Dünya, artık krizleri yalnızca tekil olaylar olarak değil, birbirini besleyen bir risk zinciri olarak yaşıyor. Jeopolitik gerilimler ekonomik kırılganlıkları büyütüyor, ekonomik kırılganlıklar toplumsal kutuplaşmayı artırıyor, kutuplaşma dezenformasyonu besliyor, dezenformasyon demokratik kurumlara güveni aşındırıyor. İklim krizi ise bu zincirin bütün halkalarını daha da kırılgan hale getiriyor.

Dünya Ekonomik Forumu (World Economic Forum – WEF) 2026 Küresel Riskler Raporu, dünyayı “rekabetin ve güvensizliğin yoğunlaştığı” bir döneme girerken tarif ediyor.¹ Aynı rapor, devlet temelli silahlı çatışmaları, jeoekonomik karşılaşmayı, dezenformasyonu ve siber güvensizliği kısa vadeli en kritik riskler arasında sayıyor. ¹

Ancak bu tablo tek başına yeterli değil. Çünkü risklerin tanımı kadar, bu risklerin toplumsal olarak nasıl dağıldığı da belirleyici. Oxfam International’ın (Oxfam) eşitsizlik raporları, küresel servetin giderek daha küçük bir azınlığın elinde toplandığını; buna karşılık yoksulluğun, güvencesizliğin ve kırılganlığın geniş kitleler için kalıcılaştığını gösteriyor.²³

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Programme – UNDP) ise 2023/2024 İnsani Gelişme Raporu’nda küresel ölçekte “ilerleme tıkanması” yaşandığını, eşitsizliklerin ve siyasal kutuplaşmanın bu tıkanmayı daha da derinleştirdiğini vurguluyor.⁴

Bu nedenle 2026’yı anlamak için tek başına güvenlik, teknoloji veya ekonomi başlıkları yetmez. Asıl mesele, risklerin eşitsizlikle birleştiğinde nasıl yıkıcı bir toplumsal güce dönüştüğüdür.

Risk Artıyor Ama Dayanıklılık Artmıyor: 2026’nın Kırılgan Dünyası

WEF’in 2026 raporu, küresel sistemin aynı anda hem daha rekabetçi hem de daha kırılgan hale geldiğini söylüyor.¹ Kısa vadede:

• Jeoekonomik karşılaşma,
• Devlet temelli silahlı çatışma,
• Toplumsal kutuplaşma

en yüksek risk algısına sahip alanlar arasında yer alıyor.

Orta vadede ise:

• Dezenformasyon,
• Siber güvensizlik,
• Altyapı kırılganlıkları

öne çıkıyor.

Bu tablo çoğu zaman “güvenlik politikaları” ve “stratejik hazırlık” başlıkları altında okunuyor. Oysa eksik kalan şey şu: Riskler artarken, toplumsal dayanıklılık aynı hızda artmıyor.

Dayanıklılık, yalnızca devletlerin askeri ya da teknolojik kapasitesi değildir. Dayanıklılık, insanların:

• gelir kaybıyla nasıl baş ettiği,
• barınma ve gıdaya nasıl eriştiği,
• sağlık ve bakım hizmetlerine ulaşıp ulaşamadığı,
• kriz anında yalnız kalıp kalmadığıyla ilgilidir.

UNDP’nin raporu tam olarak bu noktaya işaret eder: Sosyal politika kapasitesi zayıfsa, riskler hızla “yaşam krizi”ne dönüşür.⁴

Güçlü sosyal koruma mekanizmalarına sahip ülkelerde ekonomik daralma yönetilebilirken, sosyal politika kapasitesi zayıf olan ülkelerde aynı daralma:

• gıda güvensizliği,
• barınma krizleri,
• kayıt dışı çalışmanın artışı,
• kadınlar için daha fazla ücretsiz bakım emeği anlamına gelir.

Bu nedenle risk artışı ile eşitsizlik arasında doğrusal bir bağ vardır. Eşitsizlik ne kadar derinse, risk o kadar yıkıcı olur.

Eşitsizlik, 2026 Risklerinin Ortak Zemini

Oxfam’ın Inequality Inc. raporu, küresel servetin sistematik biçimde küçük bir azınlıkta yoğunlaştığını ortaya koyuyor.² Survival of the Richest raporu ise kriz dönemlerinde bile süper zenginlerin servetinin arttığını, buna karşılık yoksul kesimlerin yaşam koşullarının ağırlaştığını gösteriyor.³

Bu bulgular, eşitsizliğin yalnızca “sosyal bir sorun” olmadığını; siyasal, ekonomik ve güvenlik risklerinin tamamını besleyen yapısal bir zemin olduğunu gösteriyor.

Yüksek eşitsizlik:

• Toplumsal kutuplaşmayı besler,
• Dezenformasyona açık bir ortam yaratır,
• Kurumlara güveni aşındırır,
• Demokratik karar alma süreçlerini zayıflatır.

Bu yüzden 2026 riskleri, eşitsizlikten bağımsız okunamaz. Eşitsizlik, risklerin üzerinde yükseldiği zemindir.

İklim Krizi: Çevresel Riskten Küresel Adalet Krizine

WEF, iklim krizini uzun vadeli en büyük küresel tehditlerden biri olarak tanımlar.¹ Ancak Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) Altıncı Değerlendirme Raporu, iklim krizinin etkilerinin sosyal ve ekonomik eşitsizliklerle doğrudan bağlantılı olduğunu açık biçimde ortaya koyar.⁵

Birleşmiş Milletler Kadın Birimi (UN Women) raporları ise iklim krizinin kadınları orantısız biçimde etkilediğini gösterir:⁶

• Su ve gıda güvensizliği,
• Artan bakım yükü,
• Şiddet riski,
• Erken yaşta evlilik ve yerinden edilme.

İklim krizi bu yüzden sadece çevre politikası değil, doğrudan bir sosyal politika ve eşitlik politikası meselesidir.

Enerji ve Gıda Şokları: Jeopolitik Başlık Değil, Hayatta Kalma Meselesi

Enerji ve gıda güvenliği, genellikle “jeopolitik” bir başlık olarak ele alınıyor. Devletlerin enerji arzını nasıl çeşitlendirdiği, hangi ittifakları kurduğu ya da hangi ticaret yollarını güvence altına aldığı konuşuluyor. Oysa enerji ve gıda krizi, toplumların gündelik yaşamında çok daha doğrudan bir anlama sahip: sofra boşalıyor mu, ev ısınıyor mu, insanlar temel ihtiyaçlarını karşılayabiliyor mu?

Dünya Ekonomik Forumu (World Economic Forum – WEF) 2026 Küresel Riskler Raporu, enerji fiyatlarındaki dalgalanmayı ve tedarik zincirlerindeki kırılganlığı ekonomik istikrar için temel risk alanları arasında sayıyor.¹ Bu, devletler açısından stratejik bir güvenlik sorunu. Ancak Oxfam’ın eşitsizlik verileri, aynı sorunun toplumlar için çok daha somut bir karşılığı olduğunu gösteriyor: Enerji ve gıda fiyatları yükseldiğinde bedeli ilk ödeyenler yoksul haneler, kadınlar ve güvencesiz çalışanlar oluyor.²³

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (United Nations Development Programme – UNDP) raporu, artan yaşam maliyetlerinin küresel ölçekte insani gelişmeyi geriye çektiğini ve özellikle düşük gelirli grupları kalıcı yoksulluk riskiyle karşı karşıya bıraktığını vurguluyor.⁴ Enerji ve gıda şokları, bu nedenle sadece “ekonomik dalgalanma” değil, doğrudan bir sosyal politika krizidir.

Kesişimsellik perspektifinden bakıldığında tablo daha da netleşir. Aynı enerji krizi:

• Yüksek gelirli bir hane için bütçe kısıtı,
• Düşük gelirli bir hane için ısınma ve beslenme krizi,
• Kadınlar için ise artan bakım yükü ve ev içi emeğin ağırlaşması anlamına gelir.

Enerji güvenliği, yalnızca devletlerin arz güvenliği değildir; insanların gündelik yaşam güvenliğidir. Sosyal politika mekanizmaları güçlü değilse, enerji ve gıda krizleri hızla toplumsal yıkıma dönüşür.

Dezenformasyon: Bilgi Krizi Değil, Eşitsizliğin Siyasal Meşrulaştırıcısı

WEF, dezenformasyonu 2026 için en kritik risk alanlarından biri olarak tanımlıyor.¹ Dezenformasyon çoğu zaman “yanlış bilgi” problemi olarak ele alınıyor. Oysa bu mesele çok daha derin. Dezenformasyon, eşitsizliğin siyasal olarak meşrulaştırılmasını sağlayan güçlü bir araçtır.

UNDP raporu, artan eşitsizliklerin ve siyasal kutuplaşmanın, kurumsal güveni zayıflattığını; bunun da bilgiye olan güveni aşındırdığını gösteriyor.⁴ Güven duygusu zayıfladığında insanlar kanıt aramaz, aidiyet arar. Bu ortamda dezenformasyon hızla yayılır.

Dezenformasyonun eşitsizlikle ilişkisi çift yönlüdür:

• Bir yandan yoksulluğu ve adaletsizliği görünmez kılar,
• Diğer yandan eşitsizliği eleştiren talepleri “tehdit” gibi sunar.

Böylece ekonomik eşitsizlik, siyasal olarak sorgulanamaz hale gelir. Dezenformasyon, sadece bilgi güvenliğini değil, demokrasi kapasitesini de çökerten bir mekanizmaya dönüşür.

Yapay Zekâ: Teknolojik Bir Riskten Çok, Yeni Bir Sosyal Eşitsizlik Katmanı

Yapay zekâ, 2026 gündeminde hızla yükselen bir risk alanı. WEF, yapay zekânın istihdam piyasaları, bilgi güvenliği ve yönetişim üzerinde büyük etkiler yaratacağını vurguluyor.¹

Ancak mesele sadece teknoloji değildir. Yapay zekâ, mevcut eşitsizlikleri yeniden üreten ya da derinleştiren bir sistem olarak çalışabilir. Eğitim, dijital okuryazarlık ve sosyal koruma mekanizmaları güçlü değilse:

• Düşük nitelikli işler daha hızlı kaybolur,
• Kadınların yoğun olduğu bakım ve hizmet sektörleri daha kırılgan hale gelir,
• Dijital bölünme derinleşir.

UNDP raporu, dijitalleşmenin sosyal politika olmadan ilerlemesi hâlinde eşitsizlikleri kalıcılaştırdığını vurgular.⁴ Yapay zekâ, bu sürecin en güçlü hızlandırıcısıdır.

Kesişimsellik: Neden Bazıları Krizi Yaşarken, Bazıları Krizi “Okur”?

Kesişimsellik, bir krizin etkilerinin tek bir faktörle açıklanamayacağını söyler. Sınıf, toplumsal cinsiyet, coğrafya, göçmenlik durumu ve sosyal politika kapasitesi birlikte çalışır.

Bir kriz:

• Yoksul bir kadın için hayatta kalma mücadelesi,
• Göçmen bir aile için güvencesizlik,
• Orta sınıf için yaşam standardında düşüş,
• Ayrıcalıklı gruplar için ise “haber gündemi” olabilir.

UN Women raporları, kadınların krizleri çok katmanlı yaşadığını gösteriyor:⁶
Daha fazla ücretsiz emek, daha az gelir, daha fazla güvenlik riski ve daha az siyasal temsil.

IPCC ise iklim krizinin etkilerinin sosyal eşitsizliklerle doğrudan bağlantılı olduğunu vurgular.⁵

Bu yüzden 2026 riskleri, ancak kesişimsellik perspektifiyle adil biçimde yönetilebilir.

Sonuç: 2026’nın Asıl Sorusu Güvenlik Değil, Adalet Kapasitesidir

2026’da dünya çok sayıda riskle karşı karşıya. Jeopolitik gerilimler, dezenformasyon, siber saldırılar, iklim şokları ve yapay zekâ temelli dönüşümler gerçek ve ciddidir. Ancak daha temel bir soru var:

Bu risklerin bedelini kim ödeyecek?

Güncel raporların birlikte söylediği şey nettir:

• Riskler artıyor.
• Eşitsizlik derinleşiyor.
• Sosyal politika kapasitesi, risk yönetiminin gerisinde kalıyor.

Bu nedenle 2026’nın ana teması güvenlik değil, adalet kapasitesi olmalıdır.
Eşitsizlik azaltılmadan, hiçbir risk gerçekten yönetilemez.
Sosyal politika güçlendirilmeden, hiçbir güvenlik politikası sürdürülebilir olamaz.

Kaynakça

1. World Economic Forum (2026). Global Risks Report 2026.
2. Oxfam International (2024). Inequality Inc.: How Corporate Power Divides Our World.
3. Oxfam International (2025). Survival of the Richest.
4. United Nations Development Programme (UNDP) (2024). Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock.
5. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) (2023). AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023.
6. UN Women (2023). Gendered Impacts of Climate Change.

“Küreselleşme ulus-devletin etki alanını daraltırken aslında ulus-devlet içinde “milliyetçiliğin” de varlığını daraltıyor. Bugünlerde gördüğümüz milliyetçilik hareketlerinin yükselişi ise aslında bu gerçeğe olan tepkinin bir sonucu. Ama ne yaparlarsa yapsınlar halklar daha ileri bir demokrasiyi, her biri kendi kimliğini de yaşayarak “birlikte” yeni bir demokrasi kuracaklar. Milliyetçiliğin zavallı sınırlarına yaklaştıkça bence görünen bu.”

19 Kasım 2024’de ise “bulunduğumuz “homojen ulus-devletler” çağı kapanmaktayken nasıl olacak da tek bir “ulus”un milliyetçiliği altında toplumlar bir araya gelecekler? Bu mümkün mü?” sorusunu sormuş cevaben de şunları yazmışım:

 “Ben bu sorunun cevabını pek mümkün görmüyorum. Onun için de bu “milliyetçilik” rüzgarlarının uzun sürmeyeceğini, yerlerine çok-kimlikli, çok-yereli, demokratik, katılımcı yeni bir demokrasiyi insanlığın keşfedeceğini düşünüyorum.”

Sonra da daha henüz ABD+İsrail’in İran’a açtığı savaştan epey önce de (17 Haziran 2025) yine bu sütunda şunları yazmışım:

“İnsanlık tarihinde “milliyetçilik” milyonlarca insanın ölümüne neden olduktan sonra kendi sonuna doğru hızla ilerliyor. Gördüğümüz bu son milliyetçilik dalgası da bir süre sonra yine çok sayıda insan hayatına mal olarak bitecek ve insanlar yeni bir hayata gözlerini açacaklar. Gözlerini açacakları dünya ise, herkesin milliyeti, etnik kökeni ve inancını birlikte yaşayabilecekleri yeni bir dünya olacak”.

Ve savaştan bir ay önce 6 Ocak 2026 ise;

“Öyle görünüyor ki bu yeni milliyetçilik anlayışıyla yürüyecek bu yeni düzen yeni savaşlara gebe. Bu savaşların nerede ve nasıl olacağını bilmiyoruz. Ama yerkürenin depremlere en çok gebe olduğu bizim coğrafyamızın da bu gelişmelerden nasibini alma ihtimali küçümsenecek bir ihtimal değil” demişim.

Bu sabah Macaristan’dan gelen haberlerden Macaristan’ın “Milliyetçiliğin Zavallı Sınırları”nı aştığını öğrendiğimde aklıma bunlar geldi. Macaristan halkının önemli bir çoğunluğu Orban’ın tek adam yönetimine, onun milliyetçilik anlayışına dur dedi ve öyle anlaşılıyor ki orada inşa edilmiş otokratik yönetimin bütün kurumlarını da yakında değiştirecekler.

Evet Macaristan’daki rejim değişimi sanırım bu düşündüğüm “milliyetçiliğin zavallı sınırları”nın aşılmakta olduğunun ilk işareti. Çünkü küreselleşmeyle ortaya çıkan yeni süreçler yeni bir demokrasinin doğumunun da müjdecisi olacak. Bu demokrasi öyle insanların “sözde temsilcileriyle” yürüyen ve kralları, padişahları ve tek adamları çıkaran bir demokrasi değil, yerelin, katılımın ve kimlikler arası eşitliğin sağlandığı radikal bir demokrasi olacaktır.

Bu süreçten kimse kaçamayacak. Erdoğan da Trump da, Modi ve diğerleri de bu süreçten kaçamayacaklar. Bu nedenle de CHP biraz özgüven yoksunluğundan olsa gerek eski “baba ocağı” deyip de yeniden saflarına aldığı ya da almayı düşündüğü “milliyetçi-ulusalcı”lara bel bağlamak yerine toplumun mağdur kesimlerinin demokrasi, özgürlük ve eşitlik arayışlarına kulak vermelidir.

Dünya değişiyor. Ulus-devletler içinde avantajlıların tutundukları milliyetçilikler de tarihin çöplüğüne gidiyor.

Zaman yeni bir demokrasi zamanı! Unutmayalım!

Erken başlar benim günüm; o gün de öyle oldu.

Kitap Fuarına katılmak üzere Bursa’ya gideceğimin duyurusunu hazırlayıp paylaşmıştım ki bir telefon geldi.

“İl başkanımız alındı.”

Nedenini, niçinini sormadan hazırlanıp çıktım. Yolda yaptım duyurusunu. Ben varana dek çoğu gelmişti arkadaşlarımın.

O sırada, açık televizyon ekranında, birbirinden tuhaf, insana yaşadığı ülkenin sürrealist olduğunu düşündürten üç altyazı geçiyordu peş peşe.

Birincisi “CHP Ankara İl Başkanı Ümit Erkol, gözaltına alındı. Erkol’un İzmir’e götürüldüğü öğrenildi” şeklindeydi.

İkincisi en az onun kadar tuhaftı; “Bornova Belediye Başkanı Ömer Eşki gözaltına alındı”.

Üçüncü altyazıysa hukuk kitaplarına taş çıkartacak cinsteydi; “Bursa Büyükşehir Belediyesinde Başkan vekili seçimi için salona girmek isteyen CHP’li meclis üyelerine biber gazı sıkıldı”.

Gün henüz başlamıştı ama her biri birbirinden trajikomik üç olay gerçekleşmişti. Ondan bir hafta önce de, yaşadığı köyün doğasını, ağacını, ormanını korumak isteyen Esra Işık tutuklanmıştı. Tapusu İzmir Büyükşehir Belediyesinde olan Meslek Fabrikası binasının; İstanbul Yerebatan Sarnıcının bir gecede Vakıflar Genel Müdürlüğüne devredilmesi de cabası…

NE DEVE GÜTMEK, NE DE DİYARDAN GİTMEK

Neden?

Bursa’dan başlayalım. Önceki günlerde tutuklanmıştı Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey. Nilüfer’de yıllarca belediye başkanlığı yapmış; 2019’da, Büyükşehir Belediyesini kıl payı yahut sandık oyunlarıyla kaybetmiş ama o sandığı tecellisi deyip bir sonraki seçime kadar çalışıp çabalamış ve 2024’de seçimi kazanmıştı. Türkiye çapında bir numara yaptığı Nilüfer’den sonra Bursa’yı çekim odağı haline getirmekti amacı.

Kent rantlarının ve kupon arsaların rüyasını görenler de farkındalardı yaklaşan tehlikenin. Ne yapıp, edip Bozbey’i ele geçirme planları üzerine yoğunlaşmışlardı. İpuçlarını, geçtiğimiz aylar boyunca trol hesaplar aracılığıyla Bozbey’in AKP’ye geçeceği dedikodularını köpürtmüşlerdi. Bununla bir taraftan Bozbey’i “ikna etmek”, diğer taraftan kendisine oy veren seçmenlerle ve partisiyle Bozbey’in arasını  açmaktı amaçları.

Bozbey, hakkında oluşturulmak istenen toplumsal algıyı deşifre etti. Meğer AKP’ye geçmesi için baskı yapılıyormuş. Kamuoyu da, yıllardır har vurup harman savurdukları Bursa’nın rantı ellerinden gidince Bozbey’e “ya bu deveyi güdersin ya da bu diyardan gidersin” ikilemi dayatıldığını böylece öğrenmiş oldu.

Dayatılanı reddeden Bozbey tutuklandı. Yerine Belediye Meclisinde yapılan seçimde çoğunluğu elinde bulunduran biri seçildi.

“Çökme” deniyor buna!

ALGILAR HAKİKATIN SIRRINI BOZAMAZ

Bornova Belediye Başkanı Ömer Eşki’nin gözaltına alınması, bundan da komik. Özkan Yalım soruşturmasında adı geçen bir çalışanın bankamatik olduğu anlaşılınca gözaltına alınıp tutuklanma istemiyle sevk edilmesi, “yok artık” dedirtti.

Norm kadro gereği, 534’ü memur, 264’ü kadrolu işçi ve yüzlerce şirket işçisinin çalışanın bulunduğu bir kurumda işe gelmediği anlaşılan kişiyle ilgili belediye başkanını gözaltına almak, ancak fantastik kurgu filmlerinde olur.

Normal koşullarda on gün üst üste işe gelmediği anlaşılan birinin iş akdinin feshedilmesini gerektirir prosedür. Bu durumu fark etmeyen yahut bildiği halde, çalışan hakkında işlem yapmayan üst görevli hakkında da kurum içinde, “görevini ihmalden” soruşturma açılır; hepsi bu.

Herkes de farkında ki ülke artık yönetilemiyor. İktidar da, yönetememenin sorumluluğunu bu operasyonlara konu olanlara yüklemek için algı operasyonu yapıyor.

Gelelim CHP Ankara İl Başkanı Dr. Ümit Erkol’a…

Bırakın herhangi birini, Cumhuriyet Halk Partisi Ankara İl Başkanı gibi birinin ifadesini almak için sabahın köründe haksız ve hukuksuz bir biçimde gözaltına almak nedir?

Elbette en küçük bir kuşku varsa soruşturma açılmasında hiçbir beis olamaz ama açık ki konu incir çekirdeğini doldurmayan bir sorundan ibarettir. Adresi, yeri yurdu belli, kanıtları karartması olanaksız bir nedenden ötürü gözaltına alıp, tutuklamak,  toplumun algısında kuşku uyandırmak amaçlı olduğu açıktır.

Asıl neden, CHP Genel Başkanı Özgür Özel’in yürüttüğü etkili muhalefettir. CHP’nin etkili muhalefetinin önemli kolonlarından biri de CHP Ankara İl örgütü ve başındaki isim olarak Ümit Erkol’dur.

Operasyonun, bölgemizdeki uluslararası operasyonlarla da bir ilişkisi bulunduğu muhakkaktır. “Küresel hükümdar” konumundaki ABD’nin ve onun jandarmalığını yapan İsrail’in bölgedeki operasyonlarına karşı direniş hattının ön saflarında birisidir Erkol. Geçtiğimiz günlerde, ABD’nin İran’a yönelik operasyonlarını, ABD Ankara Büyükelçiliğinin önünde kalabalık bir katılımla protesto etmiş ve İran’ın İranlıların olduğu mesajını dile getirmişti. Çünkü bu topraklara ekilen yurtseverlik tohumu, azim, kararlılık ve direnç kültüründen besleniyor. O kültürü, o tohumu çürütemezler.

O tohum, Nazım’ın dile getirdiği üzere, “akarsu gibi umutlu/ ve buğday tanesi gibi cesur” bir tohumdur.

Boyun eğmez, teslim olmaz.

AVCININ APARATI DEĞİL GÜVERCİNİN KARDEŞ OLMAK

Bu arada, “selin önünden kütük kapmak” hevesinde olanlar için bir masalla bitirelim “Birgünün Hikayesi”ni.

Güvercinin biri, durgun bir dere kıyısında susuzluğunu gideriyormuş. Gözü, kapıldığı suda canhıraş debelenen bir karıncaya takılmış.

Birden bire, “baş başa vermeyince taş yerinden kalkmaz” sözünü hatırlamış ve yerden bulduğu bir çöpü suya atmış hemen.

O çöpe tutunup kurtulmuş karınca.

Teşekkür edecek vakit bulamamış. Çünkü o sırada avcının biri, elinde silahıyla sinsice güvercine yaklaşıyormuş.

Onun da aklına, Hintlilerin, “kardeşinin salını karşıya geçirmeye yardım et, göreceksin ki, sen de karşıdasın” sözü gelmiş.

Hemen ısırıvermiş avcıyı karınca.

Can havliyle dikkati dağılmış avcının ve güvercin de kaçıp kurtulmuş.

Kıssadan hissesi şudur bu masalın: Bir olursak, iri oluruz, iri olursak diri olur; evrensel hukuk ilkelerinin geçerli olduğu, özgürlükçü ve demokratik Türkiye’yi inşa etmiş oluruz.

Dahası bu turnusol, genel olarak iktidar bloku ve özel olarak da AK Parti’nin içine düştüğü “siyasetsizliği göstermesi açısından önemli.

Özel’in ara seçim talebine, 2003 yılında Rahmetli Deniz Baykal’ın siyasi doğruluk adına önünü açtığı ara seçimle milletvekili seçilip başbakan olan Erdoğan’ın açıklamaları da, AK Parti Sözcüsü Ömer Çelik’in verdiği cevaplar bu siyasetsizliği açık biçimde gösteriyor.

Özel bu hamle ile sonuç alamayacağını muhtemelen biliyordu. Bu hamle ile hedefi,  AK Parti’yi, “seçimden kaçan parti” durumuna düşürmek idi ki, bunda şimdiye kadar başarılı oldu.

Diğer yandan Özel, bu hamle ile bir şeyi daha başardı; DEM Parti Eş Başkanları ile başladığı muhalefet liderleri ile “ara seçime destek” temalı görüşmeleri, muhalefetin birbiri ile konuşabilmesi noktasında da geç kalınmış ama önemli bir adım atmış oldu.

HUKUKİ DEĞİL SİYASİ KARAR

Teknik bir süreç olarak ara seçim konusunda pek çok teknik bilgiyi öğrendik bu süreçte.

İstifa etmesi gereken milletvekili sayısından bunların Meclis’te bu istifaların kabul zorunluluğuna, Meclis İçtüzüğünden Anayasa maddeleri ve onların emredici hükümlerine kadar pek çok şeyi. Ve bunların hepsi hukuki süreçle ilgiliydi.

Oysa bu noktada gerçek şu ki, Özel’in başlattığı bu hamlenin kendisi de, bu hamle ile başlayan tartışmalar da ve bir bütün olarak sürecin kendisi de hukuki değil tamamen siyasi.

Uzun bir süredir de AK Parti ve Cumhur İttifakı’nın devletle birlikte çizdikleri alanda siyasetsizliği tercih ettikleri için Özel’in bu siyasi hamlesi karşısında AK Parti’nin tüm yetkililerin açıklamaları bu siyasetsizliğin açık ifadesi olarak karşımıza çıktı.

ÖZEL CHP’NİN GÜCÜNÜ GÖRÜNÜR KILMAK İSTEDİ

Özel bu hamle ile gidilecek bir ara seçimde CHP’nin seçim kazanarak oy gücü üzerinden iktidarı erken seçime götürmek istiyor.

Bu bakışın bir özgüven içerdiği muhakkak.

Muhalefet partisinin bu özgüveni karşısında iktidarın seçimden kaçması açık bir özgüvensizliği göstermektedir.

İleri sürülen bahaneler mesele istifaların Meclis’te kabul edilme zorunluluğu ya da çevremizde savaş varken erken seçime gitmenin doğru olmayacağı düşüncesi bu özgüvensizliğin tezahürleridir.

AK Parti Sözcü’sü Ömer Çelik, “sandığı en çok seven partiyiz” derken gerçeği nasıl tersyüz ettiğinin farkında olduğunu bize yansıtıyor.

Evet seçimi, sandığı seviyorlar, peki ne zaman; seçimin sınırlarını, kullarını kendileri koydukları zaman.

Yoksa yasal olarak evet istifasını veren 22 milletvekilin istifasının Meclis’te kabul edilmesi gerekli ama bu aşamada bunun bir prosedürü yerine getirmekten başka bir şey olmaması gerekirdi.

Evet, AK Parti sandığı seviyor bu aşamada sadece bir retorik. Bugün karşı karşıya olduğumuz gerçek durum; AK Parti’nin sandıktan kaçtığıdır.

Bu gerçeği inkâr için öne sürülen hukuki zorunlulukları ara seçime bir engel olarak ortaya koymak; inkâr etmek isterken bu gerçeği yani siyasetsizliğin kabul etmektir.

SİYASET: MİTİNGLERDEN ANKARA’YA

Yukarda değindim tekrar edeyim; Özel ara seçim çağrısı ile hukuki zorlukları ortada olan siyasi bir hamle yapmıştır.

Ama yaptığı bir şey daha var ki, bu, bundan sonraki süreçte çok daha önemli olacaktır. Bu hamle başlattığı diğer parti liderleri ile “ara seçime destek arayışı” görüşmeleri çok değerlidir.

Sonuçta bir biçimde öne alınacak seçimde, muhalefetin adayının cumhurbaşkanı seçilmesi daha önemlisi de muhalefetin şikâyet ettiği bu düzenin değişmesinin tek koşulu “birlikte” hareket etmektir.

Bunu sağlanması bir süreçtir. Ama bu sürecin başarıya ulaşması ise ancak muhalefetin asgari ortaklıkta buluşmasıdır. Bu ortak kesen ise “demokrasiye dönüş”, bu düzeni durdurmak gibi en genel, en çok istenen talep olmalıdır.

Özel ilk adımı atmıştır ve ben bundan sonra bunu sürdüreceğini düşünüyorum. Özel’in bu adımı umarım karşılık görmeye devam eder.

İkinci Dünya Savaşı öncesinde; Nazilerin Almanya’da ortaya çıkışları ile başlayan, tarihsel dram Türk kamuoyunca bilinir. Ancak İngilizlerin Hindistan ve Çin’de yaptıkları pek bilinmez. Savaşın bitiminde kurulan, yeni dünya düzeninin  dayattığı “soğuk savaş” yıllarının anıları , artık eski Amerikan filmlerinde kalmıştır.

Dışında kalmayı başaran Türkiye, tavrını1947 yılından başlayarak, savaşan taraflardan “Batının” yanında konumlanarak belirler. Bu tutum iç siyasette de kendisini gösterir. İktidar ve muhalefetin dış politikada ayrılmaz ikili izlenimi veren, siyasal çizgileri uzun bir aranın ardından 1960’lı yılların sonlarına doğru ayrışır.

DP iktidarı döneminde başlayan, Kıbrıs sorunu Londra ve Zürih Anlaşmalarının yürürlüğe girmesiyle, çözüme kavuşur.  Ancak barış uzun sürmez. Kısa süre sonra yeniden Türkiye’nin gündemindedir.

İngiltere’nin uyguladığı politika; adada yaşayan iki  toplumun çatıştırılmalarıyla, bu ülkenin Kıbrıs’taki varlığını güvenceye almaya yöneliktir. Türkiye’de Kıbrıs’ın gündem oluşturması, kitlesel gösterilere neden olur.

Süreç içinde doğal kaynaklar ve ticaret yollarına egemen olma mücadelelerinde, yeni bir aşamaya geçilmiştir. Gerileyen İngiltere’nin yerine, Batı Blokunun liderliğini üstlenen, ABD Vietnam’da insanlık dışı uygulamalarla, işgalini derinleştirmenin peşindedir.

Kıbrıs ile başlayan iktidar ile muhalefet arasındaki dış politika ayrılığı, bu kez “Yankee go Home” sloganları atan gençlik hareketleriyle yaygınlaşır. Dünyayı sarsan “68 olayları”  Türkiye’de de gündemi belirlemektedir. ABD yanlısı askerler Türkiye’de yaygınlaşan, düşünce ve örgütlenme özgürlüğünden rahatsız olurlar. Ülkenin siyasal tarihindeki en demokrat ve çoğulcu siyasal yapıyı güçlendiren anayasasının yarattığı demokratik ortam, fazla bulunmuştur.

Aynı yıllarda Ortadoğu’da İsrail’in topraklarını genişletmesiyle sonuçlanan, savaşlar ve Filistinlilerin anavatanlarından sürülmeleri, Türkiye’de terörize edilen gençlik olayları ve sonunda İran’da şah rejiminin düşmesi, kartların yeniden dağıtılacağı bir dönemi başlattı.

Sovyetler Birliğinin dağılmasıyla tek kutuplu bir Dünya düşleyen ABD’nin, Irak’a askeri müdahalesiyle Ortadoğu bir kez daha paylaşılmaya başlandı. Türkiye bu süreçte ABD’nin belirlediği dış politika çizgisinden ayrılmadı. Şimdilerde “eski” olarak tanımlanan dönemin sonunda iktidara gelen, AKP’nin kısa sürede bir ABD projesi olan BOP içinde yer alışı, eş başkanlığı üstlenmesi şaşırtıcı değildi. Üstelik son İran saldırılarında İsrail ile işbirliği yapan ABD’nin moral desteğinin alınması, iktidar açısından bakıldığında önemli bir destekti.

İçeride İsrail karşıtlığı içeren devlet destekli mitingler yapılırken, “Kahrolsun Siyonizm” sloganları atılırken, bu ülke ile ticaretin sürdürülmesi bir yana hacmin büyümesi de iktidarın siyasal yörüngesine uygundu. Ancak MHP’nin Türk Dünyası ile ilişkilerden sorumlu üst düzey  yöneticisinin, Moskova ziyareti sırasında verdiği demeç; İktidarın ABD-İsrail ikilisi ile ilişkilerinde farklılaşma olasılığını gündeme getirebilir.

Son dönemde MHP’nin ayrılıkçı Kürt hareketinin legal siyasete girmesini hedefleyen, girişimi de beklenmedik bir gelişmeydi. Moskova’da Türk-Rus-Çin İttifakının gündeme getirilmesi, daha ileri gidilerek, seçimlerde AKP ile kurulacak ittifakın, temel şartı olacağının öne sürülmesi, iç siyasetin gündeminde üst sıralarda yer alacağa benziyor.

Irak, Venezuela ve Suriye operasyonlarında; bu ülkelerde  iktidarlara karşı olan kesimlerden aldığı iç destekle başarılı olan, ABD’nin salt güce dayalı çözüm girişimi, İran’da büyük bir darbe aldı. İslamabad’daki barış görüşmeleri süreci iyi yönetilemezse, Trump’ın iktidarı sanılandan daha kısa sürebilir.

İktidar grubu sözcüsü 2003 yılında yapılan seçimin bir “ara seçim” değil bir “yenileme seçimi” olduğunu şu sözlerle ifade etti:

“03 Kasım 2002 tarihinde yapılan 22'nci Dönem Milletvekili seçiminde, Siirt seçim çevresinde yapılan seçimin, seçim kurallarına aykırı işlem ve eylemlerin kanıtlanmış olması ve seçim sonucunu etkiler nitelikte bulunması nedeniyle Siirt’teki seçimin iptaline ve seçimin yenilenmesini YSK karara bağlamıştır. YSK, yenilenmesine karar verdiği Siirt seçim bölgesindeki seçimin, yasa gereği 09.03.2003 günü yapılmasını karara bağlamıştır. Genel Başkanımız; YSK kararı gereği yenilenen ve 09.03.2003 günü yapılan Siirt seçiminde milletvekili seçilmiştir. 09.03.2003 günü yapılan Siirt seçimi; bir ‘ara seçim’ değil, Yenileme seçimidir. Olgular bundan ibarettir.”

Bu durumda iktidar grubunun inandırıcı olması için 1982 Anayasa’sına 27/12/2002 tarihinde 4777 sayılı Kanunla eklenen şu hükmün gerekçesini de açıklayabilmesi gerekir:

“Yukarıda yazılı hallerden ayrı olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması halinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır.”

Bu hüküm o dönemki AKP genel başkanının ara seçim yoluyla milletvekili olmasını sağlamak için yazılmadı mı?

Hüküm, o dönemde AKP’nin herhangi bir amaçtan bağımsız bir “demokratikleşme” projesi miydi?

Sorunun cevabı için biraz daha yakından bakalım.

Anayasa’da 4777 sayılı Kanunla yapılan değişiklik aslında daha önce 13/12/2002 tarihli ve 4774 sayılı Kanunla yapıldı.

O dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer 4774 sayılı Kanunla yapılan Anayasa değişikliğini bir daha görüşülmek üzere TBMM’ye geri gönderdi.

Sezer geri gönderme gerekçesinde konuyla ilgili olarak şunları söylüyordu:

– 1. maddesiyle, Anayasanın milletvekilliği seçilme yeterliliğini düzenleyen 76. maddesinin milletvekili seçilmeye engel durumlara yer verilen ikinci fıkrasındaki “ideolojik veya anarşik eylemlere” ibaresi “terör eylemlerine” biçiminde değiştirilmiş,

– 2 . maddesiyle, Anayasanın Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye bırakılması ve ara seçimleri düzenleyen 78. maddesine eklenen beşinci fıkrada, bir ilin ya da seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması durumunda ara seçim yapılacağı, ara seçimin boşalmayı izleyen doksan günden sonraki ilk pazar günü gerçekleştirileceği ve bu fıkra gereği yapılacak seçimlerde Anayasanın 127. maddesinin üçüncü fıkrasının uygulanmayacağı belirtilmiş,

– Geçici 1. maddesinde de, Anayasanın 67. maddesinin son fıkrasının, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 22. dönemi içinde yapılacak ilk ara seçimde uygulanmayacağı kurala bağlanmıştır.

Yukarıda belirtilen her üç düzenleme birlikte ele alındığında, yapılmak istenilen Anayasa Değişikliğinin öznel, somut ve kişisel amaçla gerçekleştirildiği ortaya çıkmaktadır.

1 – Gerçekten, bir yandan Anayasanın 76. maddesinin ikinci fıkrası değiştirilerek, “ideolojik ve anarşik eylemleri” tahrik ve teşvik suçundan hüküm giymiş olanın milletvekili seçilebilmesine olanak sağlanırken; diğer yandan, bir il ya da seçim çevresinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması durumunda ara seçim yapılması öngörülerek, oluşturulacak koşullarla, 76. madde değişikliği ile engeli kalkan kimilerine, normal süreyi beklemeden milletvekili seçilme yolu açılmaktadır. Anayasanın 78. maddesinin üçüncü fıkrasında, ara seçimlerin her seçim döneminde bir kez yapılacağı, kural olarak genel seçimlerin üzerinden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemeyeceği, dördüncü fıkrasında da genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamayacağı kurala bağlanmıştır. Bu kuralların amacı, ülkenin sürekli seçim ortamında bulundurulmasının getireceği olumsuzlukların ve genel seçimlere bir yıldan az süre kalmışken ara seçim yapılarak seçmen eğiliminin etkilenmesinin ve yönlendirilmesinin önlenmesidir. Oysa, incelenen Yasa ile getirilen düzenleme, bir il ya da seçim çevresinin tüm milletvekillerine sahip siyasal partiye ya da aynı amaca ulaşmak için anlaşan siyasal partilere, o il ya da seçim çevresindeki üyeliklerinin boşaltılmasını sağlayarak ara seçime başvurma ve genel seçim öncesi seçmen eğilimini etkileme olanağı sağlamaktadır.

…

3 – Yüksek Seçim Kurulunun 02.11.2002 günlü, 978 sayılı kararı ile Siirt İli seçim çevresinde yapılan genel seçim ve milletvekili tutanakları iptal edilerek, bu İlde seçimin yeniden yapılmasına karar verilmesi üzerine, Anayasada yapılacak genel değişiklikten ayırıp, yalnızca bu maddelerdeki düzenlemelerin, özellikle 76. madde değişikliği ile geçici 1. madde düzenlemesinin ivedi biçimde yürürlüğe konulmak istenilmesi de Yasanın öznel ve kişiye özgü yapısını gözler önüne sermektedir.”

Sezer, özetle, kanunlaşan Anayasa değişikliklerinin öznel ve kişiye özgü olduğunu söylüyor ve bu gerekçelerle 4774 sayılı Kanunu geri gönderiyordu.

TBMM aynı hükümleri bir kez daha görüştü ve hiçbir değişiklik yapmadan kabul etti; 4777 sayılı Kanun, 4774 sayılı Kanunun ikinci kez görüşülerek aynen kabul edildiği halidir.

Bu süreç AKP’nin bir seçim yapmak istediğinde, yeni seçim türleri ihdası dâhil olmak üzere, Anayasa ve kanun hükümlerini nasıl kararlı biçimde değiştirdiğinin kanıtıdır.

Gelişmeler izlendiğinde il ya da seçim çevresinde ara seçimle ilgili düzenlemenin açık bir amacının olduğu rahatlıkla görülebilir.

Bütün bu açıklığa rağmen itiraz sürdürülürse ve bu değişikliklerin “demokratikleşme” dışında bir amacının bulunmadığı ve o dönemde AKP’nin “ara seçim” gibi bir niyetinin olmadığı söylenirse şaşırmam.

O zaman devam edelim.

Aynı Kanunların (4774 ve 4777) içinde şöyle bir geçici hüküm daha var:

“GEÇİCİ MADDE 1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 67 nci maddesinin son fıkrası, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 22 nci dönemi içinde yapılacak ilk ara seçimde uygulanmaz.”

Bu durumda iki şeyin daha bilinmesi gerekiyor:

1. 22. Dönem hangi dönemdir?
2. Anayasanın 67 nci maddesinin son fıkrası nedir?

Cevap 1. 22. Dönem AKP genel başkanının henüz milletvekili olmadığı ve milletvekili olabilmesi için formül arandığı dönemdir.

Cevap 2. Anayasa’nın 67. maddesinin son fıkrası şudur:

“Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.”

Bu hükmün amacı şudur: İktidarda bulunan siyasal partiler yeni seçimlere giderken seçimlerde üstünlük sağlamak için kendi menfaatlerine uygun kanuni değişiklikler yaparlarsa, bu değişiklikler seçimlere çok yakın bir tarihte yapılmışlarsa hemen yürürlüğe girmesinler; bir yıl beklesinler.

İktidardaki partilerin seçimlerde üstünlük elde etmek amacıyla, seçimler yaklaşırken değişiklik yapmaları yaygın bir davranıştır ve bunu önlemek gerekir.

Bu yolla iktidar gruplarının seçimlere giderken seçim kanunlarında kendi lehlerine düzenleme yapmalarının önü kesilmeye çalışılmaktadır.

Bu yüzden Anayasa koyucu 2001 yılında böyle bir yasak getirmiştir.

Burada tartışılan 4777 sayılı Kanun değişikliği ise bu yasağı etkisiz hale getiriyor.

Hangi seçimler için?

22. yasama döneminde yapılacak ilk ara seçimler için.

Yani diyor ki eğer bir ara seçimi yapmak sözkonusu olacaksa, Anayasa’da ara seçimlerle ilgili düzenlemelerin yürürlüğe girmesi için bir yılı beklemeye gerek olmasın; bu değişiklikler hemen uygulanabilsin.

Eğer 2003 yılında AKP tarafından ara seçim yapılması amaçlanmadıysa ara seçimlere ilişkin bu istisna hükmünün getirilme gerekçesi ne olabilirdi ki?

Sorunun cevabı açıktır: 2003 yılında Anayasa’da yapılan değişikliklerin tek bir amacı vardı: O dönemde yasaklı olan AKP genel başkanının seçilme engellerini kaldırdıktan sonra bir seçimle onun milletvekili olmasını sağlamak.

Üstelik o dönemin Cumhurbaşkanı bu değişikliklerin Anayasaya aykırı olduğunu söylemesine rağmen iktidar grubunun kararlılığı üzerine Anayasa değişikliği gerçekleşmişti.

Bundan sonrası teferruattı.

YSK ara seçim yapmadan da seçimlerin iptali yoluyla aynı sonucun elde edebileceğini söyleyince, ara seçime ilişkin bütün altyapı hazırlanmasına rağmen seçimlerin yenilenmesi yoluna gidildi.

YSK’nın ara seçim hükümleri yerine seçimlerin iptali yoluyla seçimlerin yenilenmesine karar vermesi tümüyle teknik bir sorundur.

İktidar grubunun ara seçimler konusundaki isteksizliği tartışmaya yer bırakmayacak kadar açıktır, ama bir seçim yapmak istediğinde anayasadaki ara seçim tiplerine ek yapacak kadar istekli olduğu da bir o kadar açıktır.

Bütün bu süreç şunu gösteriyor: İktidar grubu seçim yapmak istediğinde Anayasa ya da kanunları değiştirmek dahil olmak üzere her türlü tedbiri alabiliyor ve gerektiğinde yeni seçim türleri ihdas edebiliyor; ama seçim yapmak istemediğinde Anayasa hükümlerini görmezden gelebiliyor.

İktidar sözcüsünün dediği gibi AKP’nin bugüne kadar hiçbir ara seçim yapmamış olduğunu kabul ettiğimizde, Anayasa’da ara seçimle ilgili hükümlerin neden varolduğunu ve 2003 değişikliklerinin neden yapıldığını sormak gerekmez mi?

Sonuç olarak, “Siirt seçimi ara seçim değildi” demek, tartışmanın sadece en yüzeysel kısmını doğru ifade etmektir; asıl mesele, o seçimin yapılabilmesi için anayasal düzenin nasıl zorlandığı, esnetildiği ve yeniden şekillendirildiğidir.

Bu gerçek ortadayken, teknik tanımlar üzerinden yapılan açıklamalar, tartışmayı aydınlatmak yerine perdelemektedir.

Kavala, 2017 yılında gözaltına alındı ve tutuklandı. Gözaltına alındığında ve sonra tutuklandığında neyle suçlandığını kendisi de bilmiyordu. Suçlamalardan 2020’de beraat etmesine rağmen aynı gün yeniden tutuklandı. “Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ortadan kaldırmaya teşebbüs” suçlamasıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkum edildi.

Dink de Kavala gibi yapmak şöyle dursun -kendisini bildiği bileli- karşı olduğu bir fiille suçlanmış ve yargılanmış,  lehindeki bilirkişi raporuna rağmen mahkumiyet almıştı. Kavala’nın da gerçekleştirmek şöyle dursun, karşı çıktığı bir fiille, hükümeti zor kullanarak devirmeye çalışmakla suçlanmış olması Dink’in başına gelenlerle benzerlikler taşıyor. 

Uzun bir zamandır Kavala’nın başına bunların neden geldiğini anlamaya çalışıyorum. Dink nasıl bir çarpıtmaya uğradıysa. Sorun onun söylediklerinin anlaşılmamasından ya da yanlış okunmasından ibaret değildi. Peki neden üstlerine alındılar?

Bu çelişkiyi anlayabilmek için bu davada "Türkiye’nin görüşünü temsil ettiği" söylenen bir kişinin sözleri yol gösterici olabilir.

Bozbayındır adalet sisteminin iktidarlara bağımlı olduğunu ifşa etmiş oldu

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2019 yılında verdiği kararla Kavala’nın tutukluluğunun hak ihlali olduğuna hükmetti ve serbest bırakılması gerektiğini belirtti.  Türkiye’nin neredeyse 9 yıldır hapiste olan Kavala ilgili bu AİHM kararını uygulamaması üzerine süreç Avrupa Konseyi nezdinde yaptırım tartışmalarına kadar uzandı.

AİHM'deki Osman Kavala davasında Boğaziçi Hukuk Fakültesi Dekanı Bozbayındır Türkiye’nin görüşlerini şöyle savunuyor: “Gezi ayaklanma hareketidir; hedefin gerçekleşmesi gerekli değil, çünkü başarılı olsa yargılayacak hâkim kalmaz.”

Bozbayındır Gezi’nin özetle Gezi’nin bir hükümeti devirme girişimi olduğunu, Kavala’nın da herhangi bir eyleme, gösteriye katılmasa da bu kollektif eylemi planlayan, yönlendiren bir kişi olduğunu söylüyor. Peki ortada buna, yani Kavala’nın bu eylemi planlayan bir kişi olduğuna ilişkin bir delil var mı? Yok.

Elbette ki protesto gösterileri yaparak hükümeti istifaya zorlamak isteyen bir çok kişinin, kuruluşun da Gezi’deki bu göz kamaştırıcı, kapsayıcı, barışçıl kamusallık deneyimini kendilerine mal etmek istemiş olmaları da mümkün. Ama bunu istemenin de bir örgütle, yapıyla cisimleşmediği, fiiliyat kazanmadığı sürece bir suç olmadığı açık. 

Ayrıca Bozbayındır bu eylem gerçekleşir ve başarılı olursa, “darbe girişimini yapanları yargılayacak hakim kalmaz” diyerek Türkiye’nin adalet sisteminin evrensel hukuk ilkelerine değil, iktidarlara bağımlı olduğunu adeta ifşa etmiş oluyor. 

Bir hukuk insanının Türkiye’nin de AİHM’i tanıyarak dahil olduğu anayasal rejimlerin hiç birinde bu tür bir savın kabul görmeyeceğini tahmin etmesi beklenir. Akademik ünvanı olan bir kişinin, bir hukuk insanın hem Kavala konusundaki gerçeği araştırma, hem de hukukun üstünlüğü kavramının ne anlama geldiğini bilme ve öğrenme sorumluluğu olduğunu düşünüyorum. Neoklasik (erke bağımlı diyebileceğimiz) kamusal alan kavramına saplanıp kalmasının yarattığı hukuki çelişkiyi de.

Kavala davasında adaletin gözlerini körelten ne olabilir?

Bir önceki yazımda belirttiğim gibi Avrupa devletlerinin 2. Dünya Savaşı’ndan sonraki ulus-devlet sistemine yapısal bir yorum getiren ”Habermasçı Kamusal Alan” kavramı ile bizdeki 2. Mahmut’tan bugünlere uzanan resmi (ya da merasimci)  kamusal alan kavramı birbirlerinin tam zıddı. Aslına bakılırsa Avrupa devletlerinin de kamusal alan kavramı 2. Mahmut zamanında, Osmanlı’nın modernleşme sürecinde onlardan kopyaladığında çok farklı değildi.

Neo-klasik kamusal alan kavramı iktidarların öznesi olduğu, seçkinlerle birlikte şekil verdiği bir kamusal alandı. Seküler olmadığı için yukarıdan, milleti temsil iddiasındaki monarşik ya da otoriter iktidarlar tarafından tanımlanıyordu. Bu kamusal alan kavramı, ulus-devletlerin kurulma sürecinde çok büyük kırımlara, savaşlara yol açtı. Savaştan sonra bir takım dersler çıkarılmaya çalışıldı. Zannedersem 2. Dünya Savaşı sonrasında ”Habermasçı kamusal alan”ı oluşturan şey buydu.

Avrupa devletlerinin bu felaketle birlikte otoriter devlet yönetimlerinde billurlaşan bu bağımlı, erk merkezci kamusal alan kavramına mesafe koymaya çalıştıkları söylenebilir.

Hatırladığım kadarıyla Can Yücel 70’li yılların sonuna doğru AKM’de Onat Kutlar’ın yönettiği bir konferansta ”Türkiye’nin bu savaşa girmediği için bu hale geldi” (neo-klasik tipteki modernleşmeden kopamadı) dediği için o tarihte ne demek istediğini anlayamayan benim gibi insanları bir parça kızdırmıştı. Ne demek istediğini zanedersem epey sonra fark etmiştim. Söylemek ya da sorgulamak istediği şey zannedersem tam da buydu: 

Türkiye neo-klasik kamusal alan kavramına neden saplanıp kaldı?

Bu soruya cevap vermek kolay değil.

Ama zannedersem Kavala davası ”Habermasçı Kamusal Alan” kavramıyla neo-klasik kamusal alan arasındaki zıtlığın hakkında önemli ipuçları veriyor.

Bilindiği gibi Gezi’deki protesto eylemlerini Taksim Platformu başlattı. Taksim Platformu’nun ve Kavala’nın yaptığı nedir? Bir önceki yazımda söz ettiğim ”Habermasçı Kamusal Alan” kavramına benzeyen bir müzakere ortamı yaratmak.

Bu protestolara o tarihte birçok yazar, sanatçı, mimar da katıldı. Tekrarlayayım bu girişimin iktidarı devirmek falan gibi bir niyeti asla olmadı. Ayrıca Kavala gibi bu sivil platformun içinden kişiler bu projenin uygulanmaması için Dr. Kadir Topbaş gibi Ak Partili yöneticiler ile defalarca görüştüler. (Hükümeti devirmek gibi bir niyeti olan girişim neden iktidarın temsilcileri ile görüşsün?)

Gözleri körelten nedir? 

Sorun kimi zaman siyasal tercihlere, niyetlere bağlanıyor ama zalimler de aynı çaresizliği yaşıyorlar. Hatta en az mazlumlar kadar çaresizler. Sorunları çözme, koşulları değiştirme kapasiteleri yok. 

Kavala gibi insanlar topluluklar arasında bir köprü işlevi görüyorlardı. Köprü kurmak öyle kolay bir iş değil. Neo-klasik rejimlerde iktidarlar kamusal alan üzerinde hakimiyet sağlamaya çalıştıkça yalnızca karşıtlarını, muhalifleri susturmakla sınırlı kalmıyorlar. Köprüleri de atmış oluyorlar. Çünkü kamusal alanda önemli olan onların praksislerindeki bağımsızlıkları. Bağımsızların yok edilişi karanlığa gömülmek anlamına geliyor. Akademik alandaki insanları, düşünce üretimini bağımlı kıldıkları anda “Habermasçı Kamusal Alan” kavramını da berhava ediyorlar.  Ülke büyük bir hapishaneye dönüşüyor. İçerde mahsur kalanlar sessiz kalmaları gerektiğini biliyorlar.

Yani 2010’lara doğru aşmış olduğumuzu zannettiğimiz sorunun kaynağına geri döndük. “Habermasçı Kamusal Alan” ya da bugünkü Avrupa düşünce ortamını oluşturan değerlerden uzaklaşmanın yarattığı çelişkiler yalnızca siyasetçilerin çözebilecekleri meseleler değil. 

Sonuç olarak yaşanan sorunları yalnızca siyasal öznelerin tercihleri üzerinden okuyanlar çaresizliğe geri dönmüş oldular.

Kimse efendim kitaplar pahalı demesin. Hiç pahalı değil kitaplar. Bir kafede bir “Americano” içenleriniz var o paraya. Avrupa’daki fiyatlarla karşılaştırırsanız bedava hatta.

Yok akıllı telefonlar, internet vs de demeyin çünkü onlar dünyanın başka yerlerinde de var ve okuma oranlarını bu kadar etkilemiyorlar. Ne yapalım okumayanı dövecek halimiz yok ya zararı bütün topluma. Sığırlaşma, dingilleşme, her tür yozlaşma ve siyasi iktidarlardan hem oy verip hem şikâyet etme.

Bilmem her biri nadirattan olan okurlarım farkında mıdır ama aylardır siyaset yazmıyorum. O alanda birtakım kıyametler kopuyor, hainler, alçaklar ve şerefsizler gırla gidiyor ama dönüp bakmak bile istemiyorum. Gazze, Lübnan ve İran savaşları devam etmekte iken zaten oraya baktığımda “Allah belanızı versin” demekten başka da bir şey gelmiyordu içimden.

Yazımın başlığına aldanmayın siyasette neler olacağı üzerinde müneccimlik denemelerini çoktan bıraktım ve zaten dünyanın en iyi astrologlarını da getirseniz Ortaköy yahut Rumelihisarı’ndaki Roman ablamızdan daha iyisini söyleyemezler. Hiçbir şey olacağı yok çünkü. Neden mi?

Siyaset bitti de ondan. Olur mu siyaset hiç biter mi? Yasalar içinde iktidarı değiştirme imkân ve ihtimali ortadan kalkarsa bal gibi biter.

“Atı alan Üsküdar’ı geçerse” biter.

Mühürsüz oylar geçerli sayılırsa biter.

Muhalefet liderleri “kan dökülür” diye seçimlere itiraz etmedik derlerse biter.

Devletin olanakları ile seçim propagandası yapılırsa biter.

Muhalefeti destekleyen ve hatta tarafsız yayın yapan medya batırılır yahut “parasıyla” alınırsa biter.

Cumhurbaşkanı seçim propagandası yaparsa biter.

Seçimlerle kazanılan makamlara bürokratik kararlarla el konulursa biter.

Kazanma ihtimali olduğu görülenler birer kulp takılarak hapislere atılırsa biter.

Biterse ne olur canım?

Suya ne oldu?

İnek içti.

İneğe?

Dağa kaçtı…

Bir daha siyasi iktidarın değişmeyeceğini, değişemeyeceğini bilseniz ne yaparsınız?

Kaderimiz böyle imiş deyip susarsınız.

Konuşursunuz.

Kızgın konuşursunuz. Hatta ağzınızı bozarsınız. Bunu yaparken muhbir var mı diye etrafınıza bakarsınız. Ne olur ne olmaz.

Sonra, varsa ona da küfredersiniz.

Sizin gibi olanlarla bir araya gelir polisten dayak ve gaz yersiniz.

Çok da fena değilmiş canım deyip devam eder yahut bir daha mı gösteri dersiniz.

Devam ederseniz sizin gibilerle tanışır kalabalıkları büyütür artık zaman zaman barikatları aşacak kadar kalabalık ve kararlı olursunuz.

Bir gün “Ölümden öte köy mü var?” dediğinizde sık sık işlerin rengi değişmeye başlar.

Ondan sonra bir bakmışsınız “protestokolik” olmuşsunuz. Size çapulcu derler artık.

Siyasetten umudu kestiğinizde olacaklar buna benzer. Hiçbir iktidar herkesin bu ruh haline girmesini istemez.

Bu nedenledir ki muhalefet partileri vardır. Aşağıdan gelen, milyonları sokağa dökebilen lider yahut partilere halen bir nebze inanılabilir. Ama onlar hapis ve kapatma gibi risklere açıktır her zaman. Bu riskleri önlemek için çalışmalısınız. Protestolar bunlara yönelik olmalı. Evet belki de aylarca sürmeli demokratik itirazlar. Ama artık soğan ve sarımsakları tanıdınız ayırt edebilirsiniz.

Yine de unutmayın çoğalmaya bakın sayınız en büyük avantajınızdır. Emr-i Hakk diye bir şey vardır. İktidarların her zaman iç kavgaları vardır. Genellikle otoriter iktidarlar bu iç kavgalarla verdikleri açıklar sonunda giderler. Bazen olağanüstü büyük hatalar yaparlar ve onların sonucunda ayakları kayar. Yani giderler. Yani bir gün mutlaka giderler.

Ne yazıktır ki gelen kısa sürede gidenlere benzeyebilir. Esas göreviniz mevcudu götürmekten çok götürürken bir daha aynı delikten ısırılmamak için oluşan muhalefet ağını dağıtmamaktır. Enseyi karartmayın karşınızdakiler de insandır. İktidarın körleştirdiği insanlar. YENECEKSİNİZ!

Görevden alınan belediye başkanları için mücadelesini miting alanları, mahkeme salonları ve meclis oturumlarında sürdüren CHP, ara seçim diyerek iktidarı köşeye sıkıştırmaya çalışıyor.

Son olarak Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey Ak Parti yargısının verdiği kararla tutuklandı ve yerine meclis çoğunluğu ile Ak Partili birisi getirildi oysa Mustafa Bozbey iki seçmenden birinin oyunu alması rağmen belediye meclisinin altmış bir oyuyla başkanlıktan düşürüldü.

Erken seçimden devam ediyoruz Erdoğan’ın bu talebe karşı cevabı her ne kadar “gündemimizde seçim yok” olduysa da CHP lideri Özgür Özel buna karşın “sen kim oluyorsun anayasa var.” dedi.

İşte tam bu noktada insanın aklına ülkede bir anayasa mı var? sorusu takılıyor.

Evet gerçekten bu ülkede bir anayasa var mı?

Devlet kayıtlarında bir anayasa gözüküyor ama mahkemelere de sokaklarda, medyada hayatın her alanında ülkede bir anayasanın varlığı hissedilmiyor.

Özgür Özel “sen kim oluyorsun” derken bir cumhurbaşkanının var olan anayasaya karşı saygılı olacağı noktasından bu çıkışı yapıyor.

Erdoğan’ın cevabı ise daha trajik bir olguya dayanıyor ve verdiği mesajda mealen “sen anayasa değil benim söylediklerime bak” diyor.

Bence Erdoğan haklı, haklı çünkü bu ülkede anayasa fiilen uygulanmayan hatta yok sayılan bir duruma düşürülmüş vaziyette…

Günün mottosu “anayasaya değil bana bak”

Ara seçim olur mu olmaz mı bilinmez ama bu durum ülkede ağır bir kanunsuzluk ve hukuksuzluğun hakim olduğunu bize bir kez daha göstermiş oluyor.

Belediye başkanlarını sabahın köründe yaka paça gözaltına almak, derme çatma uyduruk iddianamelerle yargılayarak kodese sokmak ile AYM ve AİHM kararlarını anayasaya rağmen uygulamamak ve bunun sonucu başta Selahattin Demirtaş ve Osman Kavala olmak üzere insanları yıllardır özgürlüğünden mahrum etmek bu ülkede anayasanın fiilen ortadan kaldırıldığının açık örnekleri değil mi?

Sürdürülecek olan siyasi muhalefetin gündeminde hemen her gün bu sorun olmalı yani anayasa, yargı ve hukuk bu üçlü her gün gündeme getirilmeli…

Çünkü ortada millete karşı ne söyleyecek bir sözü ve ne de gösterecek bir yüzü olmayan Ak Parti iktidarının muhalif olanlara yani siyasetçilere, gazeteciler ve çeşitli çevrelere karşı şiddet, hukuksuzluk ve zulümden başka yapacağı bir şey kalmadı.

İktidarını meşru yollarla sürdürmesinin imkansız olduğunu bildiği halde gayrı meşru tüm yollara başvurarak yoluna devam etmek istiyor.

Tüm bu siyasi zorbalık ortamında bir yandan da kamuda cumhuriyet tarihinin en büyük yolsuzluk ve hırsızlığı yapılmakta…

Ve bu ülkede tarihin hiçbir döneminde kamu kaynakları bu kadar hortumlanmamıştı.

Ve diğer yandan hiçbir dönem Emekli insanlar için yoksulluğu ve açlığı reva gören ve iş kendi akrabalarına gelince kamu kurumlarında ayda iki buçuk milyon lira ödeme yapan bir iktidar görülmemişti.

Bir diğer konu demokratikleşme ve yeni anayasa sorunu…

Süreç denilen süreç durmuş vaziyette ve hatta geriye gitmiş durumda adeta yaprak kıpırdamıyor.

Bugüne kadar demokratikleşme adına hiçbir adım atılmadı, atılmakta istenmedi.

Çünkü iktidarın Kürt sorununu çözmek gibi bir iradesi yok ama konuyu siyaseten yedek lastik olarak kullanma kurnazlığı var.

Muhalefetin bir dikkat noktası da bu noktadır.

Süreci demokratikleşme ve yeni demokratik anayasa için bir kaldıraç olarak görmek ve bu noktada iktidara yüklenmek ve kamuoyunu aydınlatarak onları sürece ortak etmek olmalıdır.

Ve daha önemli ve sorunlu bir alan olarak dış politika alanı bu alanda öncelik İsrail ve ABD’nin bölgemizde çıkarları için dizayn etmeye çalıştığı hesaplara ortak olmamak ve ısrarla bölge barışını savunmak önceliğimiz olmalıdır.

İran savaşında gelinen ateş kes sürecinin kalıcı bir barışa dönüştürülmesi için Lübnan dahil çaba harcanmalı ve savaştan kesinlikle uzak durulmalıdır.

Diğer yandan Trump’ın NATO’dan çekilme yaklaşımlarına karşı çıkılmalı bu süreçte Avrupalı müttefiklerimizle ortak hareket etmeliyiz.

Ve Erdoğan’ın aksine AB üyelik müzakerelerinin başlatılmasında ısrar edilmeli AB üyeliğin ülke için yararları kamuoyuna kapsamlı olarak anlatılmalıdır.

Küresel olarak Çin+Rusya ve Batı dengesinde ve geriliminde öncelikle çıkarlarımıza göre hareket etmeliyiz ancak bunu yaparken öncelikle batı dünyasının bir bileşeni olduğumuzu unutmamalıyız.

Son olarak milletin ekonomik olarak tarihinde hiçbir dönem bu şekilde yoksulluğa ve açlığa mahkum edildiği böylesi bir dönem görülmemiştir.

Çiftçisinden işçisine esnafında memura oradan milyonlarca emeklisine kadar herkes ama herkes çok zor durumda…

Marketlerde her gün fiyat etiketleri değişiyor.

Her gün her ürüne zam yapılıyor insanları soymak soğana çevirmek artık sıradanlaştı ve bunun tek nedeni Ak Parti olduğu kadar ahlaksızlıkta bir başka nedeni…

Yoksul ve açlığın nedenleri daha kapsamlı ve daha geniş olarak gündeme getirilmeli ve gündemden hiç düşürülmemelidir.

Evvela entelektüel… Entelektüel, hakikatle kurduğu ilişki üzerinden tanımlanır. Onun asli meselesi anlamaktır: görünenin arkasındaki yapıyı çözmek, olanı olduğu gibi değil, nasıl kurulduğu üzerinden okumak. Bu yönüyle entelektüel, bir bakıma “mesafe koyma” sanatını icra eder. Zira hakikati kavrayabilmek için, ona bir adım geri çekilerek bakmak icap eder.

Michel Foucault’nun ifadesiyle entelektüel, artık “evrensel hakikatin sözcüsü” değil, belirli bilgi alanlarında iktidar ilişkilerini teşhir eden bir figürdür.[1] Bu, entelektüelin yalnızca bilen değil, bilginin nasıl üretildiğini sorgulayan kişi olduğu anlamına gelir.

Ancak burada mühim bir nokta vardır: Entelektüelin başkasının derdiyle dertlenmesi zaruri değildir. O, çoğu zaman bir meseleyi analiz eder; onu yaşamak ya da taşımak zorunda değildir. Bir yoksulluk haritası çizer, ama o yoksulluğu hissetmeyebilir. Bir savaşın stratejik dinamiklerini çözümler, fakat savaşın acısını doğrudan yaşamayabilir. Bu, onun eksikliği değil; fonksiyonunun doğasıdır.

Aydın ise başka bir yerden konuşur.

Aydın, yalnızca anlamaz. Aynı zamanda hisseder. Yalnızca çözümlemez, sahiplenir. Aydın, başkasının derdiyle dertlenen kişidir. Osmanlı’daki “münevver” kavramı bu yüzden mühimdir: yalnızca ışık saçan değil, aynı zamanda ısıtan bir varlıktır.

Jürgen Habermas’ın kamusal alan nazariyesine göre, aydınlar toplumsal aklın teşekkülünde merkezi bir rol oynar; zira onlar, düşünceyi cemiyetle buluşturan aracı aktörlerdir.[2] Ancak bu aracılık yalnızca bilgi transferi değildir—bir tür ahlaki angajmandır.

Bir misal ile tebarüz ettirelim:
Bir entelektüel, eğitim sistemindeki yapısal eşitsizlikleri analiz eder ve bunu akademik bir makalede ortaya koyar.
Bir aydın ise, o eşitsizliğin içinde ezilen öğrencinin hikâyesini görünür kılar, ses verir ve değişim için mücadele eder.

Bu sebeple aydın, yalnızca bilen değil; aynı zamanda hisseden ve harekete geçen kişidir. Onun varlığı, cemiyetin vicdanıyla doğrudan irtibatlıdır.

Elit ise bu iki figürden farklı bir düzlemde konumlanır.

Elit, bilginin değil, gücün alanına aittir. Ekonomik sermaye, siyasal nüfuz yahut kültürel iktidar; bunların herhangi biri kişiyi elit kategorisine taşır. Vilfredo Pareto ve Gaetano Mosca, toplumların daima bir “yöneten azınlık” tarafından idare edildiğini ileri sürer.[3] Pareto’nun “elit dolaşımı” teorisi ise bu zümrenin zaman içinde değişse de varlığını daim kıldığını ifade eder.

Ne var ki elit olmak, ne entelektüel derinlik ne de aydın sorumluluğu gerektirir. Elit, karar alır; fakat o kararın toplumsal izdüşümünü idrak etmek zorunda değildir. Bir elit, eğitim politikası belirleyebilir; ancak o politikanın bir köy okulundaki çocuğun hayatını nasıl şekillendirdiğini hiç düşünmeyebilir.

Bu noktada şu tasnif, meseleyi açıklamamıza yardımcı olur:

• Entelektüel düşünür.
• Aydın hisseder ve harekete geçer.
• Elit yönetir.

Lakin modern toplumların en mühim buhranlarından biri, bu üç rolün yekdiğerine karışmasıdır. Elitlerin kendilerini entelektüel kisvesi altında sunması, aydınların ise eleştirel mesafeyi kaybederek elit söylemini yeniden üretmesi, kamusal aklı zayıflatır.

Pierre Bourdieu bu durumu “sembolik iktidar” kavramıyla açıklar: Hakikat, artık bağımsız bir değer olmaktan çıkar; güç ilişkileri içinde yeniden inşa edilir.[4] Böylece insanlar hakikati değil, güçlü olanın anlattığını hakikat zannetmeye başlar.

Soğuk bir sokakta üşüyen bir çocuk…
Entelektüel bunun sebeplerini yazar.
Elit çoğu zaman görmez.
Aydın ise durur; ve o anın ağırlığını taşır.

Dipnotlar

[1] Michel Foucault, Power/Knowledge, 1980.
[2] Jürgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere, 1962.
[3] Vilfredo Pareto; Gaetano Mosca, elit teorileri.
[4] Pierre Bourdieu, Language and Symbolic Power, 1991.

2017 yılındaki anayasa değişikliği ile cumhurbaşkanlığı seçiminde yüzde elli şartını koyan Erdoğan, elbette Türk sağının temel bir amentüsüne güveniyordu. Buna göre Türkiye, nüfusunun çoğunluğu dini ve milli değerlere kökten bağlı olan özünde sağcı bir ülkeydi. Böyle bir sistemde CHP’li bir adayın çoğunluğun teveccühünü alması ancak ciddi bir anomali olabilirdi. Dolayısıyla tüm yetkilerin cumhurbaşkanında toplanması ve o makam için de çoğunluk oyu şartı aranması, sağ partilerin yapısal olarak avantajlı olduğu bir siyasal düzenin kurulması demekti. Erdoğan bu sistemle tek parti iktidarını uzun yıllar garantileyeceğini ve hiçbir siyasi kaygı yaşamaksızın ülkeyi istediği gibi yönetebileceğini düşündü.

Gerçek durum bundan bir nebze farklı oldu. İktidar ile muhalefet arasındaki farkın beklenenden az oluşu küçük partilerin göreli önemini arttırdı ve Erdoğan da yüzde elli oy alabilmek için koalisyon kurmaya mecbur kaldı. Yine de genel hatları itibariyle mevcut sistemin AKP iktidarının değirmenine su taşıdığına, sağdan gelen adaylar için daha konforlu bir siyasal alan sunduğuna kuşku yok. Yaşanan ekonomik krize ve eğitimden sağlığa değin pek çok alanda büyüyen sorunlara karşın Erdoğan’ı hala bir sonraki seçimin en güçlü adayı kılan da bu siyasi kurgu.

Böyle bir tablo karşısında CHP için tek çıkar yol, kendisini sağda konumlayan seçmenlere erişmek ve onların oylarını almak. Aksi durumda sandıktan bir CHP iktidarı çıkması neredeyse imkânsız. Özgür Özel yönetimi tüm çabasına karşın bu konuda yetersiz kalmış görünüyor. Veri Enstitüsü’nün önceki gün yayınladığı veriler de söz konusu yetersizliği bir defa daha ortaya koydu. Seçmen duygularının 19 Mart sonrasındaki değişimine odaklanan çalışmaya göre muhalefet seçmenlerinde İmamoğlu davasının siyasi karakterine dair pek az şüphe var. Ancak diğer seçmen bloklarında davanın hukuki bir süreç olduğu algısı yavaş yavaş yerleşiyor. Güçlü bir muhalefet kimliğine sahip olmayan seçmenlerin, yüzlerce mitinge ve muhalif basının tüm desteğine karşın iktidarın söylemini kısmen de olsa satın almaya başladığı görülüyor. AKP ve MHP seçmenlerinin 19 Mart’ın hemen sonrasında yaşadıkları kafa karışıklığına karşın, bir noktada partilerinin söylemine doğru meyletmelerinin olağan olduğunu elbette söyleyebiliriz. Ancak iktidarı hedefleyen bir partinin yapması gereken tam da hayatın bu olağan akışına çomak sokmak, İmamoğlu davasındaki adaletsizliği bir kaldıraç olarak kullanarak sağ seçmen ile iktidar bloğu arasındaki aidiyeti zayıflatmak olmalı.

