ise dünya savunma ve askeri harcamaları hız kesmiyor SİRI göre 2024 harcamaları nerdeyse 4 trilyon doları bulmuş durumda Türkiye 30 milyar dolar harcama ile dünyada 17. sırada bulunuyor.

Türkiye’de çocuklar bayram yönünden şanslı, iki ayrı bayram günleri var keza ilki 23 Nisan ikincisi Birleşmiş Milletler (BM) tarafından kabul edilen 20 Kasım Dünya Çocuk günü…

23 Nisan aynı zamanda Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılış günüdür ve bu vesileyle bugün aynı zamanda Mustafa Kemal tarafından 1929 yılında çocuk bayramı olarak ilan edilmiş. 20 Kasım ise BM tarafından 1954 yılında çocukların refahını, eğitim hakkının korunması için uluslararası ölçekte teşvik amacıyla kabul edilmiştir. 20 Kasım tarihi özellikle seçilmiş bir tarihtir zira bu tarihte hem 1959 Çocuk Hakları Bildirgesi hem de 1989 Çocuk Haklarına Dair Sözleşmesinin kabul edildiği tarihtir.

Şüphesiz çocuklar için bayram ve günler yapılması oldukça heyecan veriyor ve çocukların cıvıl cıvıl eğlendiği kutlamaların, törenlerin yapılması çocuklar için unutulmaz günleri arasında yer alıyor.

Ancak dünya çocukların hiç unutamayacağı gerçeklerde var.

Ve her gün bu gerçeklerle yüz yüze gelen çaresiz çocuklar, savaşlarda ölümlerden tutunda açlık ve yetersiz beslenme sorunu nedeniyle bebek yaşta ölen çocuklara kadar uzanan yüzbinlerce çocuk var.  

İLO Kıdemli Proje Koordinatörü Fatma Gelir Ünal, dünya genelinde her dört çocuktan birinin ''şiddetli gıda yoksulluğu'' içinde yaşadığını söyledi.

Ünal, 2024 itibarıyla 138 milyon çocuk işçinin olduğunu belirtti. 

İLO Kıdemli Proje Koordinatörü Fatma Gelir Ünal, CNBC-e'den Derya Yüce'ye konuştu. Ünal, küresel ölçekte çocukların temel haklara erişiminde son yıllarda ciddi bir kırılma yaşandığını belirtti.

Uzun vadede bazı ilerlemeler olduğunu, ancak son yıllarda krizlerin şiddeti nedeniyle tablonun yeniden ağırlaştığına ve eşitsizliğin derinleştiğine dikkat çekti.

Ünal, UNICEF'in verilerine göre dünya genelinde 5 yaş altı yaklaşık 181 milyon çocuğun, yani her dört çocuktan birinin "şiddetli çocuk gıda yoksulluğu" içinde yaşadığını belirtti.

Ünal, bu durumun çocukların yaşlarına uygun ve besleyici gıdaya düzenli erişememesi anlamına geldiğini söyledi. "Bu gruptaki çocuklar akut yetersiz beslenme riskiyle daha fazla karşı karşıya" dedi

Çocuk işçiliğine dair tabloyu da değerlendiren Ünal,

ILO ve UNICEF'in en güncel ortak tahminine göre 2024 itibarıyla 138 milyon çocuğun çalıştığını, bunun da 5-17 yaş grubundaki çocukların yüzde 7,8'i olduğuna dikkat çekti.

2020 yılında 20 milyondan fazla çocuğun, çocuk işçiliğinden çıktığını; 2000 yılına göre toplam düşüşün ise 100 milyonun üzerinde olduğunu söyledi.

Dünyanın 2025'e kadar çocuk işçiliğini bitirme hedefini kaçırdığını ifade eden Ünal, "Çalışan çocukların 54 milyonu, yani tüm çocukların yüzde 3,1'i, doğrudan sağlıklarını, güvenliklerini veya gelişimlerini tehdit eden tehlikeli işlerde çalışıyor" dedi.

Ünal, ILO'nun 2024 küresel tahmin raporuna göre çocuk işçiliğindeki çocukların 79 milyonunun yani yüzde 57'sinin 5-11 yaş aralığında olduğunu belirtti.

Evet…

Çocuk işçiliği ve açlığında tablo bu yani ağır bir tablo ile karşı karşıya bulunuyoruz.

Peki ya savaşlar kaybettiğimiz çocuklar; UNİCEF Ortadoğu, Doğu ve Kuzey Afrika Bölge Direktörü Edouard Beigbeder “Gazze şeridinde 50 binden fazla çocuğun öldüğünü ya da yaralandığı” söylüyor.

Bunun anlamı İsrail saldırıları sonucu Gazze’de 80 bine yakın insan hayatını kaybetti işte bunların yarısından fazlası çocuk ölümleri demektir.

