İvme kaybı çağında: Rekabet, kırılganlık ve ekoloji

ölçeği biraz daha küçülterek insana dönersek, iki strateji hemen tanıdık gelir. Bazılarımız ‘kale’ kurar: temkin, tasarruf, garanti tercihleri, küçük kayıpları minimize etme. Temel hedefi eşik altına düşmemektir. Bazılarımız ‘söğüt’ gibi yaşar: yön değiştirir, yeniden öğrenir, şoku emer, sonra toparlar. Temel hedefi bozulma anlarında hayatta kalmaktır. Ve çoğu zaman kişilik sandığımız şey, aslında koşulların uzun süreli eğitiminin adı olur.

Gülşah Eker

Eşik Altı, Eşik Üstü: 2025 Listeleri ve Hayatta Kalma Stratejileri

2025 biterken, “kim nerede duruyor?” diye birkaç listeye göz attım. IMD’nin 2025 Competitiveness Ranking tablosunda İsviçre 1. sırada; Türkiye 66. sırada; Venezuela ise 69. sırada yer alıyor [1]. Bu listeyi bir “kazananlar-kaybedenler” hikâyesi diye okumaktan özellikle kaçınıyorum; çünkü aynı yıl UNDP’nin Human Development Report 2025 ana raporu, küresel ilerleme hızındaki ivme kaybını ve kırılganlıkların derinleşmesini başlı başına bir mesele olarak çerçeveliyor[2]; Overview bölümünde karşımıza çıkan tablo da rekabetin ötesinde bir şey söylüyor. Özellikle bir başlık çok yalın: “İnsani gelişmedeki farklar büyüyor ve küresel ilerleme ivme kaybediyor olabilir.”[3]. Aynı sayfada bir figür başlığı bunu daha da sertleştiriyor: “İnsani gelişmede küresel ilerleme ivme kaybediyor; en zayıf ve en kırılgan olanlar daha da geride kalıyor.”[3]. Bu “ivme kaybı” duygusu, istatistik tablosunda sayılara dönüşüyor: HDI’da İzlanda 0.972 ile 1. sırada, Türkiye 0.853 ile 51. sırada, Güney Sudan 0.388 ile 193. sırada [4].

Bu resme bir de World Bank’in Women, Business and the Law 2024 verileri eklenince, oyunun kuralları kısmı daha görünür oluyor. Raporun Yönetici Özeti de aynı çerçeveyi güçlendiriyor[7]. Rapor, çıtayı açıkça koyuyor: “Dünya çapında 3,9 milyar kadın-insanlığın yarısı-ekonomik katılımlarını etkileyen yasal engellerle karşı karşıya.”[6]. Aynı bölümün belki de en çarpıcı cümlesi şu: “WBL 2.0 yasal çerçeveler endeksinin küresel ortalaması 100 üzerinden 64,2… ve dikkat çekici biçimde 190 ekonominin hiçbirisi 100 puan almıyor.”[6]. Hatta güvenlik göstergesi, 10 başlık içinde en düşük olanı: Yeni eklenen Güvenlik göstergesi 100 üzerinden yalnızca 36,3 ile en düşük puanı alıyor.[6].

Ve OECD’nin To Have and Have Not (2025) raporu, bu tabloya sonuç ile başlangıç çizgisi arasındaki farkı koyarak bağlanıyor. Raporun çevrimiçi sayfası bu yaklaşımı özetleyen ana giriş noktası[8]. Raporun tespiti net: “Son 15 yılda, politikalar ‘sonuçlardaki eşitsizlikleri’ azaltmada, ‘fırsat eşitliğinin önündeki uzun vadeli engelleri’ gidermekten daha etkili olmuş olabilir.” [9].