Elbette muhalefetteki karar vericiler de bunun farkında. Nitekim bugüne değin muhafazakâr taban ile iktidar arasındaki bağı zayıflatmak ve karşı mahalleden oy alabilmek için pek çok yol denediler. Ekmeleddin İhsanoğlu’nun aday gösterilmesi ya da olası bir adaylık için Abdullah Gül isminin öne çıkartılması böyle bir arayışın sonucuydu. Bu çabalar beklenen karşılığı üretmeyince bu defa CHP içerisine daha düşük profilli sağ siyasetçileri dahil etme ve parti söyleminde dini ve milli sembollere yoğun biçimde yer verme arayışına gittiler. Kılıçdaroğlu döneminin son seçimi bu yöndeki çabaların zirvesiydi. Seçimlerin ikinci turunda Kemal beyin %47,5 oy aldığı düşünülürse, topyekûn başarısız olduğunu söylemek haksızlık olur. Ancak yeterince başarılı olamadığı ve bir sonraki seçimde CHP’nin daha fazlasını yapmak, daha çok sayıda iktidar seçmeninin oyunu almak zorunda olduğu açık.

Önümüzdeki seçimlerde bu konu belki önceki seçimlerden de daha kritik ve belirleyici olacak. Zira bugüne değin muhalefet bloğunda olduğu varsayılan Kürt oylarının, süregiden çözüm süreci neticesinde iktidara meyletme olasılığı söz konusu. Böyle bir durumda ana muhalefet 2023 seçimlerinde eksik kalan 2,5 puanlık oyu almakla kalmayıp, Kürt seçmenlerden eksilecek desteği de yine sağ seçmenlerin teveccühü ile telafi etmek zorunda kalacak. Bunun yolları üzerine şimdiden kafa yormak ve belirlenen stratejiyi bir an önce uygulamaya geçirmek, bu bağlamda Özel ve arkadaşlarının birinci önceliği olmalı.

Kanımca CHP için sağ seçmene hitap edebilmenin iki yolu var. İlki Kılıçdaroğlu’nun stratejisini devam ettirmek ve partiyi gerek içerisindeki siyasi yüzler bakımından gerekse söylem bakımından sağa çekmek. Ancak bu stratejiyi parti kimliğini kaybetmeden ve mevcut çekirdek seçmenini küstürmeden uygulamak zorundalar. Bu da sağa kayma stratejisinin doğal bir sınırı olduğu ve bir noktadan sonra partiye zarar vereceği anlamına geliyor. 2023’te bu sınıra epey yaklaşılmıştı. Buna rağmen Erdoğan seçimlerde ipi göğüslemeyi başardı. Bugün yine aynı yöntemi denemek ve daha da ileri götürmeye çalışmak seçim başarısını garantilemeyeceği gibi, parti içi konsolidasyonu da tehlikeye atacaktır.

İktidar seçmenlerin oylarını alabilmenin ikinci yolu ise Erdoğan’ın çizdiği bu siyasi koordinat uzayında hareket ederek sağa yanaşmak yerine, bu ayrımı en baştan reddetmek olabilir. Mademki cumhurbaşkanı her seçimde sağ-sol sembolizmi üzerinden kendi desteğini devşiriyor, muhalefetin yapması gereken de ülke seçmenini ikiye ayırdığı varsayılan afaki bu sınırı enine kesen ve söz konusu ayrımı anlamsızlaştıran bir siyasi yaklaşımı ileri sürmek olmalıdır.

Normal şartlarda bunu yapabilmek elbette kolay değil. Çünkü yeni bir söylemi toplumsallaştırmak ve sol-sağ ayrımının yerine geçecek alternatif siyasi kimlikler tesis edebilmek zaman alacaktır. Ancak Türk siyasetinin lider odaklı işleyişi muhalefete burada bir avantaj sağlıyor. Seçmenlerin siyasi aidiyetleri söylemden çok lidere bağlılık üzerinden kurulduğu için, yepyeni bir siyasi anlatının topluma nüfuz etmesini beklemek yerine Erdoğan’ın yaslandığı sol-sağ sembolizmini şahsında anlamsızlaştıran bir lideri öne çıkartmak muhalefet için başarıya giden kestirme bir yol olabilir. Nitekim İmamoğlu’nu özel kılan niteliklerden birisi tam da böyle bir isim olmasıydı. AKP iktidarının geleneksel siyasi kutuplaştırma ezberleri İmamoğlu üzerinde sakil duruyor, seçmen gözünde ikna edici olamıyordu. Ekrem başkanın AKP karşısında tekrar tekrar kazandığı seçimlerin sırrını biraz da burada görmek gerek. Ancak İmamoğlu’nun siyaset yapmasının engellendiği bir ortamda öne çıkan Özel figürünü aynı paralelde değerlendirmek mümkün değil. Zira CHP genel başkanı parti içinde ve tabanda çok sevilmesine karşın, iktidarın alışık olduğu, iyi tanıdığı bir siyasetçi tipi. 19 Mart’tan bu yana geçen süre Özel’in muhafazakâr tabana ulaşma konusunda İmamoğlu kadar mahir olmadığını ortaya koyuyor. Bu durumda ana muhalefet partisinin ihtiyacı İmamoğlu’nun yerini doldurabilecek, sol-sağ ayrımını salt personası ile işlevsizleştiren bir alternatif adayı öne çıkarmak ve iktidar seçmenine onun aracılığı ile seslenmek olmalı.

Hemen belirtelim, seçimlerin belirli aralıklarla yapılması zorunlu olmakla birlikte, iktidar partisinin işine gelen dönemlerde yapılması genellikle parlamenter sistemlerde rastlanan bir olgudur, başkanlık ve yarı başkanlık sistemlerinde pek görülen bir olgu değildir. Nitekim, Amerika’da anayasanın yürürlüğe girmesinden itibaren seçimler hep aynı tarihte yapılmış, işler pek iyi gitmese de, kimse başkanın dört yıllık dönemini tamamlamadan görevden ayrılmasını beklememiştir.  Başkanın değişmeyeceği ve görevde kalmasının da parlamento aritmetiğine bağlı olmaması, temsilci seçimlerinin de sabit aralıklarla yapılmasını kolaylaştırmıştır. Yarı başkanlık sisteminin egemen olduğu günümüz Fransa’sına baktığımız zaman da, başkanın süresini doldurmayı beklediğini, başkanlık seçimini erkene almak için herhangi bir girişimde bulunmadığını görebiliyorsunuz.

Seçim tarihleriyle oynamak açısından anayasamızda bazı tuhaf hükümlerin bulunduğunu teslim etmemiz gerekiyor.  Artık tüm toplumun da bildiği gibi, şayet parlamento seçimleri bir yıl veya daha uzun bir süre erkene almaya karar verirse, en fazla iki dönem hizmet vermesi öngörülen cumhurbaşkanı süresini doldurmamış telakki edildiğinden, bir dönem daha aday olabilmektedir. Birçok gözlemci, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bir dönem daha görevde kalmak istediğini, mevcut anayasanın sınırları çerçevesinde kalınacak olursa, bunun tek yolunun da seçimlerin parlamento kararıyla erkene alınması olduğunu hatırlattıktan sonra, Cumhurbaşkanının tekrar aday olmak istediğini ve dolayısıyla seçimleri erken almak isteyeceğini ileri sürmektedir. O zaman, böyle bir kararın alınacağı neden şimdiden açıklanmak istenmemektedir diye sorulacak olursa, cevap hazırdır. Seçim kararı bir sürpriz olacak, özellikle muhalefetin seçim düşünmediği bir dönemde aniden verilecektir. Bazı gözlemciler ise, seçimlerin zamanında yapılacağını, cumhurbaşkanının ise oğlunu göreve hazırladığını iddia etmektedirler. Neden açıklama yapılmıyor derseniz, bunun da yanıtlanması pek zor değildir. Şimdiden parti içinde bir adaylık müsabakasının başlaması istenmemekte, hatta çıkabilecek başka adayların önünü kesmek için zaman kazanılmakta, bu arada müstakbel adayın kamuoyu tarafından daha yakından tanınması için fırsatlar yaratılmaktadır.

Anayasamızdaki tuhaflıklar, ele aldığımız erken seçim kararı verilmesi ile de bitmiyor. Başka alanlarda istifa tek taraflı bir tasarruf olmasına rağmen, bir milletvekilinin o sıfatı terk etmesi için parlamentodan izin istemesi gerekiyor. Parlamento izin vermeyebilir. Şimdiye kadar, bu izin sisteminin kullanıldığı alan, parlamentodan izin almadan oturumlara katılmayı aksatan ve peş peşe oturumlara gelmeyen üyelerin üyelikten çıkarılması ile ilgiliydi. Ben devamsızlık dolayısıyla üyeliğini kaybeden herhangi bir milletvekili hatırlamıyorum. Belki de benim dikkatimden kaçmıştır. Ancak öyle anlaşılıyor ki, bu hükmün her zaman ve başka amaçlara hizmet edecek şekilde kullanılması da mümkündür. Nitekim, ana muhalefet liderimiz bir kısım milletvekilini istifa ettirerek erken seçimi bir zorunluluğa dönüştürmeyi düşünürken, parlamentonun bir kısım milletvekilinin istifasını kabul etmeyeceğini, böylelikle erken seçim yapılması için gerekli sayıya ulaşılmasını engellerken, muhalefet partisini de sayısal bir zaafa uğratabileceğini aklına getirmemiştir. Hatırlamakta zorluk çekenler için hatırlatayım, anayasamıza göre genel seçimden otuz ay geçtikten sonra ve bir defaya mahsus olarak ara seçim yapılır, ancak boşalan milletvekili sayısı üye tam sayısının yüzde beşini (otuz kişi oluyor) geçerse, yeni bir ara seçim yapmak zorunlu olur. Ancak, genel seçimlere bir yıl kalması durumunda ara seçim yapılmaz. Bu durumda ara seçim yapılarak boş üyeliklerin doldurulacağı anlaşılıyor ama istifa yoluyla istenildiği kadar boş üyelik yaratılamayacağı ve böylece sonuçları genelleştirilecek nitelikte bir ara seçime de izin verilemeyeceği belli oluyor.

O zaman sormak gerekiyor, üyeleri istifa ettirerek erken bir ara seçime gitmek ve böylece iktidarın desteği kalmadığını göstermek hangi geçmiş olaylara istinaden liderimizin aklına geldi. Parlamenter tarihimiz oldukça zengin olduğu için, belki örnek sayısı birden fazladır ama benin aklıma gelen 14 Ekim 1979 tarihinde Ecevit hükümetinin yaptığı ve beş milletvekilinin (Konya, Manisa, Edirne, Muğla, Aydın) seçilmesini öngören ara seçimlerdir. Bu seçimlerde Adalet Partisi kullanılan oyların %54’ünü almış, münhal bulunan beş milletvekilliğinin hepsini kazanmıştır. Başında Ecevit’in bulunduğu CHP’nin aldığı oy oranı ise % 29’dur. Parti herhangi bir ilde milletvekilliği kazanamamış ve oylara bakılacak olursa, ağır bir seçim yenilgisi almıştır. Böyle bir sonuç karşısında, Başbakan Bülent Ecevit partisine seçmenin güveni kalmadığını kabul ederek, istifa yolunu seçmiştir. Fakat bir hususun dikkatinizden kaçmadığını ümit ederim. O dönemde Türkiye’de yürürlükte olan sistem parlamenter sistemdir ve bu sistemde hükümetin parlamentonun desteğini alarak görevde kalması öngörülmektedir. Buna karşılık şu anda yürürlükte olan başkanlık sisteminde yürütmenin başı olan cumhurbaşkanı başı ve sonu belli bir dönem için seçilmekte, görevde bulunduğu süre içinde seçmenin desteğini ne oranda sahip olup olmadığına ise bakılmamaktadır.

Ama, yukarda da belirttiğim gibi, bizim anayasamız tuhaflıklar bakımından zengindir. Geçmişte parlamentonun göreve atadığı cumhurbaşkanının partisi olsa bile, o partiyle tüm bağlarını koparması gerekiyordu.  Mevcut uygulamada cumhurbaşkanının aynı zamanda partisinin de başkanı olması mümkün. Ülkemiz uygulamasında parti başkanlığı sembolik bir görev değil, başkandan partiyle ilgili her konuda karar vermesi bekleniyor ki, bunlar arasında ön seçim yapılmaması durumunda kimin milletvekili olacağı dahi var. Böyle bir durumda cumhurbaşkanının aynı zamanda parti başkanı olarak parlamentoyu etkisizleştirmesi, tamamen kendi sözünü dinleyen bir örgüte dönüştürmesi çok kolay. Karşımızda, yürütmeyi denetleyen bir heyet yerine destekleyen bir örgüt bulmamız söz konusu. Bildiğiniz gibi, iktidar partisi, kendisine mensup olan milletvekillerine üç dönemden fazla hizmet vermemeleri kuralını getirdi. Sakın ola ki, aman ne güzel, böylece hızlı dönüşüm sağlandı ve hizmet vermek için herkesin önü açıldı demeyesiniz. Parti başkanı bu kurala tabi değil. Kuralı uygulayarak cumhurbaşkanı, kendisinden bağımsız olarak seçilebilecek, başka bir ifade ile, bağımsız siyasi desteği olan herkesi eledi, geriye sadece onun desteği sayesinde göreve gelebilecek ve devam edebilecek daha zayıf bir kadro kaldı. Bu kadro eğer Cumhurbaşkanını desteklemezse, yeniden seçilme şansına veya seçilmezse geliri tatmin edici bir kamu görevine atanamayacağının bilincinde. Dolayısıyla kendilerini Cumhurbaşkanı’nın sözünü dinlemekle mükellef addediyorlar. Bunun tezahürlerine hepimiz her gün şahit oluyoruz.

Ana muhalefet liderimizin bazı milletvekillerini istifa ettirerek erken seçimleri zorlama planı sanıyorum iyi tasarlanmadan kamuoyuna açıklandı. Yoksa, parlamentonun bir kısım milletvekilinin istifa etmesini kabullenmeyeceğini hesaplamak mümkündü. Görünen o ki, sssssseçimin ne zaman yapılacağına parlamento değil, cumhurbaşkanı karar verecek. Şayet bu kararı parlamentonun desteğini gerektiriyorsa, o destek zaten hazır. Cumhurbaşkanından sadece bir işaret bekliyor.

Ben ana muhalefet lideri olsam, partimi seçimlere daha da iyi hazırlamaya çalışırdım. Yapılan anketler, bir kısım seçmenin şu veya bu sebepten ana muhalefet partisini güvenilir bulmadığını gösteriyor. Bunlar kimler, neden böyle düşünüyorlar, anlamak lazım. Meydan mitingleri şüphesiz çok önemli, muhalefet liderimiz her hafta birden fazla yerde kalabalıkları topluyor. Bu takdire şayan. Ancak, seçmenin sadece emeklilerden oluşmadığı hususu sanki biraz ihmal ediliyor. Sonra parti lideri yanında partililerin de bu siyasi mücadelenin bir parçası olduklarının daha net şekilde anlaşılması gerekiyor. Seçmen kadro hareketlerini salt lidere inhisar eden hareketlerden daha inandırıcı bulabilir. İsterseniz devam etmeyeyim. Anlatmaya çalıştığım, seçimi bir an önce yapmak yerine seçimlere her yönden daha iyi hazırlanmanın gereği. Ana muhalefetten benim beklediğim bu derken, sanıyorum benim dışındaki birçok kişinin de düşüncesini dile getiriyorum.

Buradan "cognitive map" yani "bilişsel harita" kavramı çıkar. Bilişsel harita, kentin fiziksel planı değil, insanların zihinlerinde taşıdıkları şehir imgesidir. "Şu caminin arkasında", "şu kilisenin yanında" gibi tarifler, kentin gerçek organizasyonunun çoğu zaman planlardan değil, bu kolektif algıdan kurulduğunu gösterir. Bir yerin sosyolojisini anlamadan tasarım yaparsanız, ortaya çıkan mekân kullanıcıları tarafından benimsenmez. Daha ileri gidelim: İçinde yaşayanları yavaş yavaş dışlar.

Çanakkale'de bir saha çalışması sırasında bunun somut örneğine rastladım. Surp Kevork Ermeni Kilisesi ile Tifli Camii'nin yan yana durduğu sokakta, aynı adresi iki farklı topluluktan sorduk. Roman mahalle sakinleri kiliseyi referans verirken, diğerleri camiyi. Oysa iki yapı neredeyse bitişikti. Fiziksel olarak tek bir mekân vardı; zihinsel olarak iki ayrı harita.

Ama şunu da merak ettim: O kalabalık içinde, bir Roman sakinin "Tifli Camii'nin yanından dön" dediği bir an oldu mu? Bunu hatırlamıyorum. Belki de fark etmedim. Fakat bu da kendi başına bir şey söylüyor.

Durkheim'ın Dini Hayatın İlkel Biçimleri'nde anlattığı tam budur: Kutsal nesneler sadece inanç nesneleri değil, toplumsal hayatı organize eden merkezlerdir. İnsanlar totemi referans alarak inançlarını değil, birbirlerine olan bağlılıklarını yeniden üretirler. Yön tarifi de böyle işler. "Surp Kevork'un arkasından dön" demek, o kiliseyi zihinsel evrenin merkezi ilan etmektir. Fiziksel mekân ortaktır; sembolik mekân değil.

Türkiye'de din-siyaset ilişkisi tartışıldığında konu çoğunlukla anayasa ya da seçim söylemleri üzerinden ele alınır. Ama bu ilişki çok daha önce, çok daha sessiz bir yerde kurulur: mahallede, sokakta, yön tariflerinde.

Kutsal yapılar belirli bir noktada ibadet mekânı olmaktan çıkar ve bir grubun kamusal görünürlüğünün sembolüne dönüşür. Bu dönüşüm her zaman siyasi bir niyet taşımaz; ama sonuçları siyasidir. Hangi yapının hangi topluluk için merkez olduğu, o topluluğun o şehirde — ve nihayetinde o ülkede — ne kadar var olduğuna dair sessiz bir ilandır.

Ama bu sessiz ilan zamanla sessiz kalmaz. İktidar dini sembolleri yalnızca mekânda değil, söylemde de kullanmaya başladığında tablo köklü biçimde değişir. Meşruiyet artık hukuktan değil, kutsaldan devşirilir. "Milli ve manevi değerler" soyut bir erdem olmaktan çıkar, somut bir siyasi çerçeveye dönüşür. Bu çerçeveye itiraz etmek değerlere saldırı olarak yansıtılır. Bir siyasi pozisyon, otomatik olarak ahlaki bir sapkınlığa çevrilir. Düşüncenin yerini kimlik alır. Sorgunun yerini sadakat.

Bu noktada toplumsal kutuplaşma artık fikir ayrılığından beslenmez; kim olduğundan beslenir. Hangi sembolü taşıdığından, hangi merkez etrafında yön bulduğundan. Ve bu kutuplaşma derinleştikçe siyasi dilin içindeki dini referanslar da yoğunlaşır, çünkü işe yarar. Kitleyi bir arada tutar, muhalefetin zeminini yumuşatır, iktidarın sınırlarını görünmez kılar.

Hukuk tam da burada kaybolmaya başlar. Sessizce. Çünkü dini söylemle örülmüş bir siyasi dil, eleştiriyi hem ahlaki hem toplumsal olarak maliyetli kılar. Yargı bağımsızlığını yitirdiğinde, basın susturulduğunda, muhalefet "düşmanlık" olarak tanımlandığında — bunlar ayrı ayrı tartışılır. Oysa hepsinin altında aynı zemin vardır: Meşruiyetini hukuktan değil, kutsaldan alan bir iktidar anlayışı. Ve bu iktidarın en sinsi yanı şudur: Kendini savunmak zorunda kalmaz. Çünkü ona itiraz etmek, inanca itiraz etmekle özdeşleştirilmiştir.

Zincir görünmez olunca kırılmaz. Çünkü zaten hissedilmez.

O Çanakkale sokağında iki yapı vardı; ama iki ayrı gerçeklik. Türkiye'nin meselesi de belki budur: Aynı ülkeyi paylaşan ama farklı sembollerle düşünen, farklı merkezler etrafında yön bulan topluluklar. Ve hepsini kapsayan ortak zemin olması gereken hukuk; giderek yalnızca birinin dilini konuşur hale geliyor.

Çözüm bu merkezleri ortadan kaldırmak değil; birbirinin haritasını görebilmekte yatıyor. Ama bunun için ortak bir zemin şart. O zemin hukuktur. Hukuk kutsalın gölgesinde kaldığında herkesin haritası karanlığa gömülür. Yalnızca muhalefetinki değil, iktidarınki de.

Erken seçimle ilgili açıklamaya diyecek şey yok, çünkü Anayasa genel seçimlerin seçim kanununda öngörülen tarihten önce yapılmasını Cumhurbaşkanının kararına ya da TBMM üye tamsayısının 3/5 çoğunluğunun kararına bağlamıştır (m. 116).

Bu sayı 360’tır ve 360 sayısı ne iktidar grubu tarafından ne de muhalefet grupları tarafından tek başına bulunamamaktadır; erken seçim kararı almak için iktidar ve muhalefet arasında bir uzlaşma zorunludur.

Bu durumda iktidar erken seçim istemediği takdirde erken seçim kararı alınamaz; iktidar erken seçim istediğinde ise muhalefetle uzlaşması gerekir; aksi takdirde erken seçim yapılamaz.

Buraya kadar hukuksal bir sorun yok; buradaki siyasal sorun ise bu yazının konusu değil.

Hukuksal sorun ara seçime ilişkin açıklamayla ilgili.

Geçen akşam, iktidara yandaş bir kanalda konunun tartışıldığını gördüm.

İstediklerinde her konuyu didik didik araştıran büyük “araştırmacı gazeteciler” Anayasa’ya bakma gereği duymadan şu saptamayı yapıyorlardı:

“Ara seçime gitmek için TBMM üye tamsayısının %5’inin boşalması gerekir ve % 5’lik boşalma olmadığına göre ara seçime gidilemez. CHP önce TBMM üye tamsayısının %5’in boşalmasını sağlamak için 22 milletvekilini istifa ettirsin; istifa kararları TBMM tarafından kabul edilsin. Arkasından TBMM ara seçim kararı alırsa ara seçim yapılır.”

Bu açıklamaları sorgusuz sualsiz kabul eden “araştırmacı basın mensupları” için durum gerçekten çok vahimdi: birinci olasılıkta bu arkadaşlar Anayasayı bilmiyorlar, ikinci olasılıkta Anayasayı biliyorlar ama iktidarın söylemini desteklemek için Anayasa hükümlerini görmezden geliyorlar.

Her iki sonuç da ülkemizdeki “basın özgürlüğü” ve “hukuk devleti” ilkeleri açısından endişe vericidir.

Bu yorumun dayanaktan yoksun olduğunu göstermek için öncelikle demokratik sistemlerde ara seçime neden yer verildiğine bakmak ve ardından Anayasa’daki hükümleri incelemek gerekir.

1. Anayasa neden ara seçime gerek görmüştür?

Anayasalarda ara seçimlere yer verilmesinin çeşitli nedenleri bulunmaktadır.

İlk olarak ara seçim, temsili demokrasilerde, seçmen ile temsili organ arasındaki bağı güncelleyen bir araçtır: Belli bir bölgenin temsilci sayısında azalma meydana gelmiş olması hem o bölgenin daha az temsil edilmesi sonucunu doğurur, hem de toplam temsilci sayısı öngörülenin altına düştüğü için temsil ilkesi zedelenmiş olur.

İkinci olarak siyasal parti gruplarının üyelerinde meydana gelen azalmalar, siyasal güç dengesini değiştirmiş olabilir. Özellikle bir siyasal partinin çeşitli nedenlerle çok sayıda üyesini kaybetmiş olması halinde güç dengesi toplumdaki siyasal güç dengesini yansıtmaktan uzak hale gelmiş olabilir; iktidardaki siyasal parti, aslında yeterli siyasal desteğe sahip olmamasına rağmen, iktidarı elinde tutmaya devam edebilir.

Örneğin 14 Ekim 1979'da Konya, Manisa, Edirne, Muğla, Aydın'da 5 milletvekilliği için yapılan ara seçimden sonra 42. hükümet düşmüş ve 43. hükümet kurulmuştur: Ara seçim sonuçlarına göre 5 milletvekilliği de AP tarafından kazanılmış ve bu seçim zaferinden sonra CHP hükümeti düşmüş AP hükümeti kurulmuştur.

Sözkonusu dönemde ara seçim olmasaydı, hükümet değişikliğinin gerçekleşmesi çok zordu. Dolayısıyla ara seçimler bu tür seçmen-temsilci ilişkisini ve siyasal güç dengesini güncellemeleri açısından önemlidir.

Üçüncü olarak ara seçimler iktidara ve muhalefete kendileri hakkında toplumun ne düşündüğü hakkında anketlerden daha sağlam bilgiler vermekte ve gelecek seçimlere yönelik hazırlık yapmalarına olanak tanımaktadır.

Dördüncü olarak ara seçimler, siyasal partilerin Meclisteki güçlerini de güncelleyerek Meclis çalışmalarına katılmalarını gerçek güçleriyle orantılı hale getirmektedir.

Beşinci olarak ara seçimler özellikle iktidar partilerine güven tazeleme ve projelerine toplumsal destek bulma işlevi görebilir: Örneğin anayasa değişikliği yapmak isteyen ve yeterli çoğunluğa ulaşamayan bir siyasal iktidar, ara seçimler yoluyla bu çoğunluğu sağlama ve anayasayı değiştirme yoluna gidebilir.

Bu önemleri nedeniyle ve 1982 Anayasası öncesinde 1951, 1966, 1968, 1975, 1979 yıllarında ara seçimler yapıldı.

Sadece bu sonuca bakarak bile 1961 Anayasası döneminin ülkemizde sonraki dönemlere göre daha demokratik bir dönem olduğu söylenebilir.

1982 Anayasası’nın yürürlüğünden sonra AKP iktidarına kadar geçen dönemde tek bir ara seçim yapıldı: 17. yasama döneminde, 11 milletvekilliği için 28 Eylül 1986'de yapılan ara seçimlerde 10 milletvekilliği ANAP ve DYP arasında paylaşıldı ve bir üyeliği SHP aldı.

Bu seçimlerden sonra ara seçimler iktidarların korkulu rüyası haline geldi; iktidarlar ara seçimlerde başarısız olurlarsa iktidarı kaybedebileceklerini düşünerek ara seçim yapmak istemediler.

Ancak 1990’lı yıllarda Anayasa hükümleri halen bağlayıcıydı ve ara seçim yapmamak için 1991 ve 1995 erken seçimlerine gidildi.

Daha açık söyleyeyim: Hem 1991’de hem de 1995’te siyasal iktidarlar ara seçim yapmanın Anayasa gereği olduğunu biliyorlardı.

Bu iktidarlar Anayasa hükmünü çiğnememek için erken seçim kararı aldılar ve genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamayacağından, ara seçim yapma gereğini ortadan kaldırdılar.

Mevcut siyasal iktidar döneminde ise bir istisna hariç olmak üzere ara seçim hiç yapılmadı.

Bu istisna da o dönemde milletvekili olmayan Erdoğan’a milletvekilliği yolunu açmak için yapılan Anayasa değişikliği sonunda gerçekleştirilen ara seçimdi.

Daha açık söylemek gerekirse, AKP döneminde yapılan bir tek ara seçim oldu ve bu ara seçim formülüyle Erdoğan milletvekili seçilebildi.

Hatırlayalım: O dönemde AKP genel başkanı Erdoğan siyasi yasak dolayısıyla milletvekili adayı olamadı.

Mecliste çoğunluğa sahip bir parti genel başkanının milletvekili olamaması kamu vicdanında rahatsızlık yarattı ve siyasal partiler bu sorunu çözmek için bir anayasa değişikliği yapma konusunda uzlaştı.

Değişiklikle bir ilin seçilmiş milletvekilinin kalmaması halinde YSK o il ya da seçim çevresinde ara seçim yapmakla yükümlü kılındı.

Uzlaşmayla yapılan Anayasa değişikliğinin ardından YSK, 02.11.2002 tarihli 978 sayılı Kararıyla çeşitli usulsüzlükleri gerekçe göstererek Siirt İli seçimlerini iptal etti ve bu ildeki seçimlerin 09.02.2003 tarihinde yapılmasını kararlaştırdı.

Özetle AKP döneminde yapılan tek ara seçim bu her yönüyle “özel” olan ara seçimdi.

Bundan sonra herhangi bir ara seçim yapılmadığı gibi ara seçim yapılmasını zorunlu kılan Anayasa maddesi de eylemli olarak yürürlükten kaldırıldı.

Neden mi?

Anayasa hükümleri uygulandığında her seçim döneminde en az bir defa ara seçim yapılması zorunludur; muhterem “araştırmacı gazetecilerimizin” iddia ettiği gibi her zaman %5 boşalmaya ihtiyaç yoktur.

2. Ara seçim konusunda Anayasa’nın ilgili hükümleri nelerdir?

Anayasa ölüm, istifa, üyeliğin düşürülmesi gibi nedenlerle boşalan milletvekillikleri için ara seçim yapılmasını zorunlu kılmıştır.

Anayasa’ya göre Meclis erken seçime gitmek zorunda değildir: Meclis seçimlerin yenilenmesine karar vermediği takdirde, Seçim Kanununda belirlenen tarihte seçime gider.

Erken seçim kararı siyasi bir karardır.

Ama ara seçim öyle değil; her seçim döneminde Anayasa gereği bir kez ara seçim yapmak hukuksal açıdan zorunludur.

Ancak Anayasa koyucu çeşitli olasılıkları gözeterek ara seçimin zamanı konusunda seçenekli bir düzenleme yapmıştır.

 1982 Anayasasının ilk halinde Meclisin ara seçimleri şöyle düzenlenmişti:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boşalma olması halinde, ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapılır ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilir./Genel seçimlere bir yıl kala, ara seçimi yapılamaz.” (m. 78/3-4)

Bu maddede Erdoğan’ın milletvekili seçilmesini sağlamak amacıyla 27/12/2002 tarihli ve 4777 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle şöyle bir ara seçim durumu tanımlandı:

“Yukarıda yazılı hallerden ayrı olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, TBMM'de üyesinin kalmaması halinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır.... “

Bu maddenin açılımından 3 ara seçim tipi çıkar:

1. Ara seçimler, kural olarak, genel seçimlerden 30 ay (2,5 yıl) geçtikten sonra yapılır ve genel seçimlere 12 ay (1 yıl) kala ara seçim yapılamaz.

30. ay ile 48. Ay arasında kalan 1,5 yıllık döneme doktrinde ara seçim dönemi denir. (Türkiye şu anda Anayasa gereği ara seçim dönemindedir.)

Anayasa, “ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır”, demekle ara seçimi zorunlu kılmış ve herhangi bir organın takdirine bırakmamıştır.

30. aydan sonra tek bir üyelik bile boşalsa ara seçim yapmak zorunludur.

Anayasa koyucu 30. aydan sonra yapılacak ara seçimin zamanı konusunda TBMM’ye takdir yetkisi vermiştir: TBMM 30. ay ile 48. ay arasındaki bir tarihi seçme konusunda 18 aylık bir takdir yetkisine sahiptir; ama bu yetki TBMM’nin ara seçim kararı almama yetkisine de sahip olduğu anlamına gelmez.

2. Anayasa TBMM’nin boşalan üye sayısının %5’i bulması halinde, ara seçimler için 30 ay beklenmesini gerekli görmemiş ve 3 ay içinde acilen ara seçim kararı alınmasını zorunlu kılmıştır.

Bu yüzden TBMM üye tamsayısının % 5’inin boşalması halinde, iki buçuk yılı beklemeye gerek yoktur.

Bu durumda süre koşulu aranmaksızın, %5’ lik boşalmanın gerçekleştiği tarihten itibaren üç ay içinde acilen ara seçim kararı alınması zorunludur.

TBMM üye tamsayısı %5 boşaldığı halde ara seçim kararı alınmazsa TBMM Anayasa ile kendisine verilen görevi yapmamış olur.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Üye tamsayısının %5 boşalması ara seçimin önkoşulu değildir; %5 lik boşalma, sadece 30. aydan sonra yapılması gereken ara seçimlerin daha erken bir tarihte yapılmasına neden olur.

Eğer Anayasa koyucu sadece TBMM üye tamsayısının %5’inin boşaldığı hallerde ara seçim yapılmasını isteseydi, yukarıda aktarılan madde yerine şu hükmü koyardı:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde %5 boşalma olması halinde üç ay içinde yapılmasına karar verilir ve genel seçimlere bir yıl kala, ara seçimi yapılamaz.”

Oysa Anayasa koyucu “Ancak, boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilir.” diyerek yüzde beşlik eksilmeyi ara seçimin üç ay içinde yapılmasının koşulu haline getirmiştir.

3. İl veya seçim çevresinin boşaldığı hallerde TBMM’nin bir karar almasına gerek görülmemiş ve seçim takvimi doğrudan Anayasa tarafından başlatılmıştır.

Bu durumda YSK boşalma tarihinden sonra ara seçim çalışmalarını başlatmak ve boşalmadan sonraki 90. günden sonraki ilk Pazar gününde ara seçimi yaptırmak yükümlüğündedir.

İl ya da seçim çevresinin boşalması istisnai bir durumdur ve bugüne kadar bir kez yapay olarak gerçekleştirilmiştir.

Anayasanın bu düzenlemelerine yakından bakıldığında üç ayrı ara seçim tipinin düzenlendiği görülür.

Bu düzenlemelerin kendi içinde bir mantığı bulunmaktadır.

Anayasa yapıcı, hem seçmenle temsilci organ arasındaki bağı güncel tutmaya çalışmış, hem de sık yapılacak seçimlerle siyasal sistemin istikrarının zedelenmesini önlemeye gayret etmiş ve bu iki durum arasında denge kurmaya çalışmıştır.

Çok sık seçim yapılmaması için

1. Ara seçim yapılması için 30 aylık sürenin beklenmesi zorunlu kılınmış,

2. Bir seçim döneminde ara seçime sadece bir kez izin verilmiş

3. Genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılması yasaklanmıştır.

Temsil açığı oluşmaması için

1. Üye tamsayısındaki boşalma belirli bir oranı (%5) aştığında acilen ara seçim yapılması zorunlu kılınmış

2. Bir il ya da seçim çevresi boşaldığında il ya da seçim çevresinin temsilcisiz kalmaması için ara seçim otomatik olarak başlatılmış,

3. Her seçim dönemi içinde bir ara seçim zorunlu kılınmıştır.

Anayasa’ya göre ara seçim yapılmamasının tek yolu, ilk dört yılda TBMM üye tamsayısında hiçbir üyeliğin boşalmamış olması halidir; genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamayacağından dördüncü yıldan sonra meydana gelecek eksilmeler nedeniyle ara seçime gidilemez.

Gerçekleşmesi bir hayli zor olan bu durum dışında her seçim döneminde bir ara seçim zorunludur. (İl ya da seçim çevresinin boşalması halinde birden fazla ara seçim yapılabilmesi ayrı bir tartışmanın konusudur.)

Anayasada sözü edilen ve yukarıda aktarılan her üç durumda da ara seçime gitmek kesinlikle zorunludur: İlk durumda ikibuçuk yıl dolduktan sonraki onsekiz ay içinde; ikinci durumda, üye tamsayısının boşalma oranının %5’i bulduğu hallerde bu tarihten sonraki üç ay içinde; üçüncü durumda, il ya da seçim çevresinin tüm milletvekillerinin boşaldığı tarihten sonra doksan günün dolduğu ilk Pazar günü ara seçime gitmek zorunludur.

İlk iki durumda Meclis tarafından ara seçim kararı (3 ya da 18 ay içinde) alınması gerekirken, son durumda herhangi bir karara gerek bulunmamaktadır.

Hiç kuşkusuz bütün bu söylenenler Anayasa hükümlerinin hukuksal bir okumasına dayanır.

Anayasa maddeleri gerekli olduğunda kullanılır ve gerektiğinde rafa kaldırılır diyecek olanlara hiç sözüm yok.

Halk yönetimindeki “halk”ı tanımlamak

Halkın egemenliği ve yönetim hakkından bahsetmek için halkın kim veya kimlerden oluştuğuna karar vermek gereklidir. Bu konuda ilk yazılı anayasayı üreten Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde halk, insan (human being) topluluğu olarak tanımlanırken, bunun hem doğal (biyolojik) hem hukuki kişileri içerdiği ifade olunmuştur. Ancak 1787’den 1860’ların sonuna kadar ABD yönetimleri Afrikalı köleleri, birkaç kuşaktır Amerika’da doğup büyümüş olsalar da “halk”tan veya onun siyasal uzantısı olan seçmenlerden kabul etmemiştir. Aynı uygulama Amerikan yerlileri, gençler ve kadınlar için de söz konusu olmuştur. İç Savaş (1865) sonrası bu uygulama sürerken Yüce Mahkeme’de görülen davalarda da Afrika kökenlilere eşit yurttaşlık ve seçmen olma hakkı tanınmadığı için ABD Congress’inde yapılan girişimlerle anayasa 14. kez değiştirilmiştir. ABD’nin hükümran olduğu topraklar üzerinde doğan kişilere vatandaşlık ve seçmen olma hakkının tanınması Congress’de yapılan yeni düzenleme ve onun Anayasa değişikliği olarak genel oyla kabulü sonunda 1860’ların sonunda gerçekleştirilmiştir. Ancak, tartışma bitmemiştir. Nitekim 1 Nisan 2026 günü, ABD tarihinde ilk kez bir ABD Başkanı olarak Donald J. Trump, Yüce Mahkeme’nin Anayasa’nın ünlü 14. değişiklik maddesinin yeniden görüşmelerine bizzat katılmış ve dinlemiştir. Ebeveynleri ABD vatandaşı olmayan bir kişinin ABD toprakları üzerinde doğması durumunda, ABD’nde geçerli olan (mer’i) vatandaşlık hukuku esasına (jus soli, doğumda toprak esasına dayanan vatandaşlık hakkına) göre otomatik olarak vatandaş olmasının mümkün olup olmayacağı Yüce Mahkeme tarafından günümüzde de bir inceleme ve tartışma konusu yapılmıştır. Başkan Trump İngilizce “birthright” denilen bu durumun değişmesini istemektedir; çünkü göçmen, sığınmacı veya kısa süreli turist çoçuklarının ileride vatandaşlık haklarını seçmen olarak kullandıklarında ABD aşırı sağına ve onun partisi olan Cumhuriyetçi Parti ve başkan adaylarına oy verme eğiliminde olmadıklarını düşünmektedir.

Görüldüğü gibi 250 yıl boyunca dahi halk, etnik aidiyet, vatandaşlık, seçmenlik gibi farklı kimlik ve statülerin ilişkisi sorunlu olmaya devam edebilmekte ve sürekli tartışma konusu üretmektedir.  19. yüzyıldan itibaren önce Rusya’da, bilahare ABD’nde ortaya çıkan popülist siyasal hareketler ise kendi halk tanımlarıyla bu sorunu daha da karmaşık hale getirmişlerdir. Popülist siyasal hereketler ve siyasetçilerine göre bir devletin tüm vatandaşları halkı oluşturmamaktadır. Halk sadece saf ve temiz, siyasal seçkinler tarafından kültürleri yozlaştırılamamış olan yurttaşlardan ibarettir. Bu konuda Werner J. Müller’in[1] aktardığına göre, anarşist Bakunin en köktenci (radikal) tanımı vermiştir: “… Halk denince benim aklıma burjuva uygarlığı tarafından kirletilmemiş olan ayak takımı ve hergeleler (scounderels and dregs) gelmektedir” demiştir. Sorunu daha farklı bir zorluğa iten temel bir tanım da halkın herhangi bir topluluk olmayıp kollektif bir içerikte olduğu vurgusudur. J. J. Rousseau tarafından önerilen halkın siyasallaşarak oluşturduğu milletin sahip olduğu “volonte general” (genel irade), ortak kollektif bir iradenin mevcut olduğu ve bu iradenin egemenliği ile yönetimin gerçek meşruluğa sahip olacağı savıdır. Sorun bu tür bir ortak kollektif iradenin mevcut olup olmadığı, eğer mevcutsa da bunun nasıl ifade olunabileceğidir.

Halk, millet ve iradesi ne anlama geliyor?

Günümüz siyasetinde sık sık ifade olunan bu Rousseaucu milli irade kavramı bir ulusal seçmen kitlesini adeta tek bir kişiye indirgemektedir ki, bu yöntembilim açısından çok sıkıntılı bir varsayımdır. İrade bireye özgü bir nitelikte olan bir şey yapıp yapmamaya karar verebilme yetenği ve gücüne işaret eder. Seçmen olan bir kişinin iradesi olduğu varsayılır ve bunu da yaptığı tercih ile oy pusulasına yansıtabildiği kabul edilir. Sonra her seçmenin yaptığı tercihleri içeren oy pusulaları toplanır, adaylara ve/ya partilere verilen oylar sayı ve yüzde olarak hesaplanabilir. Ancak bu durum ortak kollektif bir iradeye mi işaret etmektedir? Yoksa ortak bir paylaşımı olmayan, tekil kararların çoğulculuğuna mı işaret etmektedir? Ortak kollektif irade demek, tüm seçmelerin topluca, kendiliğinden (spontan olarak) aynı tercihi yapmaları anlamını taşır. Bu durumda sandıklardan tek bir aday veya partiye verilmiş oylar çıkar ve seçmenlerin %100’ü özgür ve adil bir seçime eksiksiz katılır ve tek bir adaya veya partiye oy verirse, o zaman ortak bir iradeden bahsedilebilir. Bu durum sadece içinde hiçbir tercih içermeyen, tek bir aday veya partinin yarıştığı, çok partililiğin mevcut olmadığı, muhalefetin de bulunmadığı totaliter ülkelerde, bazen mümkün olmaktadır. Kuzey Kore’de Mart 2024’te yapılan son seçimlerde bu tür bir sonuç ortaya çıkmıştır. Ancak burada seçmenin ne kadar özgür iradesiyle davrandığı sorgulandığı gibi, bu seçimlerin demokratik bir yarış olmadığı da genel kabul görmektedir. Siyaset biliminde bu tür seçimlere plebisit adı verilmekte olup, bunlar özgür ve adil demokratik seçim olarak kabul görmemektedir.

Demokrasilerde yapılan seçimlerde çoğulcu bir görüntü ortaya çıkar. Ortak kollektif iradenin oluşması da kamu politikalarına uyarlanması da zaten mümkün değildir. Bunu Joseph Schumpeter (1943) Capitalism, Socialism, and Democracy adlı kitabında bir örnekle göstermiştir. Örneğin, herkesin kabul edebileceği bir soru soralım: Hayatınızı sağlıklı olarak yaşamak için gerekli kamu politikalarının hayata geçirilmesini ister misiniz? Buna kim hayır diye yanıt verebilir; hasta, sakat veya yatalak olarak yaşamayı tercih eder? Ancak, bu durumda insanlara o zaman tütün ürünlerini kullanmanızı, alkol tüketmenizi yasaklayacağız, hastalıklardan korunmanız için çok sayıda aşı yapılmasını sağlayacağız, bazı organlarınızı belirli yaşlarda ameliyatla alacağız denildiğinde, bunları kabul eden oranın %100’ün (ortak kollektif iradeyi temsil eden oranının) çok altında kalacağını ileri sürmek için kâhin olmak gerekmeyecektir. Hukuken de milli irade kavramı bir anlam taşımamaktadır; çünkü zaten millet kavramı halktan öte bir milli - devletin kuruluşundan itibaren tüm vatandaşlarını ve gelecekteki tüm vatandaşlarını da kapsayan bir siyasal tasavvuru içeren bir içeriktedir. Ölmüş ve doğmamış kişiler oy kullanamayacağına göre “milli irade”nin, hukuken seçimlerde ortaya çıkma şansı da yoktur[2]. 

Hiçbir demokratik seçimde iktidara gelen parti veya partiler seçmenin çoğunun oyunu almamışlardır. Bunun adeta bir siyasal bilim yasası olduğu Alfred Cuzan[3] tarafından ispatlanmış ve yayınlanmıştır. Demokratik seçimlerde katılma oranı pek çok pekişmiş demokraside %100’e yakın değildir. En fazla oy alan adaya veya partilere seçime katılanların yarısına yakını veya %50-55’i kadar oy verirler ki, bu oran tüm seçmenlerin yarısından azına takabül eder. Cuzan’ın önerdiği bilimsel yasaya göre demokrasilerde tüm hükümetler azınlık hükümetidir. Bunların denetimsiz, dengesiz olarak, etkili olmayan muhalefetle çalışmaları ve onlardan etkili hesap sorulamaması durumunda, aldıkları oy oranı, muhalefetten ne kadar daha çok olursa olsun, ortaya sadece bir azınlık sultası çıkarır.  

Halk yönetimi için en fazla başvurulan düzenleme siyasal temsil ve seçim olmakla birlikte, bu süreçlerin kullanımında da bir çok sorun ortaya çıkabilmektedir. İlk kez halk tarafından doğrudan verilen genel oy örneği olan çağdaş referandum 1799 Fransız referandumudur. Bu referandum bir asker kökenli siyasetçi olan general Napolyon Bonaparte’ın Parlamento’yu es geçerek ve bilahare imparator olarak tek başına yönetimini meşru kılmak için halk oyunu kullanmasına vesile olan ilk adımı teşkil etmiştir. Referandumun demokrasi ile yönetimi değil, halkın oyuyla demokrasiyi yok ederek otokrasiyi yerleştirmek üzere kullanılmak için icad edildiğini görmekteyiz. Ancak, demokratik bir anayasa içinde ve demokrasinin siyasal katılma, temsil ve muhalefet süreç ve uygulamalarını zedelemeyecek biçimde, referandumlara yer verilirse, o zaman halkın kamu politikaları üzerindeki etkisini artıran ve doğrudan demokrasiye yakın bir uygulama olarak referandumlar kullanılabilir. Bu çerçevede olmayan referandumları İngiliz Başbakanları İşçi Partili Lord Atlee de, Muhafazakar Partili Lady Thatcher da demagog ve şarlatan siyasetçilerin elinde birer oyuncak ve otoriter uygulamalara imkan veren araç olarak tanımlamışlardır[4].  Dolayısıyla referandum önerildiğinde, ülkenin siyasal koşulları, önerenlerin gerekçeleri ve amaçları iyi anlaşılmak ve değerlendirilmek zorundadır; yoksa, her referandum önerisinde halk oyunu anlamlı ve demokratik olarak kullanıma açan bir keramet olduğunu düşünmek büyük bir hatadır ve otokrasiye giden en kestirme yollardan birisi olabileği unutulmamalıdır.

Sonuç: Halk Yönetimi ve Demokrasi

Halkın oyuna başvurarak yönetmek her zaman demokrasi olarak yönetmek değildir. Dünyadaki hemen her ülke egemenliğini halka dayadığını iddia etmektedir; seçim de yapmaktadır, ama dünyamızda ancak 25 - 30 kadar sorunsuz demokrasi mevcuttur. Bugün dünyada yapılan seçimlerin çoğu ne adil ne de serbest (özgür iredeye dayalı) olmayan koşullarda yapılmaktadır. Muhalefete saygı duymak, onun etkili çalışmasını sağlamak için gerekli koşulları yaratmak, iktidardan etkili hesap sorulmasını sağlamak giderek zorlaşmakta ve demokrasiyle yönetimin koşulları tehdit altına girmektedir. Demokrasi ile yönetimde esas olan ve en büyük zorluğu oluşturan, siyasal partilerin ve adayların çoğulcu bir ortamda olabildiğince özgür bir biçimde seçmenlerin oyunu almak için yarışmaları sonrasında, seçmen tercihleriyle iktidar ve muhalefetin belirli bir süre için belli olması; bu süre zarfında da eşgüdüm ve işbirliği yaparak bir arada çalışmalarının temin edilebilmesidir. İktidar – muhalefet ilişkilerin düşmanlık, varoluşsal karşıtlık, ötekileştirme v.b. konuma gelmesi demokrasinin iyi yönetişiminin mümkün olmaması anlamına gelmektedir. Demokrasinin en önemli erdemlerinden olan iktidar ve muhalefetin sık sık munavebesi (alternation), uzun süreli iktidar veya muhalefetin mevcut olmamasıdır. Demokrasi halk yönetimi olacaksa, bu sadece bir kısımın, kesimin veya partinin yönetiminden ibaret olarak kabul edilemez. Demokraside yönetim bir kamu etkinliğidir, amacı kamu yararı (halkın tümü için yarar) üretmektir ve tüm halkın katılımıyla (halk tarafından) yapılan bir etkinlik olmak durumundadır.  Siyasal katılmaya gösterilen hoşgörü ve saygı seçmenlerin siyasal kararların alınmasında kendilerini etkili olarak görmeleri ve hissetmelerine, adam yerine konulmalarına, kendilerinin fikir ve duygularının siyasal kararları etkilediğine inanmalarına ve demokrasinin çalıştığını kabullemelerine yarayacaktır. Siyasal katılma aynı zamanda muhalefet için de en kritik davranış ve süreçtir; muhalefet etkinlikleri de birer siyasal katılma davranışından ibarettir. Zaten bugün siyasaset biliminde en geniş kabul gören Robert Dahl’ın yaklaşımına göre tanımladığı demokraside, siyasal katılma ve temsil ile muhalefet demokrasiyi bir arada oluştururlar. Bunların üçünün de oluşması için halkın etkili, aktif ilgisi ve meşguliyeti (angajmanı) esastır. Bunun için de seçim süreçlerinde yarışan ve çatışan siyasal partilerin, seçim sonrasında bir arada, işbirliği ve eşgüdüm içinde tüm halk için, yani kamu yararını tesis için, bir arada çalışmaları, iktidar ve muhalefet işlevlerini etkili bir biçimde görmeleri esastır. Pekişmiş demokrasilerde aynı zamanda halk da kendi özel yaşantısında birbirleriyle gönüllü olarak kurdukları yüz yüze ilişkilerle, çekincesiz ve korkusuz olarak iletişimlerini sürdürerek, görüşerek, tartışarak, eleştirerek demokratik siyasetin şekillenmesine katkıda bulunurlar. Bunlar olmazsa, demokrasi basit bir seçim ve patronaj mekanizmasına, sandıksal bir etkinliğe (electoralism) dönüşerek yok olur. Demokrasinin erdemi veya üstünlüğü de zaten bu anlayışın hayata geçirilmesine bağlıdır.

Halk yönetiminin tek sonucu demokrasi değildir. Halkın çeşitli ve farklı tanımlarıyla yola çıkan popülistler, demokrasiymiş gibi görünen otokratik yönetimler kurmakta çok başarılı olmuşlardır. 1920’lerde İtalya’da, 1930’larda Almanya’da iktidara gelen aşırı sağcı ve etnik milliyetçi, hatta ırkçı partiler, siyasal katılmayı sınırlayarak, kendilerini tek ve meşru olan halk temsilcileri olarak sunup muhalefeti yok ederek iktidara seçmenlerin oyu ile gelmişlerdir. Seçmenlerin oyları her zaman demokrasinin hayatta ve ayakta kalmasına hizmet etmemektedir. Otoriter ve totlaiter rejimler de kendilerini halkın temsilcileri, hatta “gerçek halkın” en meşru temsilcileri olarak takdim etmişlerdir. Bu kırılganlığı bilerek ve dikkate alarak halk yönetimi, milli irade, genel oy, referandum, plebisit ve seçim gibi uygulamları değerlendirmek zorundayız. Bu uygulamalar demokrasiye yol açtıkları kadar halkın etkisiyle demokrasinin zayıflatılmasına, hatta ortadan kaldırılmasına da yardımcı olmuşlardır.  Onun için bu süreçlere ihtiyatla yaklaşmak, her görüldüklerinde sorgusuz kabul etmemeye ve demokrasiyle karıştırmamaya dikkat etmek zorundayız.  

Öze dönüşçü milliyetçilik akımı ayrıca devleti olmayan bazı etnik topluluklarda, kimlik sorunlarına çözüm amacıyla benimsenmiştir ki bunun örneğini de Sabino Arana’nın yarattığı Bask milliyetçiliğinde görmek mümkün. Arana geçmişi idealize ederken o kadar abartmıştır ki realiteye dayanmayan bir Bask histografyasını adeta yoktan var etmiştir. Geçmişte bilinebilen bazı tarihleri kendince yorumlayan Arana, Baskların bir dönem bağımsız olduklarını (ideal dönem) ama bu bağımsızlığı yitirdiklerini ileri sürer ve gelecekte bu ideal döneme dönmek için nihai amacı bağımsızlık olan bir politika oluşturur.

Bu başlık altında amacım, her biri ciltlerce kitabı dolduran söz konusu öze dönüşçü milliyetçilik akımlarını analiz etmek değil elbette. Türkiye’de son dönemde görüldüğü gibi, siyasi partilerin geçmişte iktidarda oldukları dönemlere atıfta bulunarak yaptıkları siyasi propagandayı irdelemek. Örneğin CHP öteden beri Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Kemal Atatürk’ün partisi olduğunu dile getirir. AK Parti ise, CHP’nin karşısında Demokrat Parti’den bu yana konumlanmış partilerin geleneğinden geldiğini vurgular. Bu vesileyle DP iktidarını devirmiş olan 27 Mayıs askeri darbesini, o dönem darbecilerle arasına yeterince mesafe koymamış olan CHP’yi eleştirmek için kullanır ki bu hatırlatma idealize edilmiş bir geçmişe atıftan çok “victimiste” (mağduriyet edebiyatı yapan) bir yaklaşım.      

Aslında CHP’nin yüzyılı aşkın geçmişinde, başta İkinci Dünya Savaşı döneminde olduğu gibi, iç ve dış politikada hatalar yaptığı değil, Türkiye’yi değiştiren devrim niteliğindeki reformlara imza atılmış Atatürk dönemini hatırlatması son derece doğal. İktidara talip bir ana muhalefet partisinin siyasi nostalji yapması anlaşılabilir. Anlaşılır olmayan ise bugün gerek ekonomik ve sosyal politikalarıyla gerek ilk döneminde yaptığı reformlarla katkı verdiği demokratik hukuk devletinin temel ilkelerinin çiğnenmesine en azından kayıtsız kalmasıyla toplum desteğini giderek yitirmekte olan iktidar partisinin hatalarını gidermek için çaba göstermek yerine mağduriyet edebiyatı yapması.     

Bu bağlamda, üzerinde durmak istediğim ilk konu, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın geçen haftaki AK Parti grup toplantısında CHP’ye yönelttiği darbeci suçlaması. İkinci konu da yıllar önceki mağduriyetlerin bugün yeniden dile getiriliyor olmasının seçmen iradesi üzerinde genel olarak ne ifade ettiği.    

CHP darbeci bir parti midir?

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın toplantıda CHP hakkında söyledikleri pek yanlış sayılmaz. Kendisi ve partisinin mağduriyetine ve ana muhalefet partisini darbecilikle suçlamasına yol açan darbeyi, 27 Nisan 2007 elektronik darbesi olarak algılıyor, 27 Mayıs’a kadar gitmeyi anlamsız buluyorum. Dönemin CHP Genel Başkanı Deniz Baykal bu darbenin paralelinde tutum almıştı. Baykal’a göre eşi başörtülü olan bir kişi (Abdullah Gül) Cumhurbaşkanı olamazdı. Objektif olarak değerlendirmek gerekirse, Baykal’ın bu tutumu, haksız siyasi yasak kararı nedeniyle seçimlere katılması engellenmiş olan Sayın Erdoğan’ın 2003 yılında Siirt formülüyle milletvekili seçilmesine destek sağlamış olan bir siyasetçiye hiç yakışmamıştı.

Bir süre sonra AK Parti’ye açılan kapatma davası, demokrat seçmenlerin CHP’den uzaklaşmasına yol açmış ve parti kemik seçmenine hapsolmuştu. Her ne kadar arada CHP’nin başına Sayın Baykal’a yapılan iğrenç kaset kumpasıyla Kemal Kılıçdaroğlu getirilmiş olsa da yapılan ilk genel seçimde (2011) partinin oylarının yüzde 20,87’ye kadar gerilemesinin sorumlusu partinin 2007’den itibaren izlediği yanlış politikaydı. O kadar yanlış bir politikaydı ki Sayın Gül’ün Cumhurbaşkanı olmasını protesto amacıyla düzenlenen Cumhuriyet mitinglerinde, ne ilgisi varsa, AB aleyhine sloganlar da atılmıştı. Askeri vesayet döneminde karşılanabilmesi için mutfağında çalışmış olduğum Kopenhag siyasi kriterlerini çöpe atan bu yaklaşımın AB ile müzakerelerin açıldığı bir dönemde demokrat seçmenler tarafından desteklenmesi mümkün değildi. Kopenhag siyasi kriterleri tam üyesi olduğumuz Avrupa Konseyi’nin de demokrasi ölçütleriydi çünkü. Bu nedenle Sayın Erdoğan’ın CHP’ye yönelttiği “darbeci” suçlamasını anlayabiliyorum.

Ne var ki bugünkü AK parti o dönemdekinden farklı olarak demokrasiyi öncelemeyen bir politika izliyor. Kopenhag siyasi kriterlerine uyum amacıyla gerçekleşmesine büyük katkıda bulunduğu anayasal ve yasal reformlar, bu dönemde anayasaya uymayan kararlar alan bazı mahkemelerce ayaklar altına alınırken hiç tepki göstermediği gibi, bu kararları onaylar bir tutum içinde. Eskiden benim gibi demokratların amacı anayasada demokratik adımların atılmasına yazılarıyla ya da sadece oylarıyla destek olmaktı. Anayasal reformlar gerçekleştikçe, sorunların tümüyle çözüldüğüne inanırdık. Ama bir süredir Anayasa’nın 11. maddesine karşın yukarıda işaret ettiğim gibi özellikle bazı mahkemelerce birçok anayasa maddesinin muhalif kesimin temek hak ve özgürlüğüne yönelik olarak çiğnendiğine hayretle tanık oluyoruz. Bunu anlamak mümkün değil. Altını çizmek gerekirse, demokratların sandıktaki tercihleri, etiketlerinden bağımsız olarak, geçmişte değil bugün, hamaset değil ilkeli siyaset yapan siyasi partiler.   

Demokratların umudu Özgür Özel

Kabul etmek gerekir ki, kemik seçmeni fark ediyor mu bilmem ama demokrat seçmen, Özgür Özel ve ekibinin partide gerçekleştirdiği demokratik değişimin farkında. Özel gerek söylemleri gerek parti ve hükümet politikasında yaptığı rötuşlarla, CHP’yi belki de ilk kez vesayet odaklarına sığınmayan, millet iradesini önceleyen, demokratik ilkeleri amasız, fakatsız olarak içselleştirmiş bir partiye dönüştürmüş bir lider izlenimi veriyor. Tarafsızlığını yitirdiği izlenimi veren bazı mahkemelerin, yukarıda altını çizegeldiğim gibi, anayasa ve yasa hükümlerini çiğneyerek CHP’yi bir bakıma köşeye sıkıştıran kararlarının bunda belki rolü vardır. Ama sadece Özgür Özel değil, burada isimlerini sayamayacağım genç ekip arkadaşlarının konuşmalarından demokrasiyi tüm ilkeleriyle içselleştirmiş oldukları anlaşılıyor.

Bu arada, demokratlıktan çok parti etiketi taşımayı önceledikleri izlenimi veren bazı CHP’li muhaliflerin Özel’i kıyasıya eleştirdikleri görülüyor. Bunlardan biri olan Yılmaz Özdil’in “Papa'nın Müslüman olma ihtimali Özel'in başarılı olma ihtimalinden daha yüksek” gibi nezaket sınırlarını aşan cümlesini hiç doğru bulmadığım gibi kınanması gerektiğini de düşünüyorum. İfade özgürlüğü demokrasinin belkemiğidir elbette ama özellikle bir genel yayın yönetmeninin düşüncelerini en azından nezaket sınırları içinde dile getirmesi gerektiği kanısındayım.

Eleştirinin içeriğine gelince, Özgür Özel’in yerel seçimlerde her ne kadar iktidarın ekonomik ve sosyal politikasına tepki oylarını da almış olsa bile CHP’nin oylarını çok kısa süre içinde yüzde 50 oranında arttırmış ve bunu anketlerde aşağı yukarı korumuş olması başarısının en somut göstergesi. Kaldı ki Özdil’in yazılarında Baykal dönemine övgüyle atıf yapması Cumhurbaşkanı’nın “darbeci CHP” söyleminin değirmenine su taşıyor farkında mı bilmem.

Murat Aksoy, 2 Nisan’da yayınlanan “Erdoğan neden CHP'yi darbeci ilan ediyor?” başlıklı yazısında, “ Erdoğan her şeyden önce bu mesaj ile, kendi doğal tabanı kadar yakın geçmişteki seçimlerde kendisine/partisine oy veren seçmene ve toplumsal kesimlere sesleniyor” diyor. “Ve itiraf edelim ki, bu söylemin kendi tabanında hala alıcısı var. Özellikle kimlik siyaseti bu seçmen tabanı için hala işlevsel” diye ekliyor. Kimlik siyaseti ne kadar işlevsel bilemem ama Baykal’ın 2007 ve izleyen yıllardaki politikası nedeniyle bir dönem oylarını aldığı benim gibi demokratlara seslenmediği açık.

Bu konuda unutulmaması gereken bir husus daha var göz önüne alınması gereken. O da bir süredir yanlış olduğunu vurguladığım Yılmaz-Şimşek ikilisinin enflasyonla mücadele politikası. Üç yıldır özellikle asgari ücretli ve emekliyi sefalet ücretine mahkûm eden ve Trump’ın absürt İran savaşı nedeniyle makul oranlara düşürülmesi artık pek mümkün olmayan yüksek enflasyonun altında ezen bu politikaya, AK Parti’nin kendi tabanı, “aman darbeci CHP geliyormuş” diyerek destek verip sandığa koşar, seçim kazandırır mı? Bu seçmeni siyasi nostalji yaparak, “24 yıldan bu yana maaşlarınıza şu kadar zam yaptık, hep yanınızda olduk” gibi içi boş söylemlerle ikna etmek mümkün mü? Büyük bir soru işareti. Eski Cumhurbaşkanlarından Süleyman Demirel’in dediği gibi, “dün dündür, bugün bugündür”. Kısacası, siyasetçilerin nostalji yapmaları iyidir, hoştur da çoğunluğunu ekonomik olarak boğdukları seçmenden oy beklemeleri boş bir hayaldir doğal olarak.    

Türkiye’nin yaşayan son kamusal aydını Yalçın Küçük, aramızdan ayrıldı. Onunla birlikte büyük kamusal aydın figürü artık bu diyardan göçtü.

Sözleri ses getiren, onun deyimiyle putları yıkan bir ikonoklast aydınımızı kaybettik. “Aydın” kelimesinin hâlen anlamlı olduğu çevrelerde, onun etkisinin kolaylıkla ölçülebileceğini düşünmüyorum; zannedildiğinden fazla olduğunu düşünüyorum. Yeni tanıştığınız bir akademisyen, bazen bir öğretmen, bazen bir güvenlik görevlisi, bazen bir esnaf ya da bir öğrenci size Yalçın Küçük göndermesi yapabiliyor ve onun fikirlerini tartışıyor. Sahi, böylesi sınıflar ve kimlikler arası bir aydın profili Türkiye’de kaç tane oldu?

Fikirleriyle kamuyu aydınlattığı gibi, en önemli vasfının bambaşka bakış açıları getirmek olduğunu düşünebiliriz. Herkesin odaklandığı noktalara değil, başka açılara yerleşen ve derinleştiren görüşüyle Yalçın hoca, bunları kamusal aydının vasıflarıyla birleştirdi: cesaret ve inat. Zannediyorum bu özellikler çok nadir bulunan erdemler ve herkese nasip olmuyor. Bu yönleriyle bütüncül bir aydın figürüyle karşı karşıya olduğumuzu henüz hayattayken biliyorduk. Ölümünün ardından daha çok hatırlayacağız.

Sartre misali bir sembol olduğunu düşünüyorum. Sembollere ihtiyacımız var; bugünün dünyasında buna “rol model” diyorlar. Bir zamanların Che Guevara’sı gibi. Dara düştüğünüzde hatırladığınız, düştüğünüz yerden kalkarken tutunduğunuz fikirler ve insanlar bunlar. Kolay yetişmiyorlar. Bu açıdan, hem otoriter hem de demokrat olduğu iddia edilen ama son derece totaliter rejimler tarafından sevilmeyen ve derdest edilmek istenen aydın tipidir. Hiçbir iktidar karşı düşünceyi sevmez, çok azı katlanır. Sembolleşen karşıtlık ise bu rejimler için korkulan bir rüya gibidir.

Ve o sembol, Yalçın hoca aramızdan ayrıldı. Ama fikirleri burada. Onun dağıldığını düşünmüyorum.

Şöyle derdi kitaplarında, çok sevdiği klasik müzik ve operaya referansla: “Devrimci bir bilim insanı olarak sözlerim ve rolüm solodur, ama günü geldiğinde koronun içine karışmak istiyorum.” Fikrin, cesaretin ve inadın toplumsallaşması anlamındadır bu.

Bizler büyürken çoğumuza ilham oldu. Onun gibi olmak istiyorduk.

Biliyor musunuz, bilgi otoritesi olmak psiko-bireysel etkileri olan bir fenomendir. Onunla karşılaştığınızda davranışlarınızı kontrol edemeyebilirsiniz.

Henüz Paris’te doktoramı yaptığım sırada, benim için en az Yalçın Küçük kadar etkili olan Pierre Bourdieu’nun mezarını ziyaret etmek istemiştim. Ünlü Père Lachaise Mezarlığı’nın sırtlarında, uzak bir noktada, hiçbir sembol ya da ayrıcalık taşımayan mezarını bulmak çok zordu. Arıyordum ve birden mezar taşını gördüm; donakaldım. Evet, Bourdieu hayatta değildi ama fikren onun otoritesini hissediyordum; saygımdan hareket edemedim. Yalçın hocada da bu otorite fazlasıyla vardı ve kamusal aydın olmak biraz böyledir.

Yalçın Küçük’ü beğenmeyenler dahi bir noktayı asla reddedemezler: Onun düşünsel hayatımıza olan katkısı ve yazdığı sayısız kitap. Öyle böyle kitaplar da değildi yazdıkları. Kitap yazanlar, tez yazanlar iyi bilir; o fikirleri bağlamak, tutarlı hâle getirmek, yepyeni bakış açılarını örmek ve derinleşmek zaman, yürek ve enerji ister. Hele ki kaynakçada Rusça, Farsça, Türkçe, İngilizce ve Fransızca gibi diller varsa.

Hani bir İstanbul mutfağı vardır; farklılıklarla zenginleşmiştir ve müthiş bir tat bırakır ağzımızda. İşte onun kitapları da bir tür İstanbul mutfağı tadına sahiptir; entelektüel iştah barındırır.

Çok mu övdüm hocayı? O kadar fazla çıkar güdüsü ve o güdüyle sarmalanmış küçük insan var ki etrafta, bu sembole tutunmamız ve onu yaşatmamız gerekiyor. Bu da biz geride kalanlara bir ödev olmalı.

Uzun erimde…

Hocanın ölümünün ardından X’e şöyle bir baktım. Ne kadar etkilediğini ve ölümüne rağmen yaşamaya devam edeceğini görüyorsunuz. En sevmeyenler bile hakkını iade ediyor. Bu da son dönemlerde X’te, X ahalisi tarafından taarruza maruz bırakılmış önemli şahsiyetleri getirdi aklıma. Orhan Pamuk gibi. Daha şimdiden pek iyi hatırlanmıyorlar ahali tarafından. Sağ cenahta büyümüş ve olgunluğunu kazanmış bir gazeteci büyüğüm bana bir gün Türkiye’de solun vicdan olduğunu söylemişti. Entelektüel ahali vicdanı da öyledir ve kontrol edilemez.

Hocanın ölümü bana bir şey gösterdi: Doğru işi yaparsan, cesur olursan, inadında ısrar edersen, sevmeyenin ve ayağını kaydırmak isteyenin çok olur; ama uzun erimde —ki hoca derdi ki “in the long run we are all dead” (uzun erimde hepimiz öleceğiz)— toplum sana bir şekilde sahip çıkar. Koro gibi.

Hocayla ilgili bir kitap yazmalıyım belki de, çünkü söylemek istediğim çok şey var. Ama ne zaman ne mekân buna yeterince izin vermiyor.

Hangi kitapları?

Siz hiç Yalçın Küçük okudunuz mu? Şöyle bir kinayeyle gelir cevap: “Hangi kitapları? 70’lerde yazdığı mı, 2000’lerde yazdığı mı?”

Bir adama yapılmış en büyük haksızlıklardan biri bu olabilir. Burada bir sınıflandırmaya gidilerek fikirlerinin önemi ve etkisi çevrelenmeye çalışılıyor. “70’lerde yazdıkları bilimseldi, 2000’lerde magazinel oldu, delirdi” demeye getiriliyor. Ve deniyor da bizatihi. Bu sınıflandırmanın ve 2000’lerde yazdığı kitaplara yapılan bu değerlendirmelerin bir örtbas çabası olduğunu düşünüyorum.

Tezler eseri, Türkiye’yi anlamak isteyen her bir vatandaş ve özellikle gençler tarafından okunmalıdır. Tabii ki tenkit gözlüğünüzü çıkarmadan. Küçük’ün yazdıkları kendi perspektifidir ve her kitap gibi, bu kitaplara da bir insanın zihninde gezindiğiniz gerçeğini hatırlayarak yaklaşmalısınız. Gerçek bilgi, biz insanlardan ve hayatlarımızdan asla bağımsız değil. Bunu Albert Camus okurken farketmiştim, bir anda onun zihninin içinde oradan oraya vurulduğumu hissedip, kitabı bir yana koyup, derin bir nefes almıştım. İllüzyonlar sandığımızdan daha etkilidir üzerimizde.

Son yıllarda yazdığı kitaplara gelecek olursak, açıkçası ben 2013 sonrasında Yalçın hocayı okumayı bıraktım. Çünkü çok okumuştum ve yeni diyarlara yelken açmam gerektiğini biliyordum; yoksa sadece onun zihninde gezinen biri olacaktım.

Ama yine de magazinel bulunan ve sahte bilim olarak adlandırılan çalışmalarını da okumamış değilim. Bunlar çoğunlukla Türkiye’de Sabetaycı varlığını, Türkiye’ye kazanımlarını ve götürülerini ortaya çıkarmayı amaçlayan kitaplardı. Soner Yalçın’ın kitaplarıyla hayatımıza fazlasıyla girdiği düşünülen Türkiye’deki Sabetaycı network için aslında başka kitaplar da yazıldı. Tabi çok daha bilimsel bir yerden Harvard’da yazılmış Cengiz Şişman’ın doktora tezini buna eklemeliyiz. Ayrıca Sabetay Sevi’nin kim olduğunu merak edenlere Gershom Scholem’in yazdığı biyografiyi okumasını öneririm. Detaylarla dolu müthiş bir kitap. Ve zannediyorum bu konuda ilk etraflı network analizini yapan Tayfun Er’’di. O açıdan Ergüvaniler kitabının hakkını vermek gerekiyor. Bildiğim kadarıyla ilk olarak yazan odur. Akrabalık ağları üzerinden tanıdığımız ya da tanımadığımız seçkinlerimizin bu elit network’ten olduğu ifade ediliyordu, biyografilere dayanarak. 16 yaşında ilk olarak Efendi kitabını okuduğumda “Ne olmuş yani?” demiştim. Dün Yahudiydiler, bugün Müslüman ve anladığım kadarıyla da Cumhuriyet kadroları ile sermaye grupları arasında ziyadesiyle vardılar.