Çocuk açlığı ve yoksulluğu da dünya genelinde diğer başka bir çocuk dramının yaşanan krizleri arasında bulunuyor.

Türkiye’de sadece 2025 yılında çocuk yaşta 94 çocuğumuzu iş cinayetleri sonucunda hayatını kaybetti.

Dünya genelinde her 10 saniyede bir çocuk yetersiz beslenme nedeniyle ölüyor. Bunun anlamı yılda 3 milyon çocuğun yetersiz beslenme nedeniyle hayatını kaybetmesi anlamına geliyor.

Hastalık nedeniyle ise 5 yaş altı çocuk ölümlerinde 2023 yılında 4,8 milyon çocuk hayatını kaybetmiş durumda bu sayı çocuk sayısına göre (21,375 çocuk) Türkiye’de binde 11,25 olarak gözüküyor. (Kaynak UNİCEF)

Diğer yandan ise dünya savunma ve askeri harcamaları hız kesmiyor SİRI göre 2024 harcamaları nerdeyse 4 trilyon doları bulmuş durumda Türkiye 30 milyar dolar harcama ile dünyada 17. sırada bulunuyor.

Kuru kuruya bayram çocuk ölümlerini ve açlığını iyileştirmiyor.

Maraş’ta ikinci katliam gibi seri cinayetler sonucu 10 ölüm ve 23 Nisan öncesi sanki tüm çocukların can güvenliği tehdit altında kutlanıyor.  

En güzel çocuk ölü ve engelli çocuk değil sağlıklı eğitimli çocuktur.

Bu dileklerle iyi bayramlar çocuklar…

Bir dünya yalnızlık

Sığamıyorum. İnandıklarıma, yalanlarıma, hayallerime, geçmişime sığamıyorum. Bir insan yalnızlığına bile fazla gelir mi? Ben geliyor gibi hissediyorum. Ben yalnızlığıma sığamıyorum.

Bazen, tüm dünyanın yalnızlığını omuzlarımda hissediyorum.

Bir çözüm bulmak sadece benim elimdeymiş, herkes yalnızlığının sebebini ve hatta varlığını unutmuş da kurtuluşunu onlara vermeyen beni öfkeyle izliyorlarmış gibi. Sanki bir şey yapmazsam insanlığın en büyük sorunlarından yalnızlığın yegane sebebi ben olacakmışım gibi.  Böyle anlarda işte, ölecekmişim gibi…

Kendimden büyük bir şeyin içine doğduğumu hissediyorum. Ufalıp ufalıp yok olmadan hemen önce tutuşması gereken bir kül gibi. Yakabilmek için yanması gereken, en ufak şiddetli rüzgarda oradan oraya savrulacak… Benden, benliğimden, insan oluşumdan öte bir şeyin parçası olduğumu hissediyorum. Hissetmek istiyorum ya da bilmiyorum; belki de koca bir ağırlığın altında ezilmek uğruna küçülmek, küçüle küçüle yok olmak daha anlamlı geliyordur. Sebepsiz yere acı çekmekten daha az acı vericidir. Bütün aldığım yaralar, insanlıktan büyük bir şeyin yolundadır. Belki de sadece acıdan ibaretimdir, bilemiyorum.

Anlatmam, haykırmam, duyurmam gerekiyormuş gibi hissediyorum dünyaya. Kendi yalnızlığımın aracı olduğu bu yolda, yardım etmem gerekiyormuş gibi… İnsanları birbirine bağlayarak ya da yazarak. Hakkında yazarak yalnızlığın, biraz daha az hissedilmesini sağlamaya çalışarak. Yalnızlıktan kurtulmak için yapıyorumdur belki de, kim bilir? Bencilliğimden, kanamaktan yorulduğumdan, tükenmişliğimden, umutsuzluğumdan uzaklaşmak istediğimden yapıyorumdur. Olmak istediğim, olduğumu zannettiğim gibi iyi veya yüce değilimdir.

İki elimi kavuşturamadan sarılmaya çalıştığım koca dünyanın yalnızlığını, iki parmağımın arasındaki kalemime sığdırmaya çalışıyorum.

Fazla gelmekten korkarak yaşıyor insan. Sevgisinin, nefretinin, korkusunun, öfkesinin, üzüntüsünün, mutluluğunun, pişmanlık duyduklarının ve emin olduklarının, düşüncelerinin, varlığının hep fazla geleceğinden korkarak. Korkularla büyüyor insan, korkular içinde yaşıyor ve yine öyle ölüyor. Fazlalıklarla, farklılıklarla var olabilmek her ne kadar tek başına ise bir o kadar da ortak, hep beraber aslında. İnsanları birbirinin yaralarını sarmaktan daha çabuk ne bir araya getirebilir? Hele aynı yerden kanıyorsan…

Sığamıyorum. İnandıklarıma, yalanlarıma, hayallerime, geçmişime sığamıyorum. Bir insan yalnızlığına bile fazla gelir mi? Ben geliyor gibi hissediyorum.