Bu raporları okurken bir noktada ‘hayatta kalma’, ‘dayanıklılık’ ve ‘gelişmenin koşulları’ gibi kavramları başka disiplinlerde de aramaya başladığımı fark ettim. Yukarıda sözünü ettiğim raporlar, bir yandan büyüme, rekabet ve performansı; diğer yandan haklara erişimi, başlangıç çizgisini ve kırılganlığı ölçüyor; yani aynı hikâyenin farklı katmanlarını. Tam da bu yüzden, bu kavramları ekoloji merceğinden okumayı ilginç buluyorum. Elbette ülkeler bitki değil; ama ‘filtre’ fikri, olan biteni daha az kişiselleştirerek görmeyi sağlıyor. Ekoloji, başarıyı bir karakter meselesi olmaktan çıkarıp, bağlamın ürettiği filtrelerle düşünmeye zorluyor.

Ekolojinin diliyle zorluk bazen abiotik strestir (don, kuraklık, tuzluluk, permafrost gibi büyümeyi fiziksel/kimyasal olarak kısıtlayan şeyler). Bazen de biyotik filtredir: rekabet, alan daralması, ‘ışık’ kavgası. Bazen de bozulmadır; oyunu bir gecede değiştiren yangın, sel, çöküş, kesinti vb. J. P. Grime’ın C-S-R yaklaşımı tam da bu üç baskıyı (rekabet, stres, bozulma) bir strateji uzayında düşünmemize izin verir: aynı türden canlılar bile farklı baskılara göre bambaşka hayatta kalma ekonomileri kurar.

Bitkiler bunu tartışmaz; uygular. Sert bir kuşakta kale gibi yaşayanları düşünün: dik, odunsu, gövdesi karar gibi kalın, uzun ömürlü. Bu stratejinin dili şudur: kaybı azalt, riski yönet, yavaş ama sağlam yatırım yap. Bir ağaç gövdesi, aslında bir zaman politikasıdır. Bu politikada başarı ölçütü en hızlı olmak değil, eşik altına düşmemektir.

Aynı soğuk kuşakta bir de söğüt dili vardır (tür adı söğüt olmak zorunda değil, mantık söğüt). Yükseğe çıkmak yerine yere yaklaşan, rüzgârı yumruklamak yerine profilini küçülten, kar yükünde kırılmak yerine bükülen… Bu strateji sertlik üretmekten çok esneklik üretir. Mantığı: “Sabit kalmam; koşula göre şekil değiştiririm.”

Ama burada kritik bir yanılsama var. Koşullar elverişli göründüğünde oyun bitmiyor; sadece filtrenin türü değişiyor. Abiotik stres düşükken (ısınma, besin, altyapı, güvenlik, sağlık) hayatın ana sınavı ‘yaşamak’tan ‘yer kapmak’a kayabiliyor: rekabet. Bu kolay bir şey değil. Aksine bazen daha yorucu. Tilman rekabet teorisini sunarken mutlak doğrular ilan etmekten ziyade sınanabilir bir çerçeve öneriyor (“Teori, sınanabilir ve yanlışlanabilir olarak sunulur”).

Elverişli ortamlarda rekabet sertleşir; çünkü daha çok ülke aynı ışığa bakar (iş, eğitim, itibar, görünürlük). Alan daraldıkça rekabet büyür, bozulma geldiğinde ise herkes aynı anda eşik altı korkusuyla tanışabilir.

Şimdi ölçeği biraz daha küçülterek insana dönersek, iki strateji hemen tanıdık gelir. Bazılarımız ‘kale’ kurar: temkin, tasarruf, garanti tercihleri, küçük kayıpları minimize etme. Temel hedefi eşik altına düşmemektir. Bazılarımız ‘söğüt’ gibi yaşar: yön değiştirir, yeniden öğrenir, şoku emer, sonra toparlar. Temel hedefi bozulma anlarında hayatta kalmaktır. Ve çoğu zaman kişilik sandığımız şey, aslında koşulların uzun süreli eğitiminin adı olur.

Bence burada kritik olan, filtreler değiştiğinde strateji değiştirebilme kapasitesidir. Bir gün kaleye, bir gün söğüde ihtiyacımız olur. Biz hangi filtreye göre yaşıyoruz; filtre değiştiğinde biz de değişebiliyor muyuz? Sanırım bu sorunun cevabı, biraz ‘eşik üstü’ zamanı ister; biraz da ‘eşik altı’ tecrübesinden doğar.”

Kaynaklar