Bu kitapların anti-semitizm yani ırkçılık barındırdığına dair çok yoğun eleştiriler olmuş o dönemde. Olmuş diyorum çünkü biz o zaman halısahada top koşturan, iki kızla daha sinemaya gitmek için yanıp tutuşan veletlerdik bu kitaplar yayınlandığında. Ancak sonraları kitapları okuduğumda ben ne ırkçılıkla ne anti-semitizmle karşılaşmadığımı rahatlıkla ifade edebilirim. Söz gelimi Yalçın Küçük ırkçı olamayacak kadar enternasyonalist ve sosyalist biriydi.

Küçük, kanaatimce başka bir şey anlatmaya çalışıyordu: Türkiye’de belirli sosyal ağlar, bilim, sanat, siyaset ve spor alanlarında fırsatları eşit biçimde dağıtıyor muydu? Yoksa zaman zaman kendi içlerine kapanarak dışarıdan gelen aktörlerin önünü kesebiliyor muydu? Bu tür sorular, iktidarın ve imkânların nasıl örgütlendiğini anlamak açısından önemlidir.

Hoca bence bunu söylemişti. Magazinel bulunan, deli saçmalığı olarak işaretlenen ve yerin dibine geçirilen öz fikir buydu. Bir siyaset bilimci olarak direksiyonunda kim oturuyorsa otursun bu sorunun son derece meşru olduğunun altını çizmek gerekiyor. Bu bir iktidar sorusu. Doğal olarak rahatsız edecekti ve etmişe de benziyor.

Tezler nasıl rahatsız ettiyse, bu kitapları da rahatsız edecekti. Tıpkı AKP kadrolarını ve muhafazakarları eleştirdiği son yıllarda yazdığı kitaplar gibi. Hepsinin kökeninde koyu bir iktidar eleştirisi ve değiştirme isteği vardı.

O açıdan bugünden baktığımda önce kendime soruyorum: Bunu tartışmayacaksak neyi tartışacağız? Meleklerin cinsiyetini mi? Sabahtan akşama sadece AKP’yi mi?

Devlerin sayesinde

Evet, Türkiye’nin ilginçlikleri bitmez. Ve Yalçın hoca bu konu ve diğer birçok konuda yaptığı sayısız tartışma ve kitapla düşünsel hayatımızda önemli bir miras bıraktı. Dediğim üzere, tenkit ve öz farkındalık sadece onun kitapları minvalinde değil bütün düşünsel unsurlarda devrede olmalı.

Ve hangi kitapları sorusuna eşlik eden müstehzi gülüşlere aldanmadan canla başla çalışan ve üreten bu aydının bütün kitaplarını ve eserlerini okumanızı öneririm.

O artık yerini koroya bıraktı. Cismen artık bizimle değil ama fikirleri bizimle yaşayacak, büyüyecek, elenecek, değişecek, farklı formlara bürünecek.

Sir Isaac Newton’un dediği üzere “daha uzağı görebildiysem, devlerin omuzlarında durduğum içindir”. Biz de Küçük sayesinde birçok alanda çok daha uzağı görebildik.

Allah hocaya rahmet eylesin; bize de en az onun kadar cesaretli ve inatçı olmayı nasip etsin.

Benim de uzun yıllardır metro yolcuğunda yapmaktan en keyif aldığım şey ya daha önceden kaydettiğim köşe yazılarını okumak veya kitap okumak fakat nispeten soft, siyasi yazılar içeren kitaplar.

Bu hususta bi süredir devamlı okuduğum birkaç isim var. Bunlardan biri de solu geleneksel anlamından çıkarıp farklı bir şekilde yorumlayan ve bir dönemin yeni sol siyasetini temsiliyetine soyunmuş ÖDP’nin bünyesinde yer almış Ufuk Uras.

Yakın zamanda yeniden basılan, ‘’Kurtuluş Savaş’ında Sol’’ isimli kitabını okudum, güzel bir çalışma olmuş fakat, özellikle de bi süredir post-modernizm çalışırken, bu kitapta Türkiye soluna dair beni de aydınlattığını düşündüğüm birtakım şeyler buldum.

Kitap ilk meşrutiyetten başlayıp Anadolu’daki sol hareketleri tahlil ediyordu. 68’lere baktığımızda kimlik hareketini de içerisine alan bir solu görmek zordur. Evet buradan Kürt Hareketi çıkmıştır, belli başlı aydınlar etrafında oluşan bir kadın hareketi de vardır fakat Batı’da ortaya çıkan ve popülerleşen akımların topraklarımıza geç gelmesinden kaynaklı, kimlik hareketini de içerisinde barındıran bir sol da ülkemizde kendini çok sonraları göstermiştir.

TİP’in özellikle Mehmet Ali Aybar’ların Doğu Mitingleri düzenlemesi aslında o dönem solunun emek-sermaye veya işçi-kapital bazlı siyasetini nispeten aştığını gösteriyor.

Bugün bile gözlemlediğim bir şey var ki o da şu: kendisini solun herhangi bi fraksiyonunda tanımlayan veya solun herhangi bi fraksiyonunu benimsediğini söyleyen insanların birçoğu konu, kadın veya LGBT+ hareketine geldiğinde, hele hele konu etnik temelli siyaset yapan hareketlere geldiğinde bi anda öfkelenmesi veya direkt olarak post-modernizmin solu zedelediğini söylemeleri.

En çok duyduğum veya karşılaştığım ifadelerden birisi de bunlar sosyalist görünümlü liberaller tabiri. Bu tabirin kullanıldığı kişiler ise daha demokratik, ezilen kimliklerin de hak savunuculuğunu yapan, aslında batıda 60’lı yıllarda ortaya çıkmış fakat ülkemizde 90-2000ler civarında siyasal ve kamusal alanda yer bulmuş bir sol. Aslında yeni sol da diyebiliriz.

Yeni sola önceden yazdığım bir yazımda uzun uzadıysa değinmiştim. Frankfurt Okulu’ndan çıkan, modernizmin kişilere dayattığı monizmi aşan, iki dünya savaşından sonra büyük hezimetlerin, psikolojik ve toplumsal kırılmaların ardından ortaya çıkan bir sol.

 Şu anda yeni sol ülkemizde kendisine biraz CHP’de biraz TİP’te ve demokratik Kürt hareketinde yer buluyor yani DEM/HDP geleneğinde. Türkiye’de zaten ortodoks marksist sol hiçbir zaman parti bazında potansiyelini bulamadı, bunu derken bu sol hareketi suçlar bir noktadan asla yazmıyorum. Mustafa Suphi’lerin TKP’sinin, erken cumhuriyet dönemi Türkiye solunun ve Kürt solunun akıbeti belli maalesef.

Aslında bu yazıyı yazmaya iten sebeplerden bir tanesi de dünyada popülist sağ/aşırı sağ yükselirken (en azından bu söylem birçok kişinin diline pelesenk olmuşken) Mamdani, Rob Jetten, Hannah Spencer, Catherine Martina Ann Connolly, Cem Özdemir ve Pedro Sanchez gibilerin seçim başarısı elde etmiş veya halihazırda edebiliyor olması.

Alternatif sağ ortaya çıkmadan, popülist aşırı sağ (özellikle de AfD) bu oy oranlarını yükseltmeden önce Avrupa’daki neredeyse her ülkede siyaset iki ana aktör üzerinden dönüyordu. Muhafazakâr merkez sağ veya liberaller ve sosyal demokrat merkez sol.

Küresel ısınma, çevre sorunları, göçmen akışı, Avrupa’daki multikültürel yapı yakın vadede iktidara gelecek potansiyeli olmasa bile ki, 2021 AB Parlamentosu seçimlerinde inanılmaz bir başarı gösterdiler, aktör ortaya çıkardı: Yeşiller.

Hayatta birçok şeyin antagonizma yarattığını düşünürüm. Bu yüzden alternatif sol alternatif bir sağ da üretti. Bugün belki alternatif sağ ve yeni solun güçlü olduğu örneğini en rahat İngiltere ve Almanya’da görüyoruz.

Herakletiosçu bir şekilde baktığımızda hiçbir şey aynı kalmamakta, hayat bir akış ve değişim içerisinde. Hiçbirimiz, hiç kimse bu dünyaya da kazık çakmadı. Sistemin kendi partileri, sistemin güçlü partileri, sistem çıkmaza girmişken kan kaybedebiliyorlar. Muhafazakâr/Liberal merkez sağ ve sosyal demokrat merkez sol bu yüzden gerileyebiliyor. Burada asıl yıldızı parlayan, güçlü aktör sistemin pek de alışık olmadığı partiler olabiliyor. Aslında bu da değişimin bize bi göstergesi.

Sistem, aydınlanmadan bu yana şekillenen, euro-centric, monist ve evrenselci reflekslere sahipti. Modernizm dediğimiz şey disipliner gözetim toplumunu oluşturdu ve kitleleri bu yöntemle dize getirdi. Bunu yaparken de en önemli silahı monizmdi aslında yani kişilerin tektipleştirilmesi. Modern ulus devlette ve 80’ler sonrası neo-liberal yönetimlerde bunu rahatlıkla görebiliriz.

Demokratik ve özgür bir toplumun önündeki en büyük engel kuşkusuz modern ulus devletin bu kadar ön planda olması. Bu hususta modern ulus devlet aydınlanma aklından feyz aldığı için kendine evrensel birey modeli inşaa ediyor. Bizim ülkemizde bu evrenselleştirilmiş ve normalize edilmiş insan modeli ilk başlarda seküler, eğitimli beyaz Türk modeliydi. Daha sonraları muhafazakar-milliyetçi merkez sağ daha dominant olmaya başladıkça bu stereotip seküler, sünni beyaz Türk oldu. Şu anda ise Sünni Türk erkek diyebiliriz.

Monist reflekslerle oluşturulan bu stereotiplerin dışarısında kalan kimlikler ise öteki olarak tanımlanıyor. Dominant olanın ötekisi. Maalesef sosyolojik olarak bizim toplumumuz çokkültürlü fakat çokkültürcü olmayan bir toplum. Anadolu bir mermer değil adeta mozaik. Fakat algılayış biçimi olarak modernizmin etkisine o kadar kapılmışız ki kendimizden olmayanı hemen ötekileştiriyoruz. Mozaikten rahatsız olup mermerde diretiyoruz. Gökkuşağına kin besleyip karanlığı tercih ediyoruz. Çoğulcu, demokratik ve özgür bir geleceği tasavvur etmeyi değil içerisine battığımız bataklığı güzelliyoruz. Belki de bu yüzden bazı şeyleri aşıp soluklanmaya ihtiyacımız var.

Diğer önemli siyasi figür Mansur Yavaş üzerinde soruşturma ve yargılama baskısı var. AKP-MHP bloğunun adayı Erdoğan. Muhalefetin adayı ise belli değil. Bu nedenle “biz anketlerde öndeyiz” temelli erken seçim talebi siyasal sosyolojik gerçeklerle tam anlamıyla bağdaşmıyor. Ayrıca CHP, bir önceki genel seçimden farklı olarak bir ittifak sistemiyle devam etmiyor yola. Olası bir başkanlık/parlamento seçiminde Kürt hareketi ve sağ milliyetçi muhalefetin ana muhalefetle birlikte hareket etmesinin hiçbir garantisi yok. Ayrıca Erdoğan muhalefetin istediği zamanda değil, kendisi için en avantajlı koşullarda erken seçime gitmek istiyor.

Erken seçimin yokluğunda ara seçim meselesi gündeme geldi. Aslında CHP’ye yönelik ilk belediye operasyonlarından bugüne ara seçim talebi çeşitli mecralarda dile getirilmiş, ancak Özel önerilere kapıyı kapatmıştı. Şimdi aynı CHP liderliği ara seçim talebiyle yeni bir siyasal strateji belirlemeye çalışıyor. Öncelikle hukuki duruma değinelim. Yerel yönetimlerde ara seçim/erken seçim gibi bir gündem mevcut anayasal/yasal mevzuat içinde mümkün değil. Belediye başkanı görevi bırakırsa belediye meclisi bir üyeyi başkan seçer. Belediye meclisinde asıl üyelerde bir eksilme olursa partinin yedek üyesi boşluğu doldurur. Yedek üye yoksa oy oranına göre sıradaki yedek üye çağrılır. Sonuç olarak yerel yönetimlerde 5 yıldan önce seçim yenilemek için kanuni değişiklik lazım. CHP’den seçilen pek çok belediye başkanı tutuklu. Yasa belediyede yeniden seçime izin verse ana muhalefet pekala bu olasılığı siyasi iktidara karşı politik bir meydan okumaya dönüştürebilirdi. Ama o yol kapalı.

TBMM’de ara seçim ise anayasa madde 78 ve milletvekili seçim kanunu 7. maddeye göre mümkün. Üyeliği sora eren vekil sayısı 30’a ulaştığında 3 ay içinde ara seçime gidiliyor. CHP liderliğinin planı 22 milletvekilini istifa ettirerek ara seçimi zorlamak. Ancak bu plan bir dizi soruna gebe. Öncelikle vekillerin istifası tek başına sonuç doğurmuyor. Meclisin istifa kararını salt çoğunlukla onaylaması gerek. Çoğunluk ise AKP-MHP bloğuna ait. Özel’in seçim açıklamasından sonra MHP, DEM ve AKP ara seçime kapıları kapattı. İktidarın genel kanısı Özel’in blöf yaptığı yönünde. Ayrıca CHP’li vekiller istifa ederse genel kurulun istifa ve dokunulmazlık meselesini birlikte ele alması mümkün. Bir anda kendi kalesine gol atmış bir ana muhalefet partisiyle karşı karşıya kalabiliriz. Aynı anda çok sayıda vekilin vekilliği düşürülebilir ve dokunulmazlıklar da kalkabilir. Bu arada AKP’nin CHP’nin hamlesi karşısında daha nüanslı çalışması da mümkün. Ara seçim için gerekli 22 istifadan 20’sini onaylayabilir mesela meclis çoğunluğu. Bu durum da CHP 20 vekilini kaybeder ve ara seçim de yapılamaz.

Diyelim ki, iktidar ana muhalefetin seçim restini gördü ve ülke ara seçime gitti. CHP’nin kaybettiği 22 vekilinin hepsini alması imkansız. İhtimal ki olası bir erken seçimden birinci çıkacak ana muhalefet. Ancak dar bölge seçimini andıran bir siyasal zeminde AKP de en az CHP kadar vekil çıkarabilir. Tabii bu noktada CHP’nin görünürdeki planıyla gerçek niyeti arasında fark olduğunu söyleyen bir yorum da var. Şöyle ki, İmamoğlu’nun henüz hiçbir cezası kesinleşmiş değil. Olası bir ara seçimde İmamoğlu’nu vekil yapmak istiyor olabilir CHP liderliği.

Bu arada Özel’in parti turları söylem değişikliğini de beraberinde getirdi. 22 vekil istifasının getireceği sonuçlar yeni yorumlara yol açtı. CHP liderliği ara seçim için 30 vekil sınırına ulaşmaya ihtiyaç olmadığını, mevcut 8 vekil için bile ara seçim yapılabileceğini söyledi. Bu anlatı anayasa, milletvekilliği seçim kanunu ve YSK içtihatlarının bir hayli dışında. İşin asılı ise şu: Ara seçim kararı TBMM iradesine bağlı. Üye tam sayısının %5’i boşa çıktığında bu iradenin gösterilmesi zorunlu. Meclis iradesinin bağlandığı son durum ise bir ilin veya seçim çevresinde vekil kalmaması. Böyle bir şey olursa da ara seçim yapılmak zorunda. Özel’in hedefi eğer İmamoğlu’nu meclise taşımaksa zorlayacağı hüküm bu olmalı. Ancak 1 vekille temsil edilen Tunceli’de mevcut milletvekili DEM üyesi. DEM ise ara seçime sıcak bakmıyor.    

Her bir olasılığı tarihsel bir patika olarak görebiliriz. Hangi yolun işlerlik kazanacağı hususu ise kısa sürede açıklığa kavuşacaktır. CHP’nin ara seçim önerisini parantez içine alarak daha derin bir yerden tartışmayı yürütmek de mümkün elbette. Öncelikle CHP’nin söylemiyle eylemi arasında tutarsızlık var. Parti elitleri AKP’yi baskıcı ve otoriter bir rejim kurmakla itham ediyor. CHP liderliğine göre ülkede yargı bağımsızlığı, kuvvetler ayrılığı, basın hürriyeti ve adil yarışma koşulları yok. Parti ile devlet arasındaki eklemlenme düzeyi devletin tarafsızlığına zarar veriyor. Dahası siyaset fazlasıyla şahsileşmiş durumda. Ülkeyi yönetme gücü ve yetkisi tüm kurumları pasif bir içeriğe mahkum edecek biçimde tek bir kişiye devredilmiş durumda. Bu analizin olgusal durumu ne ölçüde karşıladığı ayrı bir tartışma konusu. Ama eğer ana muhalefet söylemleştirdiği iktidar imgesi konusunda samimiyse seçim ve meclis gibi konularda daha radikal bir tutum takınmak zorunda. Hem ülkede otoriter bir yönetim var, demokrasi ve hukuk ortadan kalktı deyip hem de seçimlere girmek kendi içinde tutarlı bir pratiğe karşı gelmiyor. Halk Partisi şu ana kadar seçim boykotu ve meclisten tümüyle çekilme seçeneklerini hiç denemedi. Seçimlere katılarak politik hayatı meşru hale getiren kendileri. Şüphesiz ki demokrasilerde her politika belli bir riski içinde barındırır. Tek bir doğru yok.

Ancak CHP’nin söylemi ile eylemi arasındaki uçurum bir inandırıcılık sorununa yol açmakta. Ya Türkiye’deki demokrasi koşulları gerçekten de CHP’nin anlattığı gibi ve ne yazık ki seçimin sonucu önceden belli ya da CHP elitleri bilinçli bir şekilde abartılı bir söylem kullanıyor. Bugün, bu koşullarda dahi ülkede seçim yoluyla iktidar değişikliği mümkünse, ama CHP, AKP’yi iktidardan indiremiyorsa bu sonuç doğru adayı doğru stratejiyle birleştiremeyen muhalefetin tarihsel beceriksizliğinden kaynaklanıyor olabilir. İktidarı abartılı bir şekilde otoriterlikle suçlayan ana muhalefet bu yolla kendi eksik ve yanlışlarının seçim yenilgilerindeki katkısını dikkatlerden kaçırıyor.        

Galiba karşılaşacağım durumu bilmekten muzdarip, ben de en güvenli yere, kitaplarıma kaçıyorum haliyle. Suskun ama en yormadan konuşan bir tek onlar.

Modern düşüncenin erken evresinde düzen fikri neredeyse kutsal bir ihtiyaç gibi kuruldu. Bacon'ın Yeni Atlantis'i, Campanella'nın Güneş Ülkesi, Hobbes'un Leviathan'ı. Hepsi aynı soruya farklı tonlarla cevap verir: İnsan kendi başına bırakıldığında ne yapar? Ama asıl sorulması gereken şu: bu düzeni kuran iktidar kendi başına bırakıldığında ne yapar? İnsanı kurtarmak için yaratılan canavar, zamanla insanı yutmaya başlar. Bunu görmek için filozof olmaya gerek yok, bir sabah mesaisine bakmak yeter.

Hobbes cevabını net vermiş: insan parçalar, dağılır, çatışır, birbirini yer. O yüzden bir merkez gerekir. Güçlü, yekpare, tartışılmaz bir merkez. Leviathan yalnızca bir devlet değil, insanın kendi korkularını teslim ettiği bir mekanizmadır. Özgürlük güvenlik karşılığında askıya alınır. Peki ya o merkez kendi başına bırakılırsa? Onu kim denetleyecek? Hobbes'un cevabı "bir üst merkez" değildir çünkü o zaman soru başa döner. Bu işin içinden çıkmanın tek yolu, merkezin iyi niyetli olduğuna inanmaktır. Hobbes da inanmıştı galiba. Ya da inanmış görünmüştü. İşte o aradaki fark, iktidarın en sevdiği oyun alanıdır.

Sabah işe giderken binlerce kameranın altından geçiyoruz ve buna güvenlik diyoruz değil mi? Oysa sorulması gereken şu: o kameralara bakan göz kendi başına bırakıldığında kime bakar? Onu sormuyor teşekkür edip yürüyor. Teşekkür ettiğimiz şeyin bizi izlediğini biliyoruz ve izlenmek, bir süre sonra ilgi görmekle ya da güvende hissetmekle karışır. İnsanın kendini kandırma kapasitesi, iktidarın en güvendiği müttefikidir.

Bacon ve Campanella'da ise merkez daha yumuşak kurulur. Bilginin ve ortak aklın rehberliğinde birey kendini bütünün parçası olarak tanımlar. Ütopya bir baskı aygıtı değil, uyum vaadidir. Ama ortak olan şudur: birey tek başına yeterli görülmez. "Sen kendi başına bir şey yapamazsın" denir. Bunu devlet de söyler, şirket de, bazen aile de. En çok da "seni düşünenler" söyler. "Seni düşünenler"in seni düşünüp düşünmediğini anlamanın tek yolu, onlara bir şey sormaktır. Ancak sorduğunda "bize güvenmiyor musun?" denir. İşte o an susmaya başlarsın. Ütopyaların en sağlam temeli, insanın sormaktan vazgeçtiği andır.

Peki ya o "ortak akıl" kendi başına bırakılırsa? Ortak aklın sahipleri kim? Bilgiyle yönetilen bir toplum fikri ne kadar cazip. Ta ki o bilginin sahiplerinin kim olduğunu sorana kadar. O soruyu sormayın, her şey çok güzel. Zaten her şeyin çok güzel olduğu yerlerde soru sormak kabalık sayılır. Kabalık etmek istemeyiz. Sonra da merak ederiz: nasıl oldu da herkes aynı şeyi düşünmeye başladı?

Bir garip hal…

Sonra hat kırılır. Proudhon "mülkiyet hırsızlıktır" derken yalnızca ekonomik bir iddia ortaya atmaz, aynı zamanda insanın üzerine kapanan tüm yapılara itiraz eder. Bakunin bunu ileri taşır: özgürlük verilmez, alınır. Kropotkin ise hattı başka yerden genişletir: rekabet kadar dayanışma da bir evrim yasasıdır. İnsan yalnızca çatışan değil, birlikte var olabilen bir canlıdır. Anarşistlerin sorduğu soru tam da budur: iktidar kendi başına bırakıldığında ne yapar? Cevap: büyür, yayılır, kendini meşrulaştırır, sonunda kendini bile yutmaya kalkar.

Anarşist düşünce bir kaos çağrısı değildir. Düzenin merkezden değil, ilişkilerden doğabileceğini iddia eder. Yani iktidarı kendi başına bırakmamak, onu sürekli sorgulamak, sınırlamak, dağıtmak gerekir. Ama deneyin bakalım, bugün bir iş yerinde "hiyerarşi olmadan da işler yürüyebilir" deyin. Size "anarşist" demezler, daha kötüsünü derler: "idealist." Bu durumda Türkiye'de "idealist" olmak, "kafası güzel" olmakla eş anlamlıdır.

Locke ile birlikte birey yeniden sahneye çıkar. Bu kez tehdit olarak değil, hak öznesi olarak. Yaşam, özgürlük, mülkiyet devletten önce gelir. Devlet bu hakları korumak için vardır, sahibi olmak için değil. Yani iktidar, bireyin kendi başına bırakıldığında yapacaklarını sınırlamak için vardır. Peki ya iktidar kendi başına bırakılırsa? Locke'un cevabı: sözleşme, denge, kuvvetler ayrılığı. Güzel teoridir. Ama dengeyi kuranlar da insandır ve insan kendi başına bırakıldığında ne yapıyorsa, onlar da onu yapar.

Adam Smith ise meseleyi başka düzleme taşır: bireysel çıkar görünmez bir el aracılığıyla toplumsal faydaya dönüşür. İnsan yalnızca denetlenmesi gereken bir varlık değil, kendi çıkarını takip ederken bile denge kurabilen bir aktördür. Liberal bireycilik der ki: düzen dışarıda değil, içeridedir. İnsanın kendi davranışlarından türetilir. Bugün size yani hepimize "girişimci ruh" diye anlatılan şeyin teorik arka planı işte budur. Ama işin içinde bir de şu var: herkes kendi çıkarını takip edince görünmez el bazen cebinize de uzanabiliyor. Görünmez elin kime göründüğü, kime görünmediği de ayrı bir mesele.

Şimdi gelelim şu üç cisim problemine. Fizikte bilirsiniz: üç cisim birbirinin kütleçekiminden etkilenir, hareketleri tahmin edilemez. Kaotik bir sistemdir. Başlangıç koşullarındaki ufacık bir değişim, bütün denklemi altüst eder. Kelebek etkisi derler buna. Dünyanın bir ucunda kanat çırpan bir kelebeğin, öbür ucunda fırtınaya yol açabileceğini söyler.

İktidar da öyle değil midir? İktidar, birey, toplum. Üç cisim birbirinin etrafında döner durur. Kimin, kimin etrafında döndüğüne karar veremeyiz. Bazen iktidar sanırsın, aslında birey döndürür; bazen birey sanırsın, iktidar döndürür. Ama kesin olan bir şey var: bu üçü bir araya geldiğinde hareketleri tahmin edilemez. Hobbes bir cisim eklemiş denkleme, Proudhon başka bir yörünge önermiş, Locke dengeyi kurmaya çalışmış. Hiçbiri tutmamış. Çünkü sistem kaotiktir. Başlangıçta "bir kamera koyalım" denir, yıllar sonra bakarsın her yerde kamera var. O kelebeğin kanadını kim çırptı? Sen çırptın. "Güvenlik" diye. Şimdi fırtınanın ortasındasın.

Kaos kuramı der ki: düzen sanılan şeyin içinde düzensizlik, düzensizlik sanılan şeyin içinde düzen vardır. İktidar da böyledir. En düzenli göründüğü anda aslında en kaotiktir. Çünkü o an herkes "düzen var" diye sustuğu için, iktidarın içindeki çelişkiler görünmez olur. Oysa görünmez olan, yok olmaz. Birikir. Ta ki patlayana kadar. İşte o patlamaya "devrim" denir. Ama devrimden sonra yine üç cisim kalır: iktidar, birey, toplum. Yörüngeleri değişir, denklem aynı kalır.

Fiziğin ötesi ne der? Der ki: gözlemlediğin şey, gözlemlediğin andan itibaren değişir. İktidarı gözlemlediğinde, iktidar kendini sana göre ayarlar. Sen "şeffaflık" istersin, o "şeffaf" görünür. Zira görünmekle var olmak aynı şey değildir. İktidarın en büyük meziyeti, göründüğü şey olmaktır. Şeffaf görünür, aslında opaktır. Halkçı görünür, aslında kendine çalışır.

Bu üç hat — ütopyacı merkezcilik, anarşist itiraz, liberal bireycilik — aslında aynı sorunun etrafında döner: İktidar kendi başına bırakıldığında ne yapar? Ütopyacılar "doğru ellere verirsek iyi şeyler yapar" der. Anarşistler "hiçbir el kendi başına bırakılmamalı" der. Liberaller "eli sınırlayalım, gerisini birey halleder" der.

Üçü de haklıdır, üçü de eksiktir. Çünkü üçü de şu soruyu atlamıştır: el dediğimiz şey, bırakın kendi başına kalmayı, bir başkasının eline değdiği anda ne yapar? Onu sormazlar. O soruyu sorsalar, belki de hiçbiri o kadar güzel cümle kuramazdı. Güzel cümlelerin çoğu, sorulmamış soruların üzerine inşa edilir.

Kesin cevap yoktur. Çünkü her cevap iktidarın başka bir yönünü eksik bırakır. Hobbes'un dünyasında güvenlik vardır ama iktidar nefes aldırmaz. Anarşistlerin dünyasında iktidar dağılmıştır ama belirsizlik yoğundur. Liberal dünyanın vaadi denge üzerinedir, fakat o denge her zaman eşit dağılmaz. Bazen bir tarafa çok fazla denge düşer, öbür taraf açıkta kalır.

Belki mesele bu düşüncelerden birini seçmek değil, aralarındaki gerilimi anlamaktır. Çünkü gerçek hayat hiçbir zaman tek bir doktrinin saflığında akmaz. Her iktidar biraz Hobbes'tur, biraz Proudhon'a uğrar, biraz Locke'tan kaçar.

Ve insan, çoğu zaman farkında olmadan bu üçlü arasında gidip gelir. Sabah işe giderken iktidardan düzen ister. Haksızlığa uğradığında o iktidara isyan eder. Akşam kendi hayatına döndüğünde ise iktidarın kendisine dokunmamasını ister.

Demem o ki, iktidar dediğin tek bir fikre sığmaz. Onu tek bir kalıba döktüğünüzde ya taşar ya katılaşır. Ama en çok da şunu yapar: kendine rağmen var olmaya devam eder. Tıpkı insan gibi. Tıpkı şu üç cisim gibi: birbirinin etrafında döner, düzeni sanırsın, kaos çıkar; kaos sanırsın, bir düzen bulursun.

Sonuç mu? Sonuç yok.

Üç cisim dönmeye devam ediyor. İktidar, birey, toplum. Kim kimi yönetiyor, kim kimin etrafında dolanıyor, belli değil. Hobbes'un canavarı hâlâ aç. Proudhon'un itirazı hâlâ taze. Locke'un dengesi hâlâ kurulamadı.

Ve bütün bu sırada, sabah işe gidenler hâlâ kameraların altından geçiyor. Hâlâ "güvenlik" diyorlar. Hâlâ teşekkür ediyorlar.

Kelebek kanat çırptı. Fırtına nerede, belli değil. Belki yarın. Belki asla. Belki şu an.

Okuyan bilir.

Muhalefet belki iktidara gelemiyordu fakat muktedirlerin bazı baskı araçlarına göğüs germek kaydıyla yerelde söz sahibi olabiliyordu. Ancak gelinen noktada seçimlerin iktidarı değiştirebilme işlevinin ortadan kalkması ihtimali dillendirilmeye başlandı. Rekabetçi otoriterliğin hegemonik otoriterliğe dönüştüğü üzerinde duruluyor.

Türk demokrasisinin yapısal bakımdan geçirdiği değişiklere karşı şimdilik güçlü bir direnç mekanizması var. CHP, iktidar cephesinden gelen baskı ve yıldırma politikalarına mukabil dik durmaya gayret gösteriyor. Özellikle son yerel seçimlerde, iktidarın altındaki koltuğun kayma olasılığı güçlendikçe söz konusu baskı ve sindirme politikaları hız kazandı.

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanması, burada önemli bir dönüm noktasını meydana getirdi. Çünkü eşit şartlar altında geçmese de iktidarı değiştirme potansiyeli bulunan seçimler düzenleniyordu. Oysa şimdi adayların içeri atıldığı, ana muhalefet liderine fezlekeler hazırlanan, birinci partinin kapatılabileceği ya da kayyum atanabileceği konuşulan Türkiye’de seçimlerin aslî fonksiyonunun ortadan kalkması ciddi ciddi tartışılıyor.

Özgür Özel, bütün bunların farkında olduğundan süreci tersine çevirmek amacıyla elindeki tüm imkânları devreye sokmaya çalışıyor. Ancak toplumsal tabanda geniş katılımlı mitingler ve bazı protesto gösterileri dışında bir direnç ivmesi yakalayamadığı için daha geleneksel yöntemler deniyor.

Ara seçim formülü de bunlardan birisi. Özel, parlamentoda boşalan ve boşalma ihtimali bulunan sandalyeler için düzenlenecek bir seçimle iktidara karşı elini güçlendirmek istiyor. Ancak bu tür yöntemler her zaman beklenen sonuçları doğuramayabiliyor.

Bir kere Özel’in, iktidarı sıkıştırmaya dönük her hamlesine muktedirler çok sert cevap veriyor. Örneğin daha önce “İBB borsası” iddialarını delillendirdiğinde Beyoğlu Belediye Başkanı İnan Güney tutuklanmıştı. Kısa bir süre önce Akın Gürlek’in malvarlığına ilişkin bazı söylemler ortaya atmıştı. Hemen arkasından Uşak ve Bursa’ya operasyon düzenlendi.

CHP’nin bu yargı kıskacına ne kadar dayanabileceği büyük bir soru işareti.

Bütün bunlara karşın ara seçimlerle kuvvet tazelemek istemesi gene bazı soru işaretlerini beraberinde getiriyor. İktidarın oylarının düşüşe geçtiği ve halkta eskisi kadar karşılığının bulunmadığını gözler önüne sermek istiyor.

İktidar, CHP’nin bu stratejisini gördüğü için ilk elden yeşil ışık yakacağını sanmıyorum. Diğer yandan TBMM’de boşalan veya boşalması öngörülen sıralarda CHP’nin daha baskın hale gelmesi, esasta Türkiye’nin gidişatı açısından bir değişim yaratmaz. Zira Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile meclisin büyük oranda işlevsizleştiği bir döneme girdik.

CHP’nin sandalye sayısındaki artış parlamentonun işleyişini değiştirmeyecektir. Hâl böyleyken vekillerin istifa ettirilmesi suretiyle yapay bir seçime gitmek toplumsal tabanda ters bir etki de yaratabilir.

Ayrıca CHP, ara seçimlerle iktidarı sıkıştırayım derken kendisi de müşkül bir duruma düşebilir. Milletvekili istifaları, mecliste toplu olarak değil tek tek oylanıyor. Çoğunluk Cumhur İttifakı bileşenlerinde olduğu için bazı milletvekillerinin istifasını onaylarken sonlara doğru sürüncemede bırakabilir.

Bu durumda CHP, Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olabilir. Yirmiye yakın milletvekilini kaybedebilir.

Gerçi, önemli ölçüde işlevini yitiren bir parlamentoda muhalefetteki yirmi sandalyenin eksik ya da fazla olması neyi değiştirir diyebilirsiniz. Ama vekil istifaları herhangi bir sonuç getirmeyeceği için boşa düşmüş bir hamle olarak kalır.

İşin ilginç yanı Türkiye’de 2003’ten beri hiç ara seçim yapılmadı. 1960’lar ve 70’lerde hemen her parlamenter dönemin ortasında muhakkak bir ara seçim düzenleniyordu. 12 Eylül’den sonra ara seçim meselesi epey zayıfladı. Eğer bir ara seçime gidilirse Türk demokrasisi açısından incelenmeye değer bir nitelik taşıyacaktır.

En son, Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey’in şafak operasyonuyla gözaltına alınmasından birkaç saat sonra, 31 Mart 2026 Salı öğleden sonra düzenlediği basın toplantısında gazetecilerin sorusu üzerine bu çağrısını tekrarladı. Hafta başı muhalefet partilerini erken seçim gündemiyle ziyaret etmeye başladı.

Hatırlamakta yarar var: Basın toplantısından birkaç saat önce Uşak Belediye Başkanı Özkan Yalım tutuklandı.

İktidar bloğu, 18 aydır yolsuzluk bahanesiyle CHP’yi silkeliyor. Daha önce de 8 yıl boyunca “terör” bahanesiyle Kürt siyasal hareketinin partisi HDP’yi tasfiye etmeye çalıştı ancak başaramadı; bu kez de başarabilmesi mümkün değil. 19 Mart Saraçhane operasyonuna karşı gelişen direnişin sosyal ve siyasal zemini bunun göstergesidir.

CHP, tarihinde ilk kez bu derece geniş çaplı bir operasyonla karşı karşıya. 31 Mart 2024 yerel seçimlerinden birinci çıkan CHP’nin 24 belediyesine siyasi operasyon düzenlendi. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu ile birlikte 22 belediye başkanı ve 200’ün üzerinde belediye yöneticisi tutuklandı.

Tutuklanan belediye başkanlarından Esenyurt Belediye Başkanı Ahmet Özer ve Adana Büyükşehir Belediye Başkanı Zeydan Karalar bir süre sonra serbest bırakıldı ancak görevlerine iade edilmediler. Hâlen 19 belediye başkanı tutuklu bulunuyor.

Sadece gözaltına alındıktan sonra ev hapsi kararıyla serbest bırakılan, daha sonra bu kararı da kaldırılan Adıyaman Belediye Başkanı Abdurrahman Tutdere görevine dönebildi. Tutuklanan bazı belediye başkanlarının yerine kayyım atandı.

Bunların yanı sıra Aydın Büyükşehir Belediye Başkanı Özlem Çerçioğlu gibi 7 CHP’li belediye başkanı AK Parti’ye geçti. Görevden alınan 3 CHP’li belediye başkanının yerine ise AK Parti’li belediye meclis üyeleri başkanvekili seçilerek yönetim el değiştirdi.

Bunlara ek olarak 2023’te yapılan CHP kurultayına yönelik butlan davası, İstanbul İl Kongresi’nin iptali davaları ve il yönetimine kayyım atanması gibi uygulamaların toplamı; iktidarın ana muhalefet partisi ve son yerel seçimlerin birincisi olan CHP’yi siyasal alanın dışına itme ve etkisizleştirme girişimlerinin 18 aydır kesintisiz sürdüğünü gösteriyor.

CHP’den tarihsel direnç  

CHP, tarihinde ilk kez bu kadar uzun süreli ve yoğun bir siyasal operasyon sürecine karşı, 18 ayda 103 “Millet İradesine Sahip Çıkıyor” mitingi düzenledi ve düzenlemeye devam ediyor.

Bu mitinglerde sergilenen güçlü direnç ve kitlesellik, iktidar partisinin beklemediği ve hesaplamadığı bir gelişme olsa gerek.

Dahası, CHP liderinin farklı siyasal muhalefet dinamiklerini gözeten; ülkenin siyasal, sosyal ve toplumsal duyarlılıklarını dikkate alan bir dil ve yaklaşımla iktidar karşıtı direnci büyük ölçüde süreklileştirmiş olması, iktidar saflarında şaşkınlık yaratmış durumda.

Siyasal muhalefet bu durumun yarattığı elverişli toplumsal zemini birlikte değerlendirme becerisi gösterebilirse, erken seçim çağrıları güçlü bir siyasal anlam kazanabilir ve toplumsal karşılığı genişleyebilir. Bu da iktidar ortaklarının sonunu getirebilecek bir yol haritasının oluşmasına zemin hazırlayabilir.

Ancak bu durum, muhalefetin farklı siyasal dinamiklerinin önceliklerini ortaklaştıracak asgari  mutabakatı üretmesini zorunlu kılıyor.

Mevcut otoriter ve faşizan yönelimin sonunu getirebilecek siyasal odak; CHP’nin 18 aydır inşa ettiği direncin, demokrasi, hukuk ve temel insan haklarını önceleyen siyasal ve toplumsal genç yeni siyasal kesimlerle buluşmasıyla oluşabilir.

Bu açıdan, anlaşılabilir nedenlerle dile getirilen erken seçim talebi etrafında süren tartışmaların; asgari demokratik değerler, hukuk devleti ve temel haklar eksenine yönelmesi kritik ve zorlu bir eşik oluşturmaktadır. Erken seçim koşulların varlığı yokluğu tartışması bakidir. Ama yine de öncelik paydaşlığın inşası olmalı. 

Bu eşiğin aşılabilmesi için, mevcut otoriter yönetime karşı duran muhalefet partilerinin çok parçalı yapısı, farklı büyüklükteki siyasal aktörlerin birbirinden farklı ve zaman zaman çelişen siyasal bagajları ile önceliklerinin dikkate alınması zorunludur.

Bu çerçevede; CHP açısından etkisizleştirme operasyonlarının durdurulması, DEM Parti açısından yeni çözüm sürecinin yürütülmesi, muhalefetin yol haritasında birbirinin alternatifi değil, birlikte ele alınması gereken temel başlıklardır.

Tekil konu ve sorunlara indirgenen, süreci kişiselleştiren taktik yaklaşımlar ise bu sürecin önünü açmak yerine tıkayabilir. Bütüncül bir siyasal programın önüne geçen taktiksel söylemler, otoriter yönetimden çıkışı zorlaştırma riski taşımaktadır.

Öte yandan, CHP ve DEM Parti’nin kendi iç dinamiklerine hapsolan bir siyaset zemini, siyasal alanı daraltmakta ve otoriter yönetime karşı muhalefetin etki kapasitesini sınırlamaktadır.

Bu noktada muhalefetin, üç temel öncelikleri bütünsel yaklaşarak hareket etmesi gerekmektedir:

CHP’ye yönelik etkisizleştirme operasyonlarının durdurulması

DEM Parti açısından yeni çözüm sürecinin ilerletilmesi

Diğer muhalefet partileri açısından ise bu başlıklar etrafında şekillenecek adil, eşit ve demokratik bir siyasal çerçevenin inşa edilmesi

Bu üç eşiğin birlikte aşılması, hem siyasal alanın genişlemesi hem de toplumsal desteğin güçlenmesi açısından belirleyici olacaktır.

Bu da ancak, ortaklaşma, yeni siyasal araç ve kanalların bütüncül bir yaklaşımla geliştirilmesiyle mümkün olabilir.

Türkiye’nin geleceğini belirleyecek olan, muhalefetin bu yeni ve genç beyaz yakalı toplumsal siyasal dinamiği harekete geçirebilme becerisi ve gençlere siyasal açma cesareti göstermesi olacaktır. İktidar çevresindeki panikten muhalefet feyz a almayı  başarmalıdır.

CHP gündemini bu doğrultuda revize ederken, geri kalan muhalefet özel olarak da DEM Parti kendi aktüel ve dar önceliklerini revize etmelidir. Bu iki parti, ağır tekil, özgü siyasal gündem ve sorunları, büyük felakettin sorununu gölgelemesine izin verilmemeliler.   Değilse otoriter ve faşizan iktidar kurumsallaşmasını sağlamlaştıracak, toplumsal zeminine pekiştirecek.

Siyaset ve yalan arasındaki ilişkinin yalan söyleyen siyasetçilerden kaynaklandığı şeklinde yüzeysel bir algı vardır. Siyaset ve yalan arasındaki ilişki, siyasetçilerin kişisel yalancılıklarının ötesindedir. Siyaset, hakikati olduğu gibi ifade etmeyi amaçlamaz. Siyaset, hakikati yönetilebilir, kullanılabilir ve etkili olacak şekilde ifade etme yoluna gider. Siyaset, gerçeklikle çıplak hakikat olarak ilgilenmez. Siyaset, gerçekliğe hep istediği şekli ve içeriği vermeye çalışır. Başka bir ifadeyle siyaset, insanlara kral çıplak dedirtmeme ve göstertmeme çabasıdır. Siyaset, gerçekliği eğip büktüğü, ayıkladığı, kurguladığı, ambalajladığı ve satabildiği ölçüde başarılı ve sonuç alan bir alan olarak düşünülmektedir.

Siyasette ahlaki, manevi, bilimsel, felsefi doğruluk yoktur. Siyaset için asıl olan iktidarın sürekliliğinin sağlanmasıdır. İktidarı sürekli hale getirmenin yolu olarak gerçeği gizlemek, algı üretmek ve sürekli yalan söylemek, siyasal zorunluluk olarak görülmektedir. Siyasetçi, yalan söylemeyi, yolsuzluk yapmayı, günah işlemeyi, rüşvet almayı, şehvetini her türlü yolla tatmin etmeyi ahlaki sapma ve sapkınlık olarak değil, kendisinin doğal olarak sahip olduğu ayrıcalıklar olarak görmektedir. Siyasetçi, ahlaksız ve günahkar olma hakkının kendisine bir ayrıcalık olarak kabul edilmesi gerektiğini sanmaktadır.

Günlük hayatta yalanı, yanlış bilgi olarak anlayabiliriz. Siyasetteki yalan ise, farklıdır. Siyasetteki yalan, sukunluktur, susturmadır, tahakkümdür, soygundur, manipülasyondur. Siyaset, hakikat değildir. Siyaset, hakikatin nasıl görüneceğini belirleyen sahtekarlıklar ve aldatmacalar sürecidir. Siyaset, aldatmak ister. Siyasetin yalanı şekillendirmesi, insan ve siyaset arasında varoluşsal düzeyde bir kriz ve kerizlik ilişkisinin doğmasına yol açmaktadır.

Dünyada siyaset, artık demokratik, sivil ve çoğulcu niteliklerini büyük ölçüde kaybetmiştir. Dünyanın birçok yerinde siyaset, otoriterleşmekte, totaliterleşmekte, fanatikleşmekte ve teokratikleşmektedir.Otoriter, totaliter ve teokratik siyasetleri güçlü yapan şey, din, milliyet, tarih, ahlak ve onur adına hakikati ortadan ortadan kaldıran yalanlar söyleyerek toplumları kandırmaları, kerizleştirmeleri ve aldatmalarıdır.Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, din, ahlak, felsefe, bilim, hukuk ve sanat dahil insana ve doğaya dair hakikat adına varolan her şeye çökmekte ve hakikati bir bütün olarak ortadan kaldırmaktadır.Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, hakikati çarpıtmakla yetinmemekte, hakikati bir bütün olarak ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır.Otoriter, totaliter ve teokratik siyasetin yalanları ve algıları sonucu, insanlar ve toplumlar, gerçeklik duygusunu ve düşüncesini kaybetmişlerdir. Gerçeklikle bağı kopartılmış insanlar, ekonomik, hukuki, sosyal, siyasal, kültürel alanlarda tam bir fantazi aleminde yaşamaktadırlar. Gerçeklik sonrası dönem olarak adlandırılan mevcut insanlık durumunun yaratıcısı, otoriter, totaliter ve teokratik siyasettir.

İnsan için tehlikeli olan, yanılmak veya yanıltılmak değildir. Yanılan ve yanıltılan insan, bu durumu sonradan fark edebilir. İnsan için derin tehlike, gerçeklik duygusundan ve düşüncesinden kopartılmaktır. Gerçeklik duygusu ve düşüncesi köreltilen ve kaybettirilen insan, kendisine, tecrübesine, düşüncesine ve ayırım yapma yeteneğine güvenemez. Gerçeklikten kopartılan insan, aklını, güvenini ve özgürlüğünü yitirmiş insandır. Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, insanı gerçeklikten kopartmak suretiyle hakikat ötesi bir dönem icat etmektedir. İnsanlar, bugün siyasetin kendileri için uydurduğu gerçek dışı ve ötesi bir dünyada yaşamaktadırlar.

Hakikat ötesi çağda siyaset, artık yalan söyleyerek kendini yormamaktadır. Siyaset, hakikat yerine hakikatimsi kurgular üreterek insanları ve toplumları aldatmaktadır ve kandırmaktadır. Siyasetin uydurduğu hakikat ötesi dönemde, hakikat yoktur, hakikatimsilikler vardır. Gerçeklikle bağı kopan insanların ve toplumların anlamadığı gerçek şudur: Hakikat, hakikatimsilik değildir.

İnsanlar, artık bir şeyin doğru ve yanlış olduğuyla ilgilenmemektedirler. Siyasetin uydurduğu hakikat ötesi çağda insanlar, bir şeyin etkili olması, inandırıcı olması ve yaygınlık kazanmasıyla ilgilenmektedirler. Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, algının dolaşımıyla, algıyı dolaşıma sokacak temsillerle, gösterilerle ve performanslarla ilgilenmektedir. Siyaset ve algı, bir bütün haline gelmiştir. Günümüz dünyasında algı ve siyaset, birbirini besleyen tek alan haline gelmiştir.

Gerçeklikten bağı kopartılan günümüz insanı, otoriter ve totaliter siyasal güçler tarafıından kandırılmayı ve aldatılmayı arzulamaktadır. Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, baskıyla birlikte rızayı, zorla birlikte hazzı, itaat ve aidiyeti birlikte kullanarak insanlara ve toplumlara musallat olmakta ve tahakküm kurmaktadır. Otoriter ve totaliter siyasetin ekonomi, kültür, din, ahlak, savunma, sağlık, ekonomi, altyapı, aile, enerji ve çalışma alanlarında söylediği yalanları kolaylıkla içselleştiren ve yalanlarla dolu bir alanda yaşayan kitleler, rahatlamakta ve teselli bulmaktadır.

Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset, yalanlar üzerine sabit kimlikler kurgulamakta, keskin ayırımlar uydurmakta, sadakat ve korku etrafında insanı felç etmektedir. Otoriter, totaliter ve teokratik siyaset uydurduğu yalanlarla, insanı ve toplumu tekrar eden, taklit eden, şartlandırılmış, düşüncesiz ve akılsız bir makinaya dönüştürmeyi amaçlamaktadır.

Otoriter, totaliter, popülist, nasyonalist ve teokratik siyasetin ürettiği gerçeklik ötesi dönemin yalanlarına karşı hakikatin dirilişini ve direnişini sağlayacak yeni bir oluş maneviyatına ve felsefesine ihtiyaç vardır. Oluş maneviyatı ve felsefesi, otoriter ve totaliter siyasetin uydurduğu bütün değişmez kimlikleri reddetmekte, donmuş anlamları anlamsızlaştırmakta, kesin ve mutlak hakikat olduğunu dayatan bütün kurguları kabul etmemektedir. Oluş maneviyatı şunları söylemektedir: Hiçbir sabit kimlik yoktur. Bütün kimlikler, değişkendir ve akışkandırlar. Donmuş ve durdurulmuş anlamların hiçbiri anlam değil, yalandırlar. Hiçbir hakikatin kesin bir sonucu yoktur. Hakikat, yenilenen ve yaşanılan süreçlerle sürekli olarak inşa edilen deneyimlerdir. Hakikat, insanı harekete geçiren, yapan ve yaptıran açık bir bilinç ve duygu durumudur.

Oluş maneviyatı ve felsefesi, otoriter, totaliter ve teokratik siyasetin milliyet, ahlak, din, medeniyet, aile, devlet adına söylediği bütün doğmaları reddetmektedir. Bütün doğmalar, yalandır ve yanılsamadır. Hakikat, dönüşüm, değişim ve diriliş tecrübesidir. Hakikat denilen şey, hiçbir siyasal, kültürel ve doğmatik kalıbın içine hapsedilemez. Hakikat, insanın sürekli olarak diğer insanlarla ilişki içinde doğa içinde kendisini oluşturma tecrübesidir.

Otoriter, totaliter, nasyonalist ve teokratik siyasetin yalanlarına ve algı operasyonlarına karşı oluş içinde yaşayan özgür birey, inançlarını sorgulama, arzularını çözümleme ve korkularını aşma sorumluluğla ve meydan okumasıyla karşı karşıyadır. Otoriter ve totaliter siyaset, insanı içeriden ve dışarıdan yönetmek için insanın korkularını, umutlarını, değerlerini, inançlarını ve anlamlarını üreten bir endüstridir.Otoriter ve totaliter siyaset endüstrisi, hakikatin gereksizliğine kişileri ikna etmeye çalışmaktadır.Gerçeği silikleştirmek, sindirmek ve silmek için yalanı ve algıyı gerçeğimisi hale getirmeye çalışan otoriter ve totaliter siyaset, insanların, hakikate, hürriyete ve adalete ihtiyaç duymayan şartlandırılmış makinelere indirgenmesini istemektedir.Otoriter ve totaliter siyasetin stratejik hedefi, bireyleri gerçekliğe ihtiyaç duymayan nesneler haline getirmektir. Otoriter ve totaliter siyaset, hakikati ve adaleti ihtiyaç olmaktan çıkardıkları takdirde politikalarının ve pratiklerinin doğruluğunun test edilmesi imkanlarının ortadan kalkacağınıı ve politikaların etki gücünü koruyacağını, bunun da gücü elde tutmak için yeterli olacağının çok iyi farkındadır.

Otoriter ve totaliter siyasetin icat ettiği gerçeklik ötesi mevcut durumda etki, doğrunun yerine geçmiştir, ikna hakikate baskın olmuştur ve algı gerçekliği karartmıştır. Gerçek ötesi ve üstü olarak nitelenen mevcut insanlık durumunda insanın gerçeklikle, kendisiyle, doğayla ve insanlıkla bağı ve bağlantısı köreltilmiş ve kopartılmıştır. Demokrasiyi, hukuku, özgürlüğü ve barışı var etmek için kişinin, hakikati yaşantısıyla oluşturmasına imkan sağlayan oluş felsefesine ve maneviyatına dayalı demokratik oluş siyaseti tecrübesine ihtiyacı vardır. Demokratik oluş siyaseti, otoriter ve totaliter siyasetin yalan, yanılgı ve algı saplantısından çıkmak için verimli bir imkandır.

Örneğin, dünyanın en iyi eğitim-öğretim kurumları sizdedir, en iyi üniversiteler sıralamasında ilk yirmide on beş üniversiteniz vardır ama dünyanın en kötü adalet kurumları da sizdedir, uluslararası hukuk endeksinde 146 ülke arasında sıranız 117’dir, bu olmaz, olamaz, kurumların performansı bir biçimde yakınsallaşır (convergence).

Türkiye küresel endekslerin yaklaşık tümünde her sene muntazaman gerilerken mesela kadın voleybolde en zirveye oynuyoruz, futbolde erkek milli takımımız Avrupa kupasında büyük başarılar elde etti, şimdi de, ne güzel, 2026 dünya futbol şampiyonasına katılıyoruz, ilk turda oynayacağımız gruptan da (Türkiye, ABD, Avustralya, Paraguay) birinci çıkmamız yüksek bir ihtimal.

Bu durumu tesadüflerle değil de başka yöntemlerle açıklamaya çalışmamız lazım ama ondan sonra da yaklaşacağımız sonuçtan başka sektörler için, hukuk, ekonomi, öğretim-eğitim mesela, dersler çıkarmamız ve hayata geçirmemiz lazım.

Aslında ortada bir sır, mır yok, ortada aklı başında, sağduyu sahibi herkesin görebileceği bir gerçek var sanki.

Türkiye’de son on senedir siyasetin kullandığı çok anlamsız bir ifade var, “yerli ve milli” ifadesi.

Yerli muhtemelen ulusal anlamına kullanılıyor, milli ise asla yine ulusal demek değil, olsa idi çok saçma olurdu zaten, ulusal ve ulusal gibi bir tekrar anlamına gelirdi, milli, tercümesi de orijinaline uygun olarak dini demek, dini de bizde İslami demek herhalde.

Cumhuriyetin kuruluşunda kullanılan “Türk milleti” ifadesi de zaten 1923 sonrası Anadolu’ya sıkışan Müslüman unsurların genel adı, geriye kalan gayrimüslimler de “ekalliyet” yani azınlıklar.

Hem insan hem de toplum yaşamının en kaba hatlarıyla iki yönü var, özel alan ve kamusal alan.

Özel alanlarında insanların “yerli ve milli” olmalarında, ulusal ve İslami kriterleri yaşamlarına rehber yapmalarında, davranışlarında hukukun genel ilkeleriyle çelişmemeleri şartıyla, hiçbir beis olamaz.

Ancaaaaaaaak; kamusal alanda yerlilik ve millilik demek felaket demek, her kamusal konuda başarısızlık demek, gerilemek demek, küresel endekslerde, hukuk, mutluluk, yolsuzluk endeksleri gibi, nal toplamak demek, bu endekslerde nal toplamak da vatandaşın refahının, zenginliğinin, özgürlüğünün, mutluluğunun hatta güvenliğinin yerlerde sürünmesi demek.

Küresel kuralların dışına çıkılabilen kamusal alanlarda çok belirgin bir gerileme yaşanıyor son on, on beş senedir.

İnsan hakları alanında dahi AİHM kurallarına uymuyoruz da ne oluyor, insan hakları standartlarında durumumuz içler acısı.

Hukuk devleti alanında da Venedik Komisyonu test kurallarına uymuyoruz, uluslararası endekslerde utanç verici sıralardayız, tuhaf birileri de bu durumu, bu sıralamayı batının bize kurduğu kumpas olarak niteliyorlar(???).

AB müzakere sürecinde iş güvenliği, kamu alımları, rekabet dosyalarını önlerinde siyasi engel olmamasına rağmen açmadık, bunları şiddetle isteyenleri de KHK’lı yaptılar ama ne oldu iş güvenliği dosyası açılmadı, günde altı işçi iş kazalarında(!!!) yaşamlarını yitiriyorlar, kamu alımları dosyası açılmadı, kamu ihaleleri usulsüzlükleri, rekabet dışı olmaları siyaseti hem merkezi hem de yerel düzeyde zehirledi, bitirdi, rekabet dosyası açılmadı ve dünyada enflasyon şampiyonluğuna oynuyoruz.

Bu kamusal alan örneklerini çoğaltmak, küçük bir kitap yazmak mümkün.

Yine ancaaaaaaaak, futbol ve voleybolde durum farklı, kamu alımlarında, iş güvenliğinde, ifade özgürlüğünde olduğu gibi kuralları Allah’tan biz koymuyoruz, değiştirme olanağımızın da pek olmadığı kurallar seti ile bu iki alanda mücadele ediyoruz, bu spor dalları rekabete sonuna kadar açık, bizimkiler yabancı takımlarda, yabancılar bizim takımlarda oynuyorlar, futbolde Brezilya, Fransa, İspanya hangi kurallarla oynuyorlarsa biz de aynı kurallarla oynuyoruz, futbolde “üç korner bir penaltı” eski mahalle kuralını benimsemiyoruz, bu penaltıları arkamızı minyatür kaleye dönüp topuğumuzla atmıyoruz ve bunun sayesinde de artık FİLENİN SULTANLARI var, A erkek Milli Takımımız da ABD-Kanada-Meksika’da bu yaz.

Oysa, biz bazı kamusal alanlarda, insan hakları, hukuk devleti, kamu ihaleleri, iş sağlığı ve güvenliği, rekabet gibi, oyunu “üç korner bir penaltı” kuralı ile minyatür sahada oynuyoruz ve, lafı uzatmayalım, eğik zeminde sürekli dibe doğru yuvarlanıyoruz.

Ne yapılması gerektiği açık değil mi?

Senelerce “ne pahasına olursa olsun AB’ye girelim” boşuna demedik.

Şimdilik futbolü minyatür sahada oynamak isteyenler kazanmış gibi duruyor ama hayatın neler getireceği de belli olmayabiliyor.

Önemli not: Bazı kelimelerin imlasında bazı doğru bilinen kuralları kullanmıyorum, sehven değil yani, mesela futbolde, voleybolde olduğu gibi…

Sürecin kısa öyküsü şöyle başlamıştı. Özer’in gözaltına alınıp tutuklanmasından bir hafta önce Bahçeli, “Öcalan, gelsin Mecliste DEM kürsüsünde konuşsun” demiş; hepimiz de, devletin içindeki derin güçler, Bahçeli’nin hamlesine karşı hamle ile yanıt verdikleri duygusunu uyandırmıştı.

Görünüşe göre Özer, “zincirin en zayıf halkası” idi. Zira hem “PKK/KCK silahlı terör örgütü üyesi” olmak gibi bir suçlamayla Bahçeli’nin “açılımını” geri püskürtme hem de CHP’nin “dağ” ile “iş tuttuğu” algısı üzerinden kendi seçmenlerini konsolide etme olanağına sahip olacaklardı.

Tutmadı!

Tam tersine kamuoyunda, “bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu” çelişkisi öne çıktı. Bu çelişkinin üstünü örtmek ve sorunun çok daha çetrefil olduğunu göstermek için yeni yollar ararlarken, Ekrem İmamoğlu’nun diplomasını bulmuşlardı.

DİPLOMADAN KENT UZLAŞISINA SUÇLAMAK

Güya diploma sahte idi!

Hepimiz, “hadi canım sende” demiştik o günlerde. Yapılan, ne bizim hukuk geleneğimize ne de hukukun evrensel ilkelerine uyardı. Nitekim Sarbonne, “kurunun yanında yaktıkları yaşlardan” biri olan Prof. Dr. Naciye Aylin Ataay Saybaşılı’nın doktorası iptal edilme talebini reddetmişti.

Amaç, İmamoğlu’nun gardını düşürmekti ama buldukları “sahte diploma” iddiası yetersizdi. İddia sahipleri de az bulmuş olacaklar ki ertesi gün gözaltına alınmış; ardından da tutuklanmıştı.

O günden sonra pek çok iddia servis edildi İmamoğlu hakkında ama kendi seçmenleri dahil herkes, bu operasyonun, “rakibi saf dışı bırakmak” anlamına geldiğinde hemfikirdi. Nitekim 19 Mart’tan itibaren sokaklar, üniversiteler ve genel olarak kamuoyu çalkalanmış; protestolar, peş peşe gelmişti.

Verilmek istenen mesajın iki ucundan birinde, “kent uzlaşısı” adı altında PKK ile işbirliği, diğer ucunda da yolsuzluk ve rüşvet vardı. Geniş kitlelerin neredeyse tamamına yakını açlık sınırının altında yaşarken, olası bir rüşvet ve yolsuzluğa tepki verecekleri açıktı. Kırk yılı aşkın bir süredir devam eden şiddet sarmalı nedeniyle yükselmiş milliyetçi hassasiyetler de hesaba katılarak, CHP’nin “şeytanlaştırılması” amaçlanmıştı.

Başaramadılar!

SAFDIŞI BIRAKMAK İSTENİRKEN SAFLARI SIKLAŞTIRMAK

CHP’nin Mansur Yavaş ile birlikte başarılı “iki forvetinden biri” olarak kabul edilen İmamoğlu, gözaltında ve cezaevinde güçlü bir karşı duruş gösterip, meydan okumasını sürdürdü.

Amaçları İmamoğlu’nun saf dışı bırakmaktı ama tutukluluk ile birlikte, bırakın saf dışı kalmasını, safını sıklaştırmış oldu. Onun uzaklaştırılmasından medet umanlar, artan toplumsal tepkiyi paralize edebilmek için yeni gözaltı ve tutuklamalar yapmak zorunda kalmışlardı. Aralarında Adana’nın Zeydan’ı, Adıyaman’ın Tutdere’si  ve İstanbul’un ilçe başkanları olmak üzere pek çok belediye başkanı vardı.

Mahkeme başlayınca görüldü ki iddiaların hepsi “duydum, öyle dediler” üzerine kurulu. Tutuklu başkanlardan Mehmet Murat Çalık, savunmasında, “Görevi emanet bildim. Yaptıklarımı şöhret ve alkış için değil çocuklar daha iyi bir gelecekte yaşasın diye yaptım” dedi.

Resul Emrah Şahan ise “siyasette ve devlette hizmet edeceksen, servetten, şöhretten ve şehvetten uzak duracaksın” sözleriyle kamucu bir belediye başkanında olması gereken özellikleri bir çırpıda özetlemiş oldu.

CHP’NİN DİZ ÇÖKTÜRÜLMESİNE APARAT OLMAK

Operasyonlar durmak yerine, freni patlamış kamyon gibi CHP’li başkanlara yönelik operasyonlar hız kesmeden sürdü. Arada “transfer edilen” Beykoz, Aydın, Bayrampaşa ve Keçiören’i unutmadan belirtelim ki son olarak Uşak’a ve Bursa’da karar kılındı. Uşak’takinin yaptıkları yenilir yutulur olmasa da, yerelden çıkartılıp ulusala taşınması için Ankara’ya, bir otele gitmesinin beklenmiş olması elbette manidardır. Bursa’da ise kendi partilerine geçmek için ısrarlı baskı kurdukları Bozbey’i, bu kez de, hukuk yoluyla saf dışı bırakmak için yedi yıl önceki işlemlerin bahane edilmesi de manidardır…

Gelelim bu yazının ana fikrine…

Büyük olasılıkla “küresel hükümdar”, Türkiye’deki iktidara, devam edebilmesi için güçlü bir toplumsal destek oluşturması telkininde bulunuyor. İktidar ise söz konusu güçlü toplumsal desteği elde edebilmek için bir yandan muhalefetten seçilmiş belediye başkanlarının kendi partisine geçmeleri için her yolu deniyor; diğer yandan da yitirdiği kamuoyu desteğinin önüne geçmek için rakiplerinin de kendilerine benzediği algısını yaratmak istiyor.

Daha da önemlisi, muhalefetin amiral gemisi konumundaki CHP’ye diz çöktürüp, oluşturduğu direniş hattının bertaraf edilmesi için elinden geleni yapıyor.  Bu nedenledir ki belediye başkanları üzerinden eşi görülmemiş bir algı operasyonuyla CHP’nin şeytanlaştırılması amaçlanıyor. Böylece kitlelerin değişime olan inancının dağılması, geleceğe ilişkin umut ışığının sönmesi ve küresel hükümdara kendisinin alternatifi olmadığı mesajı verilmek isteniyor.

HATIR KALSIN, YOL KALMASIN

İktidarın bu algısını güçlendirenler yok mu?

İktidarın CHP’yi diz çöktürme planına karşı CHP Genel Başkanı Özgür Özel’in canhıraş bir çaba içinde olmasına rağmen, sayıları az da olsa bazı belediye başkanlarının hal ve hareketleri, iktidarın bu algısını güçlendiriyor. Sayıları az da olsa, kullandığı kamunun gücüyle günlerini gün ediyor algısının oluşmasına neden bu tarz başkanların halkın gönlünü kırdıkları açıktır. Zira kendilerine emanet edilen kamunun gücünü kendilerine ait zannederek, güç sarhoşluğuna kapılan bu az sayıdaki tiplerin bir an önce ait oldukları yere gitmelerinde hiçbir beis yoktur. Bizim geleneğimizde, “hatır kalsın, yol kalmasın” şeklinde bir söz var ve bu söz, bugünün siyasetinin anahtarı rolüne sahiptir.

Seçim yoluyla teslim edilmiş kamunun gücünü bir “emanet” gibi görmek ve kamunun malına “kıl kadar” dahi olsa zarar vermekten kaçınmak, olmazsa olmaz şartımızdır. Kimsenin aç ve açıkta bırakılmadığı, vicdanların rahat, adil bir hukuk sisteminin mümkün olduğu bir düzen inşa edebilmek için yol temizliği ihmal edilemez.

Zaman, “hattı müdafaa değil, sathı müdafaa” zamanıdır. O “satıh”, şeffaflık ve hesap verebilirliği kapsadığı gibi kamunun emanetine titizlikle sahiplenmeyi ve kamusal terbiyeyi de kapsar.

Çoğu zaman tartışma, fikir ya da düşünce üzerinden değil de karşımızdaki insanın mantığı, zekâsı veya niyeti üzerinden yürümeye başlıyor.

Farklı bir görüş (özellikle siyaset, din, kimlik vb. gibi hassas saydığımız konularda) duyduğumuzda genellikle tavrımız değişiyor. Yüz ifademiz, ses tonumuz, kalp atışlarımız daha bir farklı oluyor. Çoğunlukla bulunduğumuz ortam geriliyor.

Farklı bir görüşü “alternatif bir fikir” olarak değil de çoğunlukla kendi fikirlerimize ya da varoluşumuza yönelik bir tehdit gibi algılıyoruz.

Konuşmalar sırasında genellikle olaya “fikrinizi/görüşünüzü merak ediyorum” şeklinde değil de daha çok “durun, size neden yanlış olduğunuzu anlatayım” şeklinde yaklaşıyoruz sanki.

Konuşmalarda asıl amacımız, beraberce doğru bir fikre ulaşmak değil de her durumda kendi düşüncelerimizle baskın gelip karşımızdakini yenmeye çalışmak sanırım. “Haklı çıkma” isteğimiz, genellikle “anlama” isteğimizin önüne geçiyor.

Konuşurken çoğu zaman sakin olup karşımızdakini sabırla dinlemiyoruz da bir an önce cevap vermek için can atıyoruz gibi sanki.

Konuşmalarımız ya da mesajlarımız sırasında “yok öyle değil!”, “sen kandırılmışsın”, “bir şey bilmiyorsun”, “gerçekleri görmüyorsun”, “sen anlamazsın”, “cahilsin”, “sizin gibiler hain” vb. gibi ifadeleri kolaylıkla kullanabiliyoruz.

Örnekleri çoğaltabiliriz tabii.

Bugün herhangi bir ortamda bir insanla konuşurken insanların çok kısa süre içerisinde gerildiklerini görebiliyoruz. Kısa bir taksi yolculuğu süresinde bile -konu ne olursa olsun- hem sürücünün hem yolcunun neşesini kaçıracak şekilde bir diyalogla karşılaşabiliyoruz. Ya da iş, aile çevresinde yapılan kısa bir sohbette bile insanlar hemen kamplaşabiliyorlar. Özellikle de Twitter, Facebook, Youtube gibi ortamlarda durum daha da vahim. Kim hangi konuda görüş bildirirse hemen karşısında onlarca, yüzlerce kişinin hemen itiraz ettiğini hatta saldırıya geçtiğini görüyoruz. Bu düşüncenin tam karşısında bir şey söylendiğinde de benzer şeylerle karşılaşıyoruz. Siyasi konulardaki tartışmaları ya da televizyonlardaki açık oturumları hiç söylemiyorum bile. Peki karşıdaki kişi bir şey söylediğinde hemen ona karşı tavır almamızın, gerilmemizin, onunla tartışmaya girmemizin ya da uzaktaysak da hakaret, aşağılama, linç vd. elimizden ne geliyorsa onu yapmamızın nedeni ne acaba?

Bu, normal bir durum mu? Karşıdakinin fikirleri çok saçma olduğu için mi böyle oluyor? Ama biliyoruz ki saçma olmayan fikirlere de tahammül edilmiyor. (Zaten ayrıca “saçma” ne ki? Bir fikrin saçma olup olmadığına kim karar verecek?)

Peki bize ters geldiği için mi böyle bir yaklaşım var? Öyleyse bile herkesin istediği gibi düşünme hakkı yok mu? Herkesin bizim gibi düşünme mecburiyeti mi var? Ya da öyle düşünseler ne olacak ki? Onlar da farklı düşünsün, ne olur?

Ya da yeni bir fikri bünyemizde istemediğimiz için mi? Veya burada benim aklıma gelen veya gelmeyen başka bir nedenle mi?

İnsan istediği fikri söyleyemez mi? Bu linç ve öfke neden?

Gerçekten günlük hayatımızdaki konuşmalarda da sosyal medyadaki yazışmalarda da birbirimize ve başkasına karşı çok ciddi bir tahammülsüzlüğün olduğunu görüyoruz. Bunun birçok nedeni var kuşkusuz. En önemli nedenlerinden birisi “tek doğru benimki” yaklaşımı sanırım. Yani kendi fikrimizi tartışılmaz görmek, “bu konuda başka doğru yok” demek, dolayısıyla başka bir fikri baştan geçersiz saymak.

Yine özellikle bizim gibi ülkelerde bazı fikirler sadece “düşünce” olarak değil, insanın kimliğinin bir parçası olarak görülüyor. Bu alanlarda farklı bir görüş, sadece bir fikir değil, kişisel bir saldırı olarak algılanıyor. Benzer şekilde karşı tarafı bir “insan” olarak değil de bir kimlik ya da etiket olarak görme durumumuz var. Farklı düşünce ve yaşam tarzlarına karşı tahammülsüzlükle birleşince de en küçük bir farklılık, kolaylıkla hemen “biz” ve “onlar” şeklinde bir ayrıma yol açabiliyor.

Yine özellikle bireyleşmenin tam ve sağlıklı bir şekilde yaşanamadığı bizim gibi toplumlarda insanlar sürekli bir “haklı çıkma” ve “onaylanma” ihtiyacı hissediyorlar. Bir birey olarak her durumda değerli olduklarını hissedemiyorlar. Onun için konuşmayı savaşa çeviriyorlar. Kazanınca ya da kazandığını sanınca da kişiliklerini ve egolarını korumuş oluyorlar.

Aynı şekilde televizyon, sosyal medya ve siyaset sahnesinde kullanılan dilin zaman zaman sert ve dışlayıcı olması da çok önemli bir etken. Özellikle tartışma programlarında insanların birbirinin sürekli sözünü kesmesi, bağırarak konuşması ve karşı tarafı dinlememesi izleyicileri de etkiliyor. Ayrıca siyasette liderlerin kullandığı üslup, toplumun geneline de yansıyor. Sürekli tartışma ve suçlama kültürü, insanlardaki empatiyi zayıflatıyor.

Yine bir toplumdaki eğitim sistemi ve eleştirel düşünme eksikliği de farklı görüşlere tahammülsüzlüğün nedenlerinden birisi olabiliyor. Çoğunlukla ezbere dayalı bir eğitimde insanların tartışma, farklı görüşleri dinleme ve analiz etme becerileri yeterince gelişmeyebiliyor. Eleştirel düşünme becerisi gelişmemiş kişiler fikir ile kişiyi ayıramıyor ve karşı argümanı anlamakta zorlanıyor. Dolayısıyla “onun bakış açısı ne?” sorusu sorulamadığı için katı ve kapalı insanlar oluşuyor.