Ben yalnızlığıma sığamıyorum.

Bir düzen çöküyor: Sorun Trump’tan daha büyük

Bugün karşı karşıya olduğumuz mesele yalnızca Amerika’nın iç siyasetiyle sınırlı değil. Küresel ekonomiden güvenlik mimarisine, teknolojiden iklim politikalarına kadar uzanan geniş bir alanı kapsıyor. Bu nedenle verilecek yanıtlar ulusal sınırların ötesinde düşünülmek zorunda. Asıl soru şu: Bu değişim, bilinçli ve tasarlanmış bir yeniden yapılanma süreciyle mi gerçekleşecek, yoksa krizlerin zorladığı, parçalı ve maliyeti yüksek bir uyum süreciyle mi?

Mesele, mevcut sistemi küçük ayarlamalarla ‘iyileştirmek’ değil;

hangi ilkeler üzerine yeniden kurulacağını tartışmaktır.

Bir düzen çöküyor. II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan ve uzun süre istikrar, büyüme ve öngörülebilirlik üretmiş olan uluslararası düzenin temelleri bugün ciddi biçimde sarsılıyor. Bu sarsıntının nedeni yalnızca Donald Trump değil. Asıl mesele, çok daha önce başlayan ve uzun süre görmezden gelinen yapısal bir aşınmanın artık geri döndürülemez hale gelmiş olması. Trump bu sürecin nedeni değil; kaçınılmaz sonucu. Büyük bir “son damla” belki, ama siz de ben de biliyoruz: o bardak çok daha önce dolmaya başlamıştı.

Kurulan düzen: İstikrarın mimarisi

1945 sonrası sistem; ekonomik, siyasi ve güvenlik boyutlarıyla bütünlüklü bir yapıydı. Bretton Woods kurumları, serbest ticaret rejimi ve Dünya Ticaret Örgütü gibi yapılar ile NATO gibi güvenlik ittifakları, ABD liderliğinde işleyen bir küresel çerçeve oluşturdu. Bu düzen, onlarca yıl boyunca küresel büyümeyi hızlandırdı, ticareti genişletti ve büyük güçler arası doğrudan çatışmayı sınırladı.

Ancak bu sistemin istikrarlı başarısı, kendi iç çelişkilerini görünmez kıldı. Kazançlar eşit dağılmadı; küreselleşmenin ve teknolojik devrimlerin faydaları ile maliyetleri arasındaki dengesizlik giderek derinleşti. Buna rağmen sistem uzun süre “çalışıyor” göründüğü için gerekli yapısal reformlar ertelendi.

Aşınma: Görmezden gelinen kırılmalar

1990’larda ufak ufak başlayan kırılmalar ihmal edildi. Akabinde gelen 2008 Küresel Finansal Krizi, sistemin meşruiyetini ciddi biçimde sarstı. Finansal piyasalara sağlanan kurtarma paketleri ile reel ekonomide yaşanan kayıplar arasındaki uçurum, geniş toplum kesimlerinde derin bir adaletsizlik algısı yarattı.

Aynı dönemde gelişmiş ülkelerde sanayisizleşme hızlandı, orta sınıfın gelir artışı durdu ve bölgesel eşitsizlikler keskinleşti. Küresel yönetişim mekanizmaları bu dönüşüme ayak uyduramadı. Ticaret sistemi tıkandı, iklim politikaları yetersiz kaldı ve uluslararası kurumlar reform üretemedi.

Sorun yalnızca ekonomik değildi. Siyasi sistemler de bu dönüşüme yanıt veremedi. Karar alma süreçleri giderek teknokratikleşirken temsil kapasitesi zayıfladı. Bu da seçmen ile siyaset arasındaki bağı aşındırdı.

Neden Trump? Hem de iki kez!

Bu zeminde Donald Trump’ın yükselişi tesadüf değil. Trump, bu kırılmaları yaratan değil; onları siyasallaştıran figürlerden birisi. Evet en teatral ve en tahmin edilemez olanı ama tek başına bir sapma değil; sistemin içinden çıkan en görünür sonuç.

Bu sonucun arkasında üç temel dinamik var:

Birincisi, ekonomik dönüşümün kaybedenleri giderek daha görünür hale geldi. Ticaret, otomasyon ve bölgesel gerileme belirli kesimlerde kalıcı güvensizlik yarattı. Bu kesimler için mevcut sistem artık fırsat değil, tehdit olarak algılanmaya başladı.

