5 Mart 2026 sabahı Devrim Muhafızları’na bağlı bir yetkilinin yaptığı açıklama kısa ama kesindi: “Hürmüz Boğazı’ndan geçmeye çalışan her gemiye ateş açılacak, bölgeden petrol çıkmayacak.” Bu söz bir propaganda çıkışı olarak geçiştirilebilirdi. Fakat aynı sabah Honduras bayraklı bir ticari tanker Hürmüz girişinde İran insansız hava aracı saldırısına uğradı ve alev aldı. Tanker şirketleri bölge geçişlerini büyük oranda durdurdu. Sigorta piyasaları savaş riski primlerini önemli ölçüde tırmandırdı. Savaşın ilk haftası biterken Hürmüz artık bir retorik söylem alanı olmaktan çıkıp fiilen tehdit altına girmiş bir ticaret hattına dönüştü.
Peki bu noktaya nasıl gelindi? ABD Merkez Kuvvetleri Komutanlığı bölgede 50 binden fazla asker, 200 savaş uçağı ve iki uçak gemisiyle konuşlandı. Trump, harekâtın dört hedefini bizzat şöyle sıraladı: İran’ın füze kapasitesini yok etmek, nükleer programa son vermek, deniz kuvvetlerini tasfiye etmek ve vekâlet güçlerini çökertmek. Harekâtın dört ila beş hafta sürebileceği Beyaz Saray tarafından ifade edildi.
İran cephesinde ise tablo giderek ağırlaştı. 3 Mart’ta Minab’daki bir kız okulu ABD tarafından yapılan saldırıda 180 ilkokul çocuğu öldürüldü. 4 Mart itibarıyla İran Kızılayı ölü sayısının 800 civarında olduğunu ifade etti. Devrim Muhafızları ise bu saldırılara Suudi Arabistan’daki ABD Büyükelçiliği’ni, Dubai’deki ABD Konsolosluğu yakınlarını ve bölgedeki birçok ABD lojistik üssünü hedef alarak karşılık verdi.
Baskı arttıkça Tahran yönetiminin elindeki askeri kartlar tükeniyor. Ancak aynı süreçte jeoekonomik ağırlığını masaya koyma iradesi güçleniyor. Hürmüz tam da bu noktada devreye giriyor. Tokyo’dan Seul’e Şanghay’dan Mumbai’ye uzanan geniş ekonomik hattın kalp ritmine müdahale edebilecek bir koz olarak karşımızda duruyor. Bu kozun tam anlamıyla kullanılması halinde savaşın maliyeti artık yalnızca İran coğrafyasında ölçülmeyecek. Küresel ekonomi de o hesabın içine girecek.
Hürmüz’ün vanası ve savaşın gölgesi
Hürmüz Boğazı küresel petrol ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri. Basra Körfezi’ndeki üreticilerin enerji ihracatının büyük kısmı bu dar hat üzerinden dünya pazarlarına akıyor. Günlük 20 milyon varil dolayındaki petrol ve yoğun miktarda LNG bu 54 kilometre genişliğindeki su yolundan geçiyor. Boğaz fiilen kapandığında ya da kullanılamaz hale geldiğinde, alternatif rota hem teknik hem de ekonomik açıdan son derece kısıtlı.
Boğazın tamamen kapanması bile gerekmiyor. Belirli bir risk eşiğinin aşıldığı anda piyasalar zaten kendiliğinden duruma tepki veriyor. Tanker ve sigorta şirketleri muharebe alanına yakın sularda standart ticaret yapma yerine rotayı çevirmeyi ya da taşımayı askıya almayı tercih ediyor. 28 Şubat’ta savaşın ilk başladığı saatlerde bu tablo fiilen yaşandı. Hürmüz girişindeki saldırının hemen ardından büyük denizcilik şirketleri Körfez geçişlerini durdurdu ve bölgeden kargo kabul etmeyi askıya aldı. Kâğıt üzerinde boğaz açıktı fakat kullanılamaz hale gelmişti. Petrol fiyatı sıçradı navlun maliyetleri arttı ve Asya’daki sanayi ekonomileri tedarik zinciri hesaplarını yeniden masaya yatırmak zorunda kaldı.
Bu tablonun önemli bir boyutu daha var. İran savaş baskısıyla köşeye sıkıştıkça Hürmüz’ü daha agresif biçimde kullanmaya yönelecek koşullar güçleniyor. Tahran açısından bakıldığında, bu boğaz “kaybı paylaşma” mekanizmasına dönüşüyor. Yani ben can veriyorsam dünya da bu savaşın bedelini ödesin mantığı. Bölgesel bir çatışma bu şekilde küresel bir ekonomik krize evrilebilir.
Asya’nın ince bağımlılığı: Japonya, Kore, Çin hattı
Asya’nın Ortadoğu’ya enerji bağımlılığı soyut bir istatistik olarak kalmıyor. Hürmüz’de her tanker alevi aldığında bu rakamlar somut birer kırılganlığa dönüşüyor.
Japonya ham petrolünün yaklaşık yüzde 95’ini Ortadoğu’dan sağlıyor. 2026 başında ülke günlük 2,8 milyon varil ham petrol ithal etti. Bunun 1,6 milyon varili Suudi Arabistan’dan geldi. Geri kalanını Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve Katar karşıladı. 2025 verilerinde ise Ortadoğu’nun payı yüzde 96,6 seviyesine kadar ulaştı. Bu oran yalnızca enerji ithalatı meselesini anlatmıyor. Japonya’nın ihracat odaklı sanayisini ayakta tutan yakıtın tamamına yakını savaşın tam ortasındaki bir coğrafyadan geliyor demek.