Halkımızın günlük hayatta yaşadığı stres, ekonomik sıkıntı, siyasi sorunlar vb. gibi konuların da tahammül seviyesini azalttığını düşünüyorum. Özellikle toplumda birbirine güven çok düşük bir seviyede olduğu, insanlar da karşı tarafın iyi niyetine kolay inanmadığı için farklı fikirlere daha kapalı olabiliyorlar. Bu durumda en küçük bir fikir ayrılığı bile insanlar arasında büyük bir ayrışmaya dönüşebiliyor.

Sonuç: İyi değiliz

Gerçekten de başka birisi bir konuda bir şey söylediğinde hemen itiraz etmemizin, karşı çıkmamızın, giderek karşıdakini susturmaya çalışmamızın -bir kısmını yukarıda ifade etmeye çalıştığım- birçok sebebi var ama bence galiba en önemli nedeni şu: Maalesef iyi değiliz. Sorun, karşıda ifade edilen fikrin kötülüğü ya da değersizliği değil. Biz; iyi, rahat ve sakin olamadığımız için başkasının fikirlerine tahammül edemiyoruz diye düşünüyorum. Yoksa her fikir kendi içinde değerlidir ve en azından dinlenilmeyi hak eder.

Peki -eğer öyleyse- bu durumu düzeltmek için ne yapmak gerekir?

Öncelikle belki şunları kabul ederek başlamakta yarar var: Dünyadaki her şeyi ben bilmiyorum. Söylediğim, düşündüğüm her şey doğru değil. Bu zaten mümkün de değil gerekli de değil. Bilmediğim, öğrenmem gereken çok fazla konu, bilgi, düşünce, fikir vd. var. Her bir insandan alabileceğim, öğrenebileceğim yeni şeyler var. Her bir insanla yapacağım bir konuşma bana yeni ufuklar açabilir. Yeni fikirler, düşünceler edinebilirim. Dünyada hiçbir zaman hiç kimseyi bir konuşmada yenmek zorunda değilim. Başka birinin daha doğru bir fikrinin, düşüncesinin, bakışının, bilgisinin olması da benim yenilmem demek değil zaten. Her bir konuşma hem benim hem de karşımdaki insanın yararına olacak, bilgisini artıracak, ufkunu genişletecek bir fırsattır. Ben konuştuğum insanla rakip değilim. O, daha doğru bilgileri ve daha güzel düşünceleri beraber aradığımız yol arkadaşım benim. İkimiz aklımızı, bilgilerimizi, fikirlerimizi, düşüncelerimizi ne kadar bir araya getirirsek o kadar yararımıza olacak. Tersine birbirimizi ne kadar bastırır, fikirlerimizle/sözlerimizle birbirimizi ne kadar dövüp sindirirsek ikimiz de o kadar kaybedeceğiz. Dolayısıyla her bir konuşmanın ikimiz için de en faydalı olacak şeklini bulmamız en doğrusu. Benim ya da karşımdakinin kişilik sorunlarının, kendini kanıtlama motivasyonunun, onaylanma ihtiyacının bu faydaya engel olmasına izin vermememiz gerekir.

Özetle, farklı bir görüş duyduğumuzda bir an duraklayıp kendimize şu soruyu sormamızda yarar var sanırım: “Söylenenleri anladım mı yoksa otomatik olarak karşı mı çıkıyorum?”

Yine konuşmalarda karşı tarafı gerçekten -aktif olarak- dinlemeye çalışabiliriz. Karşının sözünü kesmeden dinleyip anladığımızı ifade etmeye çalışabiliriz. “Şunu mu demek istediniz?”, “eğer doğru anladıysam…”, vb. gibi ifadelerle verimli bir konuşma için sağlam bir zemin yakalayabiliriz.

Anlamadığımız bir noktaya doğrudan karşı çıkmak yerine “neden böyle düşünüyorsunuz?” ya da “bu söylediğinizi nasıl temellendirebiliriz?” gibi sorular sormaya çalışabiliriz. Tartışma yerine karşılıklı anlaşılmaya dayalı bir sohbet oluşturmaya çabalayabiliriz.

Mümkün olduğunda “sen” veya “siz” yerine “ben” dilini kullanmaya çalışabiliriz. “Yanlış düşünüyorsunuz” demek yerine “ben bu konuda farklı düşünüyorum çünkü…” diyerek konuşmayı bir suçlama formatından çıkarıp diyalog haline getirmeye çalışabiliriz.

Her konuşmada bizim de karşı tarafın da her zaman %100 doğru olması gerekmediğini aklımızda tutabiliriz. Karşılıklı olarak söylenenlerin bir bölümüne kısmen katılıyor olabiliriz. “Bu dediğiniz bana da mantıklı geldi” ya da “ben hiç bu açıdan bakmamıştım” demeyi öğrenebiliriz. Böylece ortak noktalarımızı belirler, karşı tarafı savunma pozisyonundan çıkartır, farklı baktığımız noktaların da daha sakin bir zeminde tartışılmasını sağlayabiliriz.

Her türlü çabaya rağmen verimli bir konuşma ortamı oluşamıyorsa da konuyu uzatıp birbirini kırmak yerine bazen o tartışmayı devam ettirmemek de en iyi çözüm olabilir. Her tartışma sonuca bağlanmak zorunda değil. “Şu anda bu konuşma yararlı değil, daha farklı bir zamanda ve ortamda konuşalım” demek, bazen her iki taraf için de en doğru yaklaşım olabilir.

Anlaşamayacağımız, konuşarak çözemeyeceğimiz bir şey yok aslında. Yeter ki biraz sakin, saygılı, iyi niyetli, yapıcı, öğrenmenin gücüne inanan ve değişime açık birisi olalım.

Mevlana’ya atfedilen, çok sevdiğim bir söz var:

“Doğru ile yanlışın ötesinde bir yer var. Seninle orada buluşalım.”

Çünkü yapılacak her türlü eleştirinin, “şimdi sırası mı?” tepkisi ile karşılaşma olasılığı var.

Diğer yandan koşullar ne olursa olsun özellikle yapıcı eleştirilerin yapılana fayda sağlayacağını da unutmamak gerekiyor. Yeter ki, yapılan eleştiriden yararlanılsın.

CHP konusunda farklı tarihlerde, eleştiri ve öneri içeren pek çok yazı yazdım.

Bu açıdan yazacaklarımın tekrar olma riskine rağmen paylaşmayı kendi açımdan önemsiyorum.

CHP ÇİFTE ADIM ATMALI

CHP’nin içinde olduğumuz süreçte ilki içeriye, ikincisi dışarıya yönelik eş zamanlı iki açılım birden yapması önem kazanmış durumdadır.

İçeriye yönelik adımın amacı, parti içi cepheyi güçlendirmektir. Özellikle içinde olduğumuz süreçte CHP’nin buna çok fazla ihtiyacı vardır. Mevcut yönetime mesafeli olduğu düşünülen mevcut milletvekillerinden belediye başkanlarına, eski il başkanlarından eski ilçe belediye başkanlarına kadar geniş bir kucaklaşmaya ve bir anlamda helalleşmeye ihtiyaç var.

Bu konuda parti yönetimi adım atmalıdır. Bu koşullarda yönetimin atacağı bu adıma karşılık vermeyecek olanın açıkçası CHP ile siyasi bağı kalmamış demektir. Afyon’da sürmekte olan toplantı bu amacın bir parçasına denk düşmesi açısından önemlidir.

Ancak içeriye yönelik açılımda bir adım daha atılarak mevcut ve eski milletvekilleri ile eski belediye başkanları ve parti yöneticileri de buna dahil edilmelidir.

Böyle bir adım son günlerde yeniden tartışmaya açılmak istenen ‘mutlak butlan’ tartışmasını siyaseten işlevsiz bırakma için imkan yaratabilir.

İçeriye dönük adımlarla birlikte eş zamanlı olarak dışarıya — yani siyasal ve toplumsal muhalefete yönelik — eş düzeyli, katılımcı ve ortak üretilecek bir siyasal ittifak ya da koalisyon oluşturmak için de adım atılmalıdır. Bu adımı atmak, CHP'nin ana muhalefet partisi olarak bir anlamda sorumluluğudur.

CHP’NİN ZORLUĞU, DEM’İN SİYASETSİZLİĞİ

CHP’nin içeriye yönelik adımları atması göreli olarak kolay olsa da; dışarıya yönelik adımları atması konusunda farklı zorluklar bulunmaktadır.  

Mesela bulunduğumuz siyasi iklimde özellikle bir “devlet” projesi olarak iktidar bloku aracılığıyla kamusallaştırdığı “terörsüz Türkiye” süreci içinde olduğumuz süreçte DEM Parti’yi siyasetsizliğe mahkum etmiş görünmektedir.

Neden mi? Bugüne kadar yaşadıklarımıza baktığımızda DEM Parti'nin gerek siyasal söylem gerekse komisyon raporunda dile getirdiği "demokrasi" temelli adımların hayata geçirilebilmesi, mevcut siyasi pratikleri ve zihniyet bakımından iktidar blokuyla değil, ancak CHP başta olmak üzere muhalefetle sağlanması daha olasıdır.

Ancak DEM Parti, bu gerçeği görmezden gelerek tüm siyasal önceliğini Öcalan'ın konumuna verdiği için kendini siyasetsizliğe mahkum etmektedir.

CHP özellikle 19 Mart süreci sonrasında gerçekleştirdiği mitinglerle toplumsal tepkiyi alanlara taşıma konusunda önemli bir işlevi yerine getirdi. Dahası toplumsal alana yansıyan bu mobilizasyon sadece CHP değil, daha geniş bir toplumsal temsilin yansımasıdır.

CHP'nin bu aşamada yeterince başaramadığı şey, topluma güven verecek daha güçlü adımları atamamasıdır. Elbette çabası yok demek partiye haksızlık olur.

Yargının İBB başta olmak üzere büyükşehirler ve ilçe belediyelerini, mutlak butlan tartışmasıyla genel merkezini siyaseten felç etmek istediği bu koşullarda gösterdiği direnç açısından CHP açık biçimde başarılıdır.

Ancak bu tek başına CHP'yi ilk seçimde Meclis'te birinci parti yapabilse bile, adayını cumhurbaşkanı yapması zordur.

İTTİFAK ZORUNLULUĞU: BU KEZ FARKLI OLMALI

Bunun için CHP'nin mitinglerde farklı siyasi parti seçmenleriyle kurduğu siyasal ortaklığı, muhalefetteki siyasal partilerle de kurabilmesi gerekmektedir.

2023 seçimlerinden biliyoruz: Liderlerin sonradan ortaya çıkan "samimiyetsiz" aylık görüşmeleri yetmedi, yetmez de.

Bu kez farklı olmalı. Her liderin açık ve samimi biçimde karşılıklı konuşabilmesi ve gerçek bir ittifak ya da koalisyon kurulabilmesi, şikayet edilen siyasal düzenin değişmesinin ilk koşuludur.

Türkiye'nin önündeki seçim — ne zaman olursa olsun — sadece bir iktidar değişikliği fırsatı değil, demokratik sistemin yeniden inşası için bir eşiktir. Bu eşiği geçmek, ancak samimi, eşit ve kararlı bir muhalefet ortaklığıyla mümkündür.

Babası Yahudi'ydi. Ama Prusya'nın artan baskıları altında Protestanlığa geçmek zorunda kalmıştı. Küçük Karl bunu gördü. Ve zihninde sessizce bir soru şekillendi: İnanç, gerçekten bireyin tercihi miydi — yoksa iktidarın dayattığı bir kimlik mi?

Bu soru onu bırakmadı. Bonn'da, Berlin'de felsefe okudu, hukuk okudu, tarih okudu. Ama asıl öğrendiği şey sorgulamaktı. Sorguladı, yazdı, itiraz etti. Ve tam da bu yüzden tehlikeli hale geldi.

Yazıları sansürlendi. Gazetesi kapatıldı. Almanya onu istemedi.

Sürgün başladı.

Paris'e gitti. Orada Friedrich Engels'le tanıştı — bu yalnızca bir dostluk değil, bir düşünsel ortaklıktı. Birlikte yazdılar, birlikte düşündüler. Ama Marx'ın fikirleri Paris'te de huzur bulamadı. Sınır dışı edildi.

Brüksel. Oradan da kovulma.

Ve en sonunda Londra.

Londra yılları en ağır dönemiydi. Yoksulluk içinde yaşadı. Çocuklarını kaybetti — biri ardına biri. Geçimini sağlamakta zorlandı. Ama yazmayı bırakmadı. Çünkü derdi dünyayı anlamaktan öte bir şeydi: onu değiştirmek.

İşte bu hayatın tam ortasından, bütün o acının ve sürgünün içinden o cümle çıktı:

"Din, halkın afyonudur."

Bu cümle söylendiği andan itibaren yanlış anlaşıldı. Hâlâ anlaşılıyor.

Marx dini küçümsemiyordu. Ona çift yönlü bir gerçekliğin gözüyle bakıyordu. Din, acı çeken insan için gerçek bir teselliydi — bunu inkâr etmek safdillik olurdu. Ama aynı din, o acının nedenlerini sorgulamayı da engelleyebilirdi. Hem merhem, hem perde. Hem sığınak, hem kafes.

Asıl soru buydu: Kim tutuyor bu şişeyi?

Tarih ilginç bir yanıt verdi. Din her zaman itaatin aracı olmadı. Köleliğe karşı direnen vaizler dinden güç aldı. Sömürgeye karşı ayaklanan halklar dinden cesaret buldu. Latin Amerika'nın kurtuluş teolojisi, Marx'ın hiç öngörmediği bir şeyi gösterdi: Aynı inanç, hem tahakkümü hem de isyanı besleyebilir.

O halde sorun dinin kendisinde değil.

Sorun, şişenin kimin elinde olduğunda.

Bugün bu soruyu sormak, Marx'ın Londra bodruğunda yazdığı günlerden çok daha yakıcı. Çünkü coğrafya değişti, yöntem değişmedi.

İran'da din devletin omurgasına yerleşmiş; muhalefet etmek inanmamak anlamına geliyor. Siyasi bir itiraz, otomatik olarak dini bir sapkınlığa dönüşüyor. Siyonizm'de ise toprak ve siyaset talepleri giderek artan biçimde dini referanslarla örülüyor; eleştiri çoğu zaman inanca saldırı olarak geri döndürülüyor. Türkiye'de de benzer bir gerilim farklı bir kılıkla yaşandı: Cumhuriyet laikliği benimsedi, dini bireyin vicdanına bırakmayı hedefledi. Ama bu model hiç kusursuz işlemedi. Başörtüsü yasakları, Alevi cemevlerinin tanınmaması, Diyanet'in kuruluş mantığı — laikliğin zaman zaman özgürlük değil, denetim aracına dönüştüğünü gösterdi.

Üç farklı coğrafya, üç farklı hikâye. Ama ortada aynı soru: Dini söylem kimin işine yarıyor?

Ve şimdi Türkiye'de farklı bir dönüşüm daha yaşanıyor. Dini söylem siyasi meşruiyetin merkezine yerleşiyor. İktidara itiraz etmek giderek daha sık "değerlere saldırı" olarak çerçeveleniyor. Düşüncenin yerini kimlik alıyor; sorgunun yerini sadakat.

Laiklik bu yüzden önemli — ama sık sık yanlış anlaşılan bir önemiyle.

Laiklik dini silmek için değildir. Aksine onu korumak için de vardır. Devlet belirli bir inanç yorumunu öne çıkardığında, diğerlerini kaçınılmaz olarak gölgede bırakır. Hangi Tanrı, kimin Tanrısı olur o zaman?

Londra'daki o yoksul odada Marx belki de şunu seziyordu: İnsan, acısının kaynağını sormayı bıraktığında, o acıya katlanmayı öğrenir. Hatta zamanla onu kutsamaya başlar.

Zincir görünmez olunca kırılmaz — çünkü zaten hissedilmez.

Trier'den Londra'ya uzanan o uzun sürgün yolculuğundan bugüne tek soru kaldı:

Din, insanın kendi anlam arayışı mı — yoksa başkasının iktidar aracı mı?

Şişe hâlâ dolaşıyor. Afyon hâlâ etkili.

Soru şu: Kimin elinde?

Açık kaynaklara yansıyan bilgilere bakılacak olunursa, 27 Mart tarihinde gerçekleşen görüşme DEM İmralı heyetinin daha önce Öcalan ile yaptığı onlarca görüşmeden farklı bir kulvarda seyretmiş. Son görüşme, daha önce İmralı’da gerçekleşen, ağırlıklı olarak 1.5-2 saat süren görüşmelere göre oldukça uzun, tam beş saat sürmüş. Beş saatlik görüşmeye devlet heyeti de dahil olmuş. Burada ister istemez akla devlet heyetinin görüşmelere hangi sıfatla dahil olduğu sorusu geliyor. DEM tarafı devlet heyetinin görüşmelere “müzakere heyeti” sıfatıyla dahil olduğunu söylüyor.

Müzakere masası mı kuruldu?

Eğer durum gerçekten DEM’in ifade ettiği gibiyse, sürecin doğasına ilişkin yeni bir parametrenin ortaya çıktığını söylemek gerekir. Çünkü bildiğimiz kadarıyla devlet heyeti ile Öcalan arasında sürecin nasıl ilerleyeceğine dair bir mutabakat zaten bulunuyordu. Eğer ortada böyle bir mutabakat varsa, İmralı’da yeniden bir müzakere masasının kurulmasına neden ihtiyaç duyuldu? Bu masanın, Kürtlere tanınacak siyasal hakların kapsamını ve sınırlarını belirlemek için kurulmuş olması bir ihtimal olarak düşünülebilir. Ancak bunun oldukça zayıf bir ihtimal olduğunu düşünüyorum. Çünkü sürece hazırlanmamış bir kamuoyunun, sürecin Öcalan ile açık bir pazarlığa dönüştürülmesine kolayca rıza göstereceğini varsaymak gerçekçi olmaz. İktidarın da bu realiteyi görmezden gelmesi beklenemez. Bu durumda ortada başka bir dinamik olmalı.

Kriz mi var?

Bilinen bir gerçeklik var: Öcalan uzun zamandır süreç içindeki konumunun kurumsal bir statüye kavuşturulmasını talep ediyor. Bu statünün de Kürtleri temsil eden bir “başmüzakereci” rolünü içermesi gerektiğini dile getiriyor. Devlet heyetinin görüşmelere katılması, acaba bu talebe dolaylı bir yanıt mıdır? Bunun da güçlü bir ihtimal olduğunu düşünmüyorum. Çünkü böyle bir durumda kamuoyuna farklı anlatılan, kapalı kapılar ardında ise farklı ilerleyen ikili bir süreç gerçekliği ortaya çıkmış olur. Bu durumun kamuoyuna yansıması halinde iktidarın siyasi açıdan kazançlı çıkacağını düşünmek oldukça iyimser bir beklenti olur. Geriye tek bir ihtimal kalıyor: Devlet, Öcalan’ın DEM İmralı heyeti ile yaptığı görüşmelere katılma zorunluluğu ve mecburiyeti hissetti. Peki bu zorunluluk ve mecburiyet ne olabilir? Yoksa İmralı’da devletle Öcalan arasında ciddi bir kriz mi var? Bence bu soruya hem evet hem hayır demek daha doğru.

Süreç değil zaman krizi

İmralı’da sürecin temel parametrelerine ilişkin bir kriz yaşandığını söylemek zor. Çünkü ortada sürecin hangi parametrelerde ilerleyeceğine dair taraflar arasında sağlanan bir mutabakat var. Bu mutabakatı özgür siyaset, yapılandırılmış siyasi af karşılığı örgütün silah bırakması olarak özetleyebiliriz. O zaman sorun ne? Sorun mutabakatın kendisinde değil; sürecin takvimi ve özgür siyasetin sınırları üzerinde ortaya çıkıyor.

Öcalan, sürecin gereğinden fazla uzadığını ve bu nedenle süreç yasalarının bir an önce çıkarılması gerektiğini düşünüyor. İktidar ise süreci zamana yaymayı daha güvenli bir yöntem olarak görüyor. Öcalan sürecin bu şekilde ilerlemesinin kendisi ve hareketini olumsuz yönde etkilediğini düşünüyor, özgür siyaset imkanlarının henüz yaratılmamış olmasının da hareketine ivme kaybettirdiğini var sayıyor. Bu nedenle sürecin hızlandırılmasını ve özgür siyaset koşullarının bir an önce oluşturulmasını talep ediyor.

Kulislere yansıyan bazı iddialara göre Öcalan, süreç yasalarının çıkarılmaması halinde süreçten çekilebileceğini dahi ifade etmiş durumda. Hatta bu çekilmenin takvimine ilişkin değerlendirmeler yaptığı da ileri sürülüyor. Dolayısıyla ortada sürecin doğasına ilişkin bir kriz yoktur; fakat sürecin uygulanma biçiminden kaynaklanan ciddi bir gerilim vardır. Bu yüzden hem “kriz yok” hem de “kriz var” demek aynı anda mümkündür.

Önemsiz mi?

Gerilimi, sürecin doğasına ilişkin olmadığı için önemsiz görmek doğru olmaz. Tam tersine Öcalan’ın bu krize verdiği tepki, meselenin oldukça kritik olduğunu göstermektedir. Ancak dikkat çekici olan nokta şudur: Öcalan bu krizi klasik bir kriz yönetimi metodolojisiyle hem yönetmemektedir hem de büyütmemektedir. Daha sofistike bir oyun teorisi planı uygulamaktadır. Bunu da en güzel İran ile ilgili değerlendirmelerde ve “süreç çökerse silahlı mücadele geri mi gelir” sorgulamasında görmekteyiz. Öcalan’ın PJAK’ın bölgesel statükocu ülkelerle doğrudan bir savaşa sürüklenmesini istemediği açıkça görülüyor. Aynı şekilde örgütün küresel güçlerin satranç tahtasında “harcanabilir bir piyon” haline gelmesine de kesin bir şekilde karşı çıkıyor. Bunun yerine daha temkinli bir üçüncü yol stratejisini tercih ediyor. Sonuçta Öcalan’ın İran sahasındaki tutumu, Türkiye’yi ve süreci zora sokacak bir hamle değil; tam tersine, krizin kontrollü kalmasına yönelik bilinçli bir tercih.

Silahlar geri gelir mi?

Benzer bir çıkarım, “süreç çökerse silahlı mücadele yeniden başlar mı?” sorusu için de geçerlidir. Öcalan, her ne kadar süreçten çekileceğini ihtimallese de “silahlı mücadele dönemi sona ermiştir ve geri dönüş mümkün değildir” demektedir. Bu sözleri dört bağlamda okumak gerekir.  İlk bağlam, silahların devreden çıkmasının, çatışmadan daha fazla siyasi kazanım getireceğine dair sarsılmaz inançtır. İkinci bağlam örgüt içinde yeniden silahlı dönemi meşrulaştırmaya çalışan kanatların önünü kesme ve olası ağır kayıpları engelleme arzusudur. Üçüncü bağlam, “yine Öcalan ile görüşüldü, yine çatışmalar acımasızca ivme kazandı” algısının oluşmasını istememesidir. Dördüncü bağlam krizin seyreltilerek stratejik biçimde araçsallaştırılmasıdır.

Öcalan burada “çekiliyorum, bundan sonrası sizi ilgilendirir” dememektedir. Tam tersine çatışmalara dönüşün mümkün olmadığını söylemekte; ancak kendisinin süreçten çekilmesi ihtimalini iktidar için ciddi bir siyasi risk haline getirmektedir. Çünkü çekilmesi halinde iktidarın seçimleri kaybedeceğini düşünmektedir. Üstelik bunu da el artırarak yapmaktadır.

Anadolu-Mezopotomya ittifakı

Öcalan’ın el artırmasına baktığımızda iki temel kavram öne çıkmaktadır: Anadolu–Mezopotamya ittifakı ve kollektif demokratikleşme. Anadolu–Mezopotamya ittifakı vurgusu önemli. Çünkü Öcalan, yeni dönemde Türk–Kürt ilişkilerinin Anadolu–Mezopotamya (Kürdistan) ittifakı çerçevesinde yeniden tanımlanmasını istemektedir. Bu ilişki bir devletle devlet altı etnisiteler ilişkisi değil, iki halkın ittifakı şeklinde olacaktır. O yüzden bu ilişkiyi kollektif demokratikleşme olarak tanımlamaktadır. PKK’nin silahsızlandırılması sürecine ilişkin tartışmalarda yaygın kanaat, Öcalan’ın çözümü bireysel demokratik haklar çerçevesinde aradığı yönündedir. Nitekim 27 Şubat 2025 tarihli açıklama da bu yaklaşımın izlerini taşıyordu. Ancak son gelişmeler, Öcalan’ın meseleyi giderek daha fazla ulusal ve kolektif haklar çerçevesinde tanımlamaya başladığının işaretlerini vermektedir. Bu konularda devlet heyetinden ciddi itirazlar gelmiş olmalı ki Öcalan, geliştirdiği yeni dönem stratejisinin yıkıcı bir faaliyet ya da yeni bir güvenlik tehdidi oluşturmadığını vurgulama ihtiyacı duymuştur.

Öcalan’ın iktidara kurduğu açmaz

Sonuç olarak, İmralı’da yaşanan gerilim krize dönüşmüş, ancak kriz klasik anlamda bir süreç krizi değildir. Öcalan, silahlı mücadeleye dönüş kapısını kapatarak devletin güvenlik refleksini devre dışı bırakmış, İran sahasında krizi büyütmemiş, İran’ı bölgesel gerilim kartına dönüştürmemiştir.

Buna karşılık süreci seçim takvimine kilitleyen iktidara oldukça sofistike bir strateji ile karşılık vermiş, iktidarın süreci seçimler bağlamında araçsallaştırmasına 'asimetrik bir pazarlık diyalektiği' ile karşılık vermiştir. Süreç yasalarının gecikmesi halinde çekilebileceğini söylemesi, çatışmaya dönmekten çok süreci siyasi sonuç üretmeye zorlayan bir baskı mekanizmasıdır. Böylece iktidar için yeni bir denklem ortaya çıkmaktadır: Süreci ilerletmek siyasal risk üretir, ilerletmemek ise seçim maliyeti doğurur. Kısacası İmralı'daki kriz, bir çatışma değil; iktidarın seçim takvimini yeniden hesaplamak zorunda kalacağı yeni bir stratejik zemindir artık.

Bu soruya tam olarak olumlu ya da olumsuz yanıt vermek mümkün değil. CHP’nin geçtiğimiz yerel seçimlerin ardından ciddi ivme yakaladığı bir gerçek. Özel’in dinamik liderliği altında 19 Mart süreci de mümkün olan en az hasarla atlatıldı ve ana muhalefet bugüne dek konsolide kalmayı sürdürdü. Üstelik parti örgütü ile merkez arasındaki ilişkiler de nispeten daha sıkı bir hale bürünmüş görünüyor. Buna karşın iktidar cephesini kaygılandıran bir dizi somut olgu söz konusu. Yapılan kamuoyu yoklamaları Erdoğan’ın başkan seçilebilmek için bir koalisyona muhtaç olduğunu ortaya koyuyor. Oysa cumhurbaşkanının enerjisi her seçimde bir öncekinden daha düşük. Giderek yaşlanan ve her yıl daha az siyasetçi, daha fazla devlet adamı portresi çizen bir AKP lideri var karşımızda. İktidar bloğu içerisindeki odakları eş güdüm içerisinde tutmakta gitgide zorlandığı konuşuluyor. Tüm bunlar önümüzdeki seçim için muhalefetin iştahını arttıran dinamikler.

Öte yandan madalyonun bir de diğer yüzü var. Yerel yönetimlere dönük operasyonlar ve parti üzerindeki yargı gölgesi, seçim sürecinde ana muhalefetin elindeki ekonomik kaynaklarının sınırlı kalacağı anlamına geliyor. Dahası, ülkede yaşanan derin yoksulluğa rağmen CHP’ye olan destek halen AKP’ye olandan anlamlı derecede yüksek değil. Partisini ülkenin birinci partisi konumuna taşımak istiyorsa, Özel’in kendi organik tabanının ötesinden oy alması gerekli. Önümüzdeki cumhurbaşkanlığı seçiminde de tablo şimdilik benzer görünüyor. Orada da ana muhalefetin muhtemel adaylarının oyları Erdoğan’ın önünde. Ancak bu adaylar da oy tabanlarını kendi partilerinin ötesine taşıyabildikleri oranda seçilmeyi başarabilecek gibi görünüyorlar. Dolayısıyla meşhur “sağ seçmenin oylarına talip olma” sorunu, seçim tarihi yaklaştıkça CHP gündemine yeniden girmek zorunda. Tam bu nedenle muhalefet seçkinlerinin şimdiden bu konuda bir strateji üzerine düşünmeleri şart.

Oysa herhangi bir sorunsal üzerinde uzun erimli strateji geliştirmek, bugünlerde CHP’nin en zor yapabildiği şey. Yerel seçimlerin ardından bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimi için Ekrem İmamoğlu’nu erkenden adaylaştırma fikri iktidarın yargı operasyonları kartını erkenden oynamasına neden oldu. 19 Mart’tan bu yana bitmek bilmeyen göz altı, tutuklama ve kayyım dalgaları Özel yönetimini her daim taktik hamleler yapmaya, çabuk tepki göstermeye ve eyleme geçmeye mecbur bıraktı. Türlü baskı ve yargılamalarla boğuşan bir CHP’nin tefekkür etme, strateji üzerine düşünme vakti ne yazık ki pek kalmıyor.

Parti içerisinde uzun vadeli politikalar geliştirmek ve strateji üzerine düşünmek için yürütülen çabalar yok değil. Ancak siyaset iklimi o denli sert ve yakıcı ki, bu çalışmalar muhalefetin söyleminde ancak tali bir yere sahip olabiliyor. Örneğin Cumhurbaşkanlığı Aday Ofisi’nin son derece yetkin bir kadrosu var. İhtimal ki bu kadrolar, vizyoner işlere imza atıyor, partinin stratejik vizyonuna katkı sunacak önemli analizler yapıyorlar. Ancak bunlar ne partinin iç gündeminde kendisine hak ettiği ölçüde yer bulabiliyor ne de kamuoyuna mal olmayı başararak gündeme geliyor.

Kısmen somut koşulların dayattığı bu stratejik düşünme eksikliği sonucunda karşımıza, tabanda tartışılmamış kararları günü geldiğinde hızlı bir şekilde almak zorunda kalan, bir anlamda kervanı yolda düzen bir CHP çıkıyor. Özel döneminin en belirgin özelliklerinden birisi bu pratik ancak derinlikten yoksun tarz. Geçen hafta parti elitlerince telaffuz edilen “kadın cumhurbaşkanı” ifadesini de bu genel tema çerçevesinde okumak mümkün. Tıpkı İmamoğlu’nun cumhurbaşkanı adaylık kampanyasını erkenden başlatma kararının apar topar hayata geçirilmesi gibi, bu defa da taban ile henüz paylaşılmamış bir aday profili mi öne çıkarılıyor diye düşünmeden edemiyor insan. Yönetimin geçmiş karnesine bakacak olursak, son ana kadar “adayımız İmamoğlu” söylemi ile devam edildiği takdirde, seçim az bir süre kala kapalı devre bir istişare sonucu belirlenmiş bir ismin bütün muhalefet bloğuna dayatılma ihtimali azımsanmayacak kadar güçlü.

Bu yöntemin olumlu yanı, adaylık tartışmasının erkenden açılarak parti içi asabiyeye zarar vermesinin önüne geçmesi. Öte yandan tartışmanın ertelenmesi ve en sonunda bir oldu bitti ile sonuçlandırılması halinde, CHP seçkinlerinin ufkuyla sınırlı bir politik sürecin üreteceği adaydan, ana muhalefet seçmeninin ötesinde oy alması beklenecek. Bunun her zaman kolay bir iş olmadığını ise geçmiş deneyimlerimizden biliyoruz. Belki Ekrem beyin adaylığı özelinde bu durum bir dezavantaj yaratmayacaktı. Zira İmamoğlu hem aileden sağ kökenli olan hem de muhalefetin tamamına rahatlıkla hitap eden, siyasetçi kumaşına sonuna kadar sahip bir isim. Ancak onun yokluğunda Erdoğan’la rekabet etmek isteyen kadrolar, adaylarını belirlemeden önce sağ seçmene dönük bir stratejinin ana hatlarını çizmek zorundalar.

Bu amaç doğrultusunda önceki seçimlerde atılan adımlar ve elde edilen sonuçlar elbette hepimizde tatsız hatıralar bıraktı. Ekmeleddin İhsanoğlu’nun adaylık süreci başlı başına bir fiyaskoydu. Bir sonraki seçimde Abdullah Gül isminin gündeme getirilmesi CHP içinde büyük bir tepkiye yol açmış, ardından Kılıçdaroğlu’nun izlediği “sağ kökenli siyasetçileri transfer etme ve sağ partilerle resmi ittifaklar kurma” stratejisi de istenen sonucu doğurmamıştı. Tam da bu nedenle muhalefet, bu kez daha dikkatli olmak, ince eleyip sık dokumak durumunda. Peki bu noktada önlerinde ne gibi bir alternatif var? Önceki seçimlerde denedikleri yollardan farklı olarak neler yapabilirler? Haftaya buradan devam edelim.

Bölgedeki gelişmelerin rotası ise ABD-İsrail ikilisinin ağır baskısı altında şekilleniyor. İlk bakışta birçok gelişme; vahim insan hakları ihlalleri, uluslararası anlaşmalara ve hukuka göre savaş suçları olarak tekil örnekler gibi algılansa da, bunların büyük kısmının sistematik, yerleşik uygulamalar, tutumlar ve politikalar biçiminde ortaya çıkması insanlığın karşı karşıya olduğu büyük tehlikeyi oluşturmaktadır.

1950’lerden sonra büyük bedellerle oluşturulan insan hakları rejimi çözülme sürecine girmiştir. Başta ABD Başkanı Donald Trump ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu gibi liderlerin uluslararası kurum ve kuralları yok sayan güç gösterilerinin, kuralsız ve sınırsız bir dünya inşa etme çabası olduğu her geçen gün daha da netleşmektedir. Bu yaklaşım, dünyayı bir ateş hattına sürüklemektedir.

2024 sonrasında Filistin’de yaşananlar ve İran’a karşı başlatılan savaş, bu durumun açık bir göstergesidir.

İnsan Hakları Rejimi Sistematik Çözülüş Örnekleri Kötücül Rejimler

Bu bağlamda, hafta başında İsrail Meclisi’nin (Knesset) Filistinli mahkûmlara idam cezası getiren yasa tasarısını onaylaması ve buna ülkelerin ve muhalefet kesimlerinin yaklaşımları, yeni emperyalist küresel düzene dair önemli bir işaret niteliğindedir.

Yasa, İsrail’in 7 Ekim 2024 sonrasında Filistinlilere karşı yürüttüğü savaşı yeni bir evreye taşımaktadır. Gizli ırkçı ve açık ayrımcı niteliğiyle mevcut insan hakları rejiminden kopuşu simgelemektedir. Faşizan ve kötücül rejim geliştiriliyor. 

Onaylanan yasaya göre cezanın infazı, İsrail Cezaevi Servisi tarafından görevlendirilen gardiyanlarca asılarak gerçekleştirilecektir. İnfazı gerçekleştiren gardiyana kimlik gizliliği ve cezai dokunulmazlık tanınacaktır. İdama mahkûm edilen kişiler ayrı bir gözaltı merkezine yerleştirilecek, yetkililer dışında kimseyle görüştürülmeyecek, avukat görüşmeleri ise yalnızca görüntülü yapılacaktır.

Savcılığın talepte bulunmasına gerek olmaksızın idam cezası verilebilmesi öngörülmekte; kararların oy birliğiyle değil, basit çoğunlukla alınabileceği belirtilmektedir. Ayrıca Batı Şeria’daki askeri mahkemelerin de idam kararı verebileceği ve bu süreçte Savunma Bakanı’nın yargı heyetine görüş bildirebileceği ifade edilmektedir. İdam cezası verilmesi halinde af ve temyiz yollarının kapatılması da tasarıya eklenmiştir.

İnsan yaşamına ayrımcı biçimde son verilmesini öngören bu yasanın Knesset’te 48’e karşı 62 oyla kabul edilmesi; yasa tasarısının ırkçı Yahudi Gücü Partisi tarafından hazırlanmış olması ve oylama sonrası bazı milletvekilleri ile Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir’in bunu kutlaması, yaklaşan tehlikenin ve insani çürümenin açık göstergeleridir.

Filistinli esirleri hedef alan bu ayrımcı idam yasası, Filistin halkının varlığına karşı başlatılmış yeni bir savaş niteliği taşımaktadır.

Yasa, kişilerin korunmasını ve adil yargılanma güvencelerini içeren Dördüncü Cenevre Sözleşmesi’nin ve Birleşmiş Milletler (BM) bünyesindeki uluslararası insancıl hukuk normlarının açık ihlalidir. Buna rağmen uluslararası kurumların ve BM üyesi ülkelerin tepkilerinin çoğunlukla usulen eleştiri sınırını aşmaması, yaratılmak istenen yeni dünya düzenine fiili bir rıza anlamına gelmektedir.

Filistin Üzerinden Şekillenen İsrail’in Yeni Faşizan Rejimi

Hatırlanacağı üzere bir yıl kadar önce birçok ülke Filistin devletini tanımıştı. Buna rağmen mevcut tepkisizlik ve İsrail’i koruma eğilimi ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.

Bu soruların başında, Orta Doğu denkleminde Filistin halkının yerinin ne olacağı gelmektedir. Başka bir ifadeyle, Filistin halkının egemenlik hakkını nasıl kullanacağı ve bu hakkın nasıl yönetileceği konusunda bölgesel yeniden dizayn sürecinde ne planlandığı belirsizliğini korumaktadır. Bu durum, Filistin meselesinin tasfiye edilmesi riskini de gündeme getirmektedir. Bu İsrail’de faşizan rejimin kurumsallaşması olacaktır. 

Benzer şekilde, Orta Doğu’nun en kalabalık halklarından biri olan Kürtlerin yüzyıllardır devletsiz bırakılması örneğinde olduğu gibi, yeni bir tarihsel dışlanmanın zemini oluşturuluyor olabilir.

İran’ın savaş sürecinde yasaya karşı sert tutumu ve Filistin halkının varoluş hakkını savunması dışında, İslam ülkelerinden güçlü bir karşı duruşun gelmemesi de düşündürücüdür.

Ortaya çıkan bu tablo, insanlığın yarınının bugünden daha kötü olma ihtimalini hatırlatmakta ve bugünden nasıl bir tutum alınması gerektiğini göstermektedir.

Ya insanlığın evrensel ve toplumsal değerlerine sahip çıkılacak, insancıl hukuk korunacak ve bu dünyayı kötüleştiren küresel zorbalığa karşı durulacaktır; ya da korku düzenine boyun eğilerek sessizlik içinde insanlıktan uzaklaşma süreci hızlanacaktır. Kötücül rejimler karabasana dönüşecek.

Erdoğan, AK Parti TBMM Grup Toplantısı’nda yaptığı konuşmada, CHP'nin “darbe sever” karakterini gözler önüne serme iddiasıyla, ibretlik bir anekdotu paylaşmak istediğini ifade ederek, “CHP'nin sokakları ateşe vermek için öne sürdüğü gençlere” seslendi.

Erdoğan; “Bir gün merhum Jandarma Yüzbaşı Ahmet Er'in yolu Davutpaşa Kışlası'na düşer. Darbenin ayak sesleri işitilmektedir. Niyeti, arkadaşı Binbaşı Orhan Erkanlı'yı ziyaret etmektir. Daha sonra CHP sıralarında milletvekilliği yapacak olan Erkanlı, Davutpaşa'da Tank Tabur Komutanıdır. Ahmet Er iki sivil ile görüşme halinde olan Erkanlı'nın odasına girer, odaya girince içeride bulunan iki yabancı bir anlık şaşkınlık yaşar. Binbaşı Erkanlı hemen duruma müdahale eder, onlara döner ve 'Yüzbaşım yabancı değil, devam edin' der. Bunun üzerine sivil şahıs konuşmaya, daha doğrusu Erkanlı'ya brifing vermeye devam eder: 'Efendim, Saraçhane'de iki grubu birbirleri ile çatıştırdık. Kavga bütün şiddetiyle devam ediyor. Başka bir emriniz var mı?' diye de ekler. 'Teşekkür ederim. Böyle devam edin' diyen Erkanlı bir süre sonra onları yolcu eder.

Ahmet Er şaşkınlıkla, 'Binbaşım bu adamlar kimdir?' diye sormaktan kendini alamaz. Erkanlı'nın cevabı oldukça manidardır, 'Bunlar Halk Partisi milletvekilleridir'. Bu duruma Ahmet Er, 'Memleketin genç evlatlarını birbirlerine kırdırıyorlar. Bu ne haince iştir' sözleriyle tepki gösterir. Erkanlı ise 'Olaya öyle bakma, onlar ihtilale zemin hazırlıyor' karşılığını verir. İşte CHP budur, CHP zihniyeti budur, CHP'nin demokrasiye, CHP'nin milli iradeye, gençlerimize bakışı budur. Bunların nazarında gençler kimi zaman darbelere ortam hazırlamak, kimi zaman yolsuzlukları atlamak için kullanılıp atılacak bir sarf malzemesidir. CHP bu ülkede darbeciliğin vücut bulmuş, somutlaşmış, tecessüm etmiş halidir. Nasıl tenekeyi sarıya boyamakla altına dönüşmezse CHP'nin genlerine işlemiş darbeci zihniyeti de değişmez. Eğer değişirse geriye CHP diye bir yapı kalmaz.”

Erdoğan’ın konuşmasını bir bütün olarak dinleyince aklıma bir önceki yazım geldi.

ERDOĞAN KİME, NEDEN MESAJ VERİYOR?

Neden geldiğini yazmadan önce “Erdoğan bu mesajı verme gereği duydu?” sorusuna cevap arayacağım.

Erdoğan her şeyden önce bu mesaj ile, kendi doğal tabanı kadar yakın geçmişteki seçimlerde kendisine/partisine oy veren seçmene ve toplumsal kesimlere sesleniyor. Seslenmek zorunda kalıyor, çünkü oyları beklediği düzeyde değil. Ve bu mesaj ile sadece tek parti dönemini değil, yakın geçmişe kadar olan seçimlerde oy almış olduğu Menderes’ten Özal’a geniş bir yelpazede muhafazakâr sağ seçmen geleneğine sesleniyor.

Kendi kültürel kimliği bağlamında geçmişte yaşanan kimi olumsuz olayların siyasi sorumluluğunu CHP üzerine yıkarak; ‘CeHaPe Zihniyeti” söylemi ile geniş bir seçmen kitlesine mesaj veriyor ve onların oylarına bir kez daha talip oluyor.

Bunu yapma gereği ise son araştırmalarda; kendisi ve partisinden kopan seçmenlerin son araştırmalarda yeniden kendilerine dönen seçmenlerin sayısını arttırmak ve bu süreci daha da hızlandırma istemektedir.

Bununla birlikte Erdoğan konuşmasında CHP’yi, sadece darbecilikle değil aynı zamanda gençler üzerinden sokakları karıştırmak isteyen siyasi özne olarak kodluyor ve bir anlamda seçmenine ve topluma “törör üzerinden şikayet ediyor. Bunu yapma gerekçesi de yukarıdaki ile aynıdır.

Özetle Erdoğan seçmeni ve topluma Türkiye’nin yaşadığı sorunları aşma konusunda bir reçete, çözüm önerisi sunmak yerine CHP’yi hem geçmiş hem de bugün üzerinden siyaseten mahkum etmeyi seçmektedir.

Ve itiraf edelim ki, bu söylemin kendi tabanında hala alıcısı var. Özellikle kimlik siyaseti bu seçmen tabanı için hala işlevsel. Sonuçta eğitim, diyanet ve medya üzerinden kendi tabanına bu geçmiş ve korkular sürekli propaganda olarak verilmektedir.

‘O İNSANLAR’ GERÇEKTEN CHP’Lİ Mİ?

Gelelim Erdoğan’ın paylaştığı anekdotta Binbaşı Erkanlı’ya brifing veren ve onun ifadesi ile “'Bunlar Halk Partisi milletvekilleridir'” tespite. Ve soru, bu ne kadar doğrudur?

Açıkçası bu tür insanlar her dönem var olmuşlardır, olacaklardır da. Ama bunlar siyaset midir onu tartışabiliriz. Bu tür kişilerin siyasi kimlik taşısalar bile siyasi değil kurumsal olarak devlete bağlı kişilerdir.

Sonuçta şunu unutmayalım; darbe hangi parti iktidarda olursa olsun, hedefi kim olursa olsun; siyaseti tasfiye ettiği için siyaset karşıtı otoriter bir hamledir. Ve her durumda siyaseti savunmak adına karşı olunmalıdır.

Ve Türkiye tarihinde ister açık, ister örtülü tüm darbeler iktidarda kim olursa olsun daima bir bütün olarak, belli bir süre için bile olsa tüm siyaseti, siyasi partileri tasfiye etmiştir.

O yüzden o kişiler CHP’de siyaset yapan isimler daha olsalar, siyaseten CHP’li değil, devletin gücünü konsolide etme hedefinin aktörleridir.

OTORİTER DEĞİL DEMOKRATİK DEVLETE İHTİYACIMIZ VAR

İşte bir önceki yazımı anma nedenim de budur.

Sonuçta otoriter devletler için farklı dönem ve konjoktürde kendisi için “öteki” hatta “tehlikeli” tanımladığı kültürel ve siyasal kimlikler ve gruplar sürekli var olmuştur.

Ve devlet, farklı dönemlerde değişen “öteki”lerine karşı hep tetikte olmuştur.

Bu, bugün için de geçerlidir.

Yine geçen yazıda bahsettim; Türkiye özelinde 1980-1990’larda devletin ötekileri yani yasaklı çocukları Kürt siyasi hareketi ve muhafazakâr siyasi hareket iken; bugün devletin ötekisi ve yasaklı çocuk ilan edilmek istenen CHP’dir.

Ama burada kritik nokta şudur.

Devletin her dönem ötekileri olduğu gibi, iktidarda olan siyasi ortakları da olmuştur.

Kürt siyasi ve muhafazakâr siyasi hareketi devletin ötekisi iken devletin iktidar olan siyasi ortakları olduğu gibi, bugün de CHP ötekileştirirken de aynı şekilde devletin iktidarda olan siyasi parti ortakları vardır.

Bu yüzden iktidar partileri dahil olmak üzere tüm siyasi partilerin ve toplumsal muhalefetin savunması gereken otoriter devlete karşı demokratik bir devleti savunmak durumundadır.  Bugün CHP bunu yapmaya çalışmakta ve bu yüzden hedef olmaktadır.

Bu noktada yeniden Erdoğan’ın paylaştığı anekdota dönelim.

O odada tam olarak ne oldu?

İki güçlü adam bir araya geldi. Biri kurumsal otoritesini, diğeri siyasi bağlantılarını masaya koydu. Sokaklar tutuşturuldu; gruplar birbirine kırdırıldı. Buna verdikleri ad “ihtilale zemin hazırlamak”tı.

Peki şimdi?

Erdoğan'ın paylaştığı anekdotundaki sahne şudur: güç sahipleri arka odada buluşup sokağı yönetiyor, buna “ihtilale zemin hazırlama” diyorlar.

Bugünkü sahne de şudur: güç sahipleri, kurumları devreye sokup muhalefeti siyaseten felç etmeye çalışıyor ve bunu da “hukuk”i olarak savunuyorlar.

CHP’nin iktidar ve devlet tarafından kuşatıldığı bir dönemde; siyaseten CHP’yi sahiplenmek önemlidir. Ama bu durum ona dokunulmazlık kazandırmadığını da ifade edelim.

Bunu da yarın yazalım.

Afganistan, İran, Filistin, Sudan, Yugoslavya, Etiyopya, Irak, Suriye…

Batı’nın “beyaz” feminizmi, ne Mali’deki kadın sünneti sorununun ölümcüllüğüyle ne de savaşın hayatlarını altüst ettiği Filistinli binlerce kadınla ilgilenmiyor. Eğer ben değilsen, aynı benim gibi görünmüyor ve konuşmuyorsan, benden farklı inançlara sahipsen ya da, işte o zaman senin sorunun benim sorunum olamaz diyor; kendini kapalı bir cam fanusa alıp dışarıda bıraktıklarına acıyarak bakmaktan başka bir şey yapmaktan yeriniyor. Gözlerine bir perde çekip yüzünü tek yöne dönmekten aşağı kalır yanı olmayan bir diğer yaklaşım da Doğu’nun kadınlarını çaresiz birer kurban olarak resmetmektir.

Oryantalist ve çağdışı perspektifiyle Batının gözünde; Doğu gizemli, egzotik, mistik, geri kalmış, mağdur ve mağrur, kurtarılmayı bekleyen bir “feminenlik” ile vardır. Gelişmiş ve modern Batılı feministler; dini, kültürü ve toplumun erkekleri tarafından baskılanmış Doğulu kadınlarını kurtarmayı adeta bir şova dönüştür, bunu yaparken feminizme farklı katkılar sağlayacak potansiyele sahip İslamcı feminizm, postkolonyal feminizm gibi pek çok bireyleşme çabasını gölgede bırakır. Tarihi sorumlulukları, geçmişin günümüzde hala sahip olduğu yıkıcı etkileri, kültürel farklılıkları görmezden gelen bu yaklaşımla özellikle Orta Doğu ve Afrika’da feministliğin kabul görmesi zorlaşır. Feminizm, kadınlar arasında teori bazında yayılsa dahi isim itibariyle “feminizm” Batının dünyanın geri kalanına dayatmaya çalıştığı ve üstünlük söyleminden gelen yabancı bir kavram olarak kalır. Kadınlar cinsiyet ayrımcılığına karşı; eşit hak, fırsat ve özgürlüklere inanan feminist söylemlere sahip olsalar dahi kendilerine “feminist”” demekten kaçınabilir.

“Doğu”’da kadının var olma davası, yaşlı bir çınarın köklerinin toprağı sardığı gibi yaşamın her yanını sarmıştır aslında. Ayrışmanın hiçbir faydasının olmadığı yerlerde, kadınların eşitlik ve haklar için savaşmaktan önce hayatta kalabilmesi gereken yerlerde, Batı’nın ayrıcalıklı bakışıyla kadınları eğitimli ya da eğitimsiz, şehirli ya da kırsal, Müslüman ya da Hristiyan, zengin ya da yoksul diye ayırmak ve ona göre “değerlerine” karar vermek tam da patriarkanın ekmeğine yağ sürmek değil de nedir? Böl, parçala ve yönet. Aynı amaç uğruna yol yürüyen insanların dikkatini birbirlerinden aslında ne kadar farklı olduklarına çekerek, bu farklılıkların bir güç değil de zayıflık oluşturduğu fikri; Batılı feminizm hiyerarşisine sinsice yerleşir. Batı kadını özgür ve moderndir, Doğu kadınıysa bastırılmış ve gelenekseldir, böylelikle oryantalist lense sahip Batı feminizmi içinde "üstün" ve "aşağı" kültür ayrımı yaratılır.

Kadın olmak, kadın kalmak, kadın ölmek… Hayat mücadelesinde milyonlarca kadının özgür ve eşit bir birey olarak kabul görme savaşının kesiştiği ideoloji: feminizm. Toplumda kadının adı yoktur; kaderleri ise incecik, görünmez bir iple birbirine bağlıdır. Erkek egemen düzenin yıkılışı da şüphesiz, görmezden gelinen ve değersizleştirilen, “kurban” rolündeki bu bir avuç kadının elinden olacaktır.

Kadınların karşılaştığı cinsiyetçi söylem ve davranışlar, tek başına ve çevresinden bağımsız ele alınabilecek şeyler değildir. Bu sorunu çözmek ise arkasındaki derin ve toplumsal olarak da içselleşmiş sistematik şiddeti anlamaktan geçer. Sistematik şiddet, iyileşmesi en sancılı süreçlerdendir. Ciddi kararlılık, çaba, maddi ve manevi dayanıklılık gerektirir. Kadınların sürekli olarak maruz kaldığı hak ihlalleri; sistematik, kurumsallaşmış şiddetin ayrımcılık ve artık sorgulanmayan, normalleşmiş dışlanmayı telafi edebilmenin ve değiştirebilmenin uzun vadede gerektirdiği şey halkın aşağıdan yukarıya getireceği köklü bir değişimdir.

Kendini “gelişmiş” ve “uygar” olarak tanımlayan küresel güç merkezleri, bulundukları coğrafyalardan çekilirken geride çoğu zaman sadece fiziksel bir yıkım değil; parçalanmış toplumlar, derinleşmiş eşitsizlikler ve belirsizlik içinde yaşamaya zorlanan milyonlar bırakıyor. Savaşların, soykırımların ve müdahalelerin ardından siviller, özellikle de kadınlar ve çocuklar, şiddetin, yoksulluğun ve güvencesizliğin ağır yükünü taşımak zorunda kalıyor. Benzer şekilde konu cinsiyet eşitliği ve feminizm olduğunda da Batı, birilerini geride bırakmaktan çekinmiyor. Evrensel değerleri vurgularken, bu ideallerin pratikte herkese eşit şekilde ulaşmadığını; bazı grupların görünmez kılındığını ya da geride bırakıldığını görmek mümkün. Feminizm; savundukları itibariyle ayrıştırmaz ve her kesimden insanı dil, din, ırk, yaş, cinsel yönelim gözetmeden kucaklar. Avrupalı aydınların gözündeyse dünya kadınları ikiye ayrılıyor:

Batılılar ve geride kalanlar.

Yine de inkâr edilemez bir gerçek vardır: II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası, zorla çalıştırmayı eşi benzeri görülmemiş bir sistematiklik ve kapsamla uygulamış, milyonlarca insanı devasa bir makinenin dişlileri hâline getirmiştir. Örneğin Münih’teki Dachau Toplama Kampı’nın ana giriş kapısına demir harflerle işlenmiş olan “Arbeit macht frei” (çalışmak özgürleştirir) sözleri, artık dünyanın her yerinde Hitler Almanyası’nın zorunlu düzenini anlatmaya yetmektedir…

Ve insanlık tarihindeki bu büyük acının izlerine, Dachau Kampı’na yalnızca on kilometre uzaklıkta, Münih’in batısında, adeta kaderine terk edilmiş gibi sessizce duran bir yerde daha rastlanır: Zwangsarbeitlager Neuaubing.

Burayı önemli kılan şey şudur: Burası yalnızca bir kamp değildir. Burası, unutulmak istenenle hatırlanmak zorunda olanın kesiştiği bir kavşak; bir hafıza mekânıdır.

Bir Günlüğün Sessiz Çığlığı

1945 yılının başı…
Savaş tüm şiddetiyle Avrupa’da sürmektedir. Yavaş yavaş son demler hissedilse de, hayatlar hâlâ dallarından koparılmaya devam eder.

Jan Bazuin…
Henüz 19 yaşında bir genç. Hollandalı… Hayalleri var.

Ne var ki bir gece, bu hayallerinden koparılır.

Rotterdam’dan bir trene bindirilir. Lokomotifin sesi dışında hiçbir şey duymaz. Konuşması ve soru sorması yasaktır. Saatler süren bir tren yolculuğu… ama bu bir yolculuk değil, bir koparılıştır. Ailesinden, şehrinden, gençliğinden, hayallerinden…

Bu uzun yolculuğun ardından Münih’e getirilir ve Neuaubing’deki III. Alman İmparatorluğu demiryolu atölyesi kampına yerleştirilir. Orada çalışır. Daha doğrusu, zorla çalıştırılır.

Jan Bazuin artık bir savaş tutsağı ve zorunlu iş kölesidir…

Çalışma koşulları son derece ağırdır. Farklı ülkelerden insanların bir araya sıkıştırıldığı, katı kurallarla çevrili bir zorunlu çalışma kampı: Neuaubing…

Kampta bulunanlar hayatta kalmak için direnir. Ama Bazuin’in en güçlü direnişi ne ellerindedir ne de bedeninde. Kalemindedir.

Tuttuğu günlükte büyük ve iddialı cümleler yoktur. Tarihi değiştirme iddiası taşıyan sözler de… Tam da bu yüzden yazdıkları gerçektir. Çünkü onun satırlarında tarih, bir insanın midesinde hissedilen açlıktır.

Sabahları verilen soğuk, neredeyse içilemeyecek kadar sulu kahve…
Öğlenleri dağıtılan, neredeyse hiçbir besin değeri olmayan bulaşık suyuna benzer çorbalar…
Ve Barakalar…
Barakalar soğuktur.
Hep soğuk…

Koşullar ağırdır.
Her saat başı bağıran üniformalı askerler ve yankılanan komutlar:

Arbeit!
Arbeit macht frei!
(Çalış!
Çalışmak özgürleştirir!)

Açlık yalnızca fiziksel değildir. İnsan açken düşünemez. Hayal kuramaz. Umut bile bir lükse dönüşür.

Disiplin, kontrol, korku… Ama en çok da görünmezleşme…

Zorla çalıştırılan insan yalnızca emeğini değil, kimliğini de kaybeder.
Bazuin’in günlüğü işte bu kaybın kaydıdır.
Ve aynı zamanda ona karşı sessiz, ama sonradan tarihe geçecek bir direniştir.

Neuaubing: Sessizliğin İçinde Bir Yürüyüş

Bu hafta sonu Neuaubing’de bulunan bu yere doğru yola çıktım. Modern binaların arasından geçerek… Gündelik hayatın olağan akışı içinde…

İnsanlara soruyorum: “Zwangsarbeiterlager nerede?”

Omuzlar silkiliyor. Bilmiyorlar.
Kimi ise sanki suçüstü yakalanmış gibi yanıt vermeden hızla uzaklaşıyor. Unutmak, bazen hatırlamaktan daha kolaydır.

İkinci Dünya Savaşı’nda zorunlu çalıştırma kampına yalnızca birkaç yüz metre mesafede, 1960’larda “Gastarbeiter” olarak gelenlerin çocuklarının işlettiği döner dükkânları ve süpermarketler var. İçeri girip kampın yerini soruyorum. Böyle bir yer bilmediklerini söylüyorlar.

Az ileride bir spor tesisinin girişinde küçük bir tabela: FC Kosova… Yani Kosova Futbol Kulübü…
Daha dün sayılabilecek bir zamanda, 1990’larda Kosova ve Bosna’da yaşanan acılar geliyor aklıma…

Karmaşık duygularla sokakları geçerken bir tabela dikkatimi çekiyor: Mahatma Gandhi Meydanı…

Mahatma Gandhi…
“Tuz özgürleştirir” diyerek yola çıkan ve Hindistan’ı sömürgeden kurtaran bir figür…

Neuaubing’deki zorunlu çalışma kampının hemen yanı başında…

Yürümeye devam ediyorum. Yüksek binaların arasından geçerek…
Alana yaklaştıkça, bir zamanlar yöneticiler için yapılmış, bugün ise sıradan insanların yaşadığı yapıların arasından ilerliyorum.

Bir çıkmaz sokağın sonunda, ağaçların gölgesine sinmiş kamp alanına doğru yürüdüm.

Ve sonra…

Zamanın dışına düşmüş gibi duran barakalar çıktı karşıma.

Yorgun…
Sessiz…
Ama hâlâ ayaktalar.

Mekânın İçindeki Dönüşüm

Girişte bir adamla karşılaştım. Başında Bavyera fötr şapkası, elinde odunlar…

“Burası mı?” diye soruyorum.
“Evet,” diyor.

Görevli değil.
Bir müzisyen.

Ve belki de hikâyenin en çarpıcı anı burada başlıyor.

“Bu barakalar,” diyor, “eskiden insanların zorla tutulduğu, gözyaşı döktüğü yerlerdi. Şimdi biz burada sanat yapıyoruz.”

Bir zamanlar 400 kişi için yapılmış bir mekânda 1600 insanın üst üste yaşadığını anlatıyor. Bugün ise aynı mekânda müzik var. Ritim var. Resim, heykel, çocuk sesleri var.

Bir baraka çocuk yuvasına dönüşmüş. Bahçede salıncaklarda kahkaha atan çocuklar…

Geçmişte gözyaşlarıyla ıslanan bu mekânda şimdi masum kahkahalar yankılanıyor.

Bu kamp alanı tarihin en ağır yüklerinden birini taşıyor: Aynı mekânda hem acı hem neşe olabilir.

Ama bu, acının yok olduğu anlamına gelmez.
Sadece dönüşmüştür.

Zaman…

Mekânın Hafızası

Ağaçların arasında yürürken yerdeki yaprakların üzerinde ilerliyorum.
Sonbahardan kalma, ama baharla birlikte yeniden yeşeren izler…

Doğa unutmaz. Toprak da…

Her adımda bir hikâyenin üzerinden geçiyorum aslında. 1600 bitmeyen hikâye…

Barakaların kapısını araladığımda burnuma gelen rutubet kokusu, yalnızca nem değil; geçmişin ta kendisidir…

Duvarlar konuşmaz.
Ama sessizlikleriyle çok şey anlatırlar.

Büyük Tarih ve Küçük İnsan

Neuaubing kampı 1942’de kuruldu.
Yaklaşık 1600 zorunlu işçi burada yaşadı.

Daha geniş ölçekte bakıldığında ise Nazi Almanyası’nda yaklaşık 13 milyon insan zorla çalıştırıldı.

Bu bir sayıdır. Ama insan sayılarla hatırlanmaz.

İnsan, hikâyelerle hatırlanır.

İşte bu yüzden Bazuin’in yıllar sonra bulunan günlüğü önemlidir.  Çünkü o, “13 milyon”un içindeki bir sestir.

Zorla çalıştırma yalnızca Nazi dönemine ait değildir. Tarih boyunca, savaşın olduğu her yerde ortaya çıkmıştır.

Osmanlı-Avusturya savaşları sonrasında esir alınan askerlerin Avrupa’da zorla çalıştırıldığı bilinir. Bugün Bavyera’da geçen bazı yer isimleri—Türkenfeld, Türkenheim, Türkenbad, Türkenstraße— bu karşılaşmaların izlerini taşır.

Bu önemli bir gerçeği gösterir: Zulüm, milliyet seçmez. Güç neredeyse, sömürü de orada olabilir.

Hatırlamanın Ahlakı

Bugün Zwangsarbeiterlager Neuaubing, bir “Erinnerungsort”, yani bir anı mekânı olarak yeniden düzenlenmektedir.

Bu yalnızca bir restorasyon değildir.
Bu, bir yüzleşmedir.

Çünkü hatırlamak yalnızca geçmişi bilmek değildir. Aynı hataların tekrarlanmaması için sorumluluk almaktır.

Toplumsal Hafıza ve Umut

Jan Bazuin’in günlüğü bize şunu öğretir: İnsan, en zor koşullarda bile anlatmaya ihtiyaç duyar.

Çünkü anlatmak, var olmaktır.

Neuaubing ise bize başka bir şey söyler: Mekânlar da hatırlar.

Ve belki de en önemlisi: Acının yaşandığı yerlerde bir gün çocukların gülmesi mümkündür. Neuaubing’de olduğu gibi.

Ama bu gülüş, ancak hafıza korunursa anlamlıdır.

Unutulan acı tekrarlanır. Hatırlanan acı ise insanlığı değiştirir.

Bu sürece eşlik eden iki husus var: İdeolojik savrulma ve insani çöküş. Bu iki husus birbiriyle ilintisiz gibi görünse de aslında aynı elmanın iki yarısı gibi. Ayrıca tanıklık ettiğimiz olaylar parti içi gündemin hangi sınırlar içinde cereyan ettiğini de gösteriyor. CHP’deki resmi görüş partinin büyük bir saldırı altında olduğuna yönelik. Belediye başkanlarına yönelik operasyonlar kasıtlı ve kötü niyetli. Halk Partili siyasetçilerin yolsuzlukla işi olmaz. Peki gerçekten de öyle mi? İmamoğlu ve Beşiktaş yargılamalarındaki kanıt durumu pek çok iş ve eylemde cari hukukun ihlal edildiğini gösteriyor. Rüşvet aldım diyen itirafçı bürokratlar, rüşvet verdim diyen iş insanları var. Ama muhalif medya bu gerçekleri görmüyor. Dahası 19 Mart’ı takip eden süreçte neredeyse her ay bir belediye siyasi ahlak ve ceza hukuku bakımından tartışmalı işler olmakta.

Tanju Özcan mesela neden tutuklandı? Bolu belediye başkanının zincir marketleri bağış yapmaya zorlaması doğru bir şey mi? Peki Uşak’taki mesele? Evli ve üç çocuklu bir belediye başkanı kendisinden 36 yaş küçük bir belediye çalışanıyla otel odasında yarı çıplak bir şekilde basılıyor. Manzarayı özel hayatla meşrulaştırmak elbette mümkün değil. Şüphesiz ki kamuda yer alan kişilerin de özel hayatı olabilir. Ama onların mahremiyet alanları normal yurttaşlara göre çok daha sınırlı.

Özkan Yalım’ın CHP’li siyasetçilere yönelik yolsuzluk ve ahlaksızlık suçlamasını kolaylaştıracak şekilde görüntü vermesi doğru değil. Belediye başkanlarının davranışları, eylem ve tercihleri muhalefeti iktidar karşısında geriletmekte. Özgür Özel’in bu meseleyi ele alma biçimi ise yetersiz. Bir sorun olduğunu kabul ediyor parti liderliği. Ama görüntüyü ifşa eden gazete ve televizyonlar olayın faili Özkan Yalım’dan daha suçlu. İhraç konusunda güçlü bir adım atılmamış olması da manidar. Kemal Kılıçdaroğlu’na yakın isimleri savunma almadan partiden ihraç eden Genel Merkez bu tür olaylar karşısında fazlasıyla sessiz.  

CHP’de yaşanan şey sadece kadroların dökülmesi anlamında bir insanı kriz değil, aynı zamanda ideolojik açıdan içe kapanan bir partiyle de karşı karşıyayız. Özel’in liderliği ülkenin siyasal sosyolojik duvarlarına çarpıp geri dönüyor. Parti ezberlerini tekrar eden, kendi içindeki ötekiyle ve Halk Partisi seçmeni olmayan geniş kitlelerle anlamlı bir ilişki kuramayan donuk bir yönetim var karşımızda. Ecevit kasketi takıyor Özel. Ama Ecevit’in söylem gücü ve mobilizasyon kabiliyeti yok onda. Ne bir İsmail Cem ne de Deniz Baykal’la karşı karşıyayız. Herhangi bir kavramsal derinlik ve (veya) Türk siyaseti üzerine derinlemesine bir analizde büyülemiyor bizi. Yıllardır ülkenin kötü yönetildiğini iddia ediyor CHP genel başkanları. Ama son çeyrek asırda her seçimde yönetme yetkisini yine de Erdoğan’a verdi Türk milleti. Neden böyle? CHP neyi yanlış yapıyor? Bu hususta ciddi bir özeleştiri veya kendini yenileme çabası yok. Gelinen yer bakımından en vahimi ideolojik kafa karışıklığı. Aralarında politik gelenek ve sosyal çevreleri bakımından hiçbir ortak nokta olmayan Adnan Baker, Sezgin Tanrıkulu ve Emine Ülker Tarhan aynı partide siyaset yapıyor. Önce İnce, ardından da Tarhan partiye döndü. Kağıt üstünde Atatürkçü bir yeniden mayalanma var. Ama tüzük, program ve cumhurbaşkanlığı hazırlık çalışmaları için ilan edilen belgelerde belirgin bir Atatürkçü vizyon yok. Kürtler ve sağ seçmen için dün söylediğinizden farklı olarak söyleyecek yeni bir sözünüz yoksa neden destek versinler bu kesimler size?    

Ez cümle, bütün tuşlara aynı anda basan, kendi içinde uyumsuz ve iç eleştiriye kapıları kapalı bir yapıya döndü CHP. Uzun erim bakımından hiçbir stratejik doğrultu yok. Belediye başkanları ise hem en büyük gücü hem de en zayıf noktası partinin. Yolsuzluk iddiaları ve ahlaka aykırı görüntüler partiyi tüketti.

CHP ailesi bu geri dönüşten memnun mudur bilinmez. Ama siyasetin milliyetçi ve muhafazakâr kanadının memnun olduğunu tahmin etmek zor değil. Öyle ya bu insanların varlığı, daha doğrusu CHP içinde “ulusalcı” bir siyasetin yeniden yeşermesi, ülkedeki mağdur kesimlerin taleplerinin ikinci plana itileceğinin işareti. Neden mi?

Bir kere görmek gerekir ki CHP, parti olarak toplumun geniş seküler kesimin partisi. Seküler kesimden kastım ise, kendini “laik” olarak tanımlayan, benimsediği değerler bakımından “modernist”, bu nedenle de Siyasal İslam felsefesiyle yönetilen bir iktidara karşı olan, kimi zaman Kemalist, kimi zaman sosyal demokrat ya da solcu, emekli, işçi, kadın ve gençleri içine alan geniş bir kesim. CHP içindeki “ulusalcı” kanadın bu kesimlerin ortak paydası olması pek mümkün değil. O nedenle de CHP’de “ulusalcıların” güçlenmesi, CHP’nin seküler dünyasında olsa olsa yeniden parçalanma getirecek bir adım olacaktır.

CHP parti olarak zor günler yaşıyor. Devleti eline geçirmiş olan siyasal İslamcı muhafazakâr kadrolar CHP’yi güçsüzleştirmek için ellerinden gelen her şeyi yapıyorlar. Doğrusu CHP’nin de kurumsal yapısı geçmişte çok yanlış kararlar verdiğinden belediye başkanı olarak seçilmiş kadroları da sapır sapır dökülüyor. Son olay ortada.

Dolayısıyla CHP’nin sürdürmekte olduğu siyasi mücadeleyi, Cumhuriyet kurulurken benimsediği ya da benimsemek zorunda kaldığı fikirlerden ziyade ülkenin mağdur kesimlerinin taleplerini sırtlanacak yeni bir siyaset üretmesiyle mümkün. Şairin dediği gibi “Şimdi yeni şeyler söylemek” zamanı.  

Yeni şeyler söylemenin yolu ise bir zamanlar üniversitelere “İkna odaları” kurarak başörtülü kızları ikna edeceğini düşünen “ulusalcı” anlayışlar üzerinden değil, gerçekten mağdurların dertlerini dert olarak gören yeni bir siyaseti üretmekten geçiyor. Bunun da CHP’nin, ülkedeki başta Kürt sorunu olmak üzere, her türlü ezilen kimliğin sorunlarını kendi sorunu olarak gören, emeklilerin, işçilerin, işsizlerin, kadınların ve gençlerin sorunlarını çözmeyi vaat eden yeni bir “demokrat” siyasete ihtiyacı olduğu bence bir gerçek.

Böyle bir siyaset anlayışı CHP içindeki “ulusalcılar” tarafından kabul görür mü dersiniz. Bence bu pek mümkün değil. O nedenle de eski ulusalcıların “baba ocağına” dönmesinin CHP içinde “ortak payda” arayışına bir cevap olamaz. Ortak payda ise “mağdurların siyaseti”dir.

Düşünmek gerek!

CHP lideri Özgür Özel, Gürlek’in normal şartlar altında sahip olabileceğinin çok üzerinde bir malvarlığı edindiği iddiasını gündeme taşımıştı. Resmî makamlarca henüz doğrulanmasa da bu konuda elinde bazı bilgi ve belgeler olduğunu söylüyor. Bir kısmını kamuoyuyla paylaştığı bilgi ve belgeleri peyderpey yayınlamaya devam edeceğinin altını çiziyor.

Bakan Gürlek, Özel’in iddialarını reddetse de yer yer suskun kalmayı tercih edebiliyor. Göründüğü kadarıyla mesele yargıya intikal edecek gibi duruyor.

Gürlek’in, Türkiye’nin yakın tarihinin en kritik davalarından birisinin altında imzası olması nedeniyle sıcak gündemin ateşi dinmek bilmiyor. Hatta daha epey tartışılacağa benziyor.