İkincisi, kurumlara olan güven ciddi biçimde zayıfladı. Siyasi ve ekonomik elitlerin sorunları çözmediği, hatta bazı durumlarda derinleştirdiği düşüncesi yaygınlaştı.

Üçüncüsü, kimlik ve kültür eksenli kutuplaşma arttı. Göç, ulusal egemenlik ve toplumsal değerler üzerinden yürüyen tartışmalar, ekonomik sorunlarla birleşerek güçlü bir siyasi mobilizasyon yarattı.

Trump bu üç dinamiği bir araya getirerek geniş bir seçmen koalisyonu oluşturabildi. Bu nedenle onun yükselişini yalnızca bireysel özelliklerle açıklamak yetersiz kalır.

Küresel düzeyde ise ABD’nin güvenilirliği zarar gördü. Müttefiklerle ilişkiler zayıfladı, uluslararası işbirliği mekanizmaları aşındı ve çok kutuplu bir sistem daha hızlı şekillenmeye başladı.

Buna bir de jeopolitik alandaki keskin dönüşler eklendi. Seçim döneminde “savaşları bitirme” söylemiyle öne çıkan bir liderin, İran’la doğrudan askeri gerilime giren, deniz ablukaları uygulayan ve Venezuela gibi ülkelerde rejim değişikliğine uzanan müdahalelere yönelmesi, yalnızca bölgesel istikrarsızlığı artırmakla kalmadı; aynı zamanda ABD’nin öngörülebilirliğini de ciddi biçimde zedeledi.

Neden artık kademeli reform yetmez?

Bugün karşı karşıya olduğumuz sorunlar doğrusal değil. İklim krizi, teknolojik dönüşüm ve jeopolitik parçalanma birbirini besleyen, eş zamanlı ve derin şoklar yaratıyor. Bu tür bir ortamda küçük, parça parça düzenlemelerle ilerlemek (yani kademeli reform yaklaşımı), sistemi ayakta tutmak için yeterli olmuyor. Çünkü sorunlar sistemin belirli parçalarında değil, işleyiş mantığının kendisinde ortaya çıkıyor.

Tarih bize şunu gösteriyor: Sistemik krizler, sistemik yanıtlar gerektirir.

1930’larda ABD ekonomisi yalnızca durgunluk yaşamıyordu; finansal sistem çökmüş, işsizlik kitlesel boyutlara ulaşmış ve piyasa mekanizmasına olan güven neredeyse tamamen ortadan kalkmıştı. Bu koşullarda, Franklin D. Roosevelt döneminde uygulanan New Deal (Yeni Düzen), sadece bir toparlanma programı değil, devlet ile piyasa arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlayan kapsamlı bir dönüşüm oldu. Bankacılık sistemi yeniden düzenlendi, sosyal güvenlik mekanizmaları kuruldu, kamu yatırımlarıyla istihdam yaratıldı. Daha da önemlisi, devletin ekonomideki rolü kalıcı biçimde genişledi. Bu, küçük düzeltmelerle değil, oyunun kurallarını değiştiren bir müdahaleydi.

1960’larda ise sorun farklıydı. İktisadi büyüme vardı, ancak bu büyüme toplumun tüm kesimlerine eşit yansımıyordu. Irk ve cinsiyet temelli eşitsizlikler, yoksulluk ve sosyal dışlanma derindi. Great Society (Büyük Toplum) programları bu nedenle devreye girdi. Lyndon B. Johnson döneminde hayata geçirilen bu reformlar, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal hakları genişleten bir çerçeve sundu: Medicare (yaşlılar için kamu sağlık sigortası) ve Medicaid (düşük gelir grupları için kamu sağlık desteği) ile sağlık hizmetlerine erişim artırıldı, eğitim ve yoksullukla mücadele programları yaygınlaştırıldı, sivil haklar yasalarıyla hukuki eşitlik güçlendirildi. Bu da yine kademeli değil, yapısal bir müdahaleydi.

Bugün içinde bulunduğumuz durum, bu iki dönemin bazı özelliklerini aynı anda taşıyor. Bir yanda ekonomik güvensizlik ve eşitsizlik, diğer yanda temsil krizi ve toplumsal kutuplaşma. Buna bir de iklim krizi ve dijitalleşme gibi yeni boyutlar ekleniyor.

Dolayısıyla mesele, mevcut sistemi küçük ayarlamalarla “iyileştirmek” değil. Mesele, sistemin hangi ilkeler üzerine yeniden kurulacağını tartışmak. Kademeli reform yaklaşımı, istikrarlı dönemlerde işe yarar. Ancak sistemin kendisinin sorgulandığı dönemlerde çoğu zaman gecikmiş ve yetersiz bir yanıt olarak kalır.