Güney Kore için de tablo farklı sayılmaz. Petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 70’i Ortadoğu’dan karşılanıyor. En büyük tedarikçi yüzde 30’u aşan payla Suudi Arabistan. Onu BAE, Irak ve Kuveyt izliyor. Kore dünyanın en büyük gemi inşa ve petrokimya üreticilerinden biri. Bu sektörlerin kesintisiz çalışması Körfez enerji akışına doğrudan bağlı.
Çin ise 2025’te tarihinin en yüksek petrol ithalat rakamlarını açıkladı. Deniz yoluyla aldığı ham petrolün yaklaşık yarısı Ortadoğu kaynaklı ve bu akışın önemli kısmı Hürmüz hattını kullanıyor. Çin için farklı bir özellik daha var. Tahran’a karşı Washington’la diplomatik cephe almayı tercih etmeyen Pekin aynı anda Körfez enerji güvenliğinin doğrudan mağduru konumunda. Bu çelişki Çin’in kriz yönetimini hem içeriden hem de dışarıdan karmaşık bir hale getiriyor.
Asya genelinde bakıldığında, bölgenin toplam petrol ithalatının yaklaşık yüzde 59’u Ortadoğu’dan geliyor. Bu oranın büyük kısmı Hürmüz’ü aşmadan hedef pazara ulaşamıyor. Japonya’daki rafineriler, Kore’deki petrokimya tesisleri ve Çin’deki lojistik zincirleri enerji arzının kesilmesiyle birlikte aynı anda baskı altına girer. Tokyo borsasından Şanghay limanlarına kadar uzanan bu ekonomik sistemin sinir uçlarının tamamı tek bir dar boğaza bağlı.
Tatlı su cephesi: Denizi içilebilir kılan hat
Körfez ülkeleri için Hürmüz yalnızca petrol ve gaz akışının çıkış kapısı olarak durmaz. Bölgedeki nüfusun büyük kısmı içme suyu ve şehir şebekesi için deniz suyu arıtma tesislerine bakıyor. Bu tesisler hem kıyıya yakın hem de son derece enerji yoğun bir yapıda çalışıyor. Savaşın yoğunlaşmasıyla birlikte enerji altyapısına yönelik riskler arttı. Altyapının hedef alınması ya da elektrik arzındaki kesintiler, musluktan akan suyun sürekliliğini tehdit eden bir kırılganlık yaratıyor.
Enerji fiyatlarındaki her sıçrama arıtma maliyetlerine doğrudan yansıyor. Suudi Arabistan, BAE ve Kuveyt gibi ülkelerde üretim kapasitesinin ve nüfusun önemli kısmı bu tesislere bağımlı. Hürmüz böyle bir ortamda sadece sanayi ekonomilerinin yakıt deposu olarak kalmıyor. Milyonlarca insanın günlük hayatında musluktan akan suyun sürdürülebilirliğine kadar uzanan geniş bir etki alanını kontrol eden bir noktaya dönüşüyor. İran’ın kayıplarının büyüdüğü, savaşın uzadığı ve başka bölge aktörlerinin de çatışmaya çekildiği bir senaryoda bu düğme daha uzun süre tehdit altında kalacaktır. Zira bu tesislere yönelik olası bir saldırı ya da enerji altyapısının hedef alınması, bölgedeki milyonlarca insanın temel su erişimini doğrudan tehdit altına sokabilir.
Kısa savaş hayali uzun kriz riski
Washington’un söylemi sınırlı ve kısa bir askeri baskı çerçevesine oturuyor. Trump dört ila beş haftadan söz etti. Ancak sahadaki dinamikler bu söylemin ne kadar güvenli bir zemine oturduğunu sorgulatıyor. İran’ın konvansiyonel kapasitesi darbe aldı. Nükleer tesisler vuruldu. Deniz kuvvetleri zayıflatıldı. Fakat bu tablo İran’ın asimetrik araçlarını tüketmedi. Devrim Muhafızları vekâlet güçleri, bölgesel lojistik ağlar ve Hürmüz üzerindeki baskı kapasitesi hâlâ aktif. Baskı arttıkça bu araçların daha agresif biçimde sahaya sürülmesi de güçleniyor.
Dolayısıyla savaşın uzaması ve İran’a saldırıların artması sadece İran coğrafyasında yıkımı büyütmez. Asya’nın enerji bağımlılığı, küresel ekonomi, Körfez’in su ve altyapı hassasiyeti ve küresel denizcilik sigortasının risk primlerindeki tırmanma hepsi birlikte devreye girer. İşte o noktada savaş artık yalnızca Hürmüz’ün iki yakasında süren bir çatışma olmaktan çıkar. Enerji fiyatları, sanayi üretimi ve işsizlik verileri üzerinden küresel bir kriz dosyasına dönüşür.
Savaşlar her zaman güçlünün planladığı gibi bitmez, bazen en çok kaybeden taraf masada en ağır kozu elinde tutandır. İran için bu koz Hürmüz. Ve baskı arttıkça bu kozun kullanılma ihtimali de artıyor ve o ihtimalin gerçeğe dönüştüğü gün savaşın faturası yalnızca Ortadoğu’ya kesilmeyecek, dünyanın dört bir yanındaki ekonomilere dağıtılacak. Bu noktada ABD’nin yaktığı ateş dolaylı olarak milyarlarca insanı etkileyen bir küresel bir yangına dönüşme potansiyeli barındırıyor.
Yorum Yazın