Özel’in iddialarına karşın Gürlek’in yanıtları, beni bundan 43 yıl öncesine götürdü.

Belki mesleki deformasyon diyebilirsiniz, ya da belki tarihin tekerrürden ibaret olduğuna dair klişe söze yorabilirsiniz; günceldeki tartışmalar çoğunlukla biz tarihçilerin aklına geçmiş hadiseleri düşürür.

1983 senesiydi…

12 Eylül darbesinin üzerinden yaklaşık üç yıl geçmişti. Bu süre zarfında Türk siyasetinin üzerinden silindir gibi geçilmiş ve adeta kilometre sıfırlanmıştı.

Şimdilerde moda olan tabirle eski Türkiye’ye dair bir şey kalmamıştı.

Yeni siyasî partiler kurulacak, yeni politik figürler ortaya çıkacaktı. Eski Türkiye’nin partileri kapatılmış, politikacıları yasaklanmıştı.

Bülent Ecevit, Süleyman Demirel, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş hiçbirisi kalmamıştı. On yıl siyaset yasakları vardı. Bırakın parti kurmayı siyasî demeç bile veremezlerdi.

Onların çekildiği siyaset sahnesini yeni isimler doldurmaya başlamıştı. 12 Eylül sonrasında Türkiye’nin tanıştığı politik aktörlerden birisi Turgut Özal’dı.

Muhtemelen kimse o tarihlerde farkında değildi ama Özal, Türk siyasetinin bir on yılına damga vuracaktı. Önemli değişim ve dönüşümlerin öncüsü olacaktı.

Darbe döneminden çıkışta partiler kurulmaya başladı. Mesela kapatılan CHP’nin yerine Erdal İnönü’nün liderliğindeki SODEP kurulmuştu. Daha sonrasında SHP adını alacak parti 1990’larda CHP tekrar açılınca birleşme kararı almıştı.

Buna benzer partiler ortaya çıkmıştı. Özal da ANAP kısaltmasıyla zihinlere kazınan Anavatan Partisi ile yola devam etmeye karar vermişti.

Mevcut parti ve adaylar arasında en parlak görünen kuşkusuz Özal’ın ANAP’ıydı. Kenan Evren’in meşhur sözüyle “netekim” seçimlerin galibi ANAP olacaktı.

Ama tam partilerin kurulduğu ve Özal’ın gelecek vadettiğinin iyice gün yüzüne çıktığı zamanlarda gazetelerde şimdikine benzer biçimde bir malvarlığı tartışması başlamıştı.

Pek çok ana akım gazetede çarşaf çarşaf Özal’ın malvarlıkları yazılıyordu. Gazetecilerin o dönem kendi ifadesiyle “zenginin malı züğürdün çenesini yorar” hesabı, Özal’ın serveti gündemden düşmek bilmiyordu.

Gazetelerin aktardığı şekliyle neler yoktu ki bu malın mülkün içinde. İstanbul’un Beşiktaş, Maltepe ve Yeniköy semtleriyle Ankara’da birer ev. Dragos, Bodrum ve Side’de yazlık. Hatta o kadar ki Side’ye şortlu heykelini bile diktiler.

Onun yanında Gelibolu, Manavgat ve Ortaköy’de arsalar. Bodrum’da bir kooperatif hissesi. Otomobiller, yüklü miktarda nakit, ziynet eşyası ve çeşitli hisse senetleri…

Liste böyle uzayıp gidiyordu.

Özal, 21 yıl devlet hizmetinde bulunmuş bir bürokrattı. Kamu bürokrasisinde belki iyi bir kariyeri vardı fakat bu kadar mala sahip olmak için yeterli miydi? Herkes bu soruyu soruyordu.

Türkiye, değirmenin suyunun nereden geldiğini konuşurken Özal sürpriz bir basın toplantısı düzenledi. Siyasetin yeni gözdesiydi ve üstünde parlayan yıldızı malvarlığı tartışmalarıyla heba edemezdi.

Özal, gazetelerde malvarlığıyla ilgili çıkan iddiaları yalanlamadı. Aksine kendisinin ve eşinin üzerine kayıtlı taşınır ve taşınmazları sıralayarak ayrıntılı bilgi verdi. Söz konusu malların nasıl alındığını ve güncel değerlerini anlattı.

En önemlisi bu kadar parayı nasıl kazandığını açıkladı. Buna göre Özal, servetinin önemli bir bölümünü bürokrasi kademelerindeki görevleri sırasında edinmemişti. Daha ziyade bürokrasi yaşamına kıyasla çok daha kısa süren Dünya Bankası ve özel sektör deneyimlerinden kazanmıştı.

Özal, gazetecilerin sorularını yanıtladıktan sonra malvarlığıyla ilgili bahisler fazla uzamadı. Başbakanlık döneminden sonra başka tartışmalara kapı araladıysa da o gün için konu kapanmıştı.

Günümüzde de benzer bir yol izlenebilir. Herkese açık bir basın toplantısıyla gazetecilerin iddialara ilişkin soruları yanıtlanabilir.

Zygmunt Bauman

Zygmunt Bauman’ın akışkan modernite kavramı, yalnızca hızla değişen bir dünyayı anlatmaz. Daha derinde, çözülmüş bir dünyanın adıdır bu. Eskinin ‘‘katı’’ modernliğinde kurumlar, sınırlar, aidiyetler ve hayat planları daha kalıcıydı. İnsan, baskı altında olsa bile en azından hangi zeminde durduğunu bilirdi. Bugün ise zemin, ayağımızın altından çekilmektedir.

Bauman’ın asıl meselesi budur. Modern dünya ortadan kalkmamış ama biçim değiştirmiştir. Katı olan her şey akışkanlaşmıştır. Bağlar, kimlikler, güvenlik duygusu ve gelecek tasavvuru erimeye başlamıştır.

Bu nedenle çağımızın temel duygusu yalnızca hız değil, kırılganlıktır. İnsan artık sadece yoksullukla, savaşla ya da krizle karşı karşıya değildir. Aynı zamanda hiçbir şeyin uzun süre korunamayacağı hissiyle yaşamaktadır.

İşler geçicidir, ilişkiler geçicidir, siyasi dengeler geçicidir, hukuki güvenceler geçidir, hatta acının kendisi bile hızlıca tüketilip geçilen bir görüntüye dönüşmektedir. Bauman’ın düşüncesi tam burada sarsıcı hale gelir.

Akışkan dünyada sorun, yalnızca istikrarsızlık değil, istikrarsızlığın norm haline gelmesidir.

Bugün bunu en çıplak biçimde savaş coğrafyalarında görüyoruz. Savaşlar insanlığın var olduğu günden itibaren hep vardı ve eskiden de yıkıcıydı. Ama bugün savaşın kendisi de akışkanlaşmıştır. Cepheler sabit değil, düşman belirsiz ve kuralsız, tehdit dağınık… Üstelik geçerli bir nedene bile ihtiyaç duyulmuyor bir ülkeye savaş açmak için.

Bir şehirde bombalar patlar, başka bir kıta da ekranlara düşer, birkaç saat sonra başka bir görüntüyle yer değiştirir. Acı bile akışkandır. Dünya, en büyük felaketleri bile hızla tüketir. Böylece savaşlar, yalnızca insanları öldürmez hafızayı da aşındırır. Sürekli yeni görüntülere maruz kalan insanlık, hiçbir acının önünde uzun süre duramaz hale gelir. Unutma, akışkan çağın en büyük ahlaki hastalıklarından biri olur.

Savaşlar ve çatışmalar yüzünden yer değiştirmek zorunda kalan insanlar yalnızca yer değiştirmiş, göç etmiş olmazlar. Göç, akışkan modernitenin en sert görüntülerinden biridir. Çünkü burada insan, sadece evini değil, sabitliğini kaybeder. Ev dediğimiz şey dört duvardan ibaret değildir. Tanıdık bir dil, korunma hissi, geçmişiz izleri ve geleceğin ihtimalidir. Göçmen ise çoğu zaman bunlardan mahrum kalır. O yalnızca başka bir ülkeye giden biri değildir. O, çoğu zaman hiçbir yere tam olarak varamayan kişidir.  Bauman’ın ‘’turistler’’ ve ‘’ serseriler’’ arasında kurduğu ayrım burada aydınlatıcıdır. Küresel dünyada bazıları hareket özgürlüğüne sahiptir. Onlar için dolaşım bir ayrıcalıktır. Sınır geçmek, yeni fırsatlara ulaşmak, hayatı genişletmek anlamına gelir. Ama bazıları için hareket, seçilmiş bir özgürlük değil, zorunlu bir savrulmadır. Onlar hareket eder çünkü kalamazlar. İşte akışkan modernitenin adaletsizliği burada ortaya çıkar. Aynı dünya bazılarına seçilmiş bir özgürlük vaat ederken, bazılarını köksüzlüğe mahkum eder.

Ekonomik krizler de benzer bir şekilde işler. Akışkan modernitede sermaye hareketlidir ama emek yerel ve kırılgandır. Para sınır tanımaz ama insan bedeni, emeği ve hayatı sınırların, vizelerin, işsizlik korkusunun ve güvencesizliğin içinde sıkışır. Küresel ekonomi hareketliliği över fakat bu hareketliliğin yükünü en ağır biçimde sabit kalmak zorunda olanlar taşır. Her gün değişen fiyatlar, artan enflasyon değerleri, alım gücünün düşmesi milyonlarca insanın beslenmesini, barınmasını ve yaşam umudunu etkiler. Böyle bir düzende kriz istisna olmaktan çıkar, gündelik hayatın kalıcı havasına dönüşür. Bu hayatta kalma mücadelesi içinde insanlar artık yarı tokluğa razı gelmeye başlar. Çünkü mücadelenin kendisi yeterince zor ve akışkandır.

Kadınların ve çocukların yaşadığı güvenlik sorunları ise bu akışkanlığın en can yakıcı sonuçlarından biridir. Çünkü düzenin çözüldüğü, sınırların bulanıklaştığı, hukuk mekanizmalarının  zayıfladığı, savaşın ve göçün gündelikleştiği her yerde önce kadınların ve çocukların güvenliği aşınır. Bauman güvenliği, modern insanın temel takıntılarından bir olarak okur, fakat ironik olan şudur: Güvenlik söylemi büyüdükçe gerçek güvenlik çoğu zaman daha da erişilmez hale gelir. Devletler sınırlarını tahkim eder, güvenlik politikalarını artırır, tehdit dilini büyütür ama kadınlar ve çocuklar evde, sokakta, okulda, sınır hattında, göç yolunda hala korunmasız bırakılır.

Buradaki çelişki çok önemlidir. Akışkan çağda güvenlik eşit dağıtılan bir hak değil, parçalı ve seçici bir ayrıcalık haline gelir. Kimin güvenliği korunmaya değer görülür, kimin hayatı değerlidir? Bu soruya verilen cevap, çağımızın ahlaki haritasını ortaya çıkarır.  Kadınlar ve çocuklar için güvensizlik yalnızca fiziksel saldırı ihtimali değildir. Aynı zamanda görünmezleşme, ciddiye alınmama, korunmaya layık görülmeme halidir.

Belki de meselenin en karanlık tarafı budur. Bauman, modern toplumun insanları yalnızlaştırdığını söylerken, yalnızca duygusal bir kopuştan söz etmez, ahlaki bağların incelmesinden söz eder. Başkasının acısı bize değse bile üzerimizde uzun süre kalmaz. Çünkü akışkan dünyada dikkat de akışkandır, vicdan da.  Her şey hızla yer değiştirirken, insani sorumluluk duygusu da kalıcı bir yük olmaktan çıkar. Görürüz, üzülürüz, bir anlığına öfkeleniriz ama sonra başka bir görüntüye geçeriz. Yani çağımız merhametsiz olduğu için değil, merhameti bile sürdüremediği için tehlikelidir.

İşte tam da bu yüzden bugün savaşları, göçleri, ekonomik çöküşleri, kadınların ve çocukların güvensizliğini yalnızca birbirinden ayrı krizler olarak okumak eksik kalır. Bunların hepsi, daha büyük bir yapısal dönüşümün parçalarıdır. Akışkan modernite dünyayı yalnızca hızlandırmamış, aynı zamanda insan hayatını taşıyan bağları gevşetmiştir. Kalıcı olan geri çekildikçe, kırılganlık evrenselleşmiştir. Fakat bu evrensellik aldatıcıdır; çünkü herkes aynı ölçüde kırılgan değildir. Bazıları için belirsizlik yönetilebilir bir alan, bazıları için ise yaşamın kendisini tehdit eden bir uçurumdur.

O halde asıl soru şudur: Böylesi bir dünyada neyi savunacağız ?

Belki de önce şunu: Her şeyin akışta olduğu bir çağda, insan hayatının akışa terk edilemeyeceğini.

Güvenliğin bir ayrıcalık değil hak olduğunu.

Göç edenin yalnızca ‘’hareket eden’’ değil yerinden edilmiş bir hayat olduğunu.

Kadınların maruz bırakıldığı şiddetin münferit değil, yapısal olduğunu.

Ekonomik kırılganlığın kişisel yetersizlik değil, siyasal ve küresel düzenin sonucu olduğunu.

Bauman’ı bugün yeniden okumayı gerekli kılan da budur. Çünkü o bize yalnızca dünyanın değiştiğini söylemez; bu değişimin bedelini kimin ödediğini de düşündürür.

Ve belki de en önemlisi, akışkan bir dünyada insan olabilmenin sadece hayatta kalmak değil, başkasının kırılganlığını da kendi meselen sayabilmek demek olduğunu hatırlatmasıdır.

Aksi halde dünya akmaya devam eder, ama geriye hayat değil, yalnızca sürükleniş kalır.

Muhafazakâr kültürel kimliği siyaseten temsil etmeye soyunmuş olan RP’nin başarısı, partinin siyasi temsilinden, siyasi alandaki siyaset yapma gücünden değil meşruiyetini otoriter zihniyetten alan devletin ve o devletin sınırını çizdiği alanda siyasete yapan partilerin; RP ve öncülü partilere siyaset yapma, siyasal alanda var olmasına izin vermemelerine kaynaklandı.

Bu anlamda RP ve öncülü partiler, devletin yasaklı çocuğuydu. Tabi tek başlarına değillerdi. Devletin bir yasaklı çocuğu daha vardı; Kürt kültürel kimiği ile siyaset yapan partilerdi.

Yani devlet ve devletin çizdiği siyasi alana muhafazakârlar ve Kürtler giremezdi.

Partilerinin AYM tarafından kapatılması, yüzden seçim barajında ısrar bunun çabanın pratiklerinden sadece ikisi idi.

1990’larda çok iyi hatırlıyorum; devlet gibi siyasi partiler de; muhafazakâr siyasetin toplumdan gördüğü ilginin nedenini anlama çabası yerine onların iktidara gelmesi durumunda Türkiye’nin dönüşeceğinin, Türkiye’nin İran olacağı propagandasını yaptılar. Taksim’e cami bu dönemin en sembolik propaganda söylemi oldu.

Benzer biçimde Kürt siyaseti içinde; ülkenin bölüneceği propagandası yapıldı.

Devletin görünmez gücü

Ancak burada gözden kaçan hep şu oldu; bu partilere ve kültürel kimliklere toplumsal mesafe ya da siyasal karşıtlık, tepki; kendiliğinden olan, toplumsalın içinde üreyen değil tam tersine devletin, meşruiyetini devletten alan siyasi partilerin ve medyanın propagandası ile üretildi.

Bu muhafazakâr siyasallaşmaya karşı, “laik”lik üzerinden “irtica”; Kürt siyasallaşmasını karşı ise “Türk”lük üzerinden “bölünme” söylemi oldu.

Sonuçta toplumsal talepler ve değişim otoriter olanı yendi.

28 Şubat süreci ve devamındaki post modern darbesi, otoriter anlayışın MGK aracılığıyla kendini laiklik hassasiyetleri üzerinden meşrulaştırması oldu.

1000 yıl sürecek denen süreç; 3 Kasım 2002’de muhafazakâr siyaset paltosundan çıkan AK Parti’nin toplumun farklı kesimleriyle kurduğu taşıyıcı koalisyonların kendini siyasallaştırması ile bitti.

Ama biten devlet olmadı; sadece devletin kendine meşruiyet sağladığı “laik” kimlik ve laikçilik oldu.

Geride kalan 25 yılda Türkiye çok değişti.

Bugün gelinen noktadan 1990’lara ve öncesine baktığımızda görmemiz gereken en temel “şey” var. Bu AK Parti’nin taşıyıcısı olduğu bir dönüşüm değil, AK Parti’yi de içine alıp dönüştüren ve ana taşıyıcısının “devlet” olduğu ideolojik sürekliliktir.

Ve bu ideolojik sürekliğin temeli devletin kendini bir kez daha otoriter zihniyet üzerinden ayakta tutmasıdır.

Ancak tek farkla. 1990’lar ve öncesinde kamusal alanda “laik”lik üzerinden kendini meşrulaştıran devlet bu kez kendini “Sünni”lik üzerinden meşrulaştırmaktadır. MHP’nin ideolojik taşıyıcılığını yaptığı “Türk”lük yeni inşa edilmek istenen vatandaşlığın diğer unsurudur.

Cumhuriyet yeniden kurulurken...

Evet, yukarıda ve başka yazılarda da ifade ettiğim üzere; 1 Eylül 2024’te Devlet Bahçeli’nin başlattığı, terörsüz Türkiye, Uçum’un ifadesi ile siyasetin değil devletin projesi olarak temelde yeni bir kamusallık ve bu anlamda yeni bir cumhuriyet inşasıdır.

Erdoğan’ın söylemlerinde Türkler, Kürtler, Araplar -ve geçen hafta buna Farslıları da ekledi- birlikteliği olarak ifade ettiği söyle bu yeniden inşa çabasının bir parçası olarak okuyorum.

Yine toplumu, toplumsal gerçekleri, toplumsal talepleri dikkate almayan; toplumu yukarıdan aşağıya dönüştürmeye hedefleyen bir projedir.

Bunun başarılı olup olmayacağı ise toplumsal ve siyasal muhalefetin performansına bağlıdır.

Özetle devlet, ideolojik özünü korumak ve sürekliliğini sağlama konusunda AK Parti’nin içine düştüğü meşruiyet arayışını çok iyi değerlendirdi ve onu dönüştürdü.

Eskiden “laik”lik üzerinden gerçekleştirdiğini bugün “Sünni”lik üzerinden yapıyor. Bu kimlikleri dinsel bir söylemde değil bir kimlik taşıyıcısı olarak kullanıyor.

O yüzden geçmişte “laiklik” adına hassas olduğu pek çok konuya şu anda aynı hassasiyete sahip değil.

Mesela Taksim’den sonra Levent, sonra Çamlıca’ya yapılan ve şimdi de Kadıköy’e yapılmak istenen cami konusunda sessiz.

Eğitimin içeriğinde yapılan dönüşüm konusunda sessiz.

Bunları çoğaltmak mümkün.

Bu açıdan ülkede yaşanan değişimler tek başına iktidar ya da iktidar bloku istediği için dönüşmüş değil.

Sonuçta “devlet” ideolojik özünü koruyarak varlığını sürdürüyor. Yine siyasetin alanını belirliyor. Yeni yasaklı çocuklar ilan ediyor, iktidarını yeni siyasi ortaklarıyla sürdürüyor.

30 yıl öncesine kadar devletin iki yasaklı çocuğunun yerini bugün CHP almış görünüyor. Son yıllarda yaşadıkları bunun açık bir göstergesidir. 

Bu yazıyı yazmak için masaya oturduğumda Kadıköy’e toplumsal taleplerden bağımsız, siyasi iktidarın itiraz edilmesi güç bir sembol üzerinden kendini nasıl meşrulaştırdığını düşünüyordum.

Sonuçta semboller, sadece iktidar partisinin değil aynı zamanda devletin sahiplenilmesi ile meşru oluyorlar.  

Ama toplumun, toplumsal taleplerin siyaseten bir kez daha galebe çalması ancak CHP başta olmak üzere tüm siyasal ve toplumsal muhalefetin demokrasi ortak kesenininde büyük koalisyon/ittifak kurmaları zorunluluktur.

Avukat, “dosyada bir şey yok, çıkarsın kısa sürede” dedi. Ve fakat mahkeme uzadıkça uzadı. Bir gün avukat, “önümüzdeki duruşmada karar verecekler” dedi; umutlandım.

Duruşma başladı; mahkeme başkanı, taraflara son sözlerini sordu. Avukatım, “müvekkilim, suçsuzdur, beraatını istiyoruz” dedi. Savcı ise daha önceki iddialarından vazgeçmiş; hakkımdaki iddiaları, daha da ağırlaştırmış suçlamalara dönüştürmüştü.

“Sanığın lider kadrodan olduğuna ilişkin deliller var” dedi.

“Nedir o deliller?” diye sordu mahkeme başkanı ve sunmasını istedi. Savcı, süre istedi ve duruşma 15 gün sonrasına atıldı.

YÜREĞE KUŞKU DÜŞÜREN ALGI OPERASYONU

O an, babamın yüzünden düşen bin parça olmuştu. Kaçırdım gözlerimi ama nafile. Hemen ardından görüş günümüz vardı ve babam öfkesi gözlerinden taşacak bir şekilde, “bizden sakladığın başka şeyler de var mı?” diye sordu. Bu soru, o ana kadar bana tereddütsüz destek veren babamın kalbine kuşkular düştüğüne işaretti.

Sakladığım bir şey olmadığını söyledimse de inanmadı. Bereket, savcılık, bir sonraki mahkemeye herhangi bir delil sunamadı; sıkıyönetim komutanlığının yalan yanlış bilgilerle donatılmış açıklamasından başka.

Olayın aslı şu idi. Mamak Cezaevi yönetimi, radyoya dikte ettirilmiş ve tutukluların moralini bozacakların düşündükleri haberleri bizlere dinletmek için hoparlörleri sonuna kadar açardı. Söz konusu duruşmadan önceki akşam da açmışlardı.

Hepimizin kulak kesildiği radyoda, şöyle bir haber okundu. “Yasadışı bir örgüte mensup, onu lider kadrodan olmak üzere 200 militan yakalandı.”

Darbenin üzerinden sekiz ay gibi bir zaman geçmiş olmasına rağmen hala faaliyet yürüten, üstelik de “lider kadrodan onunu” ülkede tutan örgüt hangisiymiş diye merak ettik doğal olarak… Özetler bitip, haberlere geçince öğrendik ki lider diye saydıkları biz sıradan insanlardık. Lider dedikleri arasında öyleleri vardı ki haberin etkisinden kalıp intihara dahi kalkışmışlardı.

Haberin maksatlı olduğu açıktı. Genel olarak halkı korkutmaktı amacı ama özel olarak da bana bakan heyetin delilsiz, ispatsız ceza verilmesi için yönlendirilmesine vesile olunmak istemişti. Halkımızın bu yalan habere dünden inandığı, babamın gözlerindeki öfkeden anlaşılmıştı. Heyet ise kanaate dayanarak, beni cezalandırdı ama Yargıtay o cezayı delil yetersizliği nedeniyle bozdu.

TEK TARAFLI YÜRÜTÜLEN ALGI OPERASYONU

O gün, bugündür, ne zaman tek taraflı açıklamalar gözümüze sokulsa, bir tuhaflık olma olasılığını hesaba katar; bu tarz açıklamalara mesafeli dururum. “Karşı tarafı da dinlemek lazım” derim kendi kendime… Tek taraflı açıklamalar, çoğunlukla muktedirlerin, toplumun algısını yönetmek için kurguladığı söylemlerden oluşur çünkü.

İçinde bulunduğumuz çağın algıları yönetme çağı olduğu göz önüne alınırsa, kitleleri, muktedirin dümen suyuna akıtmak için bilginin eğip bükülmesinin hedeflendiğini biliriz. İnsanların doğru bilgiye ulaşması, o kadar da kolay değildir bu çağda. Her muktedir, toplumsal algıyı yöneterek, kendi konumunu tahkim etmek ister. Bunun için hegemonik bir söylem geliştirir.

Tecrübeyle sabittir ki algılar ve olgular her zaman örtüşmez. Bu nedenledir ki muktedirler, çıplak gerçeğin yerine kurgusal gerçekliği yerleştirir; kitlelere çoğunlukla kurgusal olanı gösterip, onların zihinlerinde yer eden evrensel kurallarla yönetilen algı arasındaki tezatlık nedeniyle “şeytanlaştırma2 süreci başlatılmış olur. Kurgusal gerçeklik, gerçeğin, muktedirin isteği doğrultusunda eğilip bükülmesi; olguların önemsizleştirip algıların vitrine çıkartılması anlamına gelir.

İtiraf edeyim ki bornozlu Uşak Belediye Başkanı Özkan Yalım’ı görünce önce yutkundum. Kamunun gücünü teslim ettiğimiz insanların şehvetlerini gidermek için kamunun gücünü kullanıyor olma olasılığı, boğazımın düğümlenmesine neden oldu.

Elbette “özel hayatın gizliliğini korumak” ilkesel bir duruştur ama kendileri kamusal görevler üstlenen kişilerin “özel hayatlarına” dikkat etmeleri gerektiği de, bir başka temel ilkesel duruşa işaret eder.

ALGINIZI YÖNETİN YOKSA SİZİ YÖNETİRLER

Bu ara başlık, ikinci baskısına hazırlanan bir kitabımın da adı. İktidar, yoğunlaşmış bir gücü ifade eder. Bu yoğunlaşmış güç, her türlü ideolojik aygıtla toplumun algısını yönetmek ve o toplumu istediği mecraya sürüklemek ister. Bize gösterilen her şeye kayıtsız koşulsuz inanmak, iktidarın bizi istediği mecraya sürüklemesi anlamına gelir. Bu nedenle bizzat yaşadığım tecrübeden hareketle aklıma gelen “acaba?” sorusunu da sormadan geçmemi kimse beklemesin benden.

Yaşadıklarımız, Özkan Yalım ile sınırlı bir süreç değildir çünkü. “Zincirin en zayıf halkası” kabul edilen Ahmet Özer ile başlayıp, İmamoğlu ile doruk noktasına çıkan ve yapılan her hamlenin bedeli olarak yeni bir belediye başkanına sıçratılan operasyonların amacı, “muhalefetin amiral gemisi” konumundaki CHP’ye diz çöktürmek ve iktidar iddiasından vazgeçirmek olamaz mı? 57 yaşındaki Yalım’ın 21 yaşındaki genç kadınla var olduğu bilinen ilişkisini, tam da bu ortamda deşifre etmek, CHP’ye çekilmek istenen eşi görülmemiş algı operasyonunun bir parçası olamaz mı?

Kuvvetli olasılıktır ki amaç, CHP’nin şeytanlaştırılmasıdır. Bugüne kadar gerçekleştirilen operasyonlardan istenilen sonucun alınmadığına dikkat edilirse “şehvet” vurgusu öne çıkmış böyle bir operasyon ile kitleleri, “çıkış kapısı” olarak gördükleri CHP’den vazgeçirme amacı taşıyor olamaz mı?

Bugün yaşadıklarımızı tarih bir gün, bütün ayrıntılarıyla ve bütün gerçekliğiyle yazacak. O zamana dek, soru sorma yetimizi korumamız şart; zira insanı gerçeğe ulaştıran sorulardır. Doğru sorular, kendimize dair algıları kendimizin yönetmesine de olanak sağlar. Algımızı yönetebiliyorsak hiçbir “bilgi”nin eğilip bükülmesine ve böylece de bizi yönetmelerine izin vermemiş oluruz.

Bitirirken, bir cümlede kamunun gücünü teslim ettiğimiz belediye başkanlarına söylemek isterim. Farkındayım; iktidar, toplumun algısını yönetmek için her yola başvuruyor; iyi ama bazılarınızın iktidarın değirmenine su taşıdığınızın farkında değil misiniz? Toplumsal algıları yöneterek, gücünü tahkim etmek isteyen iktidarın aparatı olmanız için sizi zorlayan mı var?

Ne demişti Resul Emrah Şahan, daha geçen hafta yaptığı savunmada? “Siyasette ve devlette hizmet edeceksen, servetten, şöhretten ve şehvetten uzak duracaksın”.

Bu söz, bu toprakların hamuruna maya çalan Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin, “eline, diline, beline hakim ol” sözünün günümüze uyarlanmış hali değil mi?

Ders almak içindir tarih; ders almasını bilmezseniz, algı süreçlerinin oyuncağına dönüşürsünüz. Gerçek açığa çıkana dek, algı çarkının dişlileri arasında öğütülür gidersiniz.

26 Mart Perşembe günkü Resmî Gazetede gözüme 11106 sayılı bir Cumhurbaşkanlığı kararı çıktı, konu özelleştirme olduğu için bir okuyayım dedim ve karşıma artık çok rahatsız edici boyutlara ulaşan kural, yasa tanımazlığa bir başka örnek daha çıktı.

Çok özetleyerek aktarıyorum, 11106 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı kamuya ait bir dizi taşınmazın özelleştirilmesini, özelleştirilmeden elde edilecek gelirinde, özelleştirilme için yapılan masraflar düşüldükten sonra Milli savunma Bakanlığına verilmesini öngörüyor.

Buraya kadar her şey normal gibi duruyor ama aslında durum hiç de öyle değil.

Elimizde 5018 sayılı çok önemli, kamu maliyesinin anayasası niteliğinde bir kanun var, bu kanunu da AKP 2003 senesinde çıkardı, Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu.

Aşağıda bu kanunun çok önemli 13. Maddesi'ni, copy-paste yöntemiyle aynen aktarıyorum:

Bütçe ilkeleri

Madde 13- Bütçelerin hazırlanması, uygulanması ve kontrolünde aşağıdaki ilkelere uyulur:

a) Bütçelerin hazırlanması ve uygulanmasında, makroekonomik istikrarla birlikte sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak esastır.

b) Kamu idarelerine bütçeyle verilen harcama yetkisi, kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle düzenlenen görev ve hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla kullanılır.[18]

c) Bütçeler kalkınma planı ve programlarda yer alan politika, hedef ve önceliklere uygun şekilde, idarelerin stratejik planları ile performans ölçütlerine ve fayda-maliyet analizine göre hazırlanır, uygulanır ve kontrol edilir.

d) Bütçeler, stratejik planlar dikkate alınarak izleyen iki yılın bütçe tahminleriyle birlikte görüşülür ve değerlendirilir.

e) Bütçe, kamu malî işlemlerinin kapsamlı ve saydam bir şekilde görünmesini sağlar.[19]

f) Tüm gelir ve giderler gayri safi olarak bütçelerde gösterilir.

g) Belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesi esastır.

h) Bütçelerde gelir ve gider denkliğinin sağlanması esastır.

...

11106 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, kamu maliyesinin anayasası niteliğindeki 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun yukarıdaki 13. Maddesinin f ve g bentlerini vahim bir şekilde ihlal ediyor.

Yukarıda ne dedik, MSB’ye bu özelleştirme gelirleri masraflar gelirden düşüldükten sonra verilecek yani kamu maliyesinin temel bir ilkesi olan gayrisafi usul  kuralını ihlal ediyor, bu temel usul de 13. Madde'nin f bendinde ifadesini buluyor.

Bu usul mali saydamlığın bir gereği, kamu hesaplarında gelirler ve bu gelirleri elde etmek için yapılan masraflar ayrı ayrı gösterilmek zorundadır, aksi takdirde mesela Sayıştay tarafından denetimi zorlaşmaz, imkansızlaşır.

Ancak, çok daha vahim ihlal 13. Maddenin g bendinin ihlali.

Kamu maliyesi geleneğinin çok kadim bir ilkesi adem-i tahsis ilkesi yani tahsis yapmama ilkesidir.

Tüm, evet tüm kamu gelirleri bir havuzda toplanır (fon ve döner sermaye gelirleri hariç) ve bu havuzdan bütçe sürecinde TBMM tarafından farklı kamu harcamalarına tahsis edilir, bir kamu gelirini, mesela şekilde görüldüğü gibi bir özelleştirme gelirini bütçe süreci dışında, birCumhurbaşkanı Kararıile bir kamu birimine, mesela yine şekilde görüldüğü gibi MSB’ye tahsis edemezsiniz.

Ama ilginçtir,1 1106 sayılı Cumhurbaşkanı kararı bunu da yapmış ve özelleştirme gelirini safi usulde bir kamu birimine, MSB’na devretmiştir, açık ve vahim çifte ihlal.

5018 sayılı kamu maliyesinin anayasası niteliğindeki kanuna aykırılığı açık 11106 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'nın ama yine de bir küçük kapı aralayayım, takip edemediğim bir başka Cumhurbaşkanı Kararında acaba bu ihlale cevaz verecek bir düzenleme oldu mu, bilemiyorum ama bir Cumhurbaşkanı Kararı ile 5018’i atlamak da mümkün değil aslında.

Bu Cumhurbaşkanı Kararını umarım CHP Anayasa Mahkemesine götürür ama çok iyi bir dilekçe ile götürmesi şart çünkü gayrisafi usul ve adem-i tahsis ilkeleri anayasal ilkeler değil maalesef ama bu iki ilke olmadan hukuk devleti olamayacağına, kamu hesapları denetlenemeyeceğine göre Anayasa'nın 2. Maddesi'ndeki hukuk devleti ilkesi yeterlidir kanımca.

Önerim ise 5018 sayılı kanunun 13. Maddesi'ndeki bütçe ilkelerinin yapılacak ilk düzgün ve entegre anayasada anayasal ilkeler olarak yer alması.

Yeni okuduğum bir kitaptaki anekdotu sizlerle paylaşmak istedim.

Yıl 1815, Beethoven, Viyana’da yaşamaktadır. Dönemin ünlü simalarından bir Kontes evinde vereceği bir davet için Bethooven’a ulaşır. Davette bir konser vermesini rica eder. Beethoven memnuniyetle kabul eden. Çünkü 1-2 ay önce bestelediği 27. Sonatı henüz hiçbir konserde seslendirmemiştir ve ilk kez orada çalmaya karar verir.

Davet günü gelir. Beethoven eve gider. Salondaki piyanonun başına oturur ve çalmaya başlar. Daha ilk tuşa basmasının ardından salonda bir huzursuzluk hissedilir. Herkes büyük bir şaşkınlık ve hayal kırıklığı içinde konseri dinler.

Bittiğinde yarım yamalak alkışlanır. Beethoven sonra öğrenir yaşananları; Piyanonun akordu bozuktur ve Beethoven ilerleyen sağırlığı nedeniyle çaldığını duymaz. Müziği kendi içinde, olması gerektiği gibi hissederek çalar ve konseri bitirir. Bu; Beethoven’ın son konseri olur, çok üzülür ve bir daha hiç çalmaz.

Gelelim kıssadan hisseye;

Hepimiz aldığımız günlük kararları, dürüstlük, tevazu gibi erdemlerle, ilkelerimizle, aile terbiyemizle akort ederek alırız, geleceğimize yönelik planları böyle yaparız. Bazen tembellik eder ya da duygularımıza kapılır veya şeytana uyar akort etmeyiz. İşte bu durumlarda hüsran yaşarız. Üzüntümüz, kararımızın büyüklüğüyle orantılı olur. Akort etmekten vazgeçmeyenler hayat sınavını başarıyla geçer, arkalarında is değil güzel izler bırakırlar.

Bazı meslek gruplarındaki insanların akort yapmaması, sadece kendileri için değil, toplum için de korkunç sonuçlar doğurabilir. Örneğin hakim, savcı koltuğunda oturan insanlar aldıkları kararları mutlaka kanunlarla, normlarla, hukuk düzeniyle kamu vicdanıyla akort etmelidir. Bu makamlarda oturan insanlar aldıkları kararların akordu varmış gibi yaparak kimseyi ikna edemezler. Çünkü kanunsuz ve hukuksuz uygulamaların foyası hemen ortaya çıkar, “uygunmuş” gibi yapılması kimseyi inandırmaz, kitabına uydurulduğu ama kitaba uyulmadığı hemen anlaşılır.

Kanunsuz karar verenler 1-2 kişi olsa onlara sağır muamelesi yapılabilir ama bunlar bütün bir teşkilata, organizasyona yayılırsa, devletin temelleri sallanır. Çünkü adalet mülkün temelidir.

Adalet ne siyasi, ne ticari ne de ideolojik ilkelerle değil, evrensel hukuk normları, kanunlarımız ve kamuoyu vicdanıyla uyumlandırılmalıdır. Aksi hal adalete ve hukuka güveni bitirir. Toplumda bu güven kaybolmuşsa, toplumsal refah beklentisi, özgürlük umudu, gelecek heyecanı, her şey biter.

O nedenle akortsuz ya da bozuk akortlu mahkeme ya da savcılık kararları, topluma, Beethoven’un piyanosundan çok daha ağır ve kalıcı tahribat verirler.

İzmir 1 Nolu F Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu, Koğuş B/63

Buca – Kırklar

İnsanların büyük bölümü, hayatlarını başkalarının oluşturduğu çerçevelere ve kurgulara göre yürütür. Kişiler, başkalarının çerçevelerine göre yaşamayı, eksiklik olarak değil, güvenlik olarak yaşarlar. Hazır rotalar, tanıdık kurallar, ezberlenmiş doğrular, sorgulanmayan kimlikler, aşkın kaynaklar, doğmatik inançlar… Bunların hepsi, kişileri rahatlatabilir. Düşünmenin en sinsi düşmanı, konformizmdir. Birey olmanın gerçek arayışı, kendi yönünü bulmakla başlar. Birey olma arayışı, çoğu zaman yalnızlıkla, acıyla ve belirsizlikle doludur.

Farkındalık, özgürlüğün ilk kıvılcımıdır. Ama farkındalık tek başına işe yaramaz. İnsan kendi zincirlerini gördüğünde sorular başlar: “Ben kimim? Neden itaat ediyorum? Hangi değer bana ait, hangisi bana giydirildi?” Bu sorular, sıradan meraklar değildir. Bu meraklar, ontolojik depremlerdir. Bu sorular, ruhun varoluşunu sarsan sorulardır. Sorgulayan insan, artık eski insan değildir. Sorgulama, konformizmin sonu, özgürlüğün başlangıcıdır.

Farkındalık, önemlidir, ama yeterli değildir. Görmek, her zaman değiştirmek demek değildir. İnsan kendi bağımlılıklarını fark edebilir, ama onlardan kopamayabilir. Kopuş için cesaretin devreye girmesine ihtiyaç vardır. Cesaret, sadece risk almak değildir. Cesaret, kendi iradesini başkalarının beklentilerine kurban etmemektir. Cesaret yoksa farkındalık, sadece rafine bir bilginin ötesine geçmez. Bilmek, özgürlük değildir. Bilmek, pratiğe dönüştüğünde hayat kazanmaktadır.

Özgürlüğün rehberi, akıldır. Özgürlüğün yönü, ahlaktır. İnsanüstü ve ötesi olduğu vehmedilen aşkın olduğuna inanılan yüce otorite olarak konumlandırılan kurgular ve doğmatizmler, insanın rehberi ve yönü olamazlar. Aklın alternatifi yoktur ve aklın üstünde olan bir kaynak yoktur. Akıl, seçenekleri görür, sonuçları hesaplar, riskleri tartar. Ahlak ise bu seçeneklerin hangisinin yaşanmaya değer olduğunu sorar. Aklın bir hesap makinesi olarak kullanılması çok tehlikelidir. Aklın yalnızca bir hesap makinesi gibi kullanılması, yeni bağımlılık biçimlerini üretebilir. Akıl, zincirleri fark ettirebilir; ama aynı akıl, görünmez zincirler de kurabilir. Daha sofistike, daha ikna edici, daha güncel zincirlerin kurulması için aklın araç olarak kullanılması, çok ciddi bir tehlikedir. Akla dair her şeyin her zaman için sorgulanması, insan için varoluşsal bir ihtiyaçtır.

İtaat, insan doğasının parçası değildir. İnsan, itaate şartlandırılmaktadır. İnsana itaat öğretilmektedir. Korku, alışkanlık, gelenek ve güven çerçeveleri, insanı görünmez zincirlere mahkum etmektedir. Belirsizlikten korkan insan, çareyi otoriteye sığınmakta bulur. Yalnız kalmaktan korkan insan, kalabalığın doğru kabul ettiği yalanlara ve yanılgılara tutunmaktadır. Yanılmaktan korkan insan, kendisine söylenen yalanları tekrar eder. İçeriden ve dışarıdan birçok şey, itaati besleyebilir, büyütebilir ve derinleştirebilir. İçeriden ve dışarıdan beslenen itaat, çok tehlikeli bir kölelik biçimidir.

İtaatin insanı koruduğuna dair çok yaygın ve köklü bir yanılgı vardır. İtaat, insanı korumamaktadır. İtaat, insanı kendisinden uzaklaştırmaktadır. İtaat, güven hissi verebilir. Sahte güvenlik duygusunun maliyeti, insanın düşünemez hale gelmesidir. Güvenlik hissinin, düşünmenin yerini alması çok tehlikeli bir durumdur. Güvenlik için özgürlüğünden vazgeçen insan, özgürlüğüyle birlikte kendi olma ihtimalini ve imkanını da kaybetmektedir.

Özgürlük ile itaat arasındaki ilişki sanıldığı kadar basit değildir. Her itaat, kölelik değildir. Her itaatsizlik de özgürlük değildir. Bilinçli itaat mümkündür. İnsan kendi değerleriyle çelişmediği sürece, seçerek ve fark ederek itaat edebilir. İnsanın kendisiyle bağı kopmuşsa, itaat sadece teslimiyettir. Özgür birey, itaat ettiği şeyi de sorgulayan bireydir. Kör bağımlılıkla bilinçli bağlılık arasındaki fark, tam da burada belirmektedir.

Günümüzde özgürlük duygusu şişirilmekte, ama özgürlüğün özü boşaltılmaktadır. Bugün sınırsız seçenekler sunulmaktadır. Sınırsız seçeneklerin varlığı, gerçek bir özerklik anlamına gelmemektedir. Sınırsız seçenekler, yönlendirilmiş tercihler olarak dayatılmaktadır. Bize açıkça emretmeyen algoritmalar, popüler kültür ve tüketim düzeni, daha sinsi bir yol izlemektedirr: İstettiriyor. İstemek ile istettirmek aynı şey değildir. Artık kimse bize “bunu yap” demiyor. Bize “bunu iste” deniyor. Ve biz, özgür olduğumuzu sanıyoruz.

Tüketim kültürü, sürekli olarak devrededir. Bize sürekli seçim yapma imkânı sunuyor gibi görünen tüketim kültürü, sinsi bir düzen ve endüstridir. Tüketim kültüründe çoğu zaman seçim yapan biz değiliz. Tüketim kültüründe seçimlerimizi önceden tasarlayan bir düzen vardır. Ürün alırken kimlik aldığımızı sanmakta, tarz seçerken kendimizi kurduğumuzu düşünmekte, beğeni toplarken özgürleştiğimize inanmaktayız. Bu düzende, ihtiyaçlarımızı karşılamamakta, bize dayatılan arzuları tüketmekteyiz. Tüketim kültüründe özgürlük hissimiz artmakta, ama bağımlılıklarımız daha da derinleşmektedir. Bağımlılık, özgürlük değildir.

Özgürleşme yalnızca bireysel bir yolculuk değildir. Özgürlük arayışı, toplumsal koşullardan bağımsız değildir. Baskıcı bir ortam, insanın kendi sesini duymasını engellemektedir. Eğitim sistemi, aile yapısı, kültür, dinî ve siyasal otoriteler, bireyin ufkunu daraltabilir veya genişletebilir. Özgür birey olma arayışında belirleyici olan, dış baskının büyüklüğü değil, içerideki uyanıklığın gücüdür. Özgürlük, dışarıdan gelmez. Özgürlük, kendi içimizde filizlenen en değerli çiçektir.

Kendi olmak, başkalarının dayattığı kimlikleri sorgulamaktır. Kendi olmak, kalabalığın huzuruna boyun eğmemektir. Kendi olmak, kendi hakikatini savunmaktır. Özgür insan, uyumlu insan değil, bilinçli insandır. Özgür insan, seçimlerinin sorumluluğunu taşır. İtaat eden insan, çoğu zaman sorumluluğu başkasına devreder. “Bana böyle söylendi” cümlesi, özgürlükten kaçışın en eski mazeretidir. Özgürlük, sadece istediğini yapmak değildir. Özgürlük, seçimlerinin sorumluluğunu taşımak, görünmez zincirleri fark etmek ve onlara karşı direnç geliştirmektir. Özgürlük, kolaylık ve rahatlık değildir. Özgürlük, akıl ve cesaret gerektirir.

İnsan özgürlüğü arzular, ama çoğu zaman ondan kaçar. Özgürlük yalnızca imkân değildir. Özgürlük, yük, sorumluluk ve yalnızlıktır. Geçici bir kurtuluş sunan itaat, ama çoğu zaman daha derin bir kaybın başlangıcıdır. Özgürlük, yükün farkında olarak yürümek, yalnızlığı göze almak ve kendi yönünü takip etmektir. Cesaret etmeden özgürlük yoktur. Akılsız özgürlük, sadece bir savrulmadır. Özgürlük, aklın, ahlakın, farkındalığın ve cesaretin ortak ürünüdür.

İnsan gerçekten özgür olmak mı ister, yoksa güvenli bir itaati mi tercih eder? Bu soruya vereceğimiz cevap, hayatımızın tamamını belirlemektedir. Özgürlük, herkesin hoşuna giden bir değer ve deneyim değildir. Özgürlük, yalnızca onu taşımaya cesaret edenlerin yaşayabileceği bir varoluş biçimidir.

Habermas’ın düşüncesi yalnızca bir iletişim teorisi değil, aynı zamanda modern demokrasinin nasıl mümkün olabileceğine dair kapsamlı bir siyasal projedir. Onun kamusal alan kavramsallaştırması, yurttaşların yalnızca oy veren bireyler değil, aynı zamanda kamusal aklın oluşumuna katkı sunan aktörler olduğunu varsayar. Habermas’ın kaybı, dijital çağın yarattığı yeni gerçeklikler karşısında kamusal alan teorisinin geçerliliğini yeniden tartmak ve bütüncül bir muhasebe yapmak adına bir davet niteliği taşıyor.

Burjuva kahvehanelerinden Twitter/X “Space” odalarına

Habermas’ın 1960’larda formüle ettiği burjuva kamusal alanı, devlet ile özel alan arasında, bireylerin sadece “argümanın gücüyle” (force of the better argument) birbirini ikna etmeye çalıştığı bir tartışma zeminiydi. Habermas’ın sık sık referans verdiği 18. yüzyıl kahvehaneleri muhtemelen bugünün Twitter/X “space” odalarından ya da Clubhouse tartışmalarından çok da farklı değildi. Rasyonel tartışmaların yanı sıra dedikodu, polemik ve kişisel saldırılar muhtemelen o dönem de kamusal iletişimin parçasıydı.

Fakat, Habermas için belirleyici olan bu mekânların tarihsel gerçekliği değil, sundukları normatif idealdi. Bu alanlar, bireylerin eşit ve rasyonel tartışmacılar olabileceği varsayımını demokratik bir standart olarak ortaya koyuyordu. Habermas’ın eleştirisi de tam olarak bu idealin zaman içinde televizyon, gazete ve radyo gibi kitle iletişim araçlarıyla aşınması üzerine kurulu. Ancak bu aşınmanın en belirgin ve yapısal boyutu dijital çağla birlikte ortaya çıktı.

İnternetin yaygınlaşmaya başladığı 2000’lerin başında, bu ideal kamusal alanın dijital bir versiyonunun mümkün olabileceğine dair güçlü bir iyimserlik hakimdi. 2005 yılında European Journal of Communication’da yayınlanan ve internet ile siyasal katılım arasındaki ilişkiyi ele aldığım makalede bu beklentilerin teorik temelleri kadar sınırlılıklarını da tartışmıştım[i]. O tarihte internet, hiyerarşik olmayan yapısıyla geleneksel medyanın "kapı bekçilerini" (gatekeepers) etkisizleştirecek ve kamusal alanı demokratikleştirecek bir mega-forum vaat ediyordu. Makalemde tartıştığım üzere, bilgiye erişim maliyetinin düşmesi ve yatay iletişim ağlarının kurulması, teorik olarak her vatandaşın bir "yazar" olabilmesinin önünü açıyordu. Ancak aynı çalışmada vurgulandığı üzere, bu potansiyelin önemli sınırlamaları vardı. Çevrimiçi katılımın çoğu zaman halihazırda siyasete ilgi duyan ve katılım gösteren kesimlerle sınırlı kaldığı ve yeni katılımcılar üretmekten ziyade mevcut katılım biçimlerini yeniden dağıttığı gözlemleniyordu. Bu durum, katılımın artmasına rağmen çeşitlenmemesi anlamına geliyordu.

Internet sayesinde yerel, ulusal ve küresel düzeylerde birbirine gevşek biçimde bağlı tartışma alanları ortaya çıkarken, bu alanlar arasında dolaşımın sınırlı kalması, ortak bir kamusal aklın oluşumunu zorlaştırıyordu. Ayrıca dijital ortamın yapısı, farklı toplumsal gruplar arasında kesişen tartışma alanları yaratmaktan ziyade, belirli konular etrafında yoğunlaşan (issue-based) ve parçalanmış (fragmented) iletişim kümeleri üretme eğilimindeydi. Bu parçalanma eğilimi, o dönemde bir olasılık olarak görülürken, bugün dijital kapitalizm eliyle kurumsallaşmış hale geldi.

Geleneksel medyadan filtresiz platformlaşmaya

Habermas’ın 2022 tarihli değerlendirmesi[ii], bu dönüşümü daha sistematik bir biçimde ele alıyor. Ona göre demokrasinin işleyişi yalnızca seçimlerden ibaret değil. Bireylerin kamusal meseleler hakkında nasıl düşündüğü ve bu düşüncelerin nasıl oluştuğu en az seçimler kadar önemli. Bu süreçte geleneksel medya kurumları, farklı görüşleri belirli bir editoryal süzgeçten geçirerek kamusal tartışmaya belirli bir yapı kazandırır. Dijitalleşme ile birlikte bu editoryal yapı büyük ölçüde ortadan kalktı. İletişim, profesyonel olarak düzenlenen bir alan olmaktan çıkarak platformlar üzerinden işleyen bir yapıya dönüştü. Bu dönüşüm, ifade özgürlüğünü genişletirken aynı zamanda kamusal tartışmanın niteliğini belirleyen filtre mekanizmalarını da zayıflattı.

2022’de yaynlanan metninde Habermas matbaa ile bir analoji kururak şunu soruyor.

"Matbaa herkesi potansiyel bir okur yaptı, ama herkesin okumayı öğrenmesi ne kadar sürdü?" Bugün dijitalleşme herkesi birer "yazar" (author) yaptı, ancak editöryal kontrolden kurtulmanın bedeli üretilen içeriğin rasyonel bir filtreden yoksun kalması oldu. Herkesin potansiyel bir içerik üreticisine dönüştüğü bir ortamda, kamusal tartışma giderek ortak zeminini kaybediyor. Kullanıcılar yalnızca tartışmaya katılan bireyler değil, aynı zamanda dikkat çekmeye çalışan aktörler haline geliyor. Bu durum, kamusal alanı rasyonel tartışma zemininden uzaklaştırarak daha parçalı ve çoğu zaman kendi içine kapalı iletişim alanlarına dönüştürüyor. Kullanıcılar artık birer tartışmacı değil, mesajlarıyla dikkat çekmeye çalışan, "like" ve "takipçi" kültürüyle şekillenen birer içerik üreticisi. Bu "yeni iletişim modeli", kamusal alanı kapsayıcı bir müzakere mekanı olmaktan çıkarıp, sadece kendi kimliğimizi onaylattığımız ve aykırı seslere direnç gösterdiğimiz "yarı-kamusal" hücrelere dönüştürüyor.

Anonim kimlikler ve botlar arasında ‘iletişimsel eylem’

Habermas’ın 2022’de bile tam olarak temas etmediği, ancak 2005 makalemde tartıştığım bir risk bugün hayati bir boyuta ulaştı. 2005'te internetteki anonim kimliklerin hem özgürleştirici olabileceğini hem de çevrimiçi topluluklara yönelik "sıkı bir bağlılığın" yokluğu nedeniyle siyasal katılımı zayıflatabileceğini belirtmiştim. Kimliklerin bu kadar akışkan ve değişken olması, katılımcının gerçek sorumluluk almasını engelliyordu.

Günümüzde ise karşımızda sadece anonim insanlar değil, Yuval Harari’nin de sıklıkla dikkat çektiği üzere "yazılımsal aktörler"  yani botlar var[iii]. Burada 2005’te tartıştığım anonimlik ile bugünün bot gerçeği arasında ontolojik bir kırılma var. Anonimlikte muhatabın kim olduğunu bilmesek de onun bir 'insan' olduğunu, dolayısıyla Habermasçı anlamda 'anlama' niyetine sahip bir bilince hitap ettiğimizi varsayardık. Oysa botlar bu zemini kökten sarsıyor. Karşımızdakinin bir 'insan ama gizli' olmasından, 'insan dışı ama taklitçi' bir koda dönüşmesi, rasyonel tartışmanın önkoşulu olan 'karşılıklılık' ilkesini imkansız kılıyor. Oysa, Habermas’ın "iletişimsel eylem" teorisi, tarafların birbirini yurttaş olarak tanımasına ve karşılıklı olarak birbirini anlama niyetine dayanır.

"Kamusal" mı "toplumsal" mı? Türkiye ve otoriter "altyapı" siyaseti

Bu teorik tabloyu Türkiye gerçekliğiyle çarpıştırdığımızda, Hasan Bülent Kahraman’ın belirttiği ayrım önem kazanıyor[iv]. Kahraman, devletin çizdiği ve çoğu zaman topluma yabancı kalan "kamusal" yerine, sivil toplumun kendi sahici ve yerel dinamiklerini içeren "toplumsal" alan kavramını öneriyor. Kahraman'a göre Türkiye'de kamusal alan hiçbir zaman Habermas'ın kurguladığı anlamda sivil bir mecra olamadı. Bu perspektif Türkiye’nin sivil toplum-devlet gerilimini anlamak için kıymetli olsa da, ben bugün hala "kamusal alan" kavramını tercih ediyorum. Kahraman’ın Türkiye’de kamusal alanın sivil bir mecra olmaktan ziyade yukarıdan aşağıya bir 'devlet projesi' olarak kurgulandığı yönündeki tespiti tarihsel olarak haklı. Ancak benim 'kamusal' olanda ısrar etmemin sebebi, onun mevcut kusurlu pratiği değil, sunduğu normatif ideal.

Habermas’ın kamusal alan teorisi, esasen liberal-demokratik bağlamlar için geliştirilmiş bir normatif çerçeve. Bu model, ifade özgürlüğünün belirli ölçüde güvence altına alındığı ve kamusal tartışmanın mümkün olduğu bir siyasal düzeni varsayar. Bu nedenle dijital kamusal alanın sorunlarını daha ziyade platform ekonomisi, algoritmalar ya da kamusal alanın parçalanması üzerinden tartışır. Oysa liberal demokratik olmayan bağlamlarda, kamusal alan çok daha büyük sorunlarla karşı karşıya.

Örneğin, Türkiye gibi ülkelerde kamusal alan hem dijital gürültüyle (yankı odaları, botlar, gibi) hem de otoriter müdahalelerle kuşatılmış durumda. Otoriter devletler artık sadece içeriği sansürlemekle kalmıyor; internet bağlantısının kendisini bir siyasi araç olarak kullanıyorlar. Belirli platformlara erişimin kısıtlanması, içeriklerin filtrelenmesi ve dijital iletişimin merkezi olarak yönlendirilmesi, kamusal alanın özerkliğini doğrudan zayıflatıyor.

Özellikle protesto dönemlerinde uygulanan geniş ölçekli internet kapatmaları, kamusal tartışmanın yalnızca içeriğini değil, varlığını da ortadan kaldırıyor. Örneğin, son zamanlarda İran rejimi, interneti geniş kitleler için kapatırken kendi seçtiği sadık kesimlerin erişimine izin vererek altyapıyı doğrudan bir siyasal propaganda ve içerik belirleme aracı olarak kullanmakta[v]. Bu müdahaleleri yalnızca teknik düzenlemeler olarak görmek yetersizdir. İnternet kesintileri ve altyapı kontrolü ile kamusal tartışma, belirli anlarda tamamen askıya alınabilir hale gelirken, hangi aktörlerin ne zaman ve ne ölçüde konuşabileceği siyasal otorite tarafından belirlenir. Bu durum, kamusal alanın spontane ve öngörülemez doğasını ortadan kaldırarak, onu yönetilebilir bir iletişim alanına indirger.

Benzer şekilde, gözetim pratikleri yalnızca ifade özgürlüğünü sınırlamakla kalmaz, aynı zamanda kamusal tartışmanın doğasını da dönüştürür. Sürekli izlenme ihtimali altında gerçekleşen iletişim, bireylerin yalnızca ne söylediklerini değil, neyi söyleyemediklerini de belirler. Habermas’ın varsaydığı “tahakkümsüz iletişim” koşulu, bu tür ortamlarda yapısal olarak imkânsız hale gelir. Kısacası, Habermas’ın 2022’de Batı liberal demokrasileri için teşhis ettiği "yarı-kamusallık", bu coğrafyalarda doğrudan altyapısal bir şalterle (shutdowns) karanlığa gömülüyor veya bir panoptikona dönüşüyor.

Habermas’ın mirası

Moderniteyi ‘tamamlanmamış bir proje’ olarak savunan Habermas’ın kamusal alan teorisi hiçbir zaman tam anlamıyla gerçekleşmiş bir toplumsal gerçeklik iddiasında olmadı. O daha ziyade mevcut olanın ne kadar eksik olduğunu ölçmemize yarayan normatif bir nirengi noktasıydı. Bugün kamusal alanı savunmak, mükemmel bir tartışma ortamı yaratmak değil, bu alanın imhasına yönelik her girişimi—ister algoritmik bir yankı odası ister otoriter bir şalter olsun—teşhis edebilme becerisini korumak demek. Kamusal alan sadece bireylerin iyi niyetiyle inşa edilen soyut bir forum değil. Aksine algoritmik kodlardan hukuki düzenlemelere, fiziksel altyapıdan editoryal süzgeçlere kadar titizlikle tasarlanması ve korunması gereken siyasal bir mimari.

Epstein skandalı sonrasında meydana gelen çarpıcı gelişmeler bu ağın sadece fuhuş ve pedofili için kurulmadığını, bu skandalın erkek egemen güçlülerin karanlık dünyasında kadınların konumunu açıkça yansıttığını gösterdi. Pedofili içermese de fuhuş sektörünün erkek egemen dünyanın güçlü olan ya da olmayan aktörleri için yaygın olarak kullanıldığını maalesef, daha önceki yazımda da belirttiğim kadın ticareti araştırması sırasında fark etmiştim. En “eski mesleklerden biri” olarak kabul edilen fahişeliğin, geleneksel ataerkil toplumlarda kurumsal olarak da düzenlendiğini biliyoruz. Geleneksel anlayışa göre bu kurum, esas olarak “kutsal ailelerin kutsal kadınlarını” meşru olarak kabul edilmeyen erkeklerin tasallutundan koruma ve hatta genç erkeklerin deneyim kazanmasını sağlama gibi önemli bir göreve (!) sahipti. Bu kurum ataerkil toplumların “meşru” kabul edilen ailelerinin erkekleri kadar, maalesef, kadınları tarafından da sessizce benimsenmişti.

Selmin Kaşka ile yaptığımız kadın ticareti araştırmasında çözülen Doğu Bloku ülkelerinden kadın tacirleri aracılığıyla Türkiye’ye getirilen genç kadınların “müşterilerinin” ummadığımız kadar yaygın olduğunu gözlemlemiştik. Bu arada, sahada karşılaştığımız bazı duyarlı insanlar araştırmamıza sadece yabancı kadınları dahil etmiş olmamızı eleştirmiş ve bu durumun “erkek koruması altında olmayan” yerli genç kadınları da acımasızca tehdit ettiğini söylemişlerdi. Aynı araştırmada, o dönemin Beyoğlu Belediye Başkanı olan Kadir Topbaş’la yaptığımız görüşmede, kendisi erkekleri ölen ailelerin “sahipsiz” kalan genç kadınlarını fuhuş mafyasından korumak için gösterdikleri çabaları bize anlatmıştı.

Epstein skandalının fuhuş ve pedofili yönünün Türkiye’de Batı’da olduğundan daha az ilgi çekmesinin bir nedeni bu sektörün ataerkilliğin devamı olarak hala kabul görüyor olması olabilir. Nitekim, Epstein olayıyla ilgili medyada izlediğim tartışmalarda olayın kendisinden çok, güçlülerin “şantajla” karşılaşmış olmalarının daha çok gündeme gelmesi dikkatimi çekmişti. Üstüne üstlük, 18 yaş altındakilerle cinsel ilişkinin pedofili olarak kabul edildiği Batı dünyasındaki tepkilerle, Türkiye’de evlenme yaşının ergenlik yaşına indirilmesi tartışmaların karşılaştırılması eminim durumu daha iyi açıklayabilir. Nitekim Epstein skandalını ortaya çıkaran mağdurlardan biri olan Virginia Roberts Giuffre da kitabında Epstein’ın kendisinin de 13-14 yaş sonrası kız çocuklarıyla cinsel ilişkiyi dinen günah olarak kabul etmediğini ifade etmektedir (Giuffre: 2025). Kadın ve insan kaçakçılığı ve ticareti konusunun dünyanın hemen her yerinde yeterince tepki görmüyor olması ise konunun başka bir acıklı yönü.

Gelelim, “Epstein Sınıfı” kavramının ve olgusunun ABD için anlamıyla Türkiye’ye olan muhtemel etkisine. ABD medyasında yazılanlardan bu kavramı ilk kez Demokrat senatör Ro Khanna’nın mecliste yaptığı konuşmada kullandığını öğreniyoruz. Khanna, gazetecilerle yaptığı bir görüşmede bu kavramı, oyunu kendilerine özgü kurallarla istedikleri gibi oynamak isteyen aşırı zenginlerin “elit” olarak tanımlanmasına meydan okumak için kullandığını ifade etmektedir. Yine bir başka Demokrat Jon Ossoff da Senatoda yaptığı bir konuşmada, “MAGA’nın işçi sınıfı için çalıştığı için söylenirken, yeni hükümet ultra zenginler tarafından ultra zenginler için kurulmuş. Bu hükümet gelmiş geçmiş en zenginlerden oluşuyor. Bunlar Epstein Sınıfı’dır” diyerek bu yeni kavramın tanımlanmasına ve benimsenmesine katkıda bulunmuştur (Speller: 2026).

Esas olarak kuralsızlığın ve hukuksuzluğun devam ettiği, demokrasi ve hukuk düzenini ütopya olarak gören bizim gibi sıradan insanların yaşadığı Güney ülkelerindeki yeni düzene baktığımızda, sanayileşme ve sürdürebilir tarımla yaşama umudunun giderek yok olduğunu artık açıkça görüyoruz.

GÖRÜNENDEN DAHA FAZLASI

ABD’deki sosyal bilim çevrelerinin muhalif siyasetçilerin ürettiği bu kavram hakkında ne düşündüklerini henüz bilmiyoruz. Ama, Amerikan medyasından izlediğim kadarıyla buradaki “sınıf” kavramı, tahmin edileceği gibi, Marksist sınıf kavramından farklı anlam ifade etmektedir. Bu kavram, özellikle Epstein’in kurduğu ilişki ağlarının sadece fuhuş ve pedofili ile sınırlı olmadığının, ağın odağında küresel “ultra” zenginlerin olmasının ve onların ağın üyelerine hak edilmeyen kazanımlar dağıttığının ortaya çıkması sonrasında, yönetimin bu durumun üstüne gitmek yerine, sansür etmesi ve hukuksuz uygulamalara girişmesiyle gündeme gelmiştir. ABD’de var olduğu zannedilen denge/denetleme sisteminin çöküşüne neden olabilecek bu gelişmeler bu ağın tahmin edilenden çok daha geniş kapsamlı olduğunu ortaya çıkarmıştır.

Hukuksuz ve haksız kazanımlar dağıtan bu ağın “ultra” zenginlerin kendi aralarındaki özverili bir dayanışma ağından çok, gerektiğinde şantaj da dahil olmak üzere zor kullanabilen karanlık bir ağ olması bu olayın önemini daha da arttırmaktadır. Sınıfsal olarak heterojen olan “Epstein Sınıfı”, bildiğimiz cumhuriyetçi, milliyetçi, liberal, sol, sosyal demokrat gibi ideolojilerle tanımlanamayan yeni bir oluşum olarak kabul edilebilir.

Nedense Türkiye’de Trump ve İsrail’in savaşları gündemdeyse de “Epstein Sınıfı” konusu ve bu ilişki ağlarının anlamı çok fazla ilgi çekmemektedir. Aslında bu sınıfın etkisinin sadece ABD’yle sınırlı olmadığının bu ilişki ağlarının ister Kuzey ister Güney olsun bütün toplumları etkilediğinin farkına varılmasının gerekli olduğu düşüncesindeyim. Burada tekrar küreselleşmeyle ilgili akademik çalışmaları ve bunun yerel etkilerini gündeme getirmek istiyorum.

Bu çalışmalar, günümüzdeki küreselleşmeyi bildiğimiz emperyalizmden farklı olarak ulus devletlerin değil gün geçtikçe büyüyen şirketlerin egemenliğine işaret eden “şirket küreselleşmesi” kavramıyla adlandırılıyordu. Bu bağlamda, Kuzey ülkelerinin Güney ülkeleriyle ilişkilerini yeni teknolojilerin de hızlandırdığı bir ortamda bu şirketlerin esas olarak FIRE (Finance, Insurance ve Real Estate) diye tanımlanan Finans, Sigorta ve Gayrimenkul alanlarında faaliyet gösteren büyük firmalar olduğuna işaret ediyorlardı.

Bu analizlerin yapıldığı 2000’ler sonrasındaki gelişmeler, bu küresel şirketlere IT ya da bilişim şirketlerinin de eklendiğini gösterdi. Sonuçta Kuzey ülkelerinin medya, iletişim ve silah gücüyle kurdukları yeni küresel düzen artık bu yeni şirketlerle daha da güçlendi. Bu yeni küresel düzenin etkilerini ülkemizde ve bölgemizde meydana gelen değişimleri izlediğimizde de görebiliyoruz.

Esas olarak kuralsızlığın ve hukuksuzluğun devam ettiği, demokrasi ve hukuk düzenini ütopya olarak gören bizim gibi sıradan insanların yaşadığı Güney ülkelerindeki yeni düzene baktığımızda, sanayileşme ve sürdürebilir tarımla yaşama umudunun giderek yok olduğunu artık açıkça görüyoruz. Bizlere sunulan yeni yaşamın, hiç liyakat gerektirmeyen ama kazanç getiren, doğayı ve insanca yaşamı yok eden inşaat ve istihraç ekonomisi olmaya başladığını yaşayarak anladık. Sonuçta, yeni küresel düzene destek veren yeni yönetim biçimleri artık inşaat ve istihraç ekonomisinin risksiz kazançlarını sağlayan otoriter yönetimler olmaya başladı. Yine bir bakıma Güney ülkelerinde düzeni sağlayan yeni otoriter yönetimler, bu küresel şirketlerin kayyum görevini üstlenerek ve inşaat sektörünün liyakatsiz kazançlarıyla yetinerek “ultra” zenginleşmeden pay almaya ve otoriter düzenleri sürdürmeye gönüllü olmuşlardır. Bu dönemdeki yeni teknolojik gelişmeler sonucunda eski dönemin etkin küresel istihraç şirketleri olan petrol şirketlerine nadir elementler peşinde koşan şirketler eklenmiş ve tarımsal alanlar da “Epstein Sınıfı”nın ilgi alanına girmiştir.

 Bu karanlık ağın faaliyetlerinin sadece ABD’yi değil, diğer Kuzey ülkelerini de aynı dürtülerle, şantajlarla ve talimatlarla yönetme deneyimini bu nedenle çok önemsiyorum. Umarız bu yeni deneyim Kuzey ülkelerinin yöneticilerinin ve halklarının bugüne kadar “demokrat ve insan hakları” ilkeleriyle sürdürdükleri huzurlu yaşamlarını tehdit etmeye başladığı gibi, onların da kendi dünyalarının dışında yaşayan insanların yıllardır bu hukuksuzluklarla ve zorbalıklarla yaşamaya çalıştıklarını algılarlar ve dünyanın tümünde barışın önünü açmak için çaba harcarlar

NE İLE KARŞI KARŞIYA OLDUĞUMUZU BİLELİM

Diğer taraftan, son dönemlerde “Epstein Sınıfı”nın asıl işlevlerinin fark edilmesine neden olan gelişmelerin bazı beklenmedik sonuçlarının da ortaya çıkmaya başladığını görüyoruz. Özellikle, Güney ülkelerine hakim olan otoriter düzenin zorbalıklarıyla at koşturan “ultra” zengin yöneticilerin, aynı zorbalıkları uygulamalarını Kuzey ülkelerinde de denemeye çalışmaları bunun başlangıcı olmuştur. Örneğin göçmenlere uygulanan şiddet dolu güç gösterileri, Kanada’ya, Grönland’a hatta AB’ye yapılan tehditler bu ilişki ağlarının sadece Güney ülkelerini değil Kuzey ülkelerini de kapsayabileceği korkusunu uyandırmıştır. “Epstein Sınıfı” diye adlandırılan yeni küresel şirketler yönetim ortaklığı ya da küresel çıkar ağı, ilk kez Trump gibi medyatik şöhretin faaliyetleriyle daha gözle görülür hale gelmiş ve bu düzenin anlamının sorgulanmasına neden olmuştur.

Doğrusu ben, dünyadaki şirket küreselleşmesinin Güney ülkelerindeki hukuksuzluğun ve kuralsızlığının avantajlarından yararlanarak ünlenmiş olan liyakatsiz bir inşaatçının “Epstein Sınıfı”nın temsilcisi olarak seçilmesini bir kırılma noktası olarak görüyorum. Bu karanlık ağın faaliyetlerinin sadece ABD’yi değil, diğer Kuzey ülkelerini de aynı dürtülerle, şantajlarla ve talimatlarla yönetme deneyimini bu nedenle çok önemsiyorum. Umarız bu yeni deneyim Kuzey ülkelerinin yöneticilerinin ve halklarının bugüne kadar “demokrat ve insan hakları” ilkeleriyle sürdürdükleri huzurlu yaşamlarını tehdit etmeye başladığı gibi, onların da kendi dünyalarının dışında yaşayan insanların yıllardır bu hukuksuzluklarla ve zorbalıklarla yaşamaya çalıştıklarını algılarlar ve dünyanın tümünde barışın önünü açmak için çaba harcarlar

----

Virginia Roberts Giuffre, (2025): Hiç Kimsenin Kızı: İstismardan Kurtulmak ve Adalet İçin Mücadele, (çeviren: Hasan Erel) Kırmızı Kedi Yayınları, İstanbul.

Katherine Speller, 15 February, 2026, Everything to now about the ‘Epstein Class,’ The Term That’s on On Everyone’s Tongues, Huffpost.

Kavala bir insan hakları savunucusu ve sivil toplum aktivisti olarak demokratikleşme ve sivil toplum çalışmaları yolunda çok emeği ve katkıları olan bir iş insanıdır.

Kavala, Ekim 2017 tarihinde Gezi Parkı eylemleri ve 15 Temmuz darbe girişimi suçlamalarıyla gözaltına alındı ve sonrasında tutuklandı.

Şubat 2020 tarihinde “hükümeti ortadan kaldırmaya teşebbüs” suçlamasıyla yargılandığı davada beraat etti ve tahliyesine karar verildi. Ancak aynı gün başka bir soruşturma kapsamında yeniden gözaltına alındı.

Aralık 2020 tarihinde Anayasa Mahkemesine (AYM) yaptığı bireysel başvuru ret edildi.

Nisan 2022 tarihinde İstanbul 13.Ağır Ceza Mahkemesi Kavala’ya “hükümeti ortadan kaldırmaya teşebbüs” suçlamasıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verdi.