Bugün ihtiyaç duyulan şey, geçmişte olduğu gibi, sorunların ölçeğine uygun bir düşünsel ve kurumsal sıçrama yapabilmektir.

Yeni bir düzen mümkün mü?

Çözüm, küreselleşmeden geri çekilmek değil; onu yeniden tasarlamaktır. Tartışılması gereken, “açık mı kapalı ekonomi?” ikiliği değil; nasıl bir küresel entegrasyon modeli kurulacağıdır.

Öncelikle ekonomik düzlemde daha kapsayıcı bir büyüme çerçevesine ihtiyaç var. Son kırk yılın modeli verimlilik artışı yaratırken bu kazanımları geniş toplum kesimlerine yaymakta başarısız oldu. Bu nedenle sanayi politikalarının yeniden gündeme gelmesi tesadüf değil. Stratejik sektörlerde üretim kapasitesinin güçlendirilmesi, bölgesel eşitsizliklerin azaltılması ve orta sınıfın yeniden inşası yalnızca sosyal değil, aynı zamanda makroekonomik istikrar açısından da kritik. Burada mesele korumacılığa dönmek değil; akıllı ve hedefli devlet müdahalesiyle piyasa mekanizmasını tamamlamak.

İkinci olarak kurumsal güvenin yeniden inşası gerekiyor. Son yıllarda yaşanan en büyük kayıplardan biri, kamu otoritelerinin öngörülebilirliği ve tarafsızlığına duyulan güvenin aşınması oldu. Hukukun üstünlüğü, düzenleyici kurumların bağımsızlığı ve politika sürekliliği yeniden tesis edilmeden ne yatırım kararları sağlıklı alınabilir ne de uzun vadeli büyüme sürdürülebilir. Bu nedenle yeni bir düzen tartışması, yalnızca ekonomik araçlar üzerinden değil, kurumsal mimari üzerinden yürütülmek zorunda.

Üçüncü olarak küresel yönetişim yapılarının güncellenmesi kaçınılmaz. Mevcut kurumlar XX. yüzyılın güç dengelerine göre tasarlanmış durumda. Oysa bugün çok daha parçalı ve rekabetçi bir uluslararası sistemle karşı karşıyayız. Ticaret rejiminin işlerliğini yitirmesi, iklim politikalarının yetersizliği ve teknolojik rekabetin kuralsızlaşması, mevcut çerçevenin artık yeterli olmadığını gösteriyor. Burada ihtiyaç duyulan şey, daha az işbirliği değil; daha esnek ama daha kapsayıcı bir işbirliği modeli.

Son olarak, belki de en zor ama en temel mesele: yeni bir toplumsal sözleşme. Teknolojik dönüşümün hızlandığı, iş gücü piyasalarının yeniden şekillendiği bir dünyada risklerin ve fırsatların nasıl paylaşılacağı sorusu merkezi hale geliyor. Eğitim, sağlık, sosyal koruma ve fırsat eşitliği gibi alanlarda güçlü bir çerçeve kurulmadan ekonomik ve siyasi istikrarın kalıcı olması mümkün değil. Bu nedenle yeni düzen tartışması, kaçınılmaz olarak devlet, piyasa ve toplum arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanmasını içeriyor.

Sonuç: Kaçınılmaz olan değişim, belirsiz olan yönü

Elbette II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan düzen bir gecede çökmüyor. Ancak artık bu düzenin kendi kendini sürdürebilme kapasitesi ciddi biçimde zayıflamış durumda. Bugün gördüğümüz gelişmeler, ani bir kırılmadan çok, uzun süredir biriken gerilimlerin yüzeye çıkmasıdır.

Donald Trump bu sürecin başlangıcı değil. Ancak belki de kendisinin en önemli etkisi, bu gerilimleri görünür kılması ve ertelenemez hale getirmesi. Bu yönüyle Trump, bir neden olmaktan çok bir dönüm noktası; sistemin sınırlarına ulaştığını gösteren bir işaret.

Tarihsel deneyim şunu söylüyor: Böylesi anlar, ya kontrollü dönüşümlere ya da daha derin krizlere kapı aralar. Aradaki farkı belirleyen şey, siyasi irade kadar entelektüel hazırlıktır. Sorunu doğru tanımlayamayan toplumlar, çözümü de doğru kuramaz.

Bugün karşı karşıya olduğumuz mesele yalnızca Amerika’nın iç siyasetiyle sınırlı değil. Küresel ekonomiden güvenlik mimarisine, teknolojiden iklim politikalarına kadar uzanan geniş bir alanı kapsıyor. Bu nedenle verilecek yanıtlar ulusal sınırların ötesinde düşünülmek zorunda.

Asıl soru şu: Bu değişim, bilinçli ve tasarlanmış bir yeniden yapılanma süreciyle mi gerçekleşecek, yoksa krizlerin zorladığı, parçalı ve maliyeti yüksek bir uyum süreciyle mi?

Cevap henüz net değil. Ama kesin olan bir şey var: Mevcut düzenin küçük düzeltmelerle yoluna devam etmesi artık mümkün görünmüyor. Bundan sonrası, ya yeni bir denge arayışı olacak ya da dengenin kendisi yeniden tanımlanacak.

Kimlik sorunu: Sadece milliyetimiz ve dinimiz mi var?

Her insanın bir şekilde yaşadığı ülkeyle ve dünyayla özdeşleşmek için çaba içinde olması gerekir. Birçok insan, kimliğini bazen dışlanma aracı, bazen de kavga nedeni haline gelmiş olan tek bir boyutuyla tanımlamayı tercih ediyor. Bunun yerine kendi çeşitliliğimizi üstlenmeyi ve kendimizi yalnızca bir yönümüzle değil, kimliğimizi oluşturan tüm zenginliklerimizle birlikte bir bütün olarak tanımlamayı öğrenmeliyiz. Birtakım sudan sebeplerle insanların birbiriyle ve kendileriyle kavga ettikleri bu anlayıştan kurtulup geniş insanlık ailesiyle buluşmanın tek yolu bu gibi görünüyor.

Kimlik konusunda daha önce bir yazı yazmıştım. Orada kimlik ile kişilik arasındaki farka değinmiş ve özellikle dışarıdan (aile, toplum, devlet vb.) kazandığımız kimliklerden çok bizim kendi üretimimiz olan kişiliğimizin önemine vurgu yapmıştım.

Kimlik konusunun insanların ve toplumların yaşamında ne kadar önemli olduğunu biliyoruz. Bugün dünyada yaşanan sorunların en temel nedenlerinden birisi ekonomi ise diğeri de -hatta belki bazen ondan da önemli olacak şekilde- kimlik sorunudur diyebiliriz. Durum böyle olunca da bu sorunlar ortadan kalkana kadar bu konularda düşünmeye, tartışmaya, yazıp çizmeye devam edeceğiz gibi görünüyor.

Bugün bu konuda oldukça ufuk açıcı olduğunu düşündüğüm bir kitaptan söz etmek istiyorum. Ünlü yazar ve düşünür Amin Maalouf’un “Ölümcül Kimlikler”* adlı kitabından.

Beyrut (Lübnan) doğumlu Amin Maalouf, Hıristiyan bir aileden geliyor. 1949 doğumlu. Büyükannesi Türk, büyükbabası Mısır Maruni’si. Anadili Arapça. Lübnan iç savaşı sırasında Fransa’ya göç ediyor. 1976’dan beri Fransa’da yaşıyor. Fransa vatandaşı olması nedeniyle de kendisini Fransız olarak da görüyor. Ekonomi ve sosyoloji okuduktan sonra gazeteciliğe başlıyor. Çeşitli konularda çok sayıda kitabı bulunuyor.

Çok yönlü kökeni ve yaşam öyküsünün de etkisiyle Doğu-Batı arasındaki kimlik ve kültürel çatışmalarla ilgileniyor. Özellikle tarihi hikâyeler üzerinden bugünün kimlik sorunlarını anlatan, Doğu-Batı arasında köprü kurmayı amaçlayan bir yaklaşımı var.

Maalouf’a göre her bireyin kimliği, birçok bileşenden oluşur. İlk akla gelenler; dinsel bir gelenek, etnik ya da dilsel bir grup, aile, meslek, kurum, belli bir sosyal çevre… Ancak liste bununla bitmez. O’na göre insan bir eyalete, bir köye, bir mahalleye, bir kabileye, bir spor takımına ya da bir meslek kuruluşuna, bir arkadaş grubuna, bir sendikaya, bir işletmeye, bir partiye, bir derneğe, bir cemaate, aynı tutkuları, aynı cinsel tercihleri, aynı fiziksel özürleri paylaşan ya da zararlı etkilere maruz kalan bir insan topluluğuna ait olduğunu da hissedebilir.

Kuşkusuz bu aidiyetlerin hepsinin aynı derecede önem taşıdığını söyleyemeyiz. Ancak hiçbirisi de tam olarak anlamsız değildir. Bunlar, kişiliğin yapı taşlarını oluşturan temel bileşenlerdir diyebiliriz.

Bu ögelerin her birine çok sayıda bireyde rastlamak mümkünse de iki farklı insanda tıpatıp aynı bileşimi bulmak asla mümkün değildir. Maalouf’a göre her bir insanın zenginliğini, kendine özgü değerlerini oluşturan da işte tam olarak budur. Her varlığın önemli, biricik ve potansiyel olarak yerinin doldurulamaz oluşunu sağlayan, söz konusu olan bu eşsiz bileşimdir.