Eylül 2023 tarihinde Yargıtay bu cezayı onayladı.

Bu anlatılanlar ülkedeki yargılama sürecinden bahsediyor.

Osman Kavala 2019 yılında AİHM’e yaptığı başvuru sonucu tutuklanmayla ilgili aldığı kararda suç işlediğine dair bir delil olmadan tutuklanmış olmasını hak ihlali sayarak serbest bırakılmasına karar verdi.

Yine 2022 yılında AİHM Türkiye’nin ilk kararın gereklerini yerine olduğu tespiti yapmış ve herhangi bir değişiklik olmadan suç işlediğime işaret etmeyen aynı deliller kullanılarak farklı bir suçlamayla tutukluğumun devam ettirilmesini “hukukun etrafında dolanmak” olarak nitelemiştir.

Türkiye Cumhuriyeti devleti ve hükümeti bu izlediği hukuk dışı yollarla başta anayasa olmak üzere hukuk adına bütün ahlaki kuralları çiğnemiş oldu.

Yani yürürlükteki anayasanın 90. Maddesi yok saydı ki aslında bu bir anlamda anayasal bir devlet olduğunu da yok saymak ve inkar etmek anlamına geliyor.

Evet…

Türkiye’nin AİHM’in bu kararını uygulamaması üzerine Avrupa Bakanlar Konseyi Komitesi geçmişte örneği olmayan çok nadir başvurulan bir yaptırım mekanizması olan “ihlal prosedürü” nü başlattı.

Bu süreç sonucunda AİHM 2022 yılında Türkiye’nin yükümlülüklerini ihlal ettiğine dair ikinci bir karar daha verdi.

Bu gelişmelerin üzerine yeniden AİHM’e 2024 yılında yapılan başvurunun işleme konulması sonucu AİHM 25 Mart 2026 tarihine duruşma günü verdi.

Duruşmada söz alan Avrupa İnsan Hakları Komiseri Michael O’Flaherty “bu dosyanın varlığı Türkiye’de ifade özgürlüğü ve yargı bağımsızlığı alanındaki yapısal sorunlara işaret ettiğini” belirtti.

Bu çerçevede AHİS 3.maddesindeki kötü muamele ve işkence yasağı, 5.maddesindeki kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının 6 maddesindeki adil yargılanma hakkının, 7 maddesindeki suçta ve cezada kanunilik ilkesinin, 10 ve 11 maddelerindeki ifade ve örgütlenme özgürlüklerinin ve son olarak 18. Maddeyle birlikte ihlal edildiği gerekçesiyle dosya yeniden AİHM Büyük Dairesine taşınmış oldu.

Bilindiği üzere AİHS 18. Madde ihlal iddiası çok ağır bir iddia…

Davada mahkeme başkanı; yargıçlara taraflara soru sorup sormayacaklarını sordu.

Beş yargıç hem hükümet tarafına hem de Osman Kavala avukatlarına dosyayı çok iyi anlatan sorular yönelttiler.

Taraflar bu soruları yanıtladı. Ve taraflara 15 gün ek süre verildi.

Bu süre içinde varsa ek görüşler sunulabilecek.

Ve duruşma sona erdi.

Osman Kavala kararının yeniden üç ay içinde verileceği bekleniyor.

Cumhuriyet tarihinin Selahattin Demirtaş davası da dahil en ağır hukuk ihlallerinin yapıldığı bu davalar Türkiye’yi önce Avrupa olmak üzere dünyada rezil rüsva ettiği biliniyor.

Hukuk ve adalet herkes için gerekli bir kapı herkes bir gün gelir o kapıdan geçmek zorunda kalır. İşte o zaman adalet sana da lazım olur.

Bu davalar ülkeyi hukuk devleti ve demokrasi alanında dünyadaki diğer diktatörlüklerle yöneltilen ülkeler arasında gösteriyor.

Ne yazık ki buna neden olanlar utamıyor bu utançta bize düşüyor.

Ayrıca ekonomik krizin baş nedenlerinde biri de bu yani hukuksuzluk ve demokrasi sorunu, orda da iki yakamız bir türlü bir araya gelmiyor.

Sürünüyoruz.

İflas etmiş bir ekonomi, hukuk devleti hak getire ve umudu ülkeden yitirmiş gençler ve “kime güvenerek çocuk yapayım” diyen anneler ve açlıktan nefesi kokan emekliler…

Bana sorunun ideolojik ya da ekonomik değil de düpedüz etimolojik olduğunu düşündüren maalesef ülkemiz insanın anadilinin inceliklerine pek vakıf olmaması. Arapçadan ithal bir kelimenin sülasisini -al sana bir sorunlu kelime daha, “selase”den geliyor, bir kelimenin üç harfli kökü demek- bulmak kimsenin harcı değil. Benim Osmanlı vatandaşı rahmetli dedem Mevlüt Bey ilkokul öğretmeniydi ve hitabeti çok iyiydi; seçtiği kelimelerin bile hep bir ahengi vardı. Çocukken onun karşısına geçip anlattığı çeşitli hikâyeleri dinlemek bizi… şimdi bakın, ben bu cümleyi aslında “teshir ederdi” diye bitirmek istiyorum ama gençler anlamayacak diye korktuğumdan “büyülerdi” yazmayı tercih ediyorum -“teshir”in sülasisi “s-h-r”, evet, “sihir” ile aynı kökten geliyor.

İyi de, herkesin dedesi benimki gibi muhteşem belagate sahip bir öğretmen değildi ki torununun anadilinden zevk alması için senelerce gayret etsin. Dolayısıyla, insanların misal “muhasebe” kelimesinin “hesap”la -kökü, “h-s-b”- aynı kökten geldiğini fark edememesini başlarda garipsesem de sonradan alıştım. Matrak olsun diye, senelerdir Narin’i etimolojiden imtihan ederim, bir gün doğru cevap verdiğini görmedim.

İşte o çocukluk günlerinden aklımda kalan bilgilerden biri de “adalet mülkün temelidir” cümlesindeki “mülk”ün, liberaller kızacak ama, “memleket” anlamına geldiğiydi. Adaletin olmadığı yerde memleketin birliğinin sarsılacağını ifade eden veciz bir söz. Gelgelelim, bu sülasi inceliğini bilmeyen biri, bu sözü rahatlıkla “sahip olunacak şey” diye anlayabilir. Yine aynı kökten gelen iki kelimenin karmaşıklığı biraz daha iyi görmemizi sağlayacağı kanaatindeyim. “Mülk” sahibine “malik” diyoruz, çoğuluna ise “emlak”. Bunlar tabii hep “mal mülk” getiriyor aklımıza; kat malikleri toplantısı, Emlak Bankası… Bu yüzden, bu sözü her gün görseniz bile oradaki nüansı ıskalamanız şaşırtıcı olmaz.

Nasıl ki temeli olmayan bir bina yıkılmaya mahkumsa, adaletin bulunmadığı bir ülke de ayakta kalamaz. Bunu da hepimiz biliriz. Biliriz amma, bilmezden gelmekte de üstümüze yoktur. Herkes kendisine adil davranılmasını ister de kendisi adil davranmaya geldiğinde kimse o kadar bonkör değildir. Dünyanın her yerinde böyle diyeceksiniz, elhak doğru, ama… Neyse, hazır çuvaldızı batırdık, iğneyi yavaşça yerine bırakalım.

Son kertede, adalet, teminat demektir. Neyin teminatı? Yazılı yazısız, istisnasız bütün sözleşmelerin teminatı. Hak ettiğin karşılığı göremediğini düşündüğün anda senin hukukunu -“hak”kın çoğulu”- koruyacak bir sistemin varlığıdır. Ancak bu yüzden adalet varsa refah vardır, adalet varsa huzur vardır, adalet varsa hayat vardır. Aksi takdirde, onca çaba verip edindiğin herhangi bir şeyi, bu bir diploma da olabilir, tapu da, bir anda elinden alabilirler. Adalet bütün bu sözleşmelerin korunacağının teminatıdır.

Ne yazık ki, Türkiye, bütün mahkeme salonlarında koca koca yazmasına rağmen evrensel hukuk endekslerinde gerilemeye son sürat devam ediyor. Adalet eksikliğinin mülkün temelini sarstığını bile bile bunu yapması ise gerçekten anlaşılır gibi değil.

Eh, bu da bana sorunun esasen etimolojik olduğunu düşündürüyor. Belki her şeyden evvel eğitim sistemini gözden geçirmek ve adalet duygusunu küçük yaşlardan itibaren aşılamak gerekiyor. Yoksa 86 milyon arasında bu sözü bilmeyen yok. Ama anlamını doğru bilen kaç kişi var, işte bütün mesele bu.

Mevlana

9 Mart’ta başlayan İBB Davası’ndan Beylikdüzü Belediye Başkanı Mehmet Murat Çalık, önceki gün savunmasını yaptı.

19 Mart 2025 gözaltına alınıp 23 Mart’ta tutuklanan Çalık, 5 Haziran 2025’de hiçbir gerekçe açıklanmadan İzmir Buca Cezaevi’ne gönderildi. Bütün bu süreçte 24-25 kilo kaybetti, geçmişte geçirdiği tehlikeli hastalıklar nüksetti. Cezaevi’nin o zor koşullarına rağmen dayandı. Bu süreçte 3-4 kez biyopsi ve ameliyata alındı. Bu ağır tabloya rağmen cezaevinde tutulmasında bir sakınca görülmedi.

Bu zor koşullarda hayatta kalan Çalık, yaptığı savunma ile de hukuki olarak da ayakta olmaya devam edeceğini gösterdi.

Çalık, iddianamede kendisine suç olarak yöneltilen 7 eylem için tek tek savunma yaptı. Savunmasında belediye başkanlığının günlük pratiklerine, dosyaların teknik ayrıntılarına hakimiyeti en önemlisi de kendisine yöneltilen suçlamalarla ilgili olarak tanıkların birbiriyle çelişen, birbirini tutmayan beyanlarını açık açık ortaya koydu.

Bu açıdan Çalık’ın savunması bir kez daha İBB İddianamesi’nin hukuki açıdan zayıflıklarını ortaya çıkardı.

Bana tanığını söyle…

Çalık kendisi hakkında yapılan suçlamaların ilkinin kaynağının Uğur Güngör'ün ifadesi olduğunu ve o ifadelerde yıllar içindeki çelişkilere dikkat çekti. Çalık, Güngör’ün; “İlk ifadesinde 13 daire diyor, 2 ay sonra 2 daire parası artı 13 daire, 43 ay sonra 15 daire, 50 ay sonra 15 milyon TL, 60 ay sonra tekrar 13 daire artı 2 daire parasına dönüyor.” dediğini hatırlatması bize şu soruyu sorma hakkı veriyor; “aynı kişi, aynı olayı, beş yılda beş farklı biçimde nasıl anlatabilir? Dahası anlattıkları ne kadar doğru?”

Çalık haklı olarak Güngör’ün hukuken “güvenilmez sanık” olduğunu söylüyor. Çalık Güngör’ün sadece yıllar içinde değişen ifadelerini sorgulamakla kalmıyor ve şu iddialı cümleyi kurarak mahkeme heyetine sesleniyor; “Uğur Güngör'ün UYAP kaydına baktığınızda iki yüzden az kaydı varsa, ben huzurunuzda bütün iddiaları kabul edeceğim.”

Bu cümleyi savunma avukatı değil bizatihi sanık olan Çalık kurdu. Ve bu çıkış, kendine ve masumiyetine olan güveni göstermesi açısından semboliktir.

Kronolojik ve sayısal tutarsızlıklar

Çalık savunmasında iddianamenin en temel sorunlarından birinin de hakkındaki suçlamalarla ilgili  kronolojik tutarsızlıklar olduğunu söyledi.

Bununla ilgili en çarpıcı örnek; Westside Projesi'yle ilgili tanık beyanlarındaki karmaşaya dikkat çekiyor Çalık. Ve ekliyor; “Konuyla ilgili çok sayıda kişinin beyanı bulunmaktadır ve bu beyanlar birbiriyle ciddi şekilde çelişmektedir. Muzaffer Beyaz iskan için Soytekin'e 7 dükkân 5 daire verdiklerini söylüyor. Seyfi Beyaz ise Veysel Erçevik'in '100 bin lira verirseniz bir günde hallederiz' dediğini ifade ediyor, 10 milyon karşılığında 7 dükkân, 5 daire ve 3,5 milyonluk çek verdiklerini söylüyor. Furkan ve Yüksel Hamzaoğlu toplam 30 milyonluk karşılık verildiğini, 6 dükkân ve 5 daire devredildiğini söylüyor. Erhan Ünal bu kişileri tanımadığını söylüyor, 'paranın gönderilip elden geri alındığı' gibi soyut ifadeler kullanıyor. Herkes farklı rakamlar ve farklı senaryolar anlatıyor.”

Görüldüğü gibi hHm rakamlar farklı, hem kişiler farklı, hem senaryolar farklı. İnsan sormadan edemiyor; Kim doğru söylüyor ve gerçek ne?

Yine Hasan İmamoğlu'na daire devredildiği iddiası için ise yanıt somut ve belgeli: Tapu kayıtlarında böyle bir devir gerçekleşmemiştir. Söz konusu taşınmazlar ön ödemeli gayrimenkul satış sözleşmesi kapsamında satılmış, ödemeler banka havalesiyle yapılmış, teslim tutanakları mevcuttur.

Kreş bağışı nasıl rüşvete dönüştü?

Çalık’ın savunmasında önemli bir bölümde hakkındaki 12 nolu eylem ile ilgilidir.

Çalık, Nahit Kiler, tamamen kendi rızasıyla ve şartsız olarak Beylikdüzü Belediyesi'ne bir bina bağışlamıştır. O binada bugün 100 çocuk kapasiteli bir gündüz çocuk bakımevi ve anne-çocuk merkezi hizmet vermektedir. Kiler'in kendi ifadesinde dahi bu bağışın bir karşılık beklentisiyle yapıldığına dair tek bir kelime olmadığını söylüyor.

Oysa iddianame bu bağış, rüşvetin unsuru olarak değerlendirmiştir. Çalık haklı olarak soruyor; “Nahit Bey'in bile kendi ifadesinde belirtmediği 'rüşvet' nitelendirmesi, hangi beyana, hangi somut bilgiye dayandırılmıştır?”

Dahası Çalık; “İstanbul Valiliği tarafından onaylanmış bir protokol ile Beylikdüzü’nde özel çocuklar için bağış yoluyla yaptığımız iki okulun rüşvete konu olarak davaya girmesi içimi parçalıyor.” diyerek çocuklar için feryat ediyor.

Bu suçlama karşısındaki savunma şu açıdan önemlidir. İddianamenin neredeyse tamamında kreşler için yapılan gönüllü bağışların çoğu rüşvet unsuru kabul edilmiştir.

Çalık savunmasını; "Vicdanımın kabul etmediği hiçbir belgenin altına imza atmadım. Doğruluğu kendime pusula edindim." cümlesiyle bitirdi.

Çalık sonuç olarak hakkındaki tüm iddialara açık biçimde cevap verdi ve; “Kanunla kurulan, her türlü denetime açık, devletimizin yereldeki eli kolu olan belediyelerimizin organizasyon yapısının ‘suç örgütü’ yapısıymış gibi gösterilmesini ben kabul edemiyorum.” dedi.

Ki Çalık savunmasına da; “4 bin sayfalık iddianamede tarafımla ilgili tek bir telefon kaydı yok, teknik takip yok, gizli tanık beyanı yok” diyerek başlamıştı.

Ölümle burun burana geçen 1 yıl

Çalık’ın hukuki olarak savunmasından bağımsız olarak hakkında konuşulacak en önemli şey; onun geride kalan 1 yılda yaşadıklarıdır.

2000 yılında lösemi ve 2008'de lenfoma nedeniyle iki ameliyat geçiren Çalık’ın bu hastalıkları bu dönemde nüksetti. Dahası 5 Haziran 2025’de gerekçesi biçimde İstanbul Silivri’de İzmir Buca Cezaevi’ne gönderildi. Nükseden hastalıklarıyla ilgili kritik operasyonları orda gerçekleşti ve zor koşullarda hayat mücadelesi verdi. Ailesinden sevdiklerinden uzakta 12 metrekarelik dar bir hücrede tek başına verdi bu mücadeleyi.

Düşünsenize 9 Mart’ta başlayan dava öncesi İstanbul’ Silivri’ye getirildiği için sevdiği ilçeye yakın olmaktan mutlu olduğunu bile paylaştı. Çalık bu dönemde yaşadıklarını anlatırken; "Bunları ajitasyon amacıyla paylaşmıyorum" demek zorunda kaldı.

Deliller hukuken “delil” mi?

Hafta başında Şişli Belediye Başkanı Resul Emrah’ın savunması da, Mehmet Murat Çalık’ın savunması da bize; iddianamedeki delillerin çok tartışmalı olduğunu gösterdi. Yargıtay aldığı kararlarla oluşan içtihat açıktır: Etkin pişmanlık beyanı, somut ve yan delillerle desteklenmediği takdirde tek başına mahkûmiyet için yeterli değildir. Bu dosyada Çalık'a yönelik tek bir banka transferi, ele geçirilen nakit, gizli bir hesap ya da mal varlığında açıklanamayan bir artışın belgesi yok.

Bunlar yok ama birbiriyle çelişen, rakamları her ifadede değişen beyanlar var.

Bir kez daha ifade edelim; masumiyet karinesi, demokratik hukuk devletinin temel ilkesidir. Suçluluğu kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararıyla kanıtlanana kadar herkes masumdur. Bu ilke, siyasi kimliğe bakılmaksızın herkes için geçerlidir.

Ve görünen o ki bu iddianame, o ilkeyi tehlikeli biçimde zorlayan bir belge niteliğindedir.

Belki sadece bu yüzden, tutuksuz yargılama bu zorlamaya bir dur deme adımı olabilir.

Bu bir şehir ya da ülke farkı değil. Bu bir ruh hali farkı. Çünkü güvercinler, içinde yaşadıkları toplumun sessiz tanıklarıdır. Eğer bir kuş en küçük harekette bile panikle kaçıyorsa, orada sadece refleks yoktur; orada öğrenilmiş bir korku vardır. Sürekli tetikte olmayı öğrenmiş bir canlı artık tehlikeyi beklemez, tehlikeyi varsayar. Türkiye’deki güvercinler gibi. Ve aslında Türkiye’deki insanlar gibi.

Bugün bu ülkede insanlar konuşmadan önce duruyor, yazmadan önce siliyor, paylaşmadan önce düşünüp vazgeçiyor. Çünkü kimse artık şundan emin değil: Söylediğin bir sözün, yazdığın bir cümlenin, yaptığın bir eleştirinin yarın nasıl karşına çıkacağını bilmiyorsun. Sorun tam olarak burada başlıyor. Belirsizlik, korkunun en güçlü yakıtıdır.

Fikrini söylemenin risk haline geldiği bir yerde artık özgürlükten söz edilemez. Alican Uludağ’ın haberleri, İsmail Arı’nın ortaya çıkardıkları, Fatih Altaylı’nın yorumları… Bunlar artık sadece gazetecilik faaliyetleri değil, aynı zamanda görünmez sınırların sürekli yeniden çizildiği bir alanın göstergesi. Ne kadar konuşabilirsin, nerede durman gerekir sorusu herkesin zihninde. Ve o sınır, her geçen gün biraz daha daralıyor.

Gazeteciler yazdıkları için hedef oluyor, öğrenciler tutuklanıyor ya da okullarından uzaklaştırılıyor, yurttaşlar eleştirdikleri için kendilerini savunmak zorunda kalıyor. Bu normal bir tablo değildir. Bu, sistemin alarm verdiği noktadır. Çünkü ifade özgürlüğü bir lütuf değil, bir sistemin temelidir. O temel çatladığında geriye sadece görüntü kalır.

Siyasette de manzara farklı değil. Ekrem İmamoğlu hakkında açılan davalar, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne yönelik dosyalar ve CHP’li belediyeler etrafında yoğunlaşan soruşturmalar yapılan anketlerde de görüldüğü gibi hukuki süreçler olarak görülmüyor. Çünkü toplumun geniş bir kesimi şu gerçeği açıkça hissediyor: Hukuk herkese eşit uygulanmıyor. Aynı fiil, farklı kişilerde farklı sonuçlar doğuruyor. Aynı söz, birine serbestken diğerine suç olabiliyor.

Anayasa var ama uygulanmadığında sadece bir metne dönüşüyor. Hukuk var ama kimden yana olduğuna göre şekillendiğinde güven üretmiyor. İşte asıl kırılma burada başlıyor. Çünkü hukuk sadece karar vermek değildir; hukuk aynı zamanda güven üretmektir. Eğer insanlar adaletin tarafsızlığına olan inancını kaybederse geriye sadece güç kalır. Ve güç, denetlenmediğinde eleştiriyi değil itaati büyütür.

İktidar, doğası gereği genişlemek ister ve bu yüzden sınırlandırılmaya ihtiyaç duyar. O sınırın adı hukuktur. Ancak o sınır ortadan kalktığında ya da kişiye göre esnetildiğinde herkes kendini güvencesiz hisseder. Ve güvencesizlik insanı susturur. Artık kimseyi susturmaya bile gerek kalmaz; insanlar zaten susmayı öğrenir. İçselleştirilmiş bir sessizlik başlar. Görünmezdir ama son derece güçlüdür.

Türkiye’deki güvercinler neden mi kaçıyor? Çünkü öğrendiler. Çünkü deneyimlediler. Çünkü kalmanın riskli olduğunu gördüler. Toplumlar da böyle şekillenir. Eğer insanlar düşüncelerini ifade ettiklerinde neyle karşılaşacaklarını kestiremiyorsa, geri çekilmeyi seçer. Zamanla bu bir tercih olmaktan çıkar, refleks haline gelir.

İşte en tehlikeli nokta da budur. Çünkü korku normalleştiğinde özgürlük talebi de zayıflar. İnsanlar daha azını kabul etmeye başlar. “Haklıyım” demek yerine “başım ağrımasın” demeyi seçer. Bu da demokrasiyi içeriden çürütür. Seçimler yapılır, kurumlar var gibi görünür ama ruh kaybolur. Geriye sadece şekil kalır.

Oysa Almanya’daki güvercinler neden kaçmıyor? Çünkü korkuyla büyütülmemişler. Çünkü sistem öngörülebilir. Çünkü hukuk kişiye göre değişmiyor. Çünkü devlet sınırlarını biliyor. Güvenin olduğu yerde refleksler yumuşar, korkunun olduğu yerde ise herkes biraz güvercine dönüşür.

Bir adım sesiyle irkilen, bir bakışla tedirgin olan, henüz tehdit gelmeden kaçmaya hazır yaşayan insanlar…

Asıl mesele şu: Biz gerçekten böyle bir toplum olmak zorunda mıyız? Yoksa bize öğretilen bu korkuyu sorgulamanın zamanı çoktan geldi mi?

Çünkü bir ülkenin hikâyesi bazen sadece büyük meydanlarda değil, küçük reflekslerde yazılır.

Ve bugün o refleks: susmak, geri çekilmek ve görünmez olmaya çalışmak.

“En tehlikeli şey, insanların özgürlüğü kaybettiklerini fark etmemeleridir.”
George Orwell

Bu üç alanda yaşanan her gelişme, diğerlerini farklı düzey ve ölçülerde etkiliyor. Ancak PKK’nin silahsızlandırılması sürecinin temel motivasyonunun, Orta Doğu ülkelerindeki gelişmeler ve son yıllarda hız kazanan İsrail’in ABD destekli bölgesel siyasi dizayn girişimleri olduğu, Kürt silahlı çatışmasının tarafları tarafından sıkça dile getiriliyor.

Kürt sorununun çözümü bu çerçevede “iç cepheyi güçlendirme” parantezine alındığı için, yaklaşık 18 aydır dünyada eşi benzeri görülmeyen, Türkiye’ye özgü bir yöntemle yürütülüyor.

TBMM Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu Raporu’nun ardından sürecin yeni bir aşamaya geçtiği genel kabul görüyor. Bu yeni aşama, PKK’nin silahsızlandırılması çalışmalarının yasal ve hukuksal zemine kavuşturulması olarak tanımlanıyor.

Komisyon raporu, Kürt sorunu bağlamında silahlı siyasi çatışmanın çözümünü ve silahsız siyasi rekabetin demokratik, meşru zeminlerde yürütülmesini sağlayacak yasal ve anayasal değişiklikleri yürütmenin önüne bir görev olarak koyuyor. Rapor, silahlı çatışmanın kök nedenlerine odaklanılması gerektiğini özellikle vurguluyor. Bir anlamda, silahsızlanmaya odaklanılırken sorunun temel nedenlerinin göz ardı edilmemesi gerektiğini ifade ederek bir geçiş dönemi tanımlıyor.

Bu durum, Türkiye’nin önünde tarihsel bir fırsat kapısı bulunduğunu da hatırlatıyor. Ancak bunun için zamanın doğru değerlendirilmesi ve taraflar arasındaki güvensizliğin derinleşmesine izin verilmemesi gerekiyor.

Girişte belirtilen üç başlık ve silahlı çatışmanın yarattığı derin toplumsal izler ile bölgesel/küresel boyutları, bu süreçte daha dikkatli ve özenli olunmasını zorunlu kılıyor.

Böylesine bir süreçte 2026 Newroz sonrası yaşanan iki konuya dikkat çekmek gerekir. Newroz etkinliklerinin ardından İstanbul, Diyarbakır ve İzmir başta olmak üzere birçok kentte 200’den fazla kişinin gözaltına alındığı, İçişleri Bakanı tarafından “2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’na muhalefet ve propaganda faaliyetleri” gerekçesiyle duyuruldu. Gözaltına alınanların bir kısmı tutuklandı.

Aynı şekilde, Marmara Cezaevi’nde tutuklu bulunan hasta mahkûm Mehmet Edip Taşar, Sivri Devlet Hastanesi’nde hayatını kaybetti. Hasta tutuklular sorunu son 15 yıldır gündemden düşmemektedir. İktidar ve MHP yetkilileri bu sorunun çözülmesi gerektiğine dair birçok açıklama yapmıştır.

Silahların bırakılmasıyla demokratik ve meşru siyaset zeminlerinin güçleneceği yönündeki söylemlerle çelişen bu gelişmeler, kamuoyunda güven sorununu derinleştirmektedir. Bu tür uygulamalar iç cepheyi güçlendirmek yerine, demokrasi, hak ve hukuk alanında gerilemeye yol açmakta; siyasal değerlerin aşınmasına neden olmaktadır.

Aşılmayan güven sorunu,  yeni sürecin zamanla yarışı

Burada iki temel sorun ortaya çıkmaktadır. İlki, iktidarın Kürt sorununun bütüncül çözümünden uzak duran yaklaşımını sürdürmesidir. İkincisi ise silah bırakma kararı alınmış olmasına rağmen sürecin yalnızca fiilî adımlarla sınırlı tutulması ve bu yaklaşımın değişmeyeceğine dair bir tutum sergilenmesidir.

Bu durum, silahlı eylemsizlik hâlinin sürdürülmesi ile sınırlı bir süreç planlandığını düşündürmektedir.  Ancak siyasi güvensizliğin derin olduğu çatışma çözümü süreçlerinde bu tür bir durumun yaratacağı toplumsal ve siyasal riskler büyüktür.

Türkiye, PKK’nin 1999–2004 yılları arasındaki tek taraflı ateşkes döneminde benzer bir süreci yaşamıştır. Bu dönemde köy korucularının bir kısmının işlevsiz kalmasına rağmen silahlarını korumaları, kaçakçılık, gasp ve cinayet gibi suçlara yönelmelerine neden olmuştur. Bu örnek, silahlı eylemsizlik hâlinin uzun vadede sürdürülebilir olmadığını göstermektedir.

Özellikle sorunun kök nedenlerini ele almaktan kaçınan bir siyasal yaklaşımın hâkim olduğu koşullarda bu risk daha da büyümektedir.

Burada henüz geçiş dönemi adaleti gibi daha kapsamlı bir çerçeveden söz edilmiyor. Sadece silahsızlanma sürecinin sağlıklı ilerleyebilmesi için gerekli yasal düzenlemeler ve güven artırıcı idari uygulamaların gerekliliği vurgulanmaktadır.

Yasaların keyfî uygulandığı bir ortamda, Türkiye’ye özgü yöntemler ne olursa olsun, toplumsal olarak arzu edilen siyasal ve kültürel sonuçların ortaya çıkması mümkün değildir. Aksine, bu durum “güvensizlik çürümesi” olarak tanımlanabilecek yeni sosyal sorunlara yol açabilir.

Hafta başında yapılan iki siyasi açıklama bu riskleri yeniden hatırlatmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Nevruz etkinlikleriyle ilgili yaptığı açıklamada sert ifadeler kullanarak güvenlikçi yaklaşımın süreceğini vurgulamıştır. MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli ise sürecin aceleye getirilmemesi ve tartışmaların alevlendirilmemesi gerektiğini ifade etmiştir.

Her iki açıklama da sürecin mevcut siyasi çerçeve içinde, (kendi tanımlamalarıyla “Terörsüz Türkiye” ya da PKK’nin siyasi tasfiyesi) bölgesel gelişmelere endekslenmiş ve zamana yayılmış bir şekilde devam etmesi yönünde ısrarın sürdüğünü gösteriyor.

Bu yaklaşım, Kürt sorununun toplumsal ve siyasal boyutlarıyla yüzleşmekten uzak bir siyasete işaret etmektedir. Aynı zamanda silahsızlanma ve kök nedenlere inme meselesinin ertelenmesi riskini de barındırmaktadır.

Bundan 10 yıl önce 30 Ağustos 2016 sabahı 05:00'te polisler beni gözaltına almak için geldiğinde; o dönem Beyoğlu İlçe Başkanı olan Güney, eve gelmiş, aramalara eşlik etmiş ve polisler beni götürdüğünde ise isyan etmiş ve bu haksızlığı sosyal medyada paylaşmıştı.

O gözaltına alındığında ben aynı yerde oturmuyordum, o yüzden onun alınışına eşlik edemedim ama onunla ilgili pek çok şeyi insani ve vicdani sorumluluk gereği takip ediyorum.

Tutukluluğunun üzerinden geçen 8 ayın sonunda savcılık hakkında iddianame hazırladı.

İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı Örgütlü Suçlar Soruşturma Bürosu tarafından düzenlenen 2026/1281 numaralı iddianame ile İnan Güney, "suç işlemek amacıyla kurulan örgüte üye olmamakla birlikte yardım etme" ve "kamu kurum ve kuruluşlarının zararına dolandırıcılık" suçlamalarıyla yargılanmak üzere İBB Davası'na bakan İstanbul 40. Ağır Ceza Mahkemesi'ne İBB iddianamesi ile birleştirilme talebiyle sevk edildi.

Mahkeme Başkanı önceki günkü duruşmada Güney'le ilgili iddianamenin kabul edildiğini ama birleştirme talebi konusunda karar vermediğini açıkladı.

Husumetten delil üretmek mümkün mü?

53 sayfalık iddianameyi incelediğinizde, karşımızda suçlamalara ilişkin somut delillerden çok husumetli tanık ifadelerine dayanan ve birçok noktada kendi içinde çelişen bir dosya görüyoruz.

İddianameye daha yakından baktığımızda Güney'le ilgili suçlamaların dört kişinin beyanlarına dayandığını görüyoruz. Bunlar Alican Abacı, Mustafa Mutlu, Murat Kapki ve Durmuş Yıldırım.

Burada bir parantez açarak Murat Kapki'nin bundan önce verdiği ifadeleri geri çektiğini CHP lideri Özgür Özel'in açıkladığını hatırlatalım.

Yukarıda andığım dört ismin her birinin Güney'le bir husumet ilişkisi bulunuyor.

Mesela Alican Abacı. Beşiktaş Belediyesi'nde başkan yardımcısı olarak görev yapmış ve aynı soruşturma kapsamında tutuklanmış. Etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanan Abacı, adli kontrol şartıyla tahliye edilerek ev hapsine alınmış.

İkinci isim Mustafa Mutlu. Mutlu'yu bizzat Güney, Beyoğlu Belediyesi'nden uzaklaştırmış. Güney'in ifadesine göre Mutlu, belediyede hukuki danışman sıfatıyla bulunduğu yaklaşık iki aylık sürede, görev tanımının dışına çıkarak Aziz İhsan Aktaş'a iş bağlamaya çalışmış ve bu nedenle odasının kapısı çilingirle açtırılarak eşyaları toplanmış ve belediyeden uzaklaştırılmış biri. Belediyeden bu şekilde gönderilen bir kişinin, gönderen kişi hakkında husumet beslemesi şaşırtıcı değildir.

Verdiği etkin pişmanlık ifadelerini geri çekme dilekçesi veren Murat Kapki, Güney ile Alican Abacı aracılığıyla tanıştırılmış ve belediyeden reklam işleri talep etmiş bir iş insanı. Güney bu talebi reddetmiş. Onun Güney hakkında verdiği ifade ise Güney hakkındaki bilgilerinin büyük bölümünü "Hüseyin Köksal'dan duyduğunu" belirtiyor yani doğrudan tanıklık yok.

Maddi delil nerede?

İddianameyi okuduğumuzda gördüğümüz en çarpıcı eksiklik, Güney'e atfedilen suçlamalara ilişkin doğrudan bir mali delilin bulunmamasıdır. Banka hesabına yapılmış usulsüz bir transfer, ele geçirilmiş bir nakit para, gizli bir hesap ya da mal varlığındaki açıklanamayan bir artış hazırlanan iddianamede yer almıyor.

Peki delil olarak ne var iddianamede?

Savcılığın dayandığı en somut delil, HTS kayıtlarıdır. Güney ile Serkan Öztürk arasında 2019-2024 yılları arasında 111 adet telefon görüşmesi tespit edilmiş. Beş yıla yayılan 111 görüşme, yani ayda ortalama iki görüşme. Bu rakam, 25 yıllık arkadaşlık ilişkisi bulunan iki kişi için olağanüstü derecede düşük sayılabilir. Kaldı ki AYM kararlarında da, telefon görüşmesi yapmanın tek başına suç olmadığı tespit edilmiştir. Dahası iddianamede, bu görüşmelerin içeriğine dair herhangi bir tespit de bulunmuyor.

Nitekim, Serkan Öztürk verdiği ifadede Güney'i suçlamıyor.

Serkan Öztürk'ün ortağı olduğu 3K şirketinin "gayri resmi ortağı" olduğu iddiası yer alıyor. Ancak bu iddiayı desteklemesi gereken en önemli kaynak olan Serkan Öztürk'ün kendi ifadesinde bile bu ortaklığa dair net bir kabul bulunmuyor.

Rauf Cem Istıranca ifadesinde Serkan Öztürk'e komisyon ödediğini kabul ederken, açıkça "Serkan'ın benden almış olduğu bu komisyonları herhangi bir belediye yetkilisiyle paylaşıp paylaşmadığını bilmiyorum" demektedir. Yani komisyonun Güney'e ulaştığına dair somut bir bilgi, ifade veren kişi tarafından bile doğrulanamamaktadır.

Nitekim Öztürk de kendi ifadesinde Güney'e herhangi bir menfaat temin ettiğine dair bir beyanda bulunmuyor.

Durum böyleyken, savcılığın "gayri resmi ortaklık" tespitini neye dayandırdığı ciddi bir soru işaretidir.

Kendinden sonraki ihalelerden sorumlu tutulmak

Güney, Kasım 2023'te BELTAŞ'taki görevinden ayrılmış. İddianamede kendisine atfedilen reklam ihalesi usulsüzlüklerinin büyük bölümü ise 2024 yılının sonlarına ait görülüyor.

Bir kurumdan ayrılmış olan kişinin, ayrıldıktan bir yıl sonra o kurumun ihalelerine müdahale edebileceği iddiası hukuken kanıtlanmaya ihtiyaç duyulan, idari ve hukuki açıdan izah gerektiren bir noktadır.

Nitekim Güney, ifadesinde bu durumu açıkça ortaya koymuştur. Güney; "2024 senesindeki Beşiktaş Belediyesi tarafından yapılan ihalede bir yetkim olmamıştır." diyor.

Kamu yararına somut icraatlar yok sayılmış

Burada hukuki bir kuralı daha hatırlatalım. Savcılığın görevi dosya ile ilgili aleyhe deliller kadar lehe delilleri de toplayıp dosyaya eklemesidir.

Bu iddianamede bunu görmüyoruz. Güney'in BELTAŞ yönetim kurulu başkanlığı döneminde gerçekleştirdiği icraatlar, kamu zararı iddiasıyla doğrudan çelişmektedir.

Mesela Güney döneminde reklam panolarının mülkiyeti, daha önceki dönemlerde İlbak Grubu'na ait iken BELTAŞ A.Ş.'ye devredilmiştir. Bu, kamunun lehine gerçekleştirilmiş somut ve belgelenebilir bir kazanımdır.

Yine pandemi döneminde Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile belediyelere ve iştiraklerine reklam panolarından kira tahsil etmeme serbestisi tanınmışken, Güney İlbak Grubu'ndan kira bedellerini eksiksiz tahsil etmeye devam etmiştir. Eğer iddia edildiği gibi İlbaklarla gayri resmi bir menfaat ilişkisi bulunsaydı, bu kira bedellerinin tahsilinden vazgeçilmesi beklenirdi.

Üçüncü olarak, Güney görev döneminde BELTAŞ'ı vergi ve SGK borcu olmayan, 20 yılın sonunda kurumlar vergisi ödeyen, kâr eden bir kurum olarak teslim etmiştir. Bu, mali disiplin ve kamu yararı gözetildiğinin somut bir kanıtıdır.

Sonuç: Husumet delil olur mu?

Beyoğlu Belediye Başkanı İnan Güney hakkında hazırlanan iddianameye bir bütün olarak baktığımızda hakkındaki suçlamaların büyük ölçüde kendisiyle kişisel husumet taşıyan kişilerin ifadelerine dayandığı, doğrudan mali delillerin bulunmadığı, HTS kayıtlarının suç unsuru olmaktan çok normal sosyal ilişkilerin yansıması olduğu ve Güney'in kamu yararına gerçekleştirdiği somut icraatların göz ardı edildiği görülüyor.

Kuşkusuz son sözü yargı süreci söyleyecek. Ancak masumiyet karinesi ilkesi gereği, herkesin suçluluğu kesinleşmiş bir mahkumiyet kararıyla kanıtlanana kadar masum sayılması gerektiğini hatırlatmakta yarar var. Bu ilke, demokratik hukuk devletinin temel taşlarından biridir ve siyasi kimliğe bakılmaksızın herkes için geçerlidir.

Ve görünen o ki, bu iddianame ile savcılık İBB Dosyasını, ilk iddinamede olmayan belediye başkanları ile genişletmek istiyor.  Bunu yapmanın yolu ise içinde gerçekten "delil" olan iddianameler hazırlanmasıdır. Aksi halde delilsiz iddianameler, İBB Davasında gördüğümüz gibi ilk savunmada yerle bir oluyor.

Aslına bakılırsa bu tablo çok şaşırtıcı değil. Yaklaşık 2.500 yıllık bir geçmişi olmasına karşın, modern zamanlar haricinde demokrasilerin istisna teşkil ettikleri bir gerçek. Çağlar boyunca siyasi sistemler üzerine kafa yoran pek çok düşünür demokrasi fikrinden elbette haberdardı. Ancak avamı doğrudan ve aktif biçimde yönetime dahil etmenin arzu edilir olmadığında birleşiyorlardı. Modern çağlara kadar çoğu filozof, halkın oyuyla alınan kararların kargaşa ve kaosa yol açacağını, çoğunluğun tiranlığı ve popülist liderlerin yükselişi ile sonuçlanacağını düşünüyordu.

Demokratik rejimlerin tarihine baktığımızda gerçekten de istikrarlı örneklerin sınırlı sayıda olduğunu ve özel şartlar altında ortaya çıktığını görüyoruz. Halkın yönetime aktif biçimde katıldığı çoğu vaka, geçiş dönemlerinde karşılaşılan ve kurumsallaşamayan kısa süreli sosyal deneylerden ibaret kalmış. Buna karşılık asli unsur sayılan herkesin iktidardan pay talep edebildiği bir toplumsal yapı, ancak belirli bir yurttaş kipinin ortaya çıkabildiği durumlarda kurulabilmiş. Demokrasilerin devamlılığının anahtarı olarak görülebilecek bu yurttaşlık biçiminin anlaşılması, hem neden demokrasilerin bugün gerilemekte olduğunu anlamamıza yardım edebilir hem de söz konusu idealin geleceğine dair bize bir ipucu verebilir.

Doğrudan demokrasi idealinin arketipi sayılan İyon kent devletlerine ve antik Atina’ya baktığımızda, sözünü ettiğimiz yurttaş kipinin bu rejimlerin omurgasını oluşturduğunu görüyoruz. Sözünü ettiğimiz kent devletinde halkın yönetim süreçlerine doğrudan ve sürekli katılımı beklendiği için, rejimin parçası olmanın ilk ve en önemli şartı olarak eleutheria öne çıkıyor. Türkçeye özgürlük olarak çevrilen kavramın özünde, ‘zorunluluklardan azade olma’ fikri var. Bu anlamda eleutheria sahibi bir yurttaş, herhangi bir zorunluluğa tabi değil. Tüm eylem ve fikirleri tümüyle kendi iradesinin ürünü olduğu için, bunların sorumluluğunu da üstlenebilecek kapasitede.

Antik dünyanın doğrudan demokrasilerinde yurttaşların katılımı yalnızca halk meclisinde oy vermekten ibaret değil. Her birinin kendini geliştirmesi, hitabetten tarihe, ekonomiden bilim ve felsefeye değin bir dizi alanda bir minimum yetkinlik düzeyine ulaşması gerekli. Ayrıca fikirlerini oluşturmak için gerek agorada gerek başka mekanlarda süregiden kamusal tartışmalara katılmaları da arzu edilmekte. Tüm bunlar, ancak yeterince boş zamana sahip insanların gerçekleştirebilecekleri faaliyetler. İşte eleutheria kavramının ima ettiği anlamlardan birisi de bu: Antik demokrasilerin yurttaşları, aynı zamanda hayatlarını idame ettirebilmek için çalışmak zorunda olmayan kent sakinleri. Demokrasi için gereken alanı onlara açanlar ise köleler ve her daim evi çekip çevirmekten sorumlu kadınlardı. Onlar sayesinde özgürleşen yurttaşlar, nispeten uzun süreli bir katılımcı rejimi tesis edebiliyordu. Ancak bu rejimler bile uygulamada, kâğıt üzerinde olduğu kadar iyi işlemedi. Yasal olarak yurttaşlık hakkına sahip olan Atinalıların çoğunluğu arzu edilen düzeyde bir eleutheria sahibi olmadığı için siyasi katılım aslında sınırlı oluyor ve yurttaşlar arasında bir sınıfsal farklılık ortaya çıkıyordu. Buna karşılık modern öncesi cumhuriyetlerde ise, ya Venedik örneğinde olduğu gibi yurttaşlık çok dar bir çerçevede tutulduğu için ya da Roma örneğinde olduğu üzere yaygın yurttaşlık statüsüne refah da eşlik etmediği için, demokrasi pratikleri derinleşme imkânı bulamadı.

Bu tarihsel deneyimler, siyasi sistemlerin demokratik potansiyeli ile yurttaşların refahı arasında doğrudan bir ilişki olduğuna işaret ediyor. Yirminci yüzyıl liberalizmi sözünü ettiğimiz ilişkiyi, demokrasilerin beraberinde refah getirdiği fikri üzerinden okuyordu. Karşımızdaki Çin örneği, durumun her zaman böyle olmayabileceğine işaret ediyor. Belki de insanlığın uzun geçmişine baktığımızda, söz konusu korelasyonu tersten kurmak daha isabetli. Buna göre istikrarlı demokrasiler ancak müreffeh toplumlarda tesis edilebilecek rejimler. Buradan hareketle son çeyrek asırda gördüğümüz otoriter yükselişi de artan gelir dağılımı adaletsizliği ve refah üretiminin sınırlanması ile ilişkilendirmek yanlış olmaz.

Yine geçmişe dönecek olursak, demokratik yurttaşlık kipinin ikinci bir niteliği fiziki sınırların aşılabilirliği ile ilgili. Katılımcı rejimlerde bireyler kapalı siyasi sınırlar içerisine hapsolmuş değiller. Mevcut sistemi terk ederek farklı bir siyasi bedenin parçası olma ya da kendilerine yeni bir siyasi yapı kurma imkanları her daim mevcut. Bu da onlara, olası otoriterleşme eğilimleri karşısında güçlü bir pazarlık şansı sağlıyor. Örneğin doğrudan demokrasinin ilk örneklerinden olan İyon kent devletleri, nüfus yoğunluğunun hayli düşük olduğu ve kolonilerin hızla yaygınlaştığı bir dönemde karşımıza çıkıyor. Böyle bir çağda özgür yurttaşlar, kentlerindeki rejimlere boyun eğmek yerine pekâlâ Akdeniz’in farklı bir noktasında kendi kolonilerini kurmayı tercih edebiliyordu. Bu da siyasi iktidardan pay talep ederken ellerini güçlendirmekteydi. Avrupalıların Kuzey Amerika’da kurdukları ilk kolonilerde de benzer bir dinamiği görmekteyiz. Yeni kıtanın uçsuz bucaksız toprakları, yeni kurulan yerleşimlerin sınırlarının son derece esnek olması anlamına geliyordu. Kolonicilerin kendi konumlarını bir pazarlık konusu yapabilme imkânı, Amerikan taşrasında on dokuzuncu yüzyıl sonuna kadar yaşayacak bir katılımcı demokrasi nüvesinin de ortaya çıkmasını sağladı.

Bu örneklerden hareketle, günümüzde deneyimlediğimiz demokratik gerileme ile küresel çapta yükselen duvarlar arasında bir ilişki olduğunu söyleyebiliriz. Gerek ülkeler arasındaki sınırların sertleşmesi gerekse kentlerin site ve AVM duvarları, güvenlik kameraları ve kontrol noktaları ile çerçevelenmesi, dışarıda bırakılanlar bakımından elbette bir sınırlama anlamına geliyor. Ancak bu eğilimlerin pek de dikkat çekmeyen ikinci bir boyutu var: İçeri kabul edilenlere güvenlikli bir alan sunan duvarlar, aynı zamanda onları söz konusu alanlara hapsetmiş oluyor. Çerçevelenmiş konfordan dışarı çıkmayı göze alamayan yurttaşlar güvenlikçi zihniyete çok daha bağımlı oluyor, otoriterleşme eğilimlerine karşı pazarlık güçlerini yitiriyorlar. Küresel göçün sınırlandığı, fiziki ve hukuki engellerin sertleştiği ve ortak alanların giderek daraldığı bir dünyada pazarlık gücünün kaybı, siyasi elitler açısından otoriterleşmenin maliyetinin çok daha düşük olmasını sağlıyor.

Demokratik yurttaşlığın son bir boyutu da askeri teknoloji ile ilgili. Savaş meydanlarında dengenin piyadeden, bireysel niteliklerden ve yurttaş ordularından yana olduğu dönemler, katılımcı rejimlerin ortaya çıkması için çok daha müsait. Antik dünyadan Amerika kolonilerine ve modern cumhuriyetlerin doğuşuna değin pek çok örnekte aynı ortak temayı görmek mümkün. Demokratik yurttaşlık kipi bu anlamda özel bir askeri teknolojik dengeyi de gerektiriyor. Örneğin ağır süvarinin hâkim olduğu orta çağ meydan muharebeleri, süvari rolünü üstlenebilecek toprak sahibi sınıfların egemenliğini de pekiştiriyor. Aynı şekilde erken modern çağda piyadenin yeniden önem kazanması bu defa hem kent cumhuriyetlerinin siyasi tabanlarının genişlemesine hem de demokratikleşmeye dönük uzun vadeli bir toplumsal baskının doğmasına yol açıyor. Dolayısıyla teknolojik dengenin nitelikten çok nicelik lehine olmasının da siyasi rejimleri kapsayıcılığa teşvik etme konusunda bir etkisi olduğu ortada.

Ancak bundan iki asır önce Napolyon’un yurttaş ordularını ortaya çıkartan denge günümüzde tersine dönmüş durumda. Giderek daha az sayıda insan, geliştirilmesi uzmanlık isteyen ancak yıkıcılığı sürekli artan silahların, kitle denetim araçlarının ve karmaşık savunma sistemlerinin kontrolünü elde tutuyor. Güvenlik teknolojileri karmaşıklaştıkça sıradan insanın askerlikteki rolü geriliyor. Önümüzdeki on yıllar içerisinde yapay zekaya dayalı yeni savunma sistemlerinin artan kullanımı ile sözünü ettiğimiz eğilimin hız kazanacağı beklentisi yaygın. Bu da demokrasilerin tarih boyunca dayandığı temel bir dinamiğin ortadan kalkmak üzere olduğunun bir habercisi.

Tüm bunlardan hareketle mevcut otoriterleşme dalgasına baktığımızda, demokrasilerin geleceği konusunda iyimser olmak kolay değil. Zira demokratik yurttaşlık tipinin yeniden yükselmesini sağlayacak koşulların, burada saydığım üç nitelik bakımından da ortadan kalkmakta olduğu görülüyor. Öte yandan son dönemde şahit olduğumuz köklü ekonomik ve toplumsal dönüşümler yine de bir umut kaynağı olabilir. Çok kısa bir süre içerisinde gerek üretim biçimlerinde gerekse toplumsal yaşamımızda çok sayıda devrim niteliğinde dönüşüm yaşıyoruz. Tüm bunlar beraberinde, bilindik yurttaşlık idealinden farklı bir temelde yükselen, yepyeni bir demokrasi modelini getirebilir. Ancak yirmi birinci yüzyıl ve ötesinde demokrasi fikri üzerine düşünürken bakışımızı geçmişten çok geleceğe yöneltmek zorunda olduğumuz açık.

Bir toplumda, "Gazetecilik suç değildir" demek zorunda kalınması, o toplumun bir kesimi tarafından gazeteciliğin fiilen "suç" olarak algılandığını gösterir. Otoriter rejimler doğrudan gazeteciliği yasaklamak yerine onu dolaylı yollardan kriminalize eder. Bu kriminalizasyon sürecinde, eleştirel haberler "terör propagandası", devlet içi yolsuzlukları ortaya koyan araştırmalar "gizli bilgilerin ifşası" ya da muhalif yorumlar "toplumu kışkırtma" gibi suç kategorileri içine yerleştirilir ve ilgili haberleri yapan gazeteciler hemen ilk elden cezalandırılma yoluna gidilir. Gazetecilik burada meslek olmaktan çok, iktidarın tehdit algısına göre yeniden tanımlanan muhalif bir faaliyet alanına dönüşür. Dolayısıyla söz konusu slogan, yalnızca gazetecileri savunmaz; aynı zamanda "suç" kavramının keyfileşmesini de ifşa eder.

Bununla birlikte, otoriter rejimlerde hukukun işlevi, demokratik sistemlerde olduğu gibi iktidarı sınırlamak değil onu tahkim etmektir. Bu bağlamda, hukukun üstünlüğü ya da hukuk devleti anlamında kullanılan "Rule of law" ifadesi yerini, hukukun iktidarın bir enstrümanı haline geldiği yapıya bırakır. Bu dönüşüm de "Rule by law" kavramı ile ifade edilir. Yani hukuk vardır ancak vicdanlara ve kamuya seslenen bir adalet yoktur. Yargı mekanizmaları bağımsız değil aksine siyasal iktidarın uzantısıdır. Bu durumda gazetecilere yönelik davalar, hukuki süreçler olmaktan çok politik müdahalelere dönüşür. "Gazetecilik suç değildir" ifadesinin alt metni işte tam da burada açık bir şekilde görünür hale geliyor: Bu slogan, yalnızca gazetecilerin masumiyetini değil aynı zamanda hukukun kötüye kullanımını hedef alır. Başka bir deyişle, bu slogan savunma değil suçlama içerir.

Hakikâtin reddi ve cezalandırma 

Gazeteciliğin otoriter rejimler için tehdit oluşturmasının temel nedeni, onun hakikât üretimiyle olan ilişkisidir. Otoriter sistemler yalnızca iktidarı değil aynı zamanda gerçekliği de kontrol etmek ister. Bu noktada medya, sadece bir iletişim aracı değil bir hegemonya alanıdır aynı zamanda. Örneğin, gazetecileri sindirmek ya da özgürlüklerini ellerinden almak için sık sık başvurulan "halkı yanıltıcı bilgi yayma" suçu, bahse konu hegemonya çalışmasının nirengi noktalarından biri olarak öne çıkar. Tarihsel gerçekleri manipüle ederek kendi düşünce iklimlerine uygun "alternatif tarih" yaratmaya çalışmak, otoriter ideolojilerin en bilinen yöntemidir. Gerçeklik bükülür, toplumsal hafıza yeniden şekillendirilir ve geçmiş, iktidarın çıkarlarına göre yeniden kurgulanır. Propaganda mekanizmalarıyla çalışan bu sistemlerde, bilgi akışı merkezi bir otorite tarafından düzenlenir. Alternatif bilgi kaynakları ise sistem için potansiyel bir tehlike olarak görülür. Bağımsız gazetecilik, bu nedenle yalnızca eleştirel değil aynı zamanda varoluşsal bir tehdit olarak algılanır. Bu çerçevede "gazetecilik suç değildir" ifadesi, hakikât üzerindeki tekelleşmeye karşı bir meydan okumadır. Bu slogan, dolaylı olarak şu iddiayı taşır: Gerçeklik, iktidar gücünü elinde bulunduranların tekelinde değildir ve olmamalıdır.

Bunların yanı sıra, otoriter rejimlerin gazetecilere yönelik sert tutumu, çoğu zaman güçlerinden değil kendilerini zayıf hissetmelerinden kaynaklanır. Meşruiyetini toplumsal rızadan değil baskıdan alan sistemler, en küçük eleştiriyi dahi tehdit olarak algılar. Esasında, bu saldırgan tutum, iktidarın kendi kırılganlığını da ortaya koyar. Çünkü güçlü ve meşru bir yönetim, eleştiriye tolerans gösterebilir. Oysa otoriter sistemlerde gazetecilik faaliyetleri, "rejime karşı saldırı" olarak çerçevelenir ve ona göre uygulamalara tabi tutulur. Dolayısıyla "gazetecilik suç değildir" ifadesi, yalnızca bir hak talebi değil aynı zamanda bir meşruiyet sorgulamasıdır. Bu slogan, rejimin kendi güvensizliğini açığa çıkarır. 

Aslında diğer taraftan bu durumun gazeteciler açısından yarattığı sıkıntılar da var. Gazeteciler sürekli olarak soruşturmalar, gözaltılar, işten çıkarmalar, medya kuruluşlarının kapatılması gibi risklerle karşılaştığında, sansür dışsal bir zorlamadan çıkıp zihinsel bir filtreye dönüşebilir. Birçok meslektaşımın özellikle sosyal medya paylaşımlarında ya da yazılarında bu filtreye takıldığını biliyorum. Bu filtre çoğu zaman şöyle çalışıyor: "Bunu yazarsam ne olur" ya da "Bunu yazmasam daha iyi."  Ama her şekilde yazmayı tercih ediyoruz değil mi? Mesele, kamunun bilgi alma hakkı perspektifinde vicdan ve ahlâk muhasebesi çünkü. Gerçi belgelerle yazılan bir haberin dahi iktidarı elinde bulunduranların sözü karşısında kıymetinin olmadığı zamanlardan geçiliyor. 

Öte yandan, bu slogan aynı zamanda güçlü bir sembolik işleve sahiptir. Baskı altındaki toplumlarda dil, doğrudan siyasetin yerini alabilir. "Gazetecilik suç değildir" ifadesi, bu anlamda bir sivil direniş biçimi olarak ortaya çıkar. Dayanışma duygusunu güçlendirir ve baskı mekanizmalarını görünür kılar. Yani kolektif bilinç oluşturur. Bu yönüyle slogan, yalnızca bir ifade değil bir mobilizasyon aracıdır. "Gazetecilik suç değildir" ifadesi, yüzeyde bir meslek savunusu gibi görünse de derinlemesine incelendiğinde otoriter rejimlerin yapısal özelliklerini açığa çıkaran güçlü bir politik söylem olarak karşımıza çıkar. 

Sonuç olarak bu slogan, yalnızca gazeteciliği savunmaz. Aynı zamanda otoriterliğin doğasını ifşa eder. Bu nedenle "gazetecilik suç değildir" demek, aslında şu geniş iddiayı dile getirmektir: Sorun gazetecilerde değil hakikâtle sorunlu bir ilişki kuran iktidar biçimlerindedir. Bu nedenle bu slogan her fırsatta tekrarlanmalıdır. Gazetecilik suç değildir.

Şahan'dan önce uzun bir savunma yapan Ağaç A.Ş. Genel Müdürü Ali Sukas gibi, Şahan da kendisine yöneltilen suçlamaların tamamına tek tek yanıt verdi. Bugün çapraz sorgu ve avukat savunmalarıyla süreç devam edecek. Ama dünden bu yana kafama takılan soru şu: Bu savunmaları dinleyenler ne hissediyor?

Haklılığın Gücü

Şahan'ın savunması teknik bölümler kadar siyasi ve kişisel bölümler de içeriyordu. Tüm bu parçalar bir araya geldiğinde ortaya çıkan şey, hukuki bir savunma metninden fazlası: Bir belediye başkanının bu sürecin insani boyutuna dair tanıklığı.

Şahan'ın 5,5 yaşındaki kızından ayrılığını anlatması ve küçük kızın kapıya "Bu eve polisler giremez" yazısı asmasını aktarması, bu yaşın kavrayabileceği tek gerçeği gösteriyor: Devletle ilk temas, travma biçiminde yaşandı. Sadece bir babanın kızından ayrılması değil bu; küçük bir çocuğun devletle kurduğu ilişkinin başlangıç noktası.

Şahan İBB Davası'na Nasıl Girdi?

Bir adım geri gidelim. Şahan, 19 Mart 2025'te Kent Uzlaşısı soruşturması kapsamında gözaltına alındı ve 23 Mart'ta tutuklandı. Esenyurt Belediye Başkanı Ahmet Özer'in önce tahliye sonra beraat etmesi, o soruşturmada tutuklananlar için bir umut kapısı araladı. Ancak bu umut, Eylül 2025'te yeni bir soruşturmayla ortadan kalktı. Şahan, 12 Eylül 2025'te ikinci kez tutuklandı; bu kez İBB dosyasına eklenmişti.

Şubat 2026'daki tutukluluk incelemesinde Kent Uzlaşısı kapsamında tahliye edildi. Ama İBB davasına eklenmişti artık. Dün bu nedenle savunma yaptı.

Kısacası yedek bir tutuklamayla bu dosyaya dahil edildi. Şahan bunu dün kendi ağzıyla, belgeli biçimde ortaya koydu.

Peki Neden Bu Yedek Tutuklama?

Savunmayı okuyunca bu sorunun cevabı da netleşiyor. Şişli'deki büyük projeler: 72 katlı gökdelen planı, Nişantaşı koru alanı, Torunlar Center, Rotana, Medicana... Bu projelerin ortak özelliği şu: Bakanlığın parsel bazında plan tadilatlarıyla rant kapısı açılıyor, firmalar ilgili onayları belediyeden alamayınca Bakanlık devreye giriyor. Ve bu süreçte belediyenin yasal denetim kararları, iddianamede "icbar" suçu olarak karşımıza çıkıyor.

Kamuya ayrılan alanı firmanın özel otopark planına kaptırmamak, yangın güvenliği eksikliğini gidertmek, yapı kayıt belgesiyle hastaneye dönüşen binada teknik inceleme talep etmek... Bunlar suçmuş.

Nitekim Şahan’ın "Bugün müteahhitlerin istediğini yaptığım için değil, yapmadığım için tutukluyum." cümlesi kendine atfedilen “suçu” yeterince açıklıyor. 

Bugün Şişli Darülacaze Caddesi üzerindeki Şişli Belediyesi Başkanlığı binasının arkasında ve karşısında yükselen binalara bakın. 

Şahan'ın neden tutuklu olduğunu daha iyi anlarsınız... 

Şüpheliyi Kendi Masumiyetini Kanıtlamakla Yükümlü Tutmak

Şahan'ın savunmasında; "Önüme konan kağıtlar 'suçlusun' diyor. Dönüyorum, 'Neyle?' diyorum. 'Bilmiyorum, suçlusun, ispat et' diyor."

Oysa hukuk ilkeleri açıktır: müddei iddiasını ispatla mükelleftir” yani iddianın sahibi ispatla yükümlüdür. Bu kural Türkiye'de uzun süredir tersine çevrilmiş durumda. Tutuklu sanıklar, dar hücrelerinde masum olduklarını kanıtlamaya çalışıyor. Masumiyet karinesinin fiilen yok edilmesinin adıdır bu.

Şahan'dan sonra savunma yapacak olanlar da, somut delillerden çok etkin pişmanlıktan yararlananların, gizli tanıkların "duymuştum", "tahmin ediyorum", "öyle sanıyorum" türünden ifadelerine yanıt vermek zorunda kalacak.

Şahan'ın savunmasında örgüt suçlamasına verdiği yanıtı ayrıca yazmak bile istemiyorum; zira savunmasında kendi içindeki mantıksal gücü her şeyi söylüyor.

Şahan’dan sonra kendini savunacak olan isim Beylikdüzü Belediye Başkanı Mehmet Murat Çalık. Tutuklu kaldığı bir yıl içinde pek çok kez hayati tehlikeyi atlatan Çalık'tan, Şahan'ın çıtasını koruyacak güçlü bir savunma bekliyorum. Şahan'ın savunması bize; doğru yerde durmak, büyük müteahhide "hayır" demek bu ülkede suç karinesi sayılabiliyorsa, savunmanın tek gerçek silahı haklılığın belgesidir.

Silivri'de tam da bu belgeleniyor.

Yerinde kal, sessiz kal, küçük kal…

 Ben ise kaybolmak istemiyordum.”

 Iris Marion Young

Sanki dünyanın görünmez bir düzeni vardı ve bu düzen, bazılarına geniş alanlar açarken bazılarına dar koridorlar bırakıyordu. Kimlerin yüksek sesle konuşabileceğini, kimlerin rahatça yer kaplayabileceğini, kimlerin ise dikkat çekmeden var olmasının daha uygun olacağını belirleyen sessiz bir düzen.

Bu satırları yazmaya bir çocukluk fotoğrafı yüzünden karar verdim. Eski bir kutunun içinden çıktı. Sararmış kâğıtların arasında unutulmuş bir an gibi. Fotoğrafı elime aldım ve uzun süre baktım.

Bakışlarımdaki ürkekliği fark ettim önce.Bir çiçeğin arkasına saklanmıştım. Sanki o küçük çiçekle arama ince bir sınır çekmişim. Dünyayla arama konulmuş küçük ama gerekli bir perde gibi…

O fotoğrafta mutsuz bir çocuk gördüm.

Oysa çocukların mutsuz olmadığına inanmak isteriz.

Çocukluk, hafif bir zaman gibi anlatılır hep. Koşuların, oyunların, kahkahaların zamanı…

Ama çocuklar da mutsuz olur.

Taşıyabileceklerinden ağır düşüncelerle karşılaştıklarında.

Henüz anlamlandıramadıkları bir dünyanın ortasında kendilerini korumayı öğrenmeye çalıştıklarında…

Hatırlıyorum o günü.

23 Nisan’dı.

Okulun bahçesi kalabalıktı. Sesler birbirine karışıyor, bayraklar rüzgârda dalgalanıyor, öğretmenler çocukları sıralara dizmeye çalışıyordu. Çocuk Bayramı’nın o tanıdık neşesi vardı ortalıkta. Gösteri için bize kıyafetler verilmişti. Etek ve ceketten oluşan bir takım. Ceketin yakalarında güpür detaylar vardı. Şimdi

düşündüğümde ne kadar zarif ve güzel olduğunu fark ediyorum.

Ama o gün zihnim başka şeylerle meşguldü.

Eteğimin boyu çok mu kısaydı?

Altına giydiğim çorap yeterince kalın mıydı?

Babam kıyafeti beğenecek miydi?

Beğenmezse sahneye çıkmamı ister miydi?

Bir çocuğun zihni bazen böyle sorularla dolabilir. Yetişkinlerin dünyasında küçük görünen şeyler çocukların dünyasında büyür. Bir bakışın anlamı genişler, bir ihtimal ağırlaşır.

‘‘Sonunda bu savaştan yorulurum ve aynanın karşısına giderim. Elbise artık bedenimle değil benimle savaşmaya başlar. Varoluşumdaki gerilim biraz yumuşar ama tamamen özne olmaya doğru genişlemek yerine daha da nesneye dönüşürüm. Ne istediğimi bilirim ama oraya nasıl gideceğimi hala bilemem.’’

Iris Marion Young

Gösteri muhtemelen güzel geçmişti. Muhtemelen diyorum çünkü o güne dair hafızamda belirgin sahneler yok. Alkışların sesi, kalabalığın uğultusu,

öğretmenlerin yönlendirmeleri… Hepsi birbirine karışmış.

Ama fotoğraftaki yüz net.

O yüzün içindeki tedirginlik net.

O bakışta bir çocuk dünyayı dikkatle ölçüyor sanki. Ne kadar konuşabileceğini, ne kadar yer kaplayabileceğini, nerede durmasının daha güvenli olacağını anlamaya çalışıyor.

Çocuklar dünyanın görünmez kurallarını erken öğrenir.

Kimlerin yüksek sesle konuşabileceğini.

Kimlerin dikkat çekebileceğini.

Kimlerin ise biraz geri çekilmesinin daha güvenli olduğunu…

Belki de o yüzden çiçeğin arkasına saklandım.

O küçük çiçek, bir anlığına bana bir sığınak olmuştu.

Görünmeden var olabileceğim küçük bir alan.

Yıllar sonra o fotoğrafa baktığımda şunu fark ettim: görünmez olmak bazen bir tercihten çok bir korunma biçimidir.

İnsan incinmemek için küçülür. Daha az yer kaplar, daha az ses çıkarır. Böylece bakışların ağırlığından biraz uzak durabileceğini sanır.

Ama küçülmenin de bir hafızası vardır.

Bir kez öğrenildiğinde insanın içinde uzun süre kalır. Bir odaya girerken omuzlarını biraz geri çekmekte, bir fikir söylerken sesini biraz kısmakta, bir cümlenin sonunda tereddüt etmekte…

Sanki görünür olmak hâlâ küçük bir risk taşıyormuş gibi.

Üstelik bu yalnızca kişisel bir hikâye değildir.

Dünyanın birçok yerinde kadınlar erken yaşlardan itibaren bedenlerini küçültmeyi öğrenirler. Dizlerini birbirine yaklaştırmayı, seslerini alçaltmayı, kahkahalarını kısmayı…

Yer kaplamamayı…

Sanki dünya zaten doludur ve onlara düşen şey, mümkün olduğunca az yer işgal etmektir.

En göründüğünü sandığı yerlerde bile görünmez olduğunu fark ederler kadınlar çoğu zaman.

Kalabalıkların ortasında, bakışların içinde, sevildiklerini düşündükleri yerlerde…

Ve belki de insanı en çok sarsan şey budur: Görünmediğini sandığın bir yerde kaybolmaktan ziyade göründüğünü sandığın bir yerde silikleştiğini fark etmek.

Duygularının, düşüncelerinin kalıplaşan toplumsal normların içinde eridiğini hissetmek. Acılarının önemsenmesi gerektiği kadar önemsenmediğini görmek… Ne yapsan, ne etsen duyulmamak, görülmemek…

Oysa insan dünyaya görünmez olmak için gelmez.

Bir çocuk dünyaya merakla bakmak için gelir. Koşmak, bağırmak, sormak, dünyayı keşfetmek için…

Ama bazen dünya çocuklara önce sessiz olmayı öğretir.Yıllar sonra o fotoğrafa bakan ben ise artık başka bir şey görüyorum…

Sadece korkuyu değil.

Bir başlangıcı.

Çünkü şimdi biliyorum: O çocuk kaybolmamak için küçülmüştü.

Ama artık mesele kaybolmamak için küçülmek değil, var olabilmek için yeniden büyüyebilmektir.

Büyümek bazen ileri doğru atılan bir adım değildir. Bazen geriye dönüp bakmaktır. Unutulduğu sanılan bir bakışın içinde durmak, yıllar önce söylenmemiş bir cümlenin yankısını duymak…

Ve sonra yavaş yavaş kendine yeniden yer açmaktır.

Omuzlarını biraz daha geriye almak.

Sesini biraz daha özgür bırakmak.

Kendi varlığının ağırlığını taşımaktan korkmamayı öğrenmek.

Çünkü insan dünyada ancak yer kapladığı kadar vardır.

Ve bazen bir hayatın en sessiz devrimi, insanın kendine şu cümleyi kurmasıyla başlar:

Artık küçülmeyeceğim.

Yıllardır bilinçli biçimde kurulan bir algı var: “Din siyasete karışıyor.” Oysa bugün yaşanan bunun tam tersidir. Din siyasete değil, siyaset dine karışıyor. Ve bu durum, bir toplumun inancı açısından son derece kritik bir kırılmaya işaret ediyor. Çünkü din, siyasetin diline girdiği anda yalnızca bir inanç olmaktan çıkar; bir savunma aracına, bir propaganda malzemesine ve bir meşruiyet kalkanına dönüşür. Bu noktadan sonra artık korunmaz, kullanılır.

Son günlerde yeniden gündeme gelen laiklik tartışmaları da bu çerçevede okunmalı. Bu tartışma kendiliğinden ortaya çıkmış bir fikir ayrılığı değil; aksine bilinçli bir siyasi zemin kurma çabasıdır. Amaç, geçmişte defalarca kullanılan ve etkili olmuş bir korkuyu yeniden üretmektir: “CHP gelirse din elden gider.”

Bu söylemin çalışabilmesi için önce bir atmosfer yaratılır. Dinin kamusal alanda daha görünür hale getirilmesi, semboller üzerinden bir gerilim kurulması ve ardından bu gerilim üzerinden bir tehdit algısı üretilmesi… Böylece siyaset, kendisini bu tehdide karşı bir koruyucu olarak konumlandırabilir.

Nitekim son dönemde eğitim alanında atılan adımlar bu çerçevede değerlendirilebilir. Okullarda ilahilerin yaygınlaştırılması, Ramazan ayına ilişkin genelgeler ve dini içerikli etkinliklerin artırılması tek başına bakıldığında doğal görünebilir. Ancak birlikte ele alındığında, dinin kamusal alana daha fazla taşındığı ve bu görünürlük üzerinden siyasal bir anlam üretildiği açıkça görülür.

Ancak burada kritik bir sorun ortaya çıkıyor. Bu yöntem dini güçlendirmiyor; tam tersine onu sıradanlaştırıyor ve içini boşaltıyor.

Ağrı’da bir okulda ilahi söylenirken dans eden küçük bir çocuğun görüntülerinin kısa sürede dünya çapında yayılması, bu sürecin çarpıcı bir örneğiydi. Küçük bir çocuğun ilahi ile şarkı arasındaki farkı kavraması, bu farkın taşıdığı anlamı idrak etmesi zaten beklenemez. Asıl mesele de burada başlıyor.

Bu tür görüntülerin ortaya çıkması, tesadüfi değil; dinin bağlamından koparılarak kamusal gösterinin bir parçası haline getirilmesinin doğal sonucudur. Bu durum, bir yandan velilerin hassasiyetlerini harekete geçirerek politik bir tartışma zemini üretmeyi amaçlarken, diğer yandan o manevi değerin kendisini farkında olmadan sıradanlaştırır.

Nitekim mesele yalnızca o çocukla sınırlı kalmadı. Görüntüler yayıldıkça, yabancı sosyal medya kullanıcılarının ve içerik üreticilerinin aynı ilahi üzerine mizahi ve dans içerikleri üretmeye başladığı görüldü. Böylece dini bir içerik, çok kısa sürede küresel bir eğlence malzemesine dönüştü.

Bu görüntüye nasıl bakılırsa bakılsın, ortaya çıkan gerçek değişmiyor: Dini bir ritüel, bağlamından koparıldığında hızla bir sosyal medya içeriğine dönüşebiliyor.