Çağımızda dinsel kimlik neden yükselişe geçti?

Kimlik, insan için olduğu kadar toplumlar için de son derece önemli bir kavram. İnsanlığın belirli dönemlerinde kimliklerin belirli yönlerinin ön plana çıktığını görüyoruz. Zaman zaman milliyet, zaman zaman sınıf, zaman zaman aile/aşiret/kabile gibi. İçinde bulunduğumuz şu çağda da -özellikle son kırkı yılda- dinsel aidiyeti vurgulamak, onu kimliğinin ana öğesi gibi görmek yaygın bir tavır haline geldi. Belki üç yüzyıl önceki kadar değil ama örneğin bir elli yıl öncesine göre çok daha fazla bir yönelim olduğundan bahsedebiliriz. Bu da üzerinde düşünmeyi hak eden bir nokta gibi duruyor. Peki neden böyle oldu? Neden günümüzde özellikle ekonomik olarak az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde insanlar çıkışı dinde arıyorlar?

Bunun nedenleri arasında söz konusu ülkelerin yoksullukları, az gelişmişliğe bağlı sorunları, özellikle Batı dünyasına karşı yaşadıkları hayal kırıklıkları, felaketle sonuçlanan seçimleri, milliyetçiliğin/sosyalizmin iflası, devletlerin ve iktidarların yıkıcı ve halkları sömürücü tavırları, vd. sayılabilir.

Bunun yanında insanlar, oldukça hızlı değişen bu dünyayı anlamakta ve referanslarını bulmakta genellikle zorlanıyorlar. Hem dünyanın büyük bir hızla değişmesi hem de kendi ülkelerinde yaşadıkları çeşitli sorunlar, bu tür toplumları derinden etkiliyor. Ülkelerinde yaşadıkları sıkıntılı hayatlarından kurtulmak isteyip de Batı’daki yaşama özlem duyanlar, kurulu düzenden şikâyet edenler, yozlaşmaya, devlet zorbalığına, eşitsizliğe, işsizliğe, gelecek endişesine isyan edenler çözümü dinde arıyor. Orada hem kimlik, bir gruba ait olma, maneviyat, hayatın karmaşık gerçekliklerinin basit bir biçimde açıklanmasına yönelik ihtiyaçlarını, hem de eylem ve başkaldırı ihtiyaçlarını gideriyorlar.

Maalouf, bu durumu şöyle açıklıyor: “Hızlı küreselleşmenin kimlik ihtiyacının güçlenmesi gibi bir tepkiye yol açtığına hiç kuşku yoktur. Bu arada bu kadar ani değişimlere eşlik eden varoluş sıkıntısı yüzünden maneviyat ihtiyacının çoğalmasına da. Bu anlamda dinsel aidiyet, söz konusu iki ihtiyaca da cevap verme iddiasında olduğu için son birkaç on yılda yükselişe geçmiş bulunuyor.”

Gerçek Hıristiyanlık/Müslümanlık/Sosyalizm bu değil!

Özellikle 20. yüz yılda yaşananların da etkisiyle geldiğimiz noktada hiçbir doktrinin mutlaka kendiliğinden özgürlükçü olamayacağını, hepsinin (liberalizmin, milliyetçiliğin, sosyalizmin, büyük dinlerden her birinin, hatta laikliğin) kontrolden çıkabileceğini ve yozlaşabileceğini görmüş olduk. Fanatizmin hiç kimsenin tekelinde olmadığını ve aynı şekilde hiç kimsenin de insanlığın tekeline sahip olamayacağını deneyimledik.

Onun için bu tarz kimlikleri ve inanç/düşünce sistemlerini (Hıristiyanlık, İslamiyet, sosyalizm, milliyetçilik vb.) taraftarlarının çok sevdiği “gerçekte ne dediği” üzerinden sorgulamak çok anlamlı görünmüyor. Onun yerine o doktrinin özüne değil, onu benimseyenlerin tarih boyunca sergiledikleri davranışlara bakmak daha gerçekçi bir yaklaşım olabilir.

Kimliğin önemli bir boyutu olan maneviyat açısından bakıldığında Maalouf için inançlı insan, bazı değerlere inanan kişidir. Bu değeri de tek bir başlık altında özetliyor: insanın onuru. Bunun dışındaki hiçbir şeyin insanlık için bir fayda getirmeyeceğine inanıyor:

“Kendilerinden emin toplumlar, yansımalarını güven verici, huzur dolu, açık bir dinde bulurlar. Güvensiz toplumlarsa korkak, bağnaz, çatık kaşlı bir dinde. Dinamik toplumlar, yenilikçi, yaratıcı bir İslam’da yansırlar. Oldukları yerde kalan toplumlar, durağan, en küçük değişime bile isyan eden bir İslam’da yansırlar.”

Neremiz yaralıysa kimliğimiz orasıdır

Kimliğimizin en önemli bileşeni nedir?

Maalouf, bu soruya “dil” diye cevap veriyor. Çünkü dil, milliyetler ve dinler gibi insanları, toplumları bölmez. Aksine farklı millet ve dinlerden insanları da birleştirir. Maalouf, bu konuda doğrudan kendi yaşantısından örnek veriyor. Hıristiyan olmasına karşın anadilinin Arapça olması nedeniyle Müslüman topluluklarıyla çok güzel bir şekilde iletişim kurabildiğini söylüyor. Fransızca ile çok çeşitli toplumlarla ve yine İngilizce ile de neredeyse bütün dünyayla iletişimde bulunabildiğini belirtiyor.

Maalouf’a göre insanlar din olmadan yaşayabilirler ancak herhangi bir dil olmadan yaşamak mümkün değildir. O’na göre din özel ve mutlak olmaya çağrılıdır ancak dil öyle değildir. İnsan İbraniceyi, Arapçayı, İtalyancayı ve İsveççeyi aynı zamanda kullanabilir. Ama aynı zamanda Musevi, Müslüman, Katolik ve Protestan olamaz. Bu nedenle dili kimlik bütünlüğünden ayırmanın mümkün olmadığını belirtiyor ve kültürel kimliğin ana ekseni olarak görüyor. Dildeki çeşitliliği de bütün çeşitliliklerin merkezi olarak değerlendiriyor.

Aslında genel olarak baktığımızda insan, bir konuda baskı altında olduğunu düşünüyorsa kendisini en çok o yönüyle tanımlamaya eğilimlidir. Böyle bir durumla doğrudan mücadele edemese bile alttan alta bunun sıkıntısını yaşar ve içinin derinliklerinde saklar. O zaman söz konusu aidiyet, bütün kimliğini işgal eder. Artık insanın kendini özdeşleştirdiği kimlik odur. Bir insanın dilini kullanmasının önünde engel varsa dil onun kimliği haline gelir. Cinsel olarak ayrımcılığa uğradığını düşünüyorsa cinsel yönelimi, yine fiziksel bir engelden dolayı mağdur ediliyorsa fiziksel durumu, onun kimliğinin en önemli boyutu haline gelir. Kadınlar şiddete uğruyorsa kimlikleri kadın olur. Dolayısıyla, neremiz yaralıysa kimliğimiz orasıdır, diyebiliriz.

Kimliklerin önceliği değişir mi?

Tarih boyunca ağır basan din gibi, milliyetçilik gibi düşünceler ille de gelecek on yıllarda aynı şekilde kalacak demek değildir. Yeni gerçeklikler (hak tanımları, yeni hassasiyetler, dünyadaki gelişmeler vb.) ortaya çıkmaya başladığında kimliğe bakışımız da değişmektedir.

Yazarın da kitapta verdiği örnekte eski Yugoslavya zamanında insanların çoğu kendini Yugoslav olarak tanımlarken (ve belki bundan gurur duyarken!) daha sonraki çatışmaların da etkisiyle Sırplar kendilerini daha çok Sırp, Hırvatlar daha çok Hırvat, Bosnalılar ise daha çok Müslüman olarak görmeye başladılar. Belki geçmişte yaşanan çatışmaların etkisinin azalması ve Avrupa Birliği’nin genişlemesinin de etkisiyle bir zaman sonra hepsi için “Avrupalı” kimliği daha çok öne çıkan kimlik olacak. Dolayısıyla herkesin kimliğini oluşturan öğeler arasında her zaman belli bir hiyerarşi olsa bile bunun sabit olmadığını ve zamana göre değiştiğini söyleyebiliriz.

Ancak ne yazık ki çoğu zaman kimlik, başka birilerinin varlığı üzerinden ters yönde inşa ediliyor. Dünyada hayatını bu şekilde bir kimlik kavramı üzerine kuran çok sayıda insanın olduğunu biliyoruz. Bu insanların yaşamlarını kurdukları temelin ne kadar zayıf, kaygan ve kırılgan olduğunu bilince çıkarmalarında büyük yarar var aslında. Aksi halde yanlış bir referansın peşinde ömürlerini boşa geçirmeleri yüksek bir ihtimal.

“Kimlik sahte bir dosttur”

Maalouf, insanların vicdan muhasebesi yaptıkları gibi kendisinin de zaman zaman kimlik muhasebesi yaptığını söylüyor. Böylece kimliğinde ne kadar alt bileşen varsa onları ortaya çıkarmayı ve her birisiyle barış içinde yaşamayı amaçladığını ifade ediyor.