Çünkü din, anlamını bağlamından alır. Sürekli görünür kılındığında değil, doğru zeminde yaşandığında derinleşir. Ancak onu kamusal bir gösterinin parçası haline getirdiğinizde, geriye yalnızca biçim kalır. Biçim ise çok hızlı bir şekilde sıradanlaşır ve zamanla anlamını kaybeder.

Siyaset dine sızdığında olan tam da budur. Din yalnızca kullanılmaz; aynı zamanda dönüştürülür. Siyasetin dili, dinin dilinin yerini almaya başlar ve bu süreçte dinin ruhu yavaş yavaş aşınır.

Üstelik bu aşınma yalnızca sembollerle sınırlı değildir. Ekonomiden eğitime, hukuktan toplumsal hayata kadar pek çok alanda dini referansların artması, dini doğrudan politik sonuçların parçası haline getirir. Böylece ortaya çıkan her başarısızlık, her kriz ve her çelişki, dinin de tartışılmasına yol açar.

Ekonomik kriz derinleştiğinde insanlar yalnızca politikaları sorgulamaz. Eğer bu politikalar dini referanslarla savunulmuşsa, sorgulama doğrudan dine yönelir. Aynı şekilde adalet duygusu zedelendiğinde ya da eşitsizlikler arttığında, yoğun dini söylem bu sorunları örtmek yerine daha görünür hale getirir.

Bu durum kaçınılmaz olarak şu soruyu doğurur: “Bu kadar dini vurguya rağmen neden sonuç böyle?” İşte bu soru, dinin kendisine yönelen bir güvensizliğin başlangıcıdır.

Nitekim veriler de bu dönüşümü destekliyor. Türkiye’de kendini “dindar” olarak tanımlayanların oranı düşerken, “inançlı ama dindar değilim” diyenlerin oranı artıyor. Bu, insanların inancı terk ettiğini değil; dinin temsil edilme biçimine mesafe koyduğunu gösteriyor.

İktidarın burada görmediği gerçek tam da budur. Dini güçlendirdiğini zannederken aslında zayıflatıyor. Çünkü din, iktidarın yanında durdukça güç kazanmaz; aksine iktidarın hatalarıyla birlikte yıpranır. Siyasetin değişken doğası ile dinin tutarlılık gerektiren yapısı yan yana geldiğinde ortaya çıkan şey kaçınılmaz olarak bir aşınmadır.

Buna rağmen aynı söylem tekrar edilir: “Dine zarar veriyorsunuz.”

Oysa gerçek çok daha açıktır. Dine zarar veren, onu eleştirenler değil; onu siyasetin en sert alanına taşıyanlardır. Onu bir inanç olmaktan çıkarıp bir propaganda aracına dönüştürenlerdir. Kendi hatalarının yükünü dine yükleyenlerdir.

Gerçek şu ki din siyasete karışmıyor; siyaset dine karışıyor. Ve bu karışma devam ettikçe kaybeden yalnızca siyaset olmayacak. Toplumun inancı, ortak değerleri ve en derin bağları da bu süreçte aşınacak.

İnancı korumak istiyorsak, önce onu kullananlardan korumak zorundayız. Çünkü din, ancak özgür kaldığında güçlüdür.

Bugün Orta Doğu’da yaşanan şey bir cephe savaşı değil. Bu, aynı anda birçok alanda yürüyen çok katmanlı bir mücadele. Hava sahasında, deniz yollarında, enerji hatlarında, finans sistemlerinde ve diplomatik masalarda aynı anda hissedilen bir çatışma. Bu nedenle savaş artık sadece tankların ilerlediği, askerlerin karşı karşıya geldiği bir alan değil; ekonominin, psikolojinin ve gündelik hayatın içine sızan bir gerçeklik.

İran’ın attığı bir füze yalnızca askeri bir hedefi vurmaz. O füzenin yarattığı etki, küresel enerji piyasalarında dalgalanma olarak kendini gösterir. İsrail’in yaptığı bir operasyon yalnızca bir bölgeyi etkilemez; o operasyonun yankısı Avrupa’da doğalgaz fiyatlarına, Asya’da tedarik zincirlerine, Türkiye’de ise doğrudan enflasyona yansır. Bu nedenle artık savaşın coğrafyası ile etkisinin coğrafyası birbirinden tamamen kopmuştur.

Hürmüz Boğazı bu kırılmanın en kritik noktalarından biridir. Dünya petrolünün önemli bir kısmı bu dar geçitten geçer. Bu hattaki en küçük bir tehdit bile yalnızca bölge ülkelerini değil, küresel ekonomiyi sarsma potansiyeline sahiptir. Bu yüzden İran–İsrail gerilimi, aslında petrol fiyatları üzerinden dünyanın geri kalanını da doğrudan ilgilendirir. Savaşın etkisi artık sınırda değil; pompada, faturada, mutfakta hissedilir.

Bu durum modern savaşın doğasının kökten değiştiğini gösteriyor. Artık savaş, sadece fiziksel bir çatışma değil; ekonomik baskı, enerji manipülasyonu ve psikolojik üstünlük mücadelesiyle birlikte yürütülen bir süreç. Bu nedenle savaşın kazananı ve kaybedeni de klasik anlamda belirlenemez hâle geliyor. Çünkü cephede kazanan bir taraf, ekonomide kaybedebilir. Ya da tam tersi.

En kritik mesele ise kontrol kaybı riski. Bu tür çatışmaların en tehlikeli yanı başlangıcı değil, yayılma ihtimalidir. İran ve İsrail arasındaki her hamle, artık sadece iki ülkeyi değil; ABD’yi, Körfez ülkelerini ve diğer bölgesel aktörleri doğrudan etkiliyor. Böyle bir ortamda tek bir yanlış hesaplama, domino etkisi yaratabilir.

Bir füzenin yanlış hedefe düşmesi, bir saldırının beklenenden büyük sonuç doğurması ya da bir misillemenin dozunun artması… Bunların her biri zincirleme bir kriz yaratabilir. Ve bu zincir, bir noktadan sonra kontrol edilemez hâle gelebilir. Modern savaşın en büyük tehlikesi de budur: Başlatmak kolay, durdurmak zor.

Tarih boyunca birçok savaş bu şekilde büyümüştür. Başlangıçta sınırlı görülen çatışmalar, zamanla geniş cephelere dönüşmüş ve kontrol edilemeyen sonuçlar doğurmuştur. Bugün yaşanan gerilimde de benzer bir risk açıkça görülüyor. Taraflar geri adım atmaktan çok, karşı tarafı dengelemeye odaklanmış durumda. Bu da gerilimi sürekli yukarı taşıyan bir mekanizma yaratıyor.

Ancak bu savaşın en dikkat çekici boyutu, gündelik hayatla kurduğu doğrudan bağlantıdır. Artık savaş yalnızca uzak bir coğrafyada yaşanan bir olay değil. İnsanlar bunu markette, akaryakıt istasyonunda, faturalarında hissediyor. Bu da savaşın soyut bir kavram olmaktan çıkıp somut bir gerçekliğe dönüşmesine neden oluyor.

Bir diğer tehlike ise bu durumun normalleşmesi. Sürekli kriz yaşayan bölgelerde gerilim zamanla alışılmış bir hâl alır. Füze saldırıları sıradanlaşır, savaş haberleri gündemin olağan parçası olur. Bu normalleşme, en tehlikeli eşiktir. Çünkü insanlar riskin büyüklüğünü hissetmemeye başlar. Oysa gerçek tam tersidir: Risk büyüdükçe duyarsızlık artar.

Uluslararası sistemin bu noktadaki tavrı da dikkat çekicidir. Çoğu zaman krizlere verilen tepki “endişe” açıklamalarıyla sınırlı kalır. Diplomasi geri planda kalırken, askeri seçenekler daha görünür hâle gelir. Bu da çözüm ihtimalini zayıflatır. Çünkü savaş başladıktan sonra diplomasi her zaman daha zor işler.

Bugün Orta Doğu’da yaşananlar aslında daha büyük bir dönüşümün parçasıdır. Güç dengeleri değişiyor. Yeni ittifaklar kuruluyor, eski dengeler sarsılıyor. Bu süreçte çatışma, bir araç olarak daha sık kullanılıyor. Bu da dünyayı daha kırılgan ve daha öngörülemez bir hâle getiriyor.

Türkiye gibi ülkeler için bu durum daha da kritik. Çünkü coğrafi yakınlık, ekonomik bağımlılık ve bölgesel ilişkiler bu tür krizlerin etkisini daha hızlı ve daha sert hissettirir. Enerji fiyatlarındaki artış, doğrudan enflasyona yansır. Ticaret yollarındaki risk, ekonomik dengeleri etkiler. Bu nedenle bu savaş yalnızca uzakta yaşanan bir kriz değildir; içerde hissedilen bir baskıdır.

Sonuç olarak artık çok net bir gerçeklik var: Savaş artık sınır tanımıyor. Coğrafi olarak belirli bir bölgede başlasa bile etkileri tüm dünyaya yayılıyor. Bu da bizi yeni bir çağın eşiğine getiriyor. Bu çağda savaş yalnızca cephede değil; ekonomide, psikolojide ve günlük hayatın içinde yaşanıyor.

Ve bu yeni gerçeklikte asıl soru şudur:

Bu kadar genişleyen, bu kadar yayılan ve bu kadar karmaşık hâle gelen bir savaşı gerçekten kontrol etmek mümkün mü?

Seneca, Neron’un gölgesinde sürgünle ölüm arasında raks ederken der ki: “İktidarı elinde tutan kişi, her şeyden önce kendisine egemen olmalıdır.” Ne naif bir romantizm, değil mi? Bugün mülkün temeli sayılan adaletin, bir mülkiyet kavgasına dönüştüğünü öngörebilir miydi acaba? Bugünün muktedirleri kendilerine egemen olmak yerine hukuku bir oyun hamuru gibi yoğurup gerçeklerin boğazına dolamayı çok daha pratik buluyor. Hayranı olduğum Heine’nin o keskin, alaycı ve romantik melankolisiyle bakarsak: memleketin düşünce iklimi çiçek açması beklenen bir bahçeden ziyade, üzerinden panzerlerin geçtiği bir kuraklığa benziyor.

İsmail Arı’nın, Alican Uludağ’ın adliye ile bu kadar haşır neşir oluşu, mesleki bir rutin değil. Hakikatin prangalanmak istendiği devasa ve absürt bir tiyatronun garip bir tezahürü. Lucilius’a yazılan o bilgece satırlar, işte tam da bu koridorlarda ete kemiğe bürünüyor.

Seneca mektuplarında der ki: “Göster bana köle olmayanı. Biri şehvetin kölesidir, öteki açgözlülüğün, beriki siyasal ihtirasın; herkes de umudun, korkunun kölesi!” Bugünün Neron’ları ise bu kölelik zincirine bir halka daha ekliyor: Zihni özgür olanı, bedenini bir hücreye kapatarak terbiye edebileceklerini sanan o meşhur “saray aklı”…

Gazeteci, iktidarın önüne tutulan o cilalı aynayı kıran kişidir. O aynada görülen çirkinlik, aynanın kabahati de değildir halbuki. Ama bizde adalet, gerçeği fısıldayana sıkılmış bir yumruk gibi iniyor. Alican Uludağ’ın dosyalar arasındaki o iğneyle kuyu kazan titizliği ya da İsmail Arı’nın kamu malı yağmasına tuttuğu o parlak projeksiyon, aslında Seneca’nın erdem tanımına tam oturur. Erdem, konforlu bir koltukta oturup yasaları ezberlemek değil; o yasaların çiğnendiği eşikte sesini yükseltmektir. Fakat ne acı ki, günümüzün Neron’ları bu sesi susturmak için hukuku bir kılıç gibi kullanıyor. İsmail Arı’nın Menzil’in Kasası’nda ortaya koyduğu o milyarlarca liralık sermayeyi yöneten tarikat-cemaat-vakıf karanlığı, kamu ihalelerindeki usulsüzlükler, devlet içindeki örgütlenme ağları… Tam da bu yüzden hedef alındı. BirGün’ün ifadesiyle: “İsmail yolsuzluk dosyası haberi yapmasın, depremde yakınlarını kaybedenlerin yaşadığı haksızlığı görmezden gelsin, kamu kaynaklarıyla semiren tarikat-cemaat-vakıf karanlığını yazmasın isteniyor.” İsmail Arı, kitabı yayımlandıktan sonra “haftada iki, üç gün adliyelere, karakollara gitmeye başladım” diyor.

Cemaat mensupları tarafından defalarca tehdit edildi, şikâyetleri sonuçsuz kaldı!

Heine, Almanya: Bir Kış Masalı’nda sürgünün acısını ve ülkesindeki düşünce karanlığını o zehirli ama zarif ironisiyle nasıl harmanladıysa, biz de bugün aynı uzun ve bitmek bilmeyen kışın tam göbeğindeyiz. Hukuk, bir toplumu bir arada tutan toplumsal sözleşmeden çıkıp iktidarın sopasına dönüştüğünde, orada artık hukuk değil, “hukuksuzluğun mimarisi” inşa ediliyor demektir. Gazetecinin bir ihale usulsüzlüğünü ya da bir vakıf karanlığını yazması, aslında bu toplumun ortak geleceğine sahip çıkmasıdır. Ancak iktidar, bu “sahip çıkma” eylemini bir “varoluşsal tehdit” olarak kodluyor.

Seneca’nın Lucilius’a yazdığı bir mektupta Hecaton’dan aktardığı sözü hatırlayın: “Bir şey ummaz olursan, korkmaz da olursun.” Bugünün gazetecileri ne umuyor ne korkuyor. Umut etmeyi bıraktılar çünkü adaletin bir umut olmaktan çıktığını gördüler; korkmayı da bıraktılar çünkü korkulacak ne kaldıysa başlarına geldi.(Bu durum bizler için de geçerli!) İsmail Arı bayram günü aile ziyaretinde olduğu evden alınıp 450 kilometre öteye, Ankara’ya götürüldü. Dosyasına yeni tweet’ler ekleniyor, eski videolar konuyor. Arı’nın kendi sözüyle: “Sanıyorum ki tutuklanmam için dosya şişirilmek isteniyor. Zaten son bir yıldır beni tutuklamak için bahane arıyorlardı.”

(Bu yazıyı yazarken Sayın Arı gözaltındaydı. Teslim etmeden önce tutuklandığı haberini aldık maalesef.)

Sokrates’ten bu yana “şehir kışkırtıcıları” (yani soru soran, hesap soranlar) hep baldıran zehrine layık görülmüştür. Oysa o zehir, toplumun uykusundan uyanması için gereken tek panzehirdir. Seneca’nın kendi damarlarını kesmek zorunda kaldığı o karanlık Roma akşamı ile bugün sadece bir haber yaptı diye şafak vakti kapısı koçbaşıyla çalınan gazetecinin kaderi, aynı hüzünlü dizede buluşuyor.

Toplumun geniş bir kesimi, bu sistematik baskıyı bir “izleyici” soğukkanlılığıyla seyrediyor. İşte asıl sosyolojik yıkım burada başlıyor. Seneca, “Kötülüğe engel olmayan, ona ortak olur,” der. Gazeteciler cezaevlerine gönderilirken, dosyalarına “devlet sırrı” kılıfıyla gizlilik kararları getirilirken ya da dijital meydanlarda linç edilirken takınılan o kitlesel suskunluk, aslında hukuksuzluğun en büyük yakıtı.

Hukuksuzluk bir kez normalleştiğinde, artık hiç kimse o fildişi kulelerinde güvende değildir. İktidar, gerçek gazetecilere vurduğu her darbeyle aslında topluma şu mesajı zerk ediyor: “Düşünme, sadece biat et.”

Heine’nin uyarısı hâlâ tazedir: “Kitapların yakıldığı yerde, sonunda insanlar da yakılır.” Bugün kalemlerin kırılmaya çalışılması, yarın tüm bir toplumsal vicdanın küle dönmesi demek.

“Gazetecilere dokunulmayacak!!!” denilerek çıkarılan Dezenformasyon Yasası, bir kez daha mesleğin kendisini hedef aldı. Haber, yeniden suç sayıldı; haberci yeniden suçlu ilan edildi. Sonda söylenecek şeyi başta söyleyelim: Gazetecilik suç değildir.

Kapanan kapılar, takılan kelepçeler, örülen duvarlar… Bunların hiçbiri gerçeğin üzerini örtmeye yetmez. Seneca’nın binlerce yıl öteden gelen vakur sesi, bugünün muktedirlerinin gürültülü ama içi boş fermanlarını elbet bastıracaktır. Seneca ne demişti: “Cesur insan özgürdür.”

İsmail Arı’ların, Alican Uludağ’ların ve isimsiz nice kalem işçisinin mürekkebi, iktidarın o geçici ve yapay parıltısını söndürecek kadar karadır. Hukuksuzluk üzerine inşa edilen her kule, kumdan kaleler gibidir; ilk hakikat dalgasında yıkılmaya mahkûmdur. Bizler, o karanlık ve dar koridorlarda ıslık çalmaya devam edenleriz. Çünkü biliyoruz ki bir ülkede gazeteciler özgür değilse, o ülkenin soluduğu hava sadece zehirden ibarettir.

Şimdi o ağır, tozlu paltonuzu giyip adaletin kilitli kapısı önünde boşuna beklemeyin. O kapı artık sadece bir duvardır. Ve duvarlar yumruklanmak için değil, üzerinden aşılmak içindir!

Bitirirken;Heinrich Heine, Paris’te sürgünde, Almanya’yı düşünürken şairin en büyük lanetinin “anlayan suskunlar” olduğunu söylemişti. Siz anladınız mı?

Bu kapsamda TBMM’nin bayram sonrası mesaisinin en önde gelen konularından birinin, Meclis Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun hazırladığı rapor olması bekleniyor.

Raporun Meclis’e iletilmesini taraflar, sürecin yeni bir aşamaya geçilmesi olarak tanımladı. Ancak tarafların yeni aşamaya dair yol haritası ve içeriği konusunda tam ve net bir mutabakatın olduğunu söyleyebilmek mümkün değil.

PKK’nin 12 Mayıs’ta fesih kararı alması, 11 Temmuz’da sembolik silah yakma töreni düzenlemesi ve 17 Kasım’da Zap ve çatışma riski yüksek bölgelerden çekilme kararını duyurmasının ardından, gereklilik olarak beliren hiçbir konuda iktidar cephesinde bir adım atılmadı. Rasyonel bir süreç yönetimi oluşmadı.

Artık PKK’nin feshedildiğinin ilan edildiği 2025 yılı Mayıs ayından bu yana gündemde olan “yasal düzenleme ihtiyacı” nın ne olduğu konusunda  netleşme zorunluluk hâline gelmiştir.

Karşılıklı güvenin olmadığı süreçlerin doğası, fiilî adımlar ile hukuki güvencelerin eş zamanlı ilerlemesini zorunlu kılar. Ancak Türkiye’de süreç 18 aydır büyük ölçüde tek taraflı yürüyor. İktidar her şeyi ağırdan alıyor ve fazla garantici bir süreç yönetmek istiyor. Bu ise çatışma çözümünün doğasına aykırıdır.

Bu konudaki gecikme, ABD ve İsrail’in başlattığı ve üç haftası geride kalan, ne zaman biteceği kestirilemeyen İran savaşı nedeniyle ciddi bir risk oluşturmaya başlamıştır. Bu gerçeği daha fazla ötelemek mümkün değildir. Bu konuda daha fazla gecikmek, süreç başladıktan sonra yapılabilecek en stratejik hata olacaktır.

Demokratik entegrasyon yasalarının hazırlanmasını yalnızca yasal-teknik bir gereklilik olarak değerlendirmek eksik bir yaklaşımdır. Bu mesele aynı zamanda sürecin toplumsal meşruiyet zemini, sürdürülebilirliği ve rotasını belirleyecek temel bir sorundur.

İran savaşının gidişatına paralel olarak, PKK’nin silahsızlandırılması süreci de son bir aydır birçok kesimde soru işaretlerine ve tedirginliğe yol açmıştır.

Newroz Mesajlarının Anlatı

PKK lideri Abdullah Öcalan’ın ve diğer siyasi liderlerin Diyarbakır Newroz etkinliğine gönderdikleri mesajlar ve yapılan konuşmalar bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Kürt aktörlerin mesaj ve konuşmalarında, yıl başında Halep kuşatması sonrasında gelişen dayanışma, sahiplenme ve direnişin farklı bir versiyonu dikkat çekmektedir. İstisnasız biçimde, konuşmacıların ve mesaj gönderenlerin Kürtler arası dayanışma ve iş birliğine daha önce görülmemiş düzeyde vurgu yaptığı görülmektedir.

Bu durum, yeni sürecin ve İran savaşının yarattığı gerilimler bağlamında kalıcı bir dönüşüme işaret etmekte; önceki dönemlerden farklı bir sürecin başladığını göstermektedir.

Abdullah Öcalan’ın mesajının, 18 aylık sürecin Kürtlerde yarattığı temkinli ruh hâlini gidermeye, iç tahkimatı sağlamaya ve PKK’nin feshi meselesinin oturduğu siyasal zemini anlatmaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Kürt siyasal mücadele tarihinde 2026 Newroz’unun bir milat olarak ele alınması gerektiğini güçlü biçimde ifade etmektedir. Bu yönüyle mesaj, daha çok Kürtlere yönelik bir “ev ödevi” niteliği taşımaktadır.

Bununla birlikte, sürecin “Bu coğrafyadaki halkların özgürce bir arada yaşamasının yolu aralanmıştır” gibi belirsiz ifadelerle, sürecin bugüne kadar tek taraflı ve demokratikleşme perspektifinden uzak değerlendirmelerle ve “yapay teneffüsle” ayakta tutulmaya devam ediyor olması da dikkat çekmektedir.

Bütüncül Yaklaşım Eksikliği

Newroz mitinglerinde yapılan konuşmaların ortak paydasını ise entegrasyon yasalarının çıkarılması, Abdullah Öcalan’ın statüsünün belirlenmesi, cezaevi koşullarının iyileştirilmesi ve sürecin sağlıklı yürütülmesini sağlayacak koşulların oluşturulması oluşturmuştur.

İran savaşı ve bölgesel gerilimler görece geri planda kalırken, Türkiye’nin iç sorunlarının (Ekrem İmamoğlu ve CHP’li belediyelere yönelik siyasi operasyonlar gibi) güçlü biçimde gündeme taşınması dikkat çekicidir.

Sürecin gidişatının bu iki başlıktan bağımsız olarak sağlıklı şekilde yürütülemeyeceği açıktır. Atılan sloganlar, taşınan pankartlardan anlaşıldığı gibi mitinglere katılan kitlelerle   kürsüdeki konuşmalar arasındaki düşünsel ve duygusal makasın bariz bir açık olması da bunu göstermektedir.

Öcalan’ın statüsüne ilişkin düzenlemeler ve sınırlı entegrasyon yasaları ile bazı idari adımların, toplumsal zemini güçlendirmekten uzak bir yaklaşım olarak kalması durumunda, çatışma çözümü arayışının doğası gereği ortaya çıkan riskleri bertaraf etmede yetersiz kalacağı açıktır.

Bu bağlamda bütüncül bir yaklaşımdan uzak değerlendirmeler, sürecin toplumsallaşmasını zorlaştırmakta; aynı zamanda iktidarın iç siyasi ajandası nedeniyle riskleri artırmaktadır. Bu yaklaşım, sürecin kendi doğal seyrinde ilerlemesini engelleyebileceği gibi, Öcalan’ın mesajında da merkezî yer tutan 2026 Newroz’unun Kürt siyasi tarihinde bir milat olmasını da zorlaştıracaktır. Aksine mevcut otoriter yönetimi daha da güçlendirecektir.

Bu nedenle önümüzdeki ilkbahar aylarında TBMM’nin Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun hazırladığı raporun özellikle 6. ve 7. maddelerinde yer alan önerilerin, demokratik ve katılımcı güçlü bir siyasal mutabakatla hızla netleştirilmesi, “tarihî fırsatın” kaçırılmaması açısından hayati önemdedir.

Bu tespit, özellikle demokrasiyi büyük ölçüde sandığa indirgemiş toplumlar için son derece çarpıcı. Zira demokrasi yalnızca seçimlerden ibaret görüldüğünde, onun asıl işlevi—iktidarın sınırlandırılması—çoğu zaman gözden kaçıyor.

Peki “kötülerin iktidarını sınırlamak” ne demek? Daha da önemlisi, kimdir bu “kötüler”, kimdir “iyiler”? “İyi” ve “Kötü” ahlaki terimler olmakla birlikte siyasal çerçevede bir karşılık ararsak onlara “avantajlılar” ve “dezavantajlılar” dememiz mümkün.

Kapitalist sistem içinde devlet aygıtı üzerinde etkili olan elitler, çoğu zaman kendi aralarında kurdukları açık ya da örtük ilişkilerle iktidarlarını sürdürürler. Seçim süreçleri de bu ilişkiler ağının dışında değildir. İktidarın el değiştirmesini zorlaştıracak düzenlemeler, ittifaklar ve çıkar birliktelikleri, sistemin doğal bir parçası haline gelir. Sanırım bu aktörleri bu nedenle “kötü” yani “avantajlılar” olarak tanımlamak mümkün.

Öte yandan, mevcut sorunların çözülmediğini görerek daha iyi bir gelecek umudunu seçimlere bağlayan ve değişimi sandık yoluyla gerçekleştirmek isteyen kesimleri de “iyi” ya da “dezavantajlılar” olarak nitelemek mümkün.

Bütün toplumlarda bir yanda iktidarını korumak için demokrasiyi sınırlama eğiliminde olanlar vardır ki bunlar iktidardan beslenen avantajlı dediğim kesimlerdir. Diğer yanda da daha iyi yaşam koşulları için demokrasinin genişlemesini talep edenler vardır ki bunlar da dezavantajlı dediğim kesimlerdir. Bu farklı amaçlar bir gerilim üretirler ve bu gerilim demokrasinin kendi içindeki temel çelişkilerden biridir. Tıpkı kapitalist sistemde olduğu gibi, demokrasi de çözümü kolay olmayan bir denge üzerinde varlığını sürdürür.

Bugün ülkede yaşadığımız siyasal tablo da bu yapısal gerilimin bir yansımasıdır. Yirmi yılı aşkın süredir iktidarda olan bir yönetici elitin yıprandığı artık açık biçimde görülüyor. Son dönemde kamuoyuna yansıyan bazı açıklamalar ve özellikle kritik sorular karşısında verilen yetersiz yanıtlar, bence bu yıpranmanın somut göstergeleri.

Uzun süreli iktidarda olan kadrolar yalnızca politik gücü değil, aynı zamanda geniş bir çıkar ilişkileri ağını da üretirler. Bu ağ içinde oluşan düzenekler—kimi zaman açık, kimi zaman örtük—iktidarın nimetlerinden yararlanmayı amaçlar. Ancak bu ilişkilerin nasıl kurulduğunu ve kimler tarafından sürdürüldüğünü ortaya koymak, yine bu yapının kendisi tarafından zorlaştırılır. O nedenle de var olanı değiştirmek o kadar da kolay değildir.

İşte tam da bu nedenle, gerçek bir demokrasinin oluşturulabilmesi için yalnızca seçimlerin yapılacak olması yeterli değildir. Asıl ihtiyaç, iktidarı sınırlayacak, hesap verebilirliği sağlayacak ve kurumsal dengeyi yeniden tesis edecek bir dönüşümü öngörmek ve planlamaktır. Bugün muhalefete düşen budur.

Sonuç olarak mesele kişilerden çok sistemle ilgilidir. Demokrasi, “iyi insanların” iktidara gelmesiyle değil, “kötülerin” sınırlandırılabildiği güçlü ve dayanıklı kurumlarla ayakta kalır. Bu kurumların nasıl oluşturulacakları ve nasıl güçlü kılınacakları ayrı bir konu. Bu gerçek göz ardı edildiğinde, seçimlerle daha iyi bir Türkiye yaratmak bence pek mümkün değildir.

Fransa’nın çok ünlü bir heykeltıraşı var, Auguste Rodin (1840-1917), müzesi Paris’te çok merkezi bir yerde, Les Invalides’den yürüyerek on dakika bile değil, Paris’e gidenlere ve bu müzeyi görmeyenlere hararetle tavsiye edilir.

Rodin’in çok ünlü bir ifadesi vardır, bir hayranı kendisine “Üstad, bu muhteşem heykelleri nasıl yapıyorsunuz?” diye sorduğunda şöyle cevap verir: “Çok zor değil, kaba taşı alıyorum, fazlalıklarını atıyorum, geriye bu heykeller kalıyor”.

Ne alakası var diyebilirsiniz ama Rodin’in bu ifadesi Türkiye siyaseti için çok önemli bir yol göstericidir.

Türkiye’nin yeni bir anayasaya ihtiyacı gerçek bir ihtiyaçtır ama siyaseten yapamıyorsak yeni bir anayasa için Rodin’i taklit edelim, mesela 1982 Anayasasının 26’ını maddesine bakalım, üst başlık “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti”, güzel başlıyor madde ama hemen arkasından hürriyeti tanımlayan birinci paragraftan çok daha uzun paragraflarla bu hürriyetin neden, nasıl sınırlanacağı anlatılıyor, kaba taştan bu fazlalıkları, “ancak, ama, lâkin” ile başlayan sınırlamaları atalım belki çok daha düzgün bir anayasamız olur.

Ayın mantıkla bu yazıda AKP’nin iktidara geldikten sonra yaptığı temel hataları da kendi zaviyemden göstermeye çalışacağım.

AKP gerçekten bir kaba taş devraldı, fazlalıkları atarak çok çok daha güzel bir Türkiye inşa edilebilir idi ama olmadı ve olmayacak.

Örnekler sonsuz ama son günlerde çok tartışılan okullardan, üniversitelerden yani eğitim-öğretimden örnek vereceğim.

Üniversitelerdeki türban yasağı, İHL’lere uygulanan katsayı engeli kaba taşın en kaba yerleriydi, mutlaka kaldırılması gerekiyordu, zaten yaptı AKP bunu ama burada durmadı, duramadı, ortaokullarda, liselerde tarikatlarla işbirliği yaptı, çok da rağbet görmeyen İHL’lerin sayısını anlamsız bir şekilde arttırmaya başladı, klasik liseler İHL’lere dönüştürüldü, bunlar çok saçmaydı, sonuçta en başta devraldıkları kaba taşın daha da büyümesine ve  daha da kabalaşmasına kadar geldik, oysa fazlaları atıp durması gerekiyordu.

AB günlerinde ifade özgürlükleri alanında önemli adımlar atıldı ama yine orada durulmadı, daha da ileri zaten gitmediler, zaman içinde “doğru olmayan bilgiyi alenen yayma” gibi çok berbat düzenlemeler yapıldı, ifade ve basın özgürlüklerini genişleteceğiz derken boğdular bu aziz kavramı.

2002 öncesi eğitim-öğretim sistemimizde çok ağır askeri vesayet izleri vardı, AKP askeri vesayeti kaldıracağız dedi, aklı başında insanların büyük desteğini aldı, doğru, askeri vesayet bir ölçüde geriledi ama bu vesayetin yerini yine çok ağır başka bir vesayet, siyasi-dini vesayet aldı.

Oysa, amaçlanması gereken hedef askeri vesayetle siyasi-dini vesayetin yerini değiştirmek olmamalı idi, hedef vesayet gölgesi olmayan, özgür bir eğitim-öğretim sistemi olmalı idi.

AKP kaba taşın fazlalarını kısmen attı ama yerine başka çok çirkin fazlalıkları kattı yine aynı kaba taşa.

Bugünün Türkiye’sinde acaba her alanda, evrensel hukuk vesayeti dışında, herhangi bir vesayetin olmamasını isteyen vatandaşların oranı ne kadardır, gerçekten pek bilemiyorum.

Sezgilerim, tecrübem, izlenimlerim ise şu ya da bu vesayetin egemenliğini vesayetsiz bir sisteme tercih edenlerin sayısının epey kabarık olduğunu söylüyorlar bana.

Umarım yanılıyorumdur.      

Merak ederseniz, hızla dışlanırsınız. Daha dün sürüm sürüm sürünürken, birden bire, Allah’ın, “yürü ya kulum” dediği birindeki bu değişimin nasıl olduğunu sorarsanız, “kurcalama orasını, nasıl yaptıysa yaptı” denir. “Üzümünü ye, bağını sorma” ikliminin hüküm sürdüğü ortamlarda, olmadık başarı öykülerine özendirilir çocuklarımız.

“Amaca giden her yol mubahtır” tezi, Makyavel’in doğduğu ülkeden daha çok buralarda rağbet görür. Vicdanın kamusal bekçiliği kale bile alınmaz. İtiraz eden ise sevilmez.

Kamusal vicdanın itiraz gerekçesini ortadan kaldırmak için de işler A4 üzerinden mevzuata uygun hale getirilir.

Memleketin hali malum; bize düşen bu haksız, hukuksuz düzene karşı örgütlenip mücadele etmek. Mücadelenin insani bir gelecek inşa edebilmesi için tarihsel tecrübelerin ışığında yürütülmesi gerekiyor.

Geleceği görmek için sık sık tarihe baktığım olur benim de… Halil Cibran okuyorum bu aralar. Açlıktan bedeni zayıf düşmüş genç bir adamın sefalet içindeki halini anlattığı bir öykü ilişti gözüme.

KÖHNEMİŞ DÜNYANIN KÖTÜLÜKTEN BESLENEN DÜZENİNE KARŞI…

Bütün çabasına rağmen kentte kendisine verilecek bir iş bulamadığı ve dolayısıyla aç karnını doyuramadığı için sefalete mahkûm olan genç,  umudunu kesip, kendini kentin dışına atmış. İlk bulduğu ağacın altına oturup, önce soluklanmış.

Sonra sitem etmiş Tanrısına.

“Ey Tanrım” demiş, “iş istedim, beni geri çevirdiler. Okula gittim, almadılar. Çaresizce sadaka vermeleri için el açtım, güçlü kuvvetli biri, tembellik yapmasın, çalışsın dediler. Senin iradenle geldim bu dünyaya ama öyle bir hayat yaşıyorum ki bu dünya, biçtiğin ömürden önce beni sana geri göndermek istiyor.”

Ardından kendisini bu duruma düşüren köhnemiş dünyanın kötülükten beslenen düzeninden umudunu kesmiş; ifadesi de, bakışı da değişmiş bu köhne düzene karşı. Gözüne ağacın dallarından biri ilişmiş; doğrulup o dalı koparmış ve kente doğru avazı çıktığı kadar bağırmış.

Şöyle demiş:

“Yaşamak için ekmek istedim sizden, reddettiniz. Sevgi ve merhamet adına yalvardım, insanlık, kulak vermedi feryadıma. Şimdi kötülüğünüze kötülükle karşılık vereceğim ve istediğimi kendi gücümle elde edeceğim.”

Düzen, kendisine direnen birini daha teslim almış; o artık düzene benzemiş, ruhsuz birine dönmüştü. Yıllar geçtikçe ruhunu teslim alan katillik ve soygunculuk, akıl almaz bir servet edinmesine yol açmış; güç sahibi olanların arasında korkunun beslediği bir saygınlık kazanmıştı. Herkes onu takdir etme yarışına girmiş; hırsızlar ona imrenmiş ve onun gibi olmak için benzer yolları denemişler.

AĞACA BAKAN KEÇİNİN DALA ÇIKAN OĞLAĞI OLUR

Böyle der atalarımız; orada da öyle olmuş.

Teşbihte hata olmaz; o ülkenin “keçisi” emir(hükümdar), “oğlağı” da, insanlığa yabancılaşan bu genç olmuş. Zenginliği, emirin de dikkatini çekmiş olmalı ki onu vali yapmış. Ne de olsa “ağaca bakan keçinin dala çıkan oğlağı olurmuş”.

Böylece vali olarak atanıp, kamunun gücünü kullanma olanağına da erişmiş, bir zamanlar içinde merhamet ve vicdan olan o kişi. Vali olduğu kentin, kendisini aç susuz bırakan kent olduğunu da hatırlatalım. Böylece onun hırsızlığı, arsızlığı yasal hale gelmişti.

Öyle ki uyguladığı baskı, kamu otoritesinden destek bulmuş; güçsüz insanları ezmek onun için olağan hale gelmişti. O zamanlar troll orduları yokmuş ama bütün bu yaptığı bencilliklere rağmen bindirilmiş kıtalar tarafından yerli yersiz kendisini övdürecek bir düzen de kurmuş elbette.

Biz biliriz, “bir çocuktan bir katil yaratan düzeni”. O zaman da, o köhnemişlik hüküm sürüyormuş demek ki…

Düşünün, sadece gündelik hayatını sürdürmek ve barış içinde yaşamak isteyen biri, o köhne düzenin çarkları arasında insanlık düşmanı bir katil, kendi servetine servet katmaktan başka bir şey düşünmeyen bir bencil çıkarmıştı.

Neden?

 Çünkü bugün kapitalizmle özdeşleştiğini gördüğümüz bencillik, insanlık aleminin en güçlü damarı olan diğerkamlığı platformdan itmişti. Diğerkamlık ve vicdan dışlanınca nelerin olabileceğini, kamunun gücünü kendilerine teslim ettiğimiz insanların, nasıl da insanlığa yabancılaştığını görüyoruz. O yabancılaşmayı kendilerine kalkan yaparak, kamunun gücünü, kamunun üstünde kullanarak, kendilerine güç, otorite ve kazanç kapısına dönüştürecek cesareti bulabiliyorlar.

BU BOZUK DÜZENİ DEĞİŞTİRMEK BİZİM ELİMİZDE

Nereden mi geldim buralara?

Tam 34 yıl çalıştım kamuda. İlk üç buçuk yılı hariç, hep üst düzey idari görevler üstlendim. Doğal olarak, üstlendiğim görevlerin ücret ve maaşları da üst düzey oldu. “Ne kadar acaba?” diye merak eden olursa genel müdür maaşından az biraz düşük, müfettiş maaşından az biraz yüksek diyelim.

Hekimlik değilse de hakimlik ve savcılık gibi özel konumlanan kadroların maaşlarıysa bir miktar daha dolgun oluyor ama öyle İngiltere’deki gibi kendi maaşını, kendisinin belirlemesine olanak verecek kadar sınırsız değil.  

Malum, nasıl mülk edinildiği tartışmalarının yapıldığı günlerden geçiyoruz. Merak ettim; bugüne dek aldığım maaşa hiç dokunmasam, ne kadar birikimim olurdu acaba? Emekli olmadan önceki son maaşı baz alarak hesap yaptığımda gördüm ki hepi topu 36 milyon TL olurmuş. Onunla da bugünkü ölçülerle Ankara’nın Çayyolu, Yaşamkent yahut İncek semtlerinde bağımsız bir ev alınamıyor. Olsa olsa mütevazı ölçülere sahip bir buçuk daire alınabilir.

Düşünün, bir ömür, hiçbir şey yemeden içmeden, sahip olabileceğiniz mülk bu kadar…

Maaşa dokunmadan yaşanabilir mi?

Yaşanmaz!

Maaşa dokunmadan yaşanamayacağına göre geriye kamunun verdiği gücü, kamuya karşı kullanarak, haksız yere mülk edinmek kalıyor.

Vergilerini doğru dürüst ödeseler, işi gücü ticaret olanların dahi söz konusu pahalı semtlerde mülk edinmekte zorlanacakları açıkken, maaşı ne kadar yüksek olursa olsun, nihayetinde sabit ücretli birilerinin bu semtlerde, kooperatif yöntemi dışında mülk sahibi olmalarının kaynağı bu bozuk düzendir.

Ve bu bozuk düzenin değiştirmek; katılımcı, şeffaf ve hesap verebilir bir düzen kurmak bizim elimizdedir.

Tek şartı, Nazım’ın dizeleştirdiği gibi, “yağmur, çamur, yaz kış, uykuda uyanık, takılıp düşünün peşine yürümek”tir.

Yürüyelim o halde!

Bu süre içinde farklı dalgalar ile İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu dahil pek çok belediye başkanı ve bürokrata operasyon yapıldı.

Kasım 2025’te iddianame hazırlandı ve 9 Mart’ta da dava başladı.

Davada 107 tutuklu olmak üzere 407 kişi yargılanıyor.

Bu süreç içinde İmamoğlu’na pek çok dava açıldı ve davalar devam ediyor.

Tabi aralarında Beyoğlu Belediye Başkanı İnan Güney’inde olduğu aradan geçen 6-8 aya rağmen iddianamesi hala hazırlanmayan belediye başkanları ve bürokratlar da var.

Şu çok açık ki, tüm bu operasyonların birden çok amacı var. Kuşkusuz en önemlisi İmamoğlu’nun siyaseten tasfiye edilmesidir. Dahası sadece kendisi değil, siyaseten birlikte yürüdüğü belediye başkanı olan siyasetçiler ve bürokratlar da var.

Bunu iddianameden de, dava başladığı andan itibaren yapılan savunmalardan da görebiliyoruz.

CHP’NİN YOL HARİTASI VE ÖZEL LİDERLİĞİ

Diğer yandan İBB Davası’nı sadece İstanbul ve İmamoğlu’na indirgemek de doğru değil. Yaşanan gelişmelerden biliyoruz ki tüm bu sürecin bir hedefi de CHP.

Yani 5-6 Kasım 2023’de yapılan ve Özgür Özel’in başkan seçildiği 38. Kurultay’ın bir biçimde geçersiz hale getirilmesi var.

CHP gerek Genel Merkez gerek İstanbul İl Yönetimi hukuki olarak gerekli tedbirleri alıp attıkları hukuki adımlarla atlattılar.

Bu süreçte İmamoğlu Silivri’de, Özel tüm Türkiye’de önemli bir liderlik sergilemiştir.

İmamoğlu’nun yargı aracılığıyla görünmez kılınma çabasına rağmen, siyaseten gücünü koruduğu gibi partinin değişim hedefinin gerçekleşmesi yolunda hayli adım attığını kabul etmeliyiz.

Bununla birlikte CHP lideri Özel de, 20 Mart 2025 akşamından itibaren partiyi salondan çıkararak sokakla, toplumla birlikte siyaset yapma konusunda çok değerli çaba harcadı.

İmamoğlu başta olmak üzere cezaevinde olan partililere sahip çıkma konusunda gösterdiği vefa, insani olarak gösterdiği performans dışında; siyasi olarak da gerçekten iyi bir liderlik sergiledi.

Ancak “yalnızdı”. Bu tercih edilmiş bir yalnızlık mı yoksa şartların doğal sonucu mu bilmiyorum ama iç politika, dış politika ve ekonomi alanında etrafını çoğaltmalı ve bu alanlarda daha güçlü söylemlerşe topluma seslenmeldiir. 

SİLİVRİ’YE PARALEL SİYASET HATTI KURULMALI

Özel liderliğinde CHP, hafta içi İstanbul’da hafta sonu Türkiye’nin farklı illerinde miting, Özel’in ifadesiyle “eylem” düzenledi.

99’unu 18 Mart akşamı yaptı, 100.’nü Çanakkale’de düzenleyecek.

MİTİNGLERLE GENİŞLEYEN SEÇMEN HAVUZU

Bu miting/eylemler İmamoğlu başta olmak üzere tutukluları çıkarmayı sağlamadı, sağlamayacak ama yaşanan süreçteki hukuksuzlukları, Türkiye’nin sorunlarının toplumsallaşmasında çok önemli bir işlevi oldu ve toplumu siyasete sahip çıkma konusunda da cesaretlendirdi.

O mitinglere katılanların hepsi CHP’li değil ama yaşananlara tepki veren duyarlı insanlar. Ve oy tercihlerini de parti üzerinden değil, o sorunları toplumsallaştırılması üzerinden yapacaklar.  

Bu durum kamuoyu araştırmalarına çok yansımış görünmese de, ben geride kalan 99 mitingle CHP’nin ve Özel’in oy tabanını genişlettiğini düşünüyorum.

Ancak bu süreçte sürdürülenlere paralel olarak yapılması gereken birkaç önemli şeye dikkat çekmek isterim.

EV EV, KAPI KAPI ZİYARETLER BAŞLAMALI

İlki, CHP’nin Türkiye’ye ne sunduğunu, nasıl bir Türkiye hayali olduğunu, toplumsal sorunları nasıl çözeceğini topluma meydanlardan daha fazla özel alanlarda yani evlerde anlatabilmelidir.

Yani CHP, makro siyasetini meydanlarda -ve Meclis’te- sürdürmeye devam ettirmesinin yanında mikro siyasetini yani ülke sorunlarını nasıl çözeceğini, vaatlerini “doğru insan profilleri” ile ev ev, kapı kapı gezerek anlatmaya başlamalıdır.

PARTİ İÇİ CEPHE GÜÇLENDİRİLMELİ

İkincisi başka bir yazıda ifade etmeye çalıştığım gibi, partinin iç cephesini güçlendirmelidir. Bu mevcut milletvekilleri dahil olmak üzere, genel merkez ile mesafeli olduğu düşünülen il, ilçe başkanları, başka partilerle adı anılan belediye başkanları, eski milletvekili ve belediye başkanları ile helalleşilerek parti iç cephesi tahkim edilmelidir.

Unutulmaması gereken şey; siyaseten ve duygusal olarak bölünmüş bir parti iktidarın tek hedefidir ve böyle bir parti seçmen için de siyasi liman olması zordur.

FİKİRLE KAVGA EDEN DEĞİL ONDAN BESLENEN PARTİ OLUNMALI

Üçüncü olarak partinin siyaset üretme aşaması dışında; fikirle, düşünceyle, entelektüel sermaye ile barışması ve partinin yaşadığı ve hedeflenen dönüşümün tartışıldığı, metinlerin üretildiği, halka açık toplantıların yapılabileceği gerçek anlamda bir düşünce kuruluşlarıyla temasının sıklaştırılmasıdır.

SİYASİ MUHALEFETİ KUCAKLAMALI

Son olarak da toplumsal muhalefet kadar siyasal muhalefetle sorun temelli siyasi ortaklıkları kurmak ve geliştirmektir.

Unutulmasın ki, seçimler ancak tüm muhalefetin bulaşacağı ortak bir “kesen” üretildiğinde kazanılabilir.

Newroz, uzak çağlara ait bir mitoloji olmanın ötesinde ontolojik derinliğe sahip bir varoluş zihniyetidir. İnsanın asli görevi, varoluşunu gerçekleştirmektir. İnsan, önceden belirlenmiş bir hakikatin taşıyıcısı ve kölesi değildir. İnsan, kendi anlamını ve amacını kuran bir varlıktır. Newroz, oluşun yoğunlaştığı, kararın kaçınılmaz hale geldiği tarihin kırıldığı andır. Newroz, bu anlamda bir varoluş anıdır. Newroz, insanın korkuya, baskıya ve dayatılmış kimliklere rağmen kendini yeniden seçmesidir. Ancak bu seçim, aynı zamanda bir sorumluluktur. İnsan özgür olmaya mahkûmdur ve bu özgürlük, başkalarının özgürlüğünü tanımadan tamamlanamaz. Newroz’un ateşi, bu yüzden yalnızca bir itiraz ve isyan değil; aynı zamanda etik bir yükümlülüğün de sembolüdür.

Newroz etiği, insanı “amaç olarak görme” ilkesiyle ve değeriyle derinleşmektedir. İnsan, hiçbir ideolojinin, hiçbir devletin, hiçbir dogmanın aracı değildir. Newroz’un çoğulcu dünyası, insan onurunu merkeze alan bir hümanist kamusal akıl talebidir. Demokrasi de tam burada anlam kazanmaktadır. Demokrasi, yalnızca bir siyasal yönetim biçimi olarak değil, özgür ve eşit bireylerin birbirlerinin varoluşunu tanıdığı bir yaşam formu olarak değerlidir ve derindir.

İnsanlığın çoğulculuğu her zaman tehdit altındadır. Dogmatizm, tek doğru dayatarak insanı daraltmaktadır. Despotizm, korku üzerinden itaat üretmektedir. Hegemonik güçler, dili bozarak hakikati çarpıtırlar, hafızayı silerek insanı köksüzleştirirler. Newroz, hegemonik güçlerin bütün iğfallerine karşı gerçekleştirilen bir hafıza ve hakikat direnişidir. Ateş, yalnızca karanlığı değil, unutmayı da dağıtır.

Newroz direnişi ve dirilişi, eleştirel bilincin ürünüdür. Newroz zihniyeti, insanı edilgenlikten çıkarıp düşünmeye zorlar. Newroz, insanı kendi tarihinin öznesi olmaya çağırır. İnsan, baskıya rağmen sevme ve yeniden kurma kudretine sahiptir. Newroz zihniyetinin özü, umudu eyleme dönüştürmektir.

Dil, hafıza ve kimlik, özgürlüğün ayrılmaz parçalarıdır. Newroz, inkâra karşı varoluşun, suskunluğa karşı sözün, asimilasyona karşı hafızanın direnişidir. Bir toplumun kendini ifade edebilmesi ve varolması, onun insanlık onurunun temelidir.

Hegemonik ve kolonyalist güçler, tahakküm için her şeyi araçsallaştırırlar. Hegemonik güçler için, din, milliyet, erkeklik, ırk, tarih, eğitim, medya kısacası her şey bir tahakküm aracıdır. Hegemonik güçler, insana tahakküm etmek için insanı hep tek boyutlu hale getirirler. Tek boyutlu insan, köleleştirilmiş ve ahmaklaştırılmış insandır. Newroz, bu tek boyutluluğa ve apatallaştırmaya karşı çok boyutlu bir yaşam çağrısıdır. Newrozun çağrısı şudur: Eğlenmek, direnmek, düşünmek, düşlemek, duygulanmak, duyarlı olmak ve umut etmek aynı anda mümkündür.

Özgürlüğün çoğulcu ruhu vardır. Rosa Luxemburg’un dediği gibi, özgürlük, farklı düşünenin hakkıdır. Özgürlük ertelenemez. Demokrasi, ancak farklılıkların tanındığı bir zeminde gerçekleşir. Demokrasiyi, özgürlüğü ve barışı birlikte düşündüğümüz zaman ortaya olgunlaşmış, yaratıcı, demokratik bir sosyal ve siyasal kültür çıkmaktadır. Bir olgunluğa taşır. Newroz zihniyetinde barış, zayıflık değildir. Barış, en yüksek cesaret biçimidir.

Newroz’un varoluşçu enerjisi vardır. Tüm zorluklarıyla birlikte hayata radikal ve sahici anlamda evet demenin sembolü, Newroz ateşidir. Newroz, acıyı inkâr etmeden neşeyi savunur; yıkımı görmezden gelmeden yeniden doğuşu mümkün kılar.

Newroz, sömürgeleştirilmiş benlikten kurtuluştur. Özgürlük, politik, psikolojik ve varoluşsal bir yeniden doğuştur. Newroz, aşağılanmışlığın aşılması, insanın kendine geri dönmesi ve yeniden insanlaşmasıdır.

Newroz, hayatı savunan bir medeniyet çağrısıdır. Newroz zihniyeti, despotizme karşı katılımı ve demokrasiyi, dogmatizme karşı eleştirel aklı, inkâra karşı kültürel çoğulluğu, şiddete karşı barışı ve ölüme karşı yaşamı savunmaktadır. Newroz, yalnızca bir bayram veya mitoloji değildir. Newroz, hümanist felsefedir, etik duruştur ve varoluş deklarasyonudur. İnsan, Newroz’da sadece kutlama yapmamaktadır. İnsanın kendini, başkalarını, doğayı ve dünyayı yeniden kurmasının adı, newroz zihniyeti ve medeniyetidir.

Eğer bu satırları okuyan bir erkekseniz, bunların çoğu size uzak, belki de "biraz evhamlı" birer film sahnesi gibi gelebilir. Ama eğer bir kadınsanız, bu anlattıklarım sizin için sadece bir "salı akşamı" rutini. Bu, bizim normalimiz haline getirilmiş bir anormallik. Kent meydanları ve sokaklar bugün neredeyse tamamı erkekler tarafından planlanan, kadınlar için tedirgin edici ve güvensiz alanlar. Ancak bu güvensizliğin trajik yanlarından biri ; devletin ve siyasetin, kadınların bu haklı korkusunu çözmek yerine, bunu hem toplumu gözetim altına almak hem de "göçmenler" veya "sokak köpekleri" gibi hedef şaşırtıcı düşmanlar yaratarak bu korkudan kendi politikalarını söylemlerini güçlendirmeye çalışmasıdır.

"Güvenlik Mesaisi": Hayatımızdan Çalınan Görünmez Emek

Literatürde buna "Güvenlik Mesaisi" (Safety Work) deniyor. Bu, kadınların gün boyu, saniye saniye yürüttükleri o görünmez emeğin adı. Bir yerden ayrılırken canlı konum atmak , devletin size sunamadığı güvenliği dijital bir iple sağlamaya çalışmaktır. Yalnız yaşayan bir kadının kapısının önüne başkaları görsün diye erkek ayakkabısı koyması, altında toplumsal normların da yattığı üzücü bir tiyatrodur; iktidarın sağlayamadığı o güvenli alanı, kapı eşiğinde sahte bir sembolle kurma çabasıdır.

Sokakta yürürken sahte telefon görüşmeleri yapmak, kulaklığı takıp aslında hiçbir şey dinlememek ama dış dünyayla arana bir "meşguliyet perdesi" çekmek... Tüm bunlar birer kalkan kuşanmaktır. Ve bu mesai bizi eksiltiyor. Güvende kalmak için özgürlüğümüzden her gün taksit taksit ödeme yapıyoruz.

Eğer sokaklarda saldırı sayıları bir nebze düşük görünüyorsa, bu dünyanın güvenli bir yer olmasından değil; kadınların bu ağır "güvenlik mesaisini" büyük bir titizlikle yürütmeye çalışmasından. Bu, güvenliğin sağlandığı bir ortam değil, kadının hareketlerinin kısıtlandığı bir illüzyondur.

Bu haklı güvensizlik hissi, bugün siyasetin her iki kutbu tarafından da bir "aparat" olarak kullanılıyor. Bir tarafta AK Parti iktidarı, sokak güvenliği meselesini faturayı sokak hayvanlarına keserek ya da her köşe başına kamera dikerek çözebileceği söylemini kurdu. Diğer tarafta ise Zafer Partisi gibi oluşumlar, bu korkuyu "göçmen düşmanlığı" üzerinden köpürtüyor.

Hatırlarsınız; katılımcıların siyasetçilere soru sorduğu o popüler YouTube programlarından birinde, genç bir kadın saat geç olduğu için ve kendini güvensiz hissettiği için programdan erken ayrılmak zorunda olduğunu söylemiş, bu durumun nedenini de konuşmasında doğrudan göçmenlere bağlamıştı. İşte siyasetin getirdiği nokta tam olarak budur: Gerçek sorunu, yanlış düşmanla maskelemek.

Kadınlar sokakta kendilerini güvensiz hissediyor çünkü sokaklar karanlık, çünkü tacizciler "iyi hal" indirimi alıyor, çünkü kentler sadece erkeklerin gündüz yaşamına göre tasarlanmış. Ancak siyasetçiler çıkıp "göçmenleri göndereceğiz ve sokaklar cennet olacak" dediğinde ya da "köpekleri toplayacağız ve her yer huzur dolacak" dediğinde, kadını o sokağa hapseden asıl mekânsal adaletsizlik ve eril şiddet gerçeğinin üstü örtülüyor. Göçmenler gitse de, köpekler toplansa da; o sokak lambası yanmadığı, o durak ıssız kaldığı ve o cezasızlık kültürü sürdüğü sürece kadınlar arkasına bakmadan yürüyemeyecek.

İktidarın ve devletin güvenlikten anladığı tek bir şey var: Daha fazla kamera, daha fazla yüz tanıma sistemi, daha fazla denetim... Kadınların "Güvende değilim" çığlığı, devlet için ülkeyi devasa bir gözetim kafesine ,panoptikona çevirmek için kusursuz bir bahaneye dönüştürülmüş durumda.

"Sizi koruyoruz" maskesi altında her köşe başına takılan kameralar, kadınları tacizden ya da şiddetten korumaktan ziyade; toplumun tamamını her an izlenebilir, her an denetlenebilir kılmayı amaçlıyor. Gerçek güvenlik, bir suç işlendikten sonra kamera kayıtlarına bakılması değil; o suçun işlenmesine zemin hazırlayan karanlık sokakların ve "burada ne işin var" diyen o eril zihniyetin değişmesidir. Devlet, sokakları kadınlar için özgürleştirmek yerine, herkes için birer "denetim alanı" haline getiriyor. Bu bir güvenlik politikası değil, güvenlik bahanesiyle yapılan bir özgürlük gaspı oluyor.

Gözetim Değil, Özgürlük İstiyoruz

Bir parkın ışıkları yanmıyorsa, oraya bin tane kamera taksanız da o sokak kadınlar için güvenli olmayacaktır. Devletin güvenlikten anladığı şey, suçun kaynağını kurutmak değil, suçu ve aslında herkesi veri tabanına kaydetmektir.

Arkanıza Bakmadan Yürüyebilir Misiniz?

Buradayız demek sadece fiziksel bir mevcudiyet değildir; bu kentte korkmadan, saklanmadan, yapay düşmanlıklara kanmadan ve devletin gözetim kafesine mahkum olmadan var olma iradesidir. Kadınların yürüttüğü o görünmez "güvenlik mesaisini" artık herkes görmeli.

Bir kentin gerçek gelişmişlik düzeyini o kentin en lüks binaları ya da en gelişmiş gözetim sistemleri değil; gece yarısı en ıssız sokağında tek başına yürüyen bir kadının adımları belirler. Eğer o kadın arkasına bakmadan, adımlarını hızlandırmadan, cebinde anahtarını bir silah gibi tutmadan ve başındaki kameradan çekinmeden yürüyebiliyorsa; işte o zaman o kent hepimizindir. Kentin Sokakları özgürleştiğinde, biz de gerçekten özgür olacağız.

Bilemedim koyamadım yazıya -Kadınların sokaktaki tedirginliği, iktidarın elinde toplumu daha fazla zapturapt altına alacak bir 'güvenlik kartına' dönüşmemeli. Genç bir kadının YouTube ekranlarından yansıyan o 'erken gitmek zorundayım' çaresizliği, bir seçim vaadine ya da bir göçmen düşmanlığına meze edilemeyecek kadar gerçektir. Bizim ihtiyacımız olan şey, her sokağa bir kamera dikilmesi ya da sokaktaki köpeğin uyutulması değil; o kadının programda sonuna kadar kalabildiği, sokağa çıktığında devletin soğuk gözünü ensesinde hissetmediği ve arkasına bakma ihtiyacı duymadığı bir kentsel devrimdir

REKABETÇİ OTORİTERLİĞİN SONU MU?

İster neoliberal düzenin doğası gereği vardığı bir nokta olarak, ister neoliberal düzendeki bir kırılma olarak ele alınsın, dünya genelinde bir otoriterleşme dalgasıyla yüzleştiğimiz açık bir gerçek. Samuel P. Huntington (1991)’ın tezi üzerinden otoriterleşmeyi üç dalga üzerinden ele alan Anna Lührmann ve Staffan I. Lindberg (2019)’e göre dünya bir otoriterleşme dalgası yaşıyor. İlk dalga İkinci Dünya Savaşı öncesi yükselen otoriterliği, ikinci dalga Soğuk Savaş dönemi gerçekleşen askeri darbeleri, üçüncü dalga ise günümüzü açıklıyor. Üçüncü dalga ile birlikte Steven Levitsky ve Lucan Way (2010)’in yazdıkları kitaptaki adlandırma ile “rekabetçi otoriter” rejimlerin yükseldiği bir döneme tanık olduk. Yürütme erkinin günden güne aşırı derecede güçlendiği, seçimlerle iktidar değişiminin zorlaştığı bir tür ara rejimler çağı ortaya çıktı. Ne tam kapalı diktatörlük denebiliyordu bu rejimlere ne de liberal demokrasi. Seçimlerle iktidara gelen partiler, zaman içerisinde denge denetleme mekanizmalarını bozabiliyor, yargıyı siyasallaştırabiliyor, kuvvetler ayrılığı ilkesini zedeleyebiliyordu. Bugün, liberal dünya düzeninin çatladığı, uluslararası hukukun dahi yok sayıldığı bir girdabın içerisinde kıvranıyor dünya.

AKP iktidarını da bu arka plan ışığında değerlendirmek faydalı olacaktır. Berk Esen, Şebnem Gümüşçü ve Hakan Yavuzyılmaz (2023)’a göre Türkiye, AKP’li yıllarda “kusurlu bir demokratik rejim”den “rekabetçi otoriter rejim”e geçmiştir. Birçok akademik çalışmada da özellikle 2011 seçimleri sonrası AKP’nin yeniden merkezileşme yoluna girdiği, günden güne otoriterleştiği gözler önüne serilmiştir. Ancak 19 Mart, bu otoriterleşme seyrinin dahi en üst sınırıydı. Zira bir gün önce otuz beş yıllık diploması bir gecede iptal edilen, Erdoğan’ı önümüzdeki seçimde yenme potansiyeli çok yüksek olan CHP’nin cumhurbaşkanı adayı, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu bir şafak operasyonu ile gözaltına alındı, sonrasında ise tutuklandı. Bu süreç, “Rekabetçi Otoriter” rejimin karakterinin dönüşerek giderek kapalı bir sisteme dönüşme ihtimalini akla getiriyordu. Aynı günlerde, Recep Tayyip Erdoğan dönemi sonrası oğlu Bilal Erdoğan’ın yönetime gelebileceği iddiaları gündeme gelmekteydi.

Birikim dergisinin Haziran 2025 sayısında Toygar Sinan Baykan (2025)’ın “yürütme gaspı” olarak nitelediği 19 Mart Operasyonu’nun rejimin karakterini hegemonik parti otokrasisine dönüştürme ihtimalini masaya yatırması bu duruma bir örnek olarak verilebilir. Siyaset bilimi literatüründe rekabetçi otoriter rejimler, seçimlerin yapıldığı ve muhalefetin de yarıştığı ancak seçim koşullarının adil olmadığı sistemleri tanımlamak için kullanılır. Muhalefetin iktidara gelmesi de ciddiye alınması gereken bir ihtimaldir. Ancak hegemonik parti otokrasisinin hakim olduğu ülkelerde seçimler yapılsa bile pratikte iktidar değişimi neredeyse imkansızdır. Hegemonik parti otokrasilerinin en bariz örneklerinden biri, Meksika’da 71 yıl boyunca iktidarda kalan Kurumsal Devrimci Parti’dir. Seçimler yalnızca meşruiyet aracı olarak kurgulanmıştır. Rejim tipleri elbette ülkelerdeki yapıya bağlı olarak yumuşayabilir ya da sertleşebilir. Türkiye’yi hegemonik parti otokrasisi sınıfına sokan yorumlar mevcut olsa da 2019 ve 2024 yerel seçimlerindeki muhalefetin başarısı bu tezi zayıflatmakta.

Ben, Türkiye’deki mevcut rejimin rekabetçi otoriterlik tanımı içerisinde değerlendirmenin doğru olduğunu ancak bu tanım içerisinde rekabetçi vasfının daraldığını düşünüyorum. Ama bu daralma, Türkiye’yi hegemonik parti otokrasisi ile yönetilen bir ülke konumuna getirmek için yeterli değil. Mevcut rejimin kanatları altında iktidar, hâlâ önümüzdeki seçim için endişeli, muhalefetin kazanması ise olası gözüküyor. Önceki seçimlerde iktidarın başarısının yanı sıra muhalefetin hatalarının bir hayli etkili olduğu ve AKP’nin bu sayede uzun yıllardır iktidarını koruduğunu hatırlatmakta yarar var.

Türkiye’de hegemonik parti otokrasisi ya da daha kapalı bir rejim göreceğimizi hiç düşünmüyorum. Zira, Türkiye doğal kaynakları bakımından petrol zengini ülkelerle kıyaslanabilecek bir durumda değil. Ekonomi ise istikrarlı bir kriz hâlinde. Türkiye’nin dış finansmana bağımlı bir ülke olduğunu da unutmamak gerek. Bu şartlar altında demokrasiden taviz verilerek atılacak her hamle, ekonomiyi daha da kötü etkileyecektir ki İmamoğlu’nun tutuklanmasının ekonomiye vurduğu darbe ortadadır. Ayrıca Türkiye her ne kadar çeşitli sorunlarla dahi olsa kökleşmiş bir demokratik kültüre sahip. Öyle ki askeri darbe zamanlarında bile kısa bir süre içinde demokrasiye dönüldüğü su götürmez bir gerçektir. Öte yandan, ne olursa olsun, Türkiye’de güçlü bir muhalif kamuoyu olduğunun da bilincinde olmak gerek. Tüm bu koşullar incelendiğinde, dünya geneli liberal konsensüsün aşınması ve aşırı sağ rüzgârlarına rağmen, Türkiye’deki rejimin sınırları net bir şekilde görülebilir.

MUHALEFETİ BİRLEŞTİRMEK

19 Mart Operasyonu’nun hayata geçmesi, aslında iktidarın bir zaafiyetinden kaynaklanıyor diyebiliriz. Uzun süreli iktidarların önemli bir kısmı, halkın rızası üzerinden meşruiyetlerini pekiştirirler. İktidarların çıplak güce başvurduğu dönemler, çoğunlukla rıza üretimi konusundaki zaafiyetten kaynaklanır. Bu zaafiyet baskı aygıtlarıyla kapatılmaya çalışılır. Bu bağlamda Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramını açıklarken rıza kavramını özellikle vurgulaması düşünülebilir. 19 Mart Operasyonu, bu durumun tipik bir örneği olarak değerlendirilebilir. İktidar, bu operasyonla bir mıntıka temizliği yapmayı öngörmüş, operasyon “turpun büyüğü heybede” sözleriyle bizzat Cumhurbaşkanı tarafından önceden ima edilmişti. Ancak sonuçları itibariyle, 19 Mart Operasyonu’nun iktidarın kendisi açısından en hatalı hamlelerinden biri olduğu kanaatindeyim.

19 Mart Operasyonu öncesi Türkiye gündemi ile sonrasını karşılaştırırsak bu durum daha net anlaşılacaktır. 19 Mart öncesi süreçte, özellikle iktidara yakın medyanın ana gündem maddesi, CHP içerisinde karışıklık olduğu iddiasıydı. Bu iddiaların sürekli dillendirilmesinin amacının kamuoyuna “CHP kendi içinde birlikteliği sağlayamamışken, yarın iktidar olsa ülkeyi nasıl yönetebilecek” algısını yaymak olduğu söylenebilir. CHP’de ise on üç yıllık Kılıçdaroğlu dönemi sonlanmış ancak Özel’in liderliği hakkında soru işaretleri dillendirilmekteydi. Parti’de Kurultay sonrası hâlâ sular durulmamıştı ve eski yönetim, yeni yönetimi hedef almaya devam ediyordu. 2024 yılında Özgür Özel liderliğinde kazanılan büyük yerel seçim zaferi, Özel’in elini güçlendirse de tartışmalar devam etti. CHP iki temel tartışmayla gündeme geliyordu: Şaibeli kurultay iddiaları ve cumhurbaşkanlığı adaylığı tartışmaları. Yeni yönetim kritik bir kararla, cumhurbaşkanlığı adayının önseçimle belirleneceğini açıkladı. Muhtemeldir ki, tartışmaları sonlandırmak adına girişilen bu hamle iktidarın 19 Mart Operasyonu’na girişmesini tetikledi. Ancak CHP’de birlik havası her türlü çabaya rağmen sağlanamıyor, AKP’ye yakın medya en ufak detaylardan sonuçlar çıkarmaya çalışıyor, iktidarın fiilleri bir türlü gündemde yer bulamıyordu. Ancak 19 Mart Operasyonu sonrası, Türkiye gündemi bir anda değişiverdi. Farklı görüşlerden insanlar meydanlara çıkarak, anayasal haklarını kullandılar, protesto dalgası hızlıca neredeyse tüm Türkiye’ye yayıldı. CHP’de ise tam olarak gerçekleşmeyen kenetlenme görüntüsü, 19 Mart’la birlikte verilmiş oldu.

Özel’in ise liderliği pekişti, iktidarın kayyum tehditlerine karşı defaatle yüksek oylarla genel başkan seçildi. İstanbul İl Başkanlığına kayyum atandığında gösterilen direniş hafızalara kazındı. CHP’nin haftada iki kez olmak üzere düzenlediği mitinglerde/eylemlerde AKP’nin kalesi olarak bilinen birçok yerde ciddi kalabalıklara hitap etmesi, iktidar açısından endişe verici bir durum olsa gerek. 19 Mart Operasyonu, hem CHP içindeki çatlakları kapatmasıyla hem de farklı muhalif kesimleri aynı meydanda toplamasıyla amacının tam tersi yönünde muhalefeti birleştirmiş oldu.

Ekrem İmamoğlu hiç şüphesiz aurası olan, karizmatik bir lider. Hitabetiyle, halkla samimi temaslarıyla dikkat çeken bir siyasetçi. İmamoğlu İBB başkanı seçildiğinden bu yana, AKP’nin baskıları ile karşılaştı. 2019’da yaklaşık on üç bin oyla kazandığı seçim iptal edildi, topal ördeğe benzetildi, hakkında sayısız dava açıldı. Ancak her hamlede, İmamoğlu’nun yıldızının daha da parladığına şahit olduk. Son olarak 19 Mart Operasyonu’nu takip eden süreçte tutuklandı, sosyal medya hesaplarına engelleme getirildi. Ancak geçtiğimiz bir yılı incelediğimizde, İmamoğlu’nun siyasi arenada hâlâ çok güçlü bir konumda olduğu göze çarpıyor. İmamoğlu’nun siyasetteki kabiliyetlerine ek olarak iktidarın bu tutumunun da onun yıldızının parlamasında etkili olduğu kanaatindeyim. Kahramanlık anlatılarında daima kahraman karşısında yer alan bir rakip koalisyonu görürüz. Kahraman, kendi becerileriyle rakiplerini alt eder ve anlatının sonunda kazanır. Erdoğan ve İmamoğlu, siyasete bakışlarıyla birbirlerinden bir hayli farklılaşsalar da -Erdoğan’ın Soğuk Savaş yıllarında, İmamoğlu’nun ise neoliberal düzende siyasete atılmasının bu farklılığın temel sebeplerinden biri olduğunu düşünüyorum- siyaset basamaklarında yükselişlerinde benzeşen çok nokta var ve ne gariptir ki bu duruma AKP iktidarı sebep oldu çoğunlukla. AKP, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığını kazanmış bir siyasetçiyi, yaptığı müdahalelerle Erdoğan karşısında muhalefetin popüler adayı hâline getirdi. Tabii tekrar etmekte yarar var, İmamoğlu’nun yükselişini sadece AKP müdahalesine bağlamak son derece indirgemeci bir yaklaşım olacaktır ancak AKP müdahalelerinin bu yükselişteki payı da asla ihmal edilmemelidir. 19 Mart Operasyonu ile birlikte İmamoğlu, millet iradesinin bir sembol ismine dönüştü. Zamanında Erdoğan hapis cezasına çarptırıldığında, “Bu Şarkı Burada Bitmez” isminde bir albüm çıkartmıştı, gerçekten de Erdoğan’ın yolculuğu orada bitmedi, aksine büyük bir ivmeyle yeni bir başlangıç yakaladı ve kısa bir süre sonra hâlâ devam eden AKP iktidarı kuruldu. Bugün aynı ifadeyi İmamoğlu için de kullanmak son derece makul: “Bu Şarkı Burada Bitmez”. Bu iklimde muhalefet, çok büyük bir hata yapmaz ise önümüzdeki ilk seçimde bir iktidar değişikliği son derece olasıdır. Dolayısıyla şunu söyleyebiliriz, 19 Mart Operasyonu sonrası birçok muhalif isim zor zamanlar geçirmiş ve iktidarın baskısına maruz kalmış olsa da orta ve uzun vadede 19 Mart Operasyonu amacının tam tersi olarak muhalefeti iktidar olmaya daha da yaklaştırmış olabilir. Bugünün iktidarı için 28 Şubat ne ifade ediyorsa, yarının iktidarı için de 19 Mart onu ifade edecektir.

Kaynakça

Baykan, T. S. (2025). Jeopolitik krizler, artan seçim belirsizliği ve 19 mart 2025 yürütme gaspı: Hegemonik parti otokrasisi ve personalist rejim arasında türkiye. Birikim, Haziran 2025, 40-51.

Esen,B., Gümüşçü, Ş., Yavuzyılmaz H. (2023). Türkiye’nin yeni rejimi: Rekabetçi otoriterlik. İletişim Yayınları.

Levitsky, S., & Way, L. A. (2010). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after cold war. Cambridge University Press.

Lührmann, A., & Lindberg, S. I. (2019). A third wave of autocratization is here: what is new about it? Democratization, 26(7), 1095–1113. https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1582029

Huntington, S. P. (1991). Democracy’s third wave. Journal of Democracy, 2(2), 12-34.

Sıkça dile getirildiği gibi bu, AK Parti iktidarı döneminde yargı aracılığıyla muhalefete karşı gerçekleştirilen ilk siyasal operasyon değil. İktidar, farklı dönemlerde, kendi siyasal ihtiyaçlarına ve konjonktürel gerekliliklere bağlı olarak benzer operasyonlara başvurdu.

Bu operasyonların bir bölümü Uzanlar, Cinerler ve Canlar örneklerinde olduğu gibi ekonomik alana yönelikti. Ergenekon, Balyoz, KCK ve 28 Şubat davaları; 12 Eylül darbecilerinin yargılanması ile Cumhuriyet, Gezi, HDP ve Barış Akademisyenleri davaları ise siyasal alanın yeniden dizayn edilmesine dönük hamleler olarak öne çıktı. Ekrem İmamoğlu ve CHP’li belediyelere yönelik süreç de bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Ancak mevcut süreci önceki örneklerden ayıran kritik bir fark bulunuyor. Geçmişteki operasyonlar, iktidarın önündeki engelleri bertaraf etmeye ve gücünü tahkim etmeye yönelikti. Bugün ise söz konusu olan, olası bir iktidar değişimini ve bunun beraberinde getirebileceği rejim dönüşümünü daha baştan engellemeyi hedefleyen ön alıcı bir stratejidir.

Türkiye’de 2018 sonrası inşa edilen ve “seçimli otoriterlik”, “tek adam rejimi”, “rekabetsiz otoriterlik” ya da “hukuksallaştırılmış otoriterlik” gibi farklı kavramlarla tanımlanan yapı, 2023 ve 2024 seçimlerinde ciddi biçimde sarsıldı. Özellikle 2024 yerel seçimleri, iktidarın ilk genel seçimde kaybetme ihtimalinin oldukça güçlendiğini ortaya koydu. Bu durum, rakip aktörlerin seçim dışı yollarla etkisizleştirilmesine yönelik çok katmanlı bir stratejinin devreye sokulmasına yol açtı.

CHP yönetimi, son bir yılda bu sürece karşı kendi perspektifinden önemli bir direnç sergiledi. Ancak mevcut mücadele biçimiyle iktidarın planlarını boşa çıkarmanın yeterli olup olmadığı tartışmalıdır. Çünkü temel sorun, yeni rejimin doğasının yeterince doğru kavranamamasıdır.

Yargı Süreçleri mi, Rejim Stratejisi mi?

Bugün yaşananlar, yalnızca belirli kişilere indirgenerek açıklanamaz. Mesele, doğrudan rejimin siyasal karakteridir. Buna rağmen siyasal mücadele çoğu zaman kişiselleştirilmekte; bu da ana muhalefet açısından ciddi bir zayıflık yaratmaktadır.

MHP lideri Devlet Bahçeli’nin rejime verdiği desteğin arkasındaki ideolojik zemin dahi yeterince analiz edilebilmiş değildir. Dahası, zaman zaman bu siyasi hatta yönelik beklentiye girilmesi, muhalefetin stratejik tutarsızlıklarını gözler önüne sermektedir.

Siyasal krizin kapsamının doğru tanımlanamaması, yargı süreçlerinin de sağlıklı biçimde değerlendirilmesini engellemektedir. Oysa 2018 sonrasında yargı, yalnızca “siyasallaşmış” bir kurum olmanın ötesine geçmiş; yeni rejimin kurucu unsurlarından biri hâline gelmiştir.

Adalet Bakanı’nın mal varlığına ilişkin tartışmalar hakkında yaptığı açıklama, durumu açıkça ortaya koymaktadır. Bu açıklama, rejim değişikliğinin nasıl bir nitelik taşıdığını göstermeye yeterlidir. Adalet Bakanı’nın atanması, yeni rejimin kurumsallaşmasının son aşaması olarak da değerlendirilebilir.

Adalet Bakanı’nın mal varlığına ilişkin iddiaların yargı kurumuna ve HSK’ya taşınması, “kadıyı kadıya şikâyet etmek” gibi bir durum yaratmaktadır. Bu tür usul tartışmalarıyla yargı sürecinden sonuç beklemek; oyalanmak ve zaman kaybetmekten başka bir anlam taşımamaktadır. Artık yargı eski yargı değildir. Bu durumun idrak edilmesi zorunludur.

Bu nedenle, yargı içerisinden çözüm aramak çoğu zaman “kadıyı kadıya şikâyet etmek” anlamına gelmektedir. Eski yargı düzenine göre hareket ederek sonuç almak artık mümkün değildir. Bu gerçekliğin açık biçimde kabul edilmesi gerekmektedir. Yargı kürsüsünü rejimin bütüncül değişim mücadelesinin bir mevziisi olarak kurgulamak, dönüştürmeye çalışmak bu girdaptan çıkışın bir yoludur.

CHP, 19 Mart’ta başlayan süreci ilk andan itibaren Cumhurbaşkanı adayına yönelik bir “siyasal darbe” olarak tanımladı. Ancak bu süreci yalnızca İmamoğlu ya da CHP ile sınırlı bir mesele olarak ele almak, mücadeleyi daraltmaktadır. Yapılması gereken, bu süreci geniş toplumsal kesimlerin ortak ve birleşik mücadelesinin bir parçası hâline getirmektir.

Türkiye’nin Kırılma Eşiği

Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu rejim krizinin iki temel boyutu bulunmaktadır. Bunlardan biri 19 Mart yargı süreciyse, diğeri PKK’nin silahsızlandırılması meselesidir. Bu iki alan, farklı yöntemler gerektirse de, demokratikleşme sürecinin en kritik başlıklarını oluşturmaktadır.

Otoriter rejime karşı yürütülecek mücadele ile silahsızlanma sürecinin demokratik bir çerçevede ilerlemesini sağlayacak müzakere dinamiklerinin eş zamanlı geliştirilmesi, Türkiye’nin dönüşümünü hızlandırabilir.

Ancak CHP’nin tarihsel bagajı ve mevcut politik yönelimi, böylesi kapsamlı bir dönüşüm stratejisini taşımakta zorlanmaktadır. Belediyelere yönelik operasyonlarda ortaya çıkan tanıklıklar, yargı süreçleri ve parti içi gerilimler de bu sınırlılıkları görünür kılmaktadır.

Bu nedenle CHP yönetiminin, mevcut durumu bütünlüklü bir muhasebeye tabi tutarak yeni bir yol haritası belirlemesi kaçınılmazdır. Kendini tekrar eden siyasal reflekslerden uzaklaşabildiği ve kapsamlı bir mücadele programı oluşturabildiği ölçüde, toplumun kendisine yüklediği sorumluluğu yerine getirme şansı artacaktır.

Önümüzdeki yaklaşık iki yıllık süreçte, bu doğrultuda geliştirilecek çok yönlü ve kapsayıcı bir mücadele hattı, rejim karşıtı toplumsal kesimlerle birlikte örülebilirse; iktidarın adım adım hayata geçirdiği stratejilerin toplumsal karşılık bulması zorlaşacaktır. Böylece, seçim yoluyla demokratik bir dönüşümün önü açılabilir.

Gürlek’in sahip olduğu mülklerin tapularını, resmi kayıtlardaki ID (belge kimlik numarası) numaraları ile açıkladı. Özel, Gürlek’in sadece sahip olduklarını değil son dönemde sattığı mülklerin belgelerini de açıkladı.

Özel haklı olarak; bir –ya da iki- maaşla bu kadar mülkün alınmasının imkan dahilinde olmadığını ve Bakan’ın bu mülklerin kaynağı konusunda bir açıklama yapması gerektiği talebini dile getirdi.

Kuşkusuz bunlar sadece iddia. 

Özel’in bu açıklamalarından sonra Bakan Gürlek sosyal medyadan yaptığı paylaşım ile bu iddiaların kendisine yönelik algı operasyonu olduğunu ifade etti.

Gürlek, hakkındaki iddialar ile ilgili olarak yaptığı paylaşımda iki nokta önemli.

İlki; “… herhangi bir delile dayanmayan, kamuoyunu yanıltmaya yönelik açık bir algı operasyonudur.”

İkincisi ise; “Elinde gerçekten bilgi ve belge olduğunu iddia edenlerin adresi siyasi kürsüler değil, ilgili yargı mercileridir.”

BELGELER RESMİ KAYITLARDA YOK MU?

Özel’i tanıyanlar, onun ortaya koyduğu belgelerin gerçekliği konusunda şüphe duyulmayacağını da bilir.

Buna rağmen Bakan Gürlek, Özel’in iddiaları delile dayanmadığını açıkladı. Gürlek’in açıklamasını doğru kabul ettiğimizde Özel’in açıkladığı tapu belgelerinin ID numaraları gerçeği yansıtmıyor demektir.

Oysa bu numaralar, devletin resmi kayıtlarında, ilgili mülkün önceki ve sonraki sahiplerini de gösteren bir kimlik belgesi niteliğindedir.

Ve normal şartlarda devlet kayıtlarında, bir belge yoktan var edilemeyeceği gibi, kayıtlarda var olan belge de yok edilemez. Ancak değiştirilebilir.

Açıklanan bu belgelerin gerçekliğini açıklığa kavuşturacak olan, tüm bu kayıtların tutulduğu Tapu ve Kadastro Müdürlüğü’dür.

DAHA ÖNCEKİ ŞİKAYETLER SONUÇSUZ...

Buradan Gürlek’in paylaşımında ifade ettiği ikinci konuya gelebiliriz.

Gürlek, elinde belgesi alan yargıya gitsin dedi. Bu bir anlamda mealen bana başvurun demektir.

Bu açıklamayı yapan sadece Gürlek değil. AK Parti’nin kimi yetkilileri de benzer açıklamayı yaparak, Özel’in yargıya başvurması gereğini dile getirdiler.

Özel’de dün akşam Halk TV’de katıldığı yayında, bu belgelerle ilgili olarak yargıya “yeniden” gideceklerini açıkladı.

Yeniden derken, Özel açıklanan bazı belgeler dışında daha önce de Gürlek ile ilgili olarak yargıya ve HSK’ya başvuru yaptıklarını açık kaynaklardan biliyoruz.

Nitekim; CHP, Özel’in dün açıkladığı belgelerin bazıları ile ilgili olarak HSK’ya başvuru yapmış.

Bunlar;

07.11.2025 tarihinde, Akın Gürlek'in Lüksemburg merkezli ETIMINE SA şirketindeki kanuna aykırı yönetim kurulu üyeliği ile ilgili olarak belgeleriyle HSK'ya yapılan başvuru.

17.12.2025 tarihinde, Tema İstanbul 2 ve Senfoni Etiler'deki hayatın olağan akışına aykırı astronomik gayrimenkul trafiğini (Haksız Mal Edinme) delilleriyle Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı’na yapılan başvuru,

26.01.2026 tarihinde ise daha önce yapılan ve başvurusu reddedilen dosya için (Karar No: 2025/23972) yeniden inceleme talebiyle HSK'ya tekrar başvurusu.

CHP’liler yapılan bu başvuruların bir biçimde ya hukuka aykırı şekilde kapatıldığını ya da HSK'da beklemeye alındığını ifade ediyorlar.

BAŞSAVCI İKEN SONUÇ ALINMAYAN DOSYALARDAN BAKAN İLEN SONUÇ ALINABİLİR Mİ?

Bu durumda karşımızdaki tablo şu şekildedir.

CHP’liler Gürlek henüz İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı iken, onun hakkında ellerindeki belgelerle HSK dahil olmak üzere ilgili yargı makamlarına başvuru yapmışlar.

Ancak hiç birinden şimdiye kadar sonuç alınamamış

Gürlek bugün Adalet Bakanı.

Ve dün yaptığı paylaşımda, Özel’i bir kez daha elinde belge varsa yargıya gitmesini istemiş.

Özel bugün bu başvuruları yapacağını dün akşam açıkladı.

Bu noktada ilginç olan ise Gürlek hakkında yapılacak şikayetleri değerlendirecek yargının en üstünde olan sorumlunun bizatihi -şikayet edilen- Gürlek’in Adalet Bakanı sıfatıyla olması.

O zaman soru şu; CHP, Gürlek’i Gürlek’in başı olduğu yargıya giderek sonuç alabilir mi?

                                               Miguel de Unamuno 1936

Şu günlerde elimde sarı bir toz bezi, başımda iğne oyalı bir tülbent, kafamda ise "bu camlar neden hiç temiz kalmıyor?" sorusuyla bayram temizliğinin o amansız girdabına kapılmış haldeyim. Biliyorsunuz, bizde bayram temizliği sadece yüzeyleri parlatmak demek değil; balkon yıkarken alt komşunun camını ıslatmamaya çalışmak, o ağır yün halıları balkondan sarkıtıp var gücünle döverken aslında tüm kışın kasvetini o tüylerden arındırmak. Koltukların altını, büfenin arkasını, halıların altına itilip unutulmuş tüm o "mukaddesat" kırıntılarını da gün yüzüne çıkarma mevsimi bu. Şöyle bir dip köşe gireyim, o ağır perdeleri indireyim diyorum; ama her defasında şehrin üzerine çöken o gri, bitmek bilmeyen "karar" tozları parmağıma bulaşıyor.

Sahi, her bayram öncesi böyle canhıraş bir arınmaya giriyoruz da, neden her defasında aynı köşelerden aynı kirli niyetler fırlıyor? Yoksa biz sadece görünen yüzeyleri parlatıp, asıl tortuyu zihnimizin bodrum katlarına mı saklıyoruz?

Tam o sırada aklıma bugünlerde Filistin meselesindeki dik duruşuyla vicdanımıza su serpen İspanya Başbakanı Pedro Sanchez geliyor. Sanchez'in rüzgârı bizi İspanya'ya o kadar yaklaştırınca, insan ister istemez o toprakların hikâyesine dalarak bugüne bir ayna tutmak istiyor. Zira bir şehrin emanetçisi üzerinden kurgulanan, aslında daha büyük bir yolculuğun önünü kesmek için hazırlanan o metinler; hani o içeriye kimsenin alınmadığı, kapıların ardına gizlenen o soğuk odalar ve o "çöp" mahiyetindeki iddialar, aslında hepimize tanıdık gelen o eski ve karanlık bir alışkanlığın devamı gibi duruyor karşımızda.

İşte tam burada, İspanya'nın o derin ruhunu anlamak için Federico García Lorca'nın bahsettiği o meşhur Duende (sanatçının ve halkın ruhundaki o dizginlenemez, otantik ve karanlık yaratıcı güç) kavramına bakmak gerek.

– Lorca özellikle bilinçli bir seçim bu yazıda, şiir merakımız malumunuz. – Lorca, o trajik sonuna yürümeden çok önce bizleri uyarmıştı bence: "En derin denizlerde bile boğulmaz insan, onu boğan kendi sığlığıdır." Bugün, o meşhur 19 Mart gününün üzerinden geçen koca bir yılın ardından, bir kentin iradesine karşı kurulan o barikatlara bakınca Lorca'nın ne demek istediğini daha iyi anlıyorum. Bir halkın yarınına dair beslediği o büyük umudu ve o toplumsal Duende'yi, sığ bir kâğıt parçasının içine hapsedebileceğini sanmak, o sığlığın ta kendisi değil mi?

Yaşananları bir tek devrimci şair üzerinden anlatmakta sığ kalır. Bu noktada karşınıza Georges Bataille çıksın işi başka bir boyuta taşısın isterim. Bataille, toplumların enerjilerini tamamen bastıramayacağını, o enerjinin bir şekilde "aşırılık" olarak patlayacağını anlatır ve buna "Lanetli Pay"(La Part Maudite) der. Siz bir kentin nefesini kesmeye, iradesini kapalı kapılar ardında buharlaştırmaya çalıştığınızda; o bastırılan enerji yok olmaz, aksine daha da yoğunlaşarak birikir. Tıpkı bizim o tozunu atmak için dövdüğümüz halılar gibi; üzerine vuruldukça içindeki toz daha çok dışarı dağılır. Bugün o "çöp" torbasını andıran iddialarla, hukukun temel ilkelerinin bile içinde boğulduğu o metin yığınlarıyla halkın bu "payını" tasfiye etmeye çalışmak... Aksine, o halıya vurulan her darbe, saklanmak istenen tozu daha da görünür kılar.

Peki, bu tıkanmışlıkta bize asıl kim yol gösterir derseniz, karşımıza İspanya'nın vicdanı Miguel de Unamuno çıkar. Unamuno, sadece bir felsefeci değil; kaba kuvvete karşı aklın nasıl dik durabileceğini gösteren o devasa isim bana göre. 1936'da muktedirlerin gözlerinin içine bakıp o efsane cümleyi kurmuştu: "Venceréis, pero no convenceréis. Venceréis porque tenéis sobrada fuerza bruta; pero no convenceréis, porque convencer significa persuadir."

Yani: "Yeneceksiniz ama ikna edemeyeceksiniz. Yeneceksiniz çünkü kaba kuvvetiniz fazla; ama ikna edemeyeceksiniz, çünkü ikna etmek, inandırmak demektir.” Unamuno çok net söylediğinde değil mi?

Birini alt etmek için eldeki gücü kullanmak, tutsak almak, onu adliye koridorlarında mesai harcamaya zorlamak, hatta kapıları halka kapatıp kendi kendine bir sonuç yazmak mümkün olabilir. Ancak kazanılan şey sadece soğuk ve akıbeti belirsiz bir zaferden ibaret kalır; toplumun vicdanında açılan yarayı asla kapatamaz, insanları "adaletin tecelli ettiğine" dair asla ama asla ikna edemez.

Çünkü adalet, bir sandığa kilitlenip havasız bırakıldığında sadece o sandığın içindekini değil, o sandığı taşıyan elleri de çürütmeye başlar. Bayram temizliğinde kapının önüne konulan o ağır kokulu torbalar gibi, içeriği boş ama gürültüsü ve dolayısıyla kokusu çok olan süreçler de tarihin o değişmez ayıklama kuralına boyun eğer.

Sonuçta, toz bezini elimden bırakıp pencereden dışarı baktığımda şunu görüyorum: Sanchez'in İspanya'sı gibi dik, Lorca'nın şarkısı gibi lirik ama dirençli, Unamuno'nun feraseti gibi vakur bir irade var karşımızda. (Evet bildiniz “O”)

Bayram geliyor evet, biz camları silecek, halıları dövecek, o biriken tozları savuracağız. Ama bu bayramın gerçek temizliği, adaletin üzerine çöken o ağır, zifiri isi zihinlerimizden süpürmekle başlayacak. O kapalı odalardan sızan adaletsizlik kokusu, bayram sabahının o tazeleyici rüzgârıyla savrulup gidecek.

Söylemeden geçmeyeyim değerli okur: Siz yine de camları iyi silin; zira o "çöp" iddianamelerin yarattığı kirliliğin ardındaki o pırıl pırıl geleceği net görmek için en çok buna ihtiyacımız olacak.

Yazar Notu:

Dostlarım, bayramınız şimdiden kutlu, gönlünüz ferah olsun! Malum, bizde her temizlik aslında bir "devri sabık" korkusunu bastırma çabasıdır; ama ne kadar süpürürseniz süpürün, devranın o meşhur dönme huyu değişmez. Şahsımın da dediği gibi;) Temizlik iman işidir, gerisi iddianame. Kötülüğü affetmeli miyiz? Sanmıyorum... Önce bir devran dönsün, roller bir değişsin, o zaman bakarız.

Ben şimdi şu camları parlatmaya döneyim, zira ufukta görünen o pırıl pırıl yarını kaçırmaya hiç niyetim yok. Baklavanın şerbetini dozunda, adaletin umudunu kalbinizde tutun. Bayramın tadını çıkarın; zira tarih, halının altına süpürülenleri kapı önüne koyup sahibine iade etme konusunda oldukça inatçıdır!

* Mağlup edeceksiniz ama ikna edemeyeceksiniz

İmamoğlu yargılamalarında öne çıkan bir dizi konu ve tartışma alanı var: Öncelikle bu davanın siyasi bir yanı var mı sorusuna yanıt vermek gerekli. Her ne kadar muhalif kesim İmamoğlu’nu bir demokrasi kahramanı gibi ilan etme, davayı da siyasileştirme konusunda ısrarcıysa da, gerçek durum tam olarak öyle değil. Çünkü Ekrem İmamoğlu bir Deniz Gezmiş değil. İstanbul’un eski başkanı anayasal düzeni değiştirmekle değil, rüşvetle suçlanıyor. Elimizdeki olgu bu. İmamoğlu’na siyasi mahkum gibi davranma sadece tanıklık ettiğimiz şeyin eksik ve çarpık bir anlatımı değil, aynı zamanda gerçekten de siyasi davalara maruz kalmış sayısız sosyalist, İslamcı ve Kürt hareketinden aydının yaşadıklarını hafife alınması gibi bir anlama gelmekte.

Peki davayı siyasileştiren hiç mi husus yok? Elbette var. Bir kere son yıllarda muhalefet kulvarında siyaset yapan ve (veya) hükümetin icraatlarını eleştiren çok sayıda kişi ceza davalarına muhatap oldu. Kimse savcılar işini yapmasın, hakimler önlerine gelen davaya bakmasın diyemez. Ama yargı kuvvetiyle muhalefet arasındaki ilişkinin kriminalize olması çoğulcu siyaseti zor durumda bırakıyor. Bu nedenle suçlu olma ihtimalinden bağımsız bir şekilde İmamoğlu cumhurbaşkanı adayı olmasaydı bu işler başına gelir miydi sorusu önemli. Şüphesiz bu sorunun olası yanıtları içinde pek çok seçeneği barındırmakta. Tarih başka bir patikada ilerleseydi aktörler ve davranışlar da farklı olacaktı. Ancak benzer bir alternatif gelecek algısı iddiası İmamoğlu bakımından da söz konusu edilebilir. Acaba İstanbul’un eski başkanı Kılıçdaroğlu’na karşı çıkma cesareti gösterip aday olsaydı veya Kılıçdaroğlu’nun devrildiği kurultayda genel başkanlığa talip olup CHP liderliğini doğrudan üstlenseydi bu yaşadıklarımızı gerçekten de yaşamış olur muyduk?

Davanın siyasi niteliğiyle ilgili son hatırlatma iddianamenin kendisiyle ilgili. Şöyle ki, savcılık İmamoğlu’nun suç örgütü lideri olduğunu düşünüyor. Bahse konu örgütün nihai amacı ise lider için kaynak yaratmak. Kasada toplanan para İmamoğlu’nun siyasi işleri için harcanacak. Yani savcılığa göre önce CHP kurultay süreci, ardından da cumhurbaşkanlığı adaylık çalışmaları bu kirli paradan finanse edildi. Bu mantığın mahkemenin İmamoğlu’nu suçlu bulması durumunda CHP yönetimini zor durumda bırakacağı ise açık. Bu bağlamda geçen hafta yapılan Özel-Arınç görüşmesi oldukça manidar. Parti liderliği mutlak butlan davasının hararetle tartışıldığı günlerdekine benzer bir hareketlilik içinde. Kapalı kapılar ardında pazarlık yapılıyor mu bilmiyoruz elbette. Ancak CHP yönetiminin İmamoğlu meselesinin partiye verdiği zararı minimalize edecek bir bakış açısını önemsediği açık. Bizi kendi sorunsalımız bakımından asıl ilgilendiren husus ise iddianamenin yazılma biçiminin hukukla siyaset arasındaki sınırı ortadan kaldıran içeriği. Savcılık sanıkları adi suçla itham ediyor. Ama bahsi geçen suçun nihai amacı siyasi. Yargılananlar da siyasi olunca yorumlar Türk siyasi hayatının kutuplaştırıcı zemini içerisinde ağırlık kazanmakta.      

Son olarak İmamoğlu yargılamalarının muhalif kesimin siyasal psikolojisi ve CHP’nin muhalefet performansı üzerindeki etkisini tahlil etmek de yarar var. Muhalif kesim Ekrem beyin suçlu olma ihtimalini tartışmaya yanaşmıyor. Bu iddiayı dile getirenler, hatta konuyla ilgili hiçbir görüş beyan etmese dahi olayı belli bir mesafeden izleyenler ötekileştirilmekte. Zaten bu meseleden bağımsız olarak CHP medyası ve partinin organik aydınları Genel Merkezin söylemine katılmayan herkesi AKP’nin ajanı olarak ilan etme eğiliminde. Bu denli ağır bir mahalleden kovulma tehlikesi ve dışlama pratiği karşısında muhakeme ortadan kalkıyor. Ya Ekrem İmamoğlu’nun yanında olacaksın, gözü kapalı ona inanacaksın ya da iktidarın adamısın. Oysa oy verdiğiniz siyasetçinin yolsuzluk yapma ihtimali karşısında sessiz kalırsanız iktidarı eleştirirken kullandığınız söylem boşa düşebilir.

Özet olarak CHP sürekli olarak AKP’yi yolsuzlukla suçluyor. Ama partili siyasetçilere yönelik aynı tip iddialara tepkisi yetersiz. Bu patolojik ruh hali parti içi siyaseti totaliterleştirmiş durumda. Ayrıca CHP’nin politik enerjisinin büyük bir kısmını İmamoğlu gündemine ayırması onu halktan uzaklaştırıp edilgenleştiriyor. İran savaşından Kürt sorununa, PKK’nın silahsızlandırılmasından laiklik tartışmalarına, ekonomik meselelerden sağlık sistemindeki sorunlara dek hiçbir belli başlı konuda gündemi sarsacak ısrarlı, sürekli ve tutarlı bir söylem geliştiremiyor parti liderliği. Çünkü asıl lider hapiste. Onu kurtarmak halkın sorunlarını dile getirmekten daha önemli.    

Böylece dava cuma günü kaldığı yerden devam etmiş oldu.

Ne olmuştu Cuma günü?

O gün daha önce salonun en kör noktasında yer ayrılan ve bir anlamda görevlerini yapmaları engellenen az sayıda gazetecinin yeri değişmiş; davayı daha rahat izleyebilecekleri, sanıkları da görebildikleri bölüme alınmışlardı. O gün verilen arada gazeteciler, mesleki bir refleks ile İBB Başkanı İmamoğlu ile ayaküstü yaptıkları soru-cevap üzerine; mahkeme başkanı tarafından tekrar eski yerlerine gönderilmek istenmiş, arkadaşlarımız buna direnince de duruşma başlayamamış ve başkan tarafından erkenden bitirilmişti.

Bu sabah başlayan duruşma ise sadece 7 dakika sürdü. O sürede yaşananlara tutanaklara şöyle yansıyor;

“Mahkeme Başkanı (M.B.): Evet, avukat bölümümüzde bazı vekillerimizi yine içeride bulmuşlar. Onları arkadaşlar uyardı, ancak ısrarla çıkmak istemiyorlar. Bu şekilde yargılamaya yine başlayamayız. Lütfen salondan izleyici bölümünü alalım. İzleyici bölümüne sizi alalım lütfen.

Milletvekili avukat (Taşkın Turan Özer): Hangi kanunun hangi maddesine dayalı olarak? Biz avukatız ve buradayız Sayın Yargıç…

M.B.: Vekaletiniz var mı dosyada?

Milletvekili avukat: Vekaletimizin olmasına gerek yok.

M.B.: İzleyici bölümüne geçip, oradan takip edebilirsiniz. Yani bu şekilde…

Milletvekili avukat: Biz İstanbul Barosu’na kayıtlı avukatlarız. Profesyonel bir savunma yapmıyoruz. Biz, duruşmayı takip ediyoruz. Duruşmanın intizamını bozmuyoruz. Not alıyoruz. Duruşma niye saklanıyor?

M.B.: Sayın vekilim, izleyici bölümünden de takip edebilirsiniz. Notlarınızı oradan da alabilirsiniz.

…

Milletvekili avukat: Önümde iddianame açık. Önümde defterim açık. Kalemim, ajandam hazır. Buradan takip edeceğim sayın Yargıcım.

M.B.: Bakın; her gün sabah benzer bir böyle sorunla başlıyoruz. Lütfen…

M.B.: Bir sürü tutuklumuz var. Bakın savunma almaya çalışıyoruz. Israrla yargılama yapmaya çalışıyoruz. Her gün bir krizle burayı bu şekilde yönetemeyiz. Lütfen dışarı çıkalım, izleyici bölümüne geçelim. Rica ediyorum. Sizin, sizin, sizin, sizin sıfatınız nedir burada şu an?

Milletvekili avukat: Benim şu an sıfatım avukat.

M.B.: İzleyici olarak, izleyici bölümünden takip edebilirsiniz.

Mahmut Tanal: Edemiyoruz. Seyirci bölümünde yer yok sayın Başkanım.

M.B.: Lütfen dışarı. Lütfen dışarı geçelim. Görevli arkadaşlar yardımcı olun.

Milletvekili avukat: Zorla çıkaracaksınız!

Mahmut Tanal: Sayın Başkan, izleyici bölümünde yer yok.

Milletvekili avukat: Zorla çıkaracak!

Avukat Kazım Yiğit Akalın: Bırakın hukukçu vekilleri, hukukçu olmayan vekiller de boşluk varsa kurtuldular bakın. Bu ta Ergenekon, karşı salondan başlayarak…

M.B.: Avukat Bey, salon düzeninde avukatlarımızın yerleri belli, izleyicilerimizin yerleri belli. Herkes yerinde olursa, sağlıklı bir yargılama yaparız. Evet. Haz

Avukat: Haklısınız. Eğer yer olmasaydı, biz de arkada oturacaktık.

İkinci avukat: 20 yıllık uygulama böyleyken, herkes duruşmayı seyredebiliyorken…

Üçüncü avukat: Sayın Başkan, infaz kanunu sadece avukatlara değil, milletvekillerine de atıf yapıyor ziyaret anlamında. İki tane istisnai düzenleme var... 15 Temmuz davaları dahil olmak üzere…

M.B.: Vekillerimiz için arka bölüm var zaten. Orada gerekli kolaylığı sağlarız. Görevli arkadaşlar, orada gerekli kolaylığı sağlarlar. Milletvekillerimiz için ayırdığımız bölümümüz var.

Avukat Ali Rıza Dizdar: Sayın Başkan, benim iki tane müvekkilim var. İki avukat arkadaşım gelmedi. Ben, o arkadaşı yetki belgesiyle yanıma alabilir miyim?

M.B.: Avukat Bey, tamam, yetki belgesi sunup, o şekliyle girsinler o zaman. (Sesler birbirine karışıyor…) Avukat Bey, bakın biz de biliyoruz mevzuatta ne yazdığını. Şu an izleyici olarak yargılamayı takip ettiğini beyan ediyor. İzleyici olarak takip ettiği için izleyici bölümünü alacağız. Avukatlık kanununa göre avukatlık yapma yetkileri var mı şu an vekilken? Şu an bu tavrınızın yargılamaya ne gibi bir olumlu katkı sağlayacak? Lütfen uzatmayalım, izleyici bölümüne geçelim. Bakın tanık savunmalarına kaldığımız yerden devam etmek istiyoruz. Rica ediyorum izleyici bölümüne geçelim.

Milletvekili avukat: Sizi rahatsız eden nedir? Sayın Yargıç, bakın biz zorluk çıkarmıyoruz. Ben burada hukukçu olarak oturabilirim. Bunun duruşmanın intizamına herhangi bir engeli yok.

M.B.: İzleyici bölümünde oturabilirsiniz hukukçu olarak, herhangi bir engel yok.

Avukatlar: Yer yok, yer!

M.B.: Arka tarafta milletvekilleri için gerekli yeri ayırdık zaten. Orada o bölüme gerekli düzenlemeyi yapalım.

Mahmut Tanal: Nereyi ayırdınız? Nerede yer? Burada yer yok!

M.B.: Bu şekliyle yargılamaya başlamam…

Mahmut Tanal: Mahkeme Başkanı doğru dürüst konuşmalı. Hakikate aykırı beyanda bulunamaz. Milletvekilleri olarak biz buradayız; yer yok.

M.B.: Sayın vekillerimiz, rica ediyorum tekrardan. Yargılamaya devam etmek istiyoruz. Lütfen izleyici bölümüne geçin.

Mahmut Tanal: Devam edin. Size engel olan mı var? Düzeni bozan mı var? Siz çalışmamak için bahane arıyorsunuz.

M.B.: Lütfen izleyici bölümünden sürekli bu şekilde müdahale etmeyin.

…

M.B.: Görevli arkadaşlara yardımcı olup, gerekli yere geçelim lütfen. Duruşmaya bu şekilde devam edemem. Duruşmaya ara vermek zorunda kalacağım yine.

(Bağırışmalar…)

M.B.: Avukat Bey lütfen bu şekilde bağırmanız sonuca etki etmeyecek. Bağırmayın bu şekilde. Bu üslup, doğru bir üslup değil.

Milletvekili avukat: Duruşmanın intizamına zarar verecek, dağıtacak hiçbir şey yapmıyoruz… Ne zararımız var size? Avukatız aynı zamanda.

M.B.: Avukat Bey, kapı girişlerinde vekalet uygulaması yaptık. Ona da protesto ettiniz. Ona da zorluk çıkarttınız. Yani bu şekilde ne yapsak bir sorun çıkıyor. Yani o yüzden vekillerim tekrar rica ediyorum. Görevli arkadaşlara yardımcı olun lütfen.

Milletvekili avukat: Hayır, sizi bizi o zaman buradan zorla çıkaracaksınız.

M.B.: Tamam yargılamaya ara verdik.”

Verilen bu aranın ardından bir süre sonra da mübaşir gelerek duruşmanın yarına ertelendiğini paylaşıyor.

Salonda aynı anda benzer bir tartışmanın yine avukat olan Şanlıurfa Milletvekili Mahmut Tanal ile de yaşandığını hatırlatalım.

DAVANIN TARAFLARI NE İSTİYOR?

Ortada bir sorun olduğu açık.

Peki karşı karşıya olduğumuz soruna “haklı” olmak ya da olmamak üzerinden mi bakmalıyız?

Yoksa davanın, dava için öngörülen 4600 günden önce bitmesini sağlamak üzerinden mi?

Bu sorulara cevap vermeden önce bu davaya “tarafların” nasıl baktığını ele alalım.

Davada yargılananlar başta olmak üzere CHP tarafı, davanın siyasi olduğunu ve duruşma boyunca sanıkların iddianmedeki yer alan suçlamaları çürüteceğini iddia ediyorlar.

Buna karşı davanın siyasi tarafı olarak iktidar bloku var. Onlar davanın kısa sürede bitmesini istemeyeceklerini ve İmamoğlu başta olmak üzere kimi sanıkların uzun süre tutuklu kalmasını ve ceza almalarını istediklerini biliyoruz. İddiaları ve söylemleri bu yönde.

O zaman karşımızdaki tablodan tarafların şunları istediklerini varsayabiliriz;

Davanın bir tarafı olan yargılananlar ve yargılananları sahiplenen CHP’liler için öncelik; davada haklı olduklarına olan inançları gereği davanın hızla sonuçlamdırılması noktasında dahkolaylaştırıcı olmaları bekleyebiliriz.

Buna karşın iktidar blokunun da, sahip oldukları siyasi güçle davayı olabildiği kadar uzatmak istedeğini, uzun tutukluluk ve cezalarla siyasi rakiplerini oyundan düşürmek isteyebileceklerini varsayabiliriz.

Bununla birlikte siyaseten taraflar ne düşünürse düşünsün normal şartlarda “tarafısız” olmasını beklediğimiz yargı var. Onlar duruşmalar başlamadan önce davayı 4600 günde bitirmeyi hedeflediklerini açıklamıştı.

Her şeye rağmen yargının, yargılama aşamasında tarafsız kalacağını ve maddi olgular üzerinen adalet arayacağına inanıyoruz. Dahası böyle olmasını temenni ediyoruz.

NE İSTEDİĞİNE KARAR VEREBİLMEK

Eğer İBB Davasıyla ilgili tabloyu böyle okuduğumuzda bu sabah yaşanan gerilime –ki ben bunun sorun olduğunu düşünüyorum- nasıl bakmalıyız?

Özellikle de davanın siyasi olduğunu düşünen yargılananlar ve CHP açısından?

Yukarıda davanın taraflarını analiz ettiğimiz bölümü referans kabul edersek; normal şartlar altında onların, davanının hızla görülmesini ve savundukları haklılıklarının bir an önce tescil edilmesini bekleriz değil mi?

Sorun çıkaran değil sorun çözen, zorlaştıran değil kolaylaştıran taraf olmalı bu davada haklı olduğuna inanlar.

En azından benim beklentim bu yönde.

Elbette bu beklenti, örneğin duruşmanın ilk günü yaşanan usul hatalarına itiraz etmeyi, gerektiğinde yargılamaya müdahil olmayı, savunmanın ve sanıkların haklarının korunmamasını içermiyor. Duruşma sürecinde bu tür usul ve işleyiş hatarına karşı sonuna kadar hukuki ve siyasi tutum alınmalı ve savunulmalıdır.

Evet, CHP Lideri Özgür Özel, CHP İl Başkanı Özgür Çelik'in ifade ettiği gibi mahkeme heyeti davayı görmemek, uzatmak istiyor olabilir. O zaman yapılması gereken avukların ve yargılananların usuli ve hukuki itirazları dışında davayı uzatacak her türlü adımdan durmak olacaktır. 

Kabul edelim ki, bu  sabah yaşanan oturma yeri krizi, duruşma ertlemeden aşmak en başta davayı siyasi bulan CHP’lilerin sorumluluğuydu.

Burada bir soru daha soralım; davanın ertelenmesiyle yargılananlar ya da CHP'liler siyaseten bir şey kazandı mı? 

Hayır.

Sonuçta duruşmanın ertelenmesi yargılananlara ve onları savunan CHP’lilerin değil, siyasi olarak iktidar blokunun isteyebileceğini bir durumdu ve o oldu.

Son olarak şunu da ifade edeyim; bu tür aç-kapa duruşmalar orta ve uzun vadede duygusal olarak yargılananlar ve onların aileleri kadar; siyasi olarak da davaya “nötr” bakanları olumsuz etkiler.

Çizim: Tarık Tolunay 

“Tabii bunlar ümmet bilinci nedir bilmezler. Bir duvarın tuğlaları gibi birbirimize kenetlenmemizin neresi yanlış be gafiller. Milletin inancından ve değerlerinden bu kadar mı kopuksunuz?”.

Gerçekten de Erdoğan’ın düşünce dünyasının, sahip olduğu siyasi İslam ideolojisi çerçevesinde sorunlu olduğunu gösteren en önemli ifadelerden biri bu. “Ümmet bilinci”nin “bir duvarın tuğlaları gibi (bizi) birbirimize kenetleyen” bir bilinç olduğu iddiası! Bu iddia hangi gerçekle doğrulanan bir iddiadır ki? Sonraki cümlesinden anlaşılan da bu “biz”, Türkler, Kürtler ve Araplar’dan oluşan bir “biz”, yani “Müslüman toplumlar”. Müslümanlık bu toplumları bir “biz” altında kenetleyen bir bilinçmiş!

Peki ama adama sormazlar mı “Peki bu ümmet bilinci Müslüman ülkeleri kenetliyor da neden aynı ümmet bilinci Türkiye’nin Kıbrıs sorununun çözümü için bir şey yapmıyor? Bildiğim kadarıyla Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni tanıyan tek ülke hala Türkiye! Son zamanlarda bir biçimde destekleyenler de Pakistan, Azerbeycan ve Bengladeş! BM’deki nüfuslarının çoğunluğunun Müslüman olan 49 ülkeden sadece 3-4’ü!

Peki bu gerçekle biz “ümmetle” nasıl kenetleneceğiz?

Söz konusu konuşmasında yukarıdaki cümlelere devamla Erdoğan şöyle diyor:

“Ne yapacaksınız, batılı patronlarınızın kılıcını kuşanıp Türkler, Kürtler, Araplar arasında fitne mi yayacaksın, nefreti mi yayacaksın, kavgayı mı büyüteceksin? Allah bunlara akıl izan ve basiret versin.”

CHP’ye bu cümleleri söylemek de biraz insaf ister bence. Çünkü siz bu cümleleri söylediğinizde birileri de şöyle diyebilir:

“Peki ama neden hala ümmet adına ABD’ye ve İsrail’e, İspanya Başbakanı gibi bir tavır almadınız? İspanya Başbakanı Sánchez gibi, ABD ve İsrail’in bu eylemini “yasa dışı ve bir tek taraflı askeri bir eylem” olarak niteleyemediniz. Daha doğrusu İsrail’in İran’a saldırılarının uluslararası hukuka aykırı olduğunu birkaç defa söylediniz ama neden bu cümleye ABD’yi de dahil edip “ABD ve İsrail birlikte yasa dışı hareket ediyor” gibi bir cümle kurmadınız ya da kuramadınız? ABD’nin “batılı patronlardan biri olduğu için mi?”

Kimbilir biri böyle bir soru da sorabilir.

Ama bence bu konuşmasında en önemli cümleler yukarıda değerlendirmeye çalıştığım cümleler değil. Asıl, yukarıdaki ifadelerine devamla şu söyledikleri:

“Bizi ümmetçilik yapmakla suçlayanlara şunu söylüyorum, ekranları başında biz izleyen milletime de sesleniyorum, biz Türk milletindeniz. Hz Muhammet'in ümmetindeniz, biz sadece bugünden değil kalu beladan beri ümmetin sevdalısıyız.’’

Açıkça soralım bu cümleler dini siyasete alet etmek değil midir?

Anayasa’nın 24. Maddesi şöyle diyor: “Din duyguları, devlet işlerine ve politikaya kesinlikle alet edilemez.”

Siyasi Partiler Kanunu’na göre ise bu konuda daha somut düzenlemeler var. Bu kanuna göre “siyasi partiler dini veya kutsal değerleri siyasi propaganda amacıyla kullanamaz. Bu yasağa aykırı davranılması durumunda parti hakkında Anayasa Mahkemesi’nde kapatma davası açılabilir”.

Erdoğan’ın önümüzdeki günler için hazırlandığı siyaset anlaşılan böyle bir siyaset olacak. Anayasa mı? Yasalar mı? Boş verin bunları şimdi!

Görmüyor musunuz dünya değişiyor!

Özellikle son beş yıldır küresel sistem için giderek artan sıklıkta sirenlerin çaldığını görüyoruz. İnsan ve doğa yapımı felâketler adeta siren üreticilerinin alanını bir hayli genişletti.

2000’li yıllarla birlikte uluslararası düzenin ardı ardına sert darbelere maruz kaldığı gözlemlendi. Rusya’da Putin’le birlikte boy gösteren, bilahare saldırganlığa evrilen revizyonizm kervanına ABD de katılmakta gecikmedi. Trump yönetimi, ilk döneminden devraldığı mirasın kapsamını ikinci döneminde azamî ölçüde genişletti. Son dört yıldır devam eden Rusya kaynaklı Ukrayna savaşını sonlandırıp, enerjisini ABD-Çin rekabetine odaklamak isterken kendisini Ortadoğu’da Tel Aviv yönetiminin bölgede meydan verdiği acımasız ve amansız güç mücadelelerinin ortasında buldu. Ne Ukrayna’daki savaşı sonlandırabildi ne de Netanyahu’nun bölgeyi kana bulayan hırslarına gem vurabildi.  Bu perspektiften Çin’le olan rekabetini bir üst seviyeye taşıma hevesi de büyük ölçüde kursağında kaldı.

Küresel düzen dönüşürken

Küresel düzen ve dengeler dönüşüyorken bu eğimi öngörebilen orta güçlerin büyükçe bir kesimi (örneğin Brezilya, Hindistan, Güney Afrika ve Kanada) bir yandan ABD’nin, diğer yandan Rusya’nın revizyonist tutumlarını olabildiğince frenlemek üzere ya mensubu bulundukları ittifaklar marifetiyle ya da diğer orta güçlerle olan işbirliklerini ilerletmek suretiyle yol almayı tercih ederken, Türkiye ve İran gibi bazı aktörler, değişen dünya koşullarının kendi lehlerine olduğu varsayımından hareketle Ortadoğu ve Kuzey Afrika kuşağındaki dengeleri biçimlendirmek üzere kendilerine vehmettikleri “kaptan köşküne” oturmaya dönük sert güç unsurlarını özellikle 2020’li yıllarla birlikte sahaya sürdüler. İçinde bulundukları bölgenin, sanki küresel sistemden, daha doğru bir tanımla, küresel düzensizlikten ve bunun ortaya çıkardığı güç politikalarından muaf olabileceğini sandılar. Doğal olarak gelişmeler belirlenen bu hedefin gerçekleşmesine zaman içinde sekte vurmakta gecikmedi. Ankara, tezahür etmekte olan yeni koşullarda tutumunu gözden geçirmeye ve bölge ülkeleriyle bozulan ilişkilerini olabildiğince tamir etmeye yöneldi. Kendi bölgesindeki iç çatışmaların ve istikrarsızların ülkeye ne denli ağır ekonomik ve toplumsal fatura çıkardığını idrak ederek, daha gerçekçi bir çizgiye geçiş yaptı. Adını açıkça telaffuz etmese de Cumhuriyetin geleneksel diplomasi pratiğini benimsemek zorunda kaldı.

Ortadoğu’daki mahşerin iki atlısı: İsrail ve İran

Tahran ise, belki güç durumda kaldığında, başta ABD olmak üzere Batı camiasıyla rekabeti göz ardı etmeyen Rusya ve Çin gibi küresel düzeni yeniden tanımlamaya çalışan, bünyesinde Küresel Güney’den de oyuncuların yer aldığı aktörleri arkasına alabileceği varsayımından hareketle bölgesinde sekter politikalar izlemekten ve bunu sahaya yansıtmaktan geri durmadı.

İktidarda ve muhalefette geçirdiği yıllarda bölgeye dönük hırslarını gizlemeyen Netanyahu ve yakın çevresindeki aşırıcı kesimler, 1979’dan bu yana molla rejiminin sergilediği bölgeye yönelik nüfuz yayma politikasının bölgedeki diğer yönetimler için yarattığı tehdit algısından da istifadeyle, arka planında kendilerinin bölgeye dair benzer hedeflerini aşama aşama hayata geçirmekte vakit kaybetmediler.

Geçmiş dönemlerde uluslararası toplumu bir ölçüde ayakta tutan kural ve normların, günümüze kıyasla İsrail’i daha fazla dizginleyen bir çerçeve ortaya koyduğu görüldü. Büyük güçler arası rekabetin damgasını vurduğu küresel sistemin dikişlerinin attığı bir yapı ise, Tel Aviv’e bölgeye dönük siyasî emellerini devreye sokmakta mümbit bir ortam sundu. Bu çerçevede bölgedeki büyük kırılma Hamas’ın 7 Ekim 2023’te İsrail’e karşı yaptığı saldırı sonucunda ortaya çıktı. Sonraki bir dizi bölgesel gelişme bölgedeki her aktör için her geçen gün siren seslerinin yoğunlaşacak olmasının habercisiydi. 28 Şubat’ta ABD/İsrail ikilisinin İran’a karşı başlattığı hukuk dışı, dolayısıyla gayrımeşrû savaş, küresel savrulmaların refakatinde etkileri uzun yıllara yayılacak zaten ağır olan ve pamuk ipliğine bağlı bölgesel dinamiklere ölümcül bir darbe indirdi.   

Gazze ile başlayan ve bugün içinde ABD’nin de yer aldığı İran’a karşı yapılan savaşın alevleri, bir yanda Hamas ve benzeri oluşumları destekleyen ülkeler ile diğer yanda zamanında hem İran’dan hem İsrail’den tehdit algılayan aktörlere ve toplumlara sıçramış durumda. Ortadoğu yine masum halk kesimlerini onulmaz bir ızdırabın içine sürükleyen yangın yerine dönüşmüş halde.

Başlayan Hukuk Dışı Savaş

İran’a karşı başlatılan savaşın gidişatı üzerine güncele odaklı sayısız tahmin ve analizlerin yapıldığı bir döneme girmiş bulunuyoruz. Bu tür öngörülerin savaş boyunca ve sonrasında yapılması doğal görülmeli. Doğal olmayan ise, savaşa ve olası sonuçlarına dair yapılan kesin ve köşeli yorumlardır. Bunların birçoğunu ihtiyatla değerlendirmek ve kişisel inanç, düşünce ve ideolojilerden arındırmaya çalışmak, dolayısıyla olgulara ve verilere dayalı öngörülerde bulunmak en uygun seçenek.

Her gün yeni gelişmelere sahne olan savaşın asimetrik bir nitelik arzettiği görülmekte. Bu perspektiften bakıldığında, kendi hava sahasının hâkimiyetini tam anlamıyla sağlayamamış, iki düşman güce ve komşularına karşı füze ve dron saldırılarına dayalı strateji izleyen bir İran görüyoruz. İran’ın füze ve dron envanterinin an itibarıyla gerçekleştirmekte olduğu taarruzlar için daha ne kadar süre dayanabileceği kuşkulu. Bu durumun, İran’a karşı şimdilik havadan taarruz yeteneklerini kullanan ABD/İsrail ikilisi için de geçerli olduğu yönünde gerekçelerin ileri sürüldüğünü gözlemliyoruz. Diğer yandan, sözkonusu ikili ile İran’ın askerî yetenek üretim kapasitesini kıyaslamanın ne derecede sağlıklı olacağı tartışmalı bir gerekçe olarak kalmaktadır. Savaşın ilerleyen aşamalarında envanter açıklarının iki taraf açısından ortaya çıkaracağı durumu tüm yönleriyle analiz etmek başlıbaşına bir sınama oluşturuyor.

Savaştan çıkarılacak anlık dersler

Karşılaştığımız tablo, olası bir çatışmada, hava sahasında tam veya kısmen de olsa hâkimiyetin sağlanamadığı bir ortamda münhasıran taarruzî yeteneklere dayanmanın saldırıya uğramış bir ülkenin savunmasının maruz kaldığı zafiyetleri açıkça ortaya koymaktadır. Sırf taarruzî güce dayalı stratejinin devam eden savaşta çökmeye yüz tuttuğu gözlenmekte; sağlam ve dayanıklı bir askerî stratejinin hem savunma hem taarruz yeteneklerini bütünleştiren iki ayaklı bir yapılanmaya dayanmasının zorunlu olduğu gerçeğiyle bir kez daha yüzleşilmektedir.

Diğer bir olgu, ağırlıklı olarak sadece insansız sistemlerle/yeteneklerle nihaî sonuca ulaşılamayacağının sahada tüm çıplaklığıyla gözlenmekte oluşudur. İran’a karşı sürdürülen savaşta, başta savaş uçakları olmak üzere insanlı muharip sistemlerin oynamakta bulunduğu belirleyici rol sahada bir kez daha görülmektedir. İnsansız sistemlerin ise, insanlı muharip yetenekleri tamamlayıcı ve destekleyici birer kuvvet çarpanı oldukları saha gerçekliğiyle yeniden teyit olmaktadır.

Süren çatışmada yeni ve yıkıcı teknolojilerin de ön plana çıktığı; bu çerçevede siber, yapay zekâya dayalı yetenekler, gelişmiş elektronik harp araç ve sistemleri, uzay tabanlı imkân ve kabiliyetler gibi alanların savaşın sonucunu belirlemede kritik roller oynadığı artık tartışmaya kapalı bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sonuç: Savaşın bazı kalıcı dersleri ve Türkiye

Devam eden savaşın Türkiye’ye de doğrudan yansımaları olmaktadır. 4, 9 ve 13 Mart tarihlerinde İran’dan atılan ve Türk hava sahasına yönelen balistik füzeler, Türkiye’nin de mensubu bulunduğu NATO’nun füze savunma unsurlarınca etkisiz hale getirilmişlerdir. İran yetkilileri reddetmekle birlikte sözkonusu üç balistik füzenin İran’dan atıldığı Türk resmî makamlarınca açıklanmıştır. Kaldı ki, NATO kaynakları da bunu teyit etmiştir. Hal böyle olmakla birlikte Türkiye’deki kimi çevrelerin önyargılarını kırmakta atılan balistik füzeler dahi başarı sağlayamamıştır. Balistik füzelerin fırlatıldığı yerlerin anlık olarak tespit edilebildiği bir teknolojik gelişmişlik seviyesinden bîhaber olan bu kesimlerin bir bölümünün füzeleri atanları İran içindeki “siyonist çetelere” bağlaması ibretliktir. Bu ve benzeri gerekçelerle Devrim Muhafızlarının güdümüne girmiş İran yönetimi ile kendilerini siyonizme adamış İsrail ve İsrail dışındaki güç odaklarını aynı potaya sokmak gerçekten başarılması güç bir önyargının eseridir.

Savaşın başlamasından bu yana İran, İsrail’e, ABD’nin bölgedeki tesislerine ve Körfez ülkelerine karşı sadece balistik füze değil, dron saldırıları da yapmıştır. Savaş uzadıkça İran rejiminin Türkiye’yi de hedef alacak dron saldırıları yapmamasının garantisi yoktur. Bu senaryoya karşı da hazırlıklı olunmasında ve gerekli tedbirlerin alınmasında şüphesiz büyük yarar vardır.

Her savaşın, silahlı saldırıya uğrayan ülke ve civar ülkeler bakımından kuşkusuz çok ciddi siyasî, askerî, ekonomik ve insanî felâketlere yol açtığı bilinmektedir.

İran’a karşı başlatılan hukuk dışı savaşın da İran ve bölge açısından olumsuz sonuçlara mâlolacağı kesindir. Mevcut savaşın İran’da molla rejiminin son bulmasıyla noktalanması galip olasılıktır. Diğer yandan, savaş sonrası dönemin İran’a ve halkına huzur ve istikrar getirip getirmeyeceği şimdilik meçhûldur. Savaşın bitiminde İran’ın çalkantılı bir döneme gireceği ise kehanet değildir. İran’daki geçiş döneminin bölge için doğuracağı sonuçların ise uzun vadeye yayılması sürpriz olmayacaktır.

Türkiye’nin, yanıbaşımızda süren savaşa herhangi bir şekil ve kapsamda müdahil olmaması ulusal çıkarlarıyla uyumludur. Ankara’nın şu ana değin sürdürdüğü yaklaşım isabetli ve ihtiyatlıdır. Mevcut şartlarda bu yaklaşımın devam ettirilmesini tercih değil, zorunluluk olarak görmek en doğru yoldur. Suriye politikasında zamanında “aktivistliğe” soyunanların, İran sorunsalı karşısında şimdilerde gerçekçi bir çizgiye doğru hızla ilerlediklerini görmek tabiatıyla teskin edici bir tablodur.

Savaş, Türkiye’nin savunma gereksinimleri bağlamında da birtakım gerçekleri ortaya koymuştur. Geçmişte ve hatta şimdilerde bile ülkenin askerî doktrinini sırf taarruzî sistem ve yeteneklere indirgeyenlerin ve bunun çığırtkanlığını içinde bulundukları resmî çevrelerde savunanların hem o çevreleri hem toplumu ne denli yanılttıkları bugün gün ışığına çıkmıştır. Ülke savunmasında elbette taarruzî sistem ve yeteneklere sahip olmak zorunludur; ancak bunlar başlıbaşına yeterli değildir. Son teknolojilere dayalı savunma sistem ve yeteneklerine sahip bulunmak en az taarruzî imkânlar kadar önemli ve gereklidir. Her iki alanı bütünleşik bir yapıda biraraya getirmeyen doktrin ve yaklaşımlar ülkeyi bugün İran’ın karşılaşmakta olduğu duruma sürükler. Bu yaklaşım ışığında gerçekçi çizgiden ayrılmadan, kısacası kişi, firma ve resmî kurumların kimi mesnetsiz heyecanlarına kapılmadan Türkiye’nin hava-füze savunması için tasarlanan Çelik Kubbe’nin inşasına yönelik üretim zincirinin hızlandırılması, veri ve ağ temelli bu savunma mimarisine daha fazla kaynak ayrılması, mimarînin oluşumunda topluma hemen her fırsatta benimsetilmeye çalışıldığı gibi sadece insansız sistemlerle bir sonuca ulaşılamayacağının idrakı içinde beşinci nesiller dahil son nesil insanlı muharip ve savunma sistemlerinin edinilmesinde de aynı teyakkuz ve itinanın gösterilmesi elzemdir.

Ülke savunma doktrininin mevcut koşullarda caydırıcılığa ve dayanıklılığına değerli ve vazgeçilemez katkılar sunmakta olan kamusal ve özel çevrelerin, bu bütüncül doktrinin sahada işler kılınacak bir yapıya evrilmesinin önüne kişisel veya kurumsal engeller çıkarmaktan kaçınmaları temel bir hedef olarak belirlenmelidir. Sirenler daha fazla çalmadan bu yöndeki bir yaklaşımın esas alınması umulur.            

* Ankara Politikalar Merkezi ve Türk Atlantik Konseyi Derneği Başkanı

Dünyadaki mevcut yürürlükteki anayasalar arasında kanımca açık ara en iyi anayasa ABD Anayasası (1787) ve bu Anayasanın en muhteşem maddesi de 1791 tarihli birinci ek (first amendment).

Bir Türkiye vatandaşı olarak doğup büyüdüğüm ülkemle ilgili “nasıl bir siyasal ütopyan var?” diye bir soru ile muhatap olsam yanıtım kesinlikle AB tam üyeliği ile birlikte ABD Anayasasının birinci ekini aynen Türkiye Anayasasına dahil etmek diye yanıt verebilirim.

ABD Anayasası birinci eki, tarih 1791, bizde Üçüncü Selim’in padişahlığının (1789-1809) ikinci senesi yani, Anayasaya “ifade özgürlüğü vardır lâkin…” gibi bir madde koymuyor, ABD Kongresine (yasa koyucu) ifade özgürlüğünü sınırlayacak bir düzenleme yapma yasağı getiriyor, ifade özgürlüğünün yanına basın özgürlüğünü ve gösteri hakkını da koyuyor, muhteşemdir.

Aynı ek madde Kongreye bir inancın yerleşmesi, faaliyeti ya da yasaklanması yönünde bir yasa çıkarma yasağı da getiriyor (Diyanet İşleri Başkanlığı yasası!!!!), hadi gel de bu tür bir maddenin bizim Anayasada olması hayalini kurma kolaysa.

Anlaşılıyor ki ABD’nin kurucu babaları her türlü ifade özgürlüğünü yaşam hakkı dışında tüm özgürlüklerin anası olarak görmüşler, ifade özgürlüğü olmadan ABD’de sistemin bütününün etkin bir şekilde faaliyetinin olanaksız olduğunu III. Selim döneminde görmüşler.

ABD bugün dünyanın en zengin ülkesi ise çok muhtemeldir bu ifade özgürlüğüne verilen öncelik birinci plandadır.

Yukardaki cümlede, dikkatinizi istirham ederim, ifade özgürlüğü ile ilgili, ABD’yi dünyanın en özgür ülkesi yapan ilke demiyorum, en zengin ülke yapan ilke diyorum.

İfade özgürlüğü sistemde tüm karar alıcılarının, yatırımcının, tasarrufçunun, tüketicinin, üreticinin, siyasetçi ve tüm başka aktörlerin olabilecek en doğru bilgilerle donatılarak sistem içinde alınacak kararların etkinliğini, doğruluğunu çok büyük ölçüde garanti altına alıyor.

Tüm aktörlerin kararları doğruluğa yaklaştıkça, ifade özgürlüğünün sayesinde sınanarak iktisadi sistemin etkinliği maksimize olacak ve ülke daha da zenginleşecektir, buna zerre kadar kuşku yoktur.

İfade özgürlüğü ile iktisadi etkinliğin ahengini istiyorsanız yasama organınız mesela “doğru olmayan bilgiyi alenen yayma” gibi bir her yanıyla anlamsız bir ifadeyi kanunla suç haline getiremeyecek.

Bugün ABD’de Oscar’lar dağıtılıyor, en iyi filmlere, en iyi oyunculara, senaristlere ama bir de yine ABD’de “Ahududu Oscar’ları var, en kötü filme, en kötü oyunculara veriliyor bu ödül!!!.

ABD’de bir de (Küresel Ahududu Hukuk Oscar’ı) olsa bizim bu “doğru olmayan bilgiyi alenen yayma” ifadesine ahududu yağardı eminim.

Neden ABD Anayasasının birinci eki konusunda bu kadar ısrarlısın derseniz, bu birinci ek aynen bizim Anayasada yer alsa idi yasama organı böyle anlamsız bir maddeyi TCK’ya koyamayacak, Cumhurbaşkanlığına bağlı dezenformasyonla mücadele birimi gazetecilerin, entelektüellerin ümüklerine böyle basamayacaktı.

Dünyanın yaşayan en önemli hukukçusu (bence tabii) Chicago Üniversitesi hukuk profesörü Richard Posner kurucularından biri olduğu Hukuk ve Ekonomi (Law and Economics) okulunun başucu kitabı “Economic Analysis of Law” (Hukukun Ekonomik Analizi) kitabının 28. bölümünde “doğru” kavramının çok sorunlu olduğunu dile getirirken “dünyanın güneşin etrafında döndüğü gerçeğinin” bile dikkatle ifade edilmesini söyler ve İngilizce olarak şöyle bir formül kullanır: “No one has a pipeline to ultimate reality” yani “kimsenin elinde mutlak doğruya bağlanan bir boru hattı yoktur”.

İfade özgürlüğü sorunu Türkiye’nin her zaman başında bir beladır, insanlar gerçekten saçma sapan gerekçelerle yıllarca hapiste kalmışlardır.

Türkiye’nin fakir, gelir bölüşümü bu kadar adaletsiz bir ülke olmasının altında mutlaka başka nedenler de vardır ama acaba en başlarında ifade özgürlüğü zafiyeti mi geliyor?

Bu satırları yazarken televizyondan bir sendikacının “kanunlar zenginler için değildir” dediği için “halkı kin ve nefrete teşvik etmekten” gözaltına alındığını duyuyorum.

Bu kanun da, “halkı kin ve nefrete teşvik”, ahududu Oscar’larına büyük bir aday, hakkını teslim etmek lazım.

İktisat kitaplarında, oyun teorisi çalışmalarında ekonomik etkinlik için gerekli koşulların içinde “complete and perfect information” (tam ve mükemmel bilgi) kavramı gelir.

Tam ve mükemmel bilgiye ulaşım her zaman mümkün olmayabilir ama ifade özgürlüğü ABD düzeyinde (“fuck Trump” diyor Robert de Niro ve sabah altıda kapısına kimse gelmiyor mesela, en fazla hakaret davası açılabiliyor ama bunun da sınırları var) olmaz ise tam ve mükemmel bilgiye ulaşım zaten mümkün olmayacaktır.

İfade özgürlüğüne biraz da böyle yaklaşmak lâzım değil mi?

Hitler, sevilmez buralarda; Mussolini de…

Neden mi?

Kendi ulusunu sevmek olarak tanımlanabilecek milliyetçiliği, ötekine üstten bakmak, kendini üstün görmek olarak adlandırılabilecek şovenizme vardırdığı için… O hastalıklı ruh haline sessiz kalındığı için 2. Dünya Savaşı denilen felaketi yaşadık. Üç beş kapitalistin Pazar payını büyütmek için kullandıkları “üstün ırk” savsatası, milyonların canına mal olmuştu.

Bizim insanımız, diğerkamdır; kimsesize kulak açar. Sevgimiz içimizdedir bizim; “kalpten kalbe bir yol” olduğuna inanırız. Moğol baskısına uğrayan Horasan Türkmenlerine de kucak açmıştır Anadolu; Hitler faşizminden kaçan bilim insanlarına da…

Anadolu’nun insan ile hemhal olan o damarı, olanaksız olanın mümkün olabileceğine inanır; o hayalini gerçeğe dönüştürmek için yola çıkar. Aslan ile ceylanı kucağında resmeden Hacı Bektaş Veli’nin yolculuğu buna işarettir. Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkıp, birinci aşamasını Ege Denizinde; ikincisini Cumhuriyet’i kurarak tamamladığı ve nihayetinde, asıl hedefi olan demokratik, laik, sosyal bir hukuk devleti kurmak için yürüttüğü mücadelesi de… Yeri gelmişken belirtelim; o mücadele istenilen sonuca ulaşamamışsa kabahat bizimdir. Bizim gibilerde nükseden “bana ne”ciliktir.

DALOKAY’IN FRANCO’YU PROTESTOSU

Gene de o mücadeleci damar güçlüdür bizde. Örneğin İkinci Büyük Savaşın kalıntı diktatörlerinden Franco, İspanya’da hüküm sürüp, başkaldıranı idam sehpasına çıkardığında karşısına ilk çıkan, bizden biridir.

Ankara’nın efsane başkanı Vedat Dalokay’dır o kişi; “Deli Vedat” da derlerdi ona. Ne de olsa “yiğit namıyla anılır”.

Halkına hizmetkâr, işçisi açken sessiz kalmayı kendine yediremediği için açlık grevi yapan Dalokay, Nazım’ın, “kırk günlük yolda yaprak kımıldasa/ Sen ürpermelisin içerde” dizelerinin tarif ettiği gibi dünyada olup bitenleri de görmezden gelmez.

O Ankara’nın başkanıyken, İspanya Diktatörü Franco’nun, beş İspanyol devrimci gencini idam ettireceği haberi gelir. Sessiz kalmak istemez. Tarafı belli olsun ister; tıpkı İbrahim’i attıkları ateşi söndürmek için su taşıyan karınca gibi…

Yapabilecekleri sınırlıdır; o da onları yapar. Diktatör Franco’yu protesto etmek amacıyla İspanya elçiliğinin suyunu, elektriğini ve havagazını keser.

Bu tutumunu anlatmak için bir de mektup yazar, İspanyol Büyükelçiliği'ne. Şöyle der o mektupta:

“Ankara Belediye başkanı olarak Ankaralılar adına kendi ulusunun çocuklarını öldüren devlet yöneticilerini kınadığımı ve Ankara halkının İspanya halkının acısını paylaştığını, özgürlük mücadelesini desteklediğini simgelemek amacıyla bir hafta süreyle İspanya Büyükelçiliği’nin hiçbir belediye hizmetinden yararlanamayacağını duyururum.”

Hakkında DGM’de soruşturma açılır. Geri adım atmaz Dalokay; “etimle kemiğimle onlarla beraberim” der.

SANCHEZ, DÜNYANIN VİCDANIDIR

Dalokay’ın mektubuyla da, DGM’deki savunmasıyla da övünmek hakkımız; nitekim o mektup, etkisini yıllar sonra gösterdi ve şimdi övünecek yeni bir kardeşimiz var. O kardeşimizin adı, Pedro Sanchez; nam-ı diğer, İspanya Başbakanı.

Biraz gecikti İspanyollar, işleri vardı zira. O işlerin başında Franco rejiminden kurtulmak vardı. Rejimin kalıntılarını temizlemek uzun sürmüş olsa gerek ki nihayetinde yanıt verdiler; üstelik tam da beklediğimiz bir zamanda…

Sanchez, dünyaya hükümdar olmak için Venezuella’dan Filistin’e, Küba’dan İran’a kadar herkesi yok etmekle tehdit eden, çoluk çocuk demeden günlerdir İran’a bomba yağdıran Trump’a kafa tutarak, İberya ile Anadolu arasındaki “yürek ve vicdan” birlikteliğini teyit etti.

Şöyle dedi Sanchez:

"Sorun, Ayetullahların tarafında olup olmadığımız değil; zaten kimse onlardan yana değil. Sorun, barıştan ve uluslararası hukuktan yana olup olmadığımızdır. Yasa dışı bir duruma, bir başka yasadışılık ile yanıt veremezsiniz. İnsanlık için büyük felaketler böyle başlar."

Sanchez’in sözleri, size de, Muhyeddin Abdal’ın şu dizelerini anımsatmadı mı?

“İnsan insan derler idi
İnsan nedir şimdi bildim
Can can deyu söylerlerdi
Ben can nedir şimdi bildim”

Öyledir!

Pedro Sanchez, İspanyol gençlerinin idam edilmesine karşı bayrak açan Vedat Dalokay’ın sesine ses katarak, bütün dünyayı, vicdanını kendi üzerinize gözcü koymaya ve bu haksız, hukuksuz savaşı durdurmaya çağırırken, kalplerimizin de, vicdanlarımızın da insanlık için atması gerektiğine vurgu yaptı.

O ses, hepimizin sesidir.

Mesela Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı sigara konusunda çok hassas olduğunu geçmişte karşılaştığımız diyaloglardan biliyoruz.

Aynı hassasiyetin alkollü içki konusunda da var olduğunu tahmin etmek güç değil.

Geçtiğimiz günlerde içki konusunda yeni yasakların gündeme geldiğini okumuştuk. Ve konuşulan yeni yasakları iktidara yakın bir yayın organından Meclise sunulan yeni bir kanun teklifiyle birlikte öğrendik.

Meclis’e sunulan teklif ‘Bağımlılıkla mücadeleyi güçlendirme’ amacıyla hazırlanmış. Ancak sunulan teklifle alkollü içeceklerin üretiminden tanıtımına, satışından denetimine kadar geniş bir yelpazede yeni kısıtlama ve yasaklar hedefliyor.

Ve bu kez hedef sadece alkollü içki değil, sektördeki şirketler ve onları neredeyse görünmez kılmak. Nitekim teklif ile alkollü içki üreten, ithal eden veya pazarlayan firmaların doğrudan reklam yapması ya da tüketiciye yönelik tanıtım faaliyeti yürütmesi tamamen yasaklanıyor. Bu firmaların sadece doğrudan reklamlarına değil, firmaların ticari unvanları, markaları, logoları veya amblemleri aracılığıyla herhangi bir etkinliğe, medya platformundaki bir içeriğe ya da yayına sponsor olmasının da önüne geçilmesi hedefleniyor. Hedeflenen değişikliklerle, işletmelerde veya etkinlik alanlarında, alkollü içki markalarını akla getirebilecek her türlü isim, kelime, sembol, görsel ya da harfin kullanılması yasaklanması amaçlanıyor.

Görüldüğü gibi AK Parti iktidarı sigaradan çok alkollü içecek konusunda hassas.

RAKAMLAR NE DİYOR?

Peki hedeflenen ne?

Bu soruya cevabı sonra verelim.

Şimdi son dönemde alkollü içki tüketim oranlarına bakalım.

Alkollü içkiye yapılan sistematik zamlar görünen o ki, iktidarın hedeflediği tüketim düşüşüne yol açmamış.

İPSOS’un geçen yıl yaptığı araştırma bu açıdan ilginç. İşte o araştırmadan bazı veriler.

Araştırmaya göre düzenli alkol tüketenler 5 yıl önce 13,8 milyon kişiyken, 2025'te bu sayı 17,3 milyona yükselmiş. 18 yaş üstü nüfusta düzenli tüketim oranı da artış göstererek yüzde 28'den yüzde 33'e çıkmış.

Aynı araştırmanın en ilginç verisi kuşkusuz 18 yaş üzerinde olan kişilere sorulan “Hayatınız boyunca hiç içki içtiniz mi?” sorusuna verilen cevap.

Bu soruya “evet” cevabı verenlerin oran ilk kez yüzde 50’yi geçerek yüzde 52,6 oranına (27,5 milyon) yükselmiş.

Aynı soruya “evet” cevabı verenlerin oranı 5 yıl önce yüzde 40’mış (19,7 milyon).

Bu süreçte alkollü içkiler içinde özellikle yerli içkilerde yapılan zamların ne kadar etkisi var bilmiyoruz ama tüketim alışkanlığında da değişim görülüyor araştırmaya göre.

Mesela viski tüketimi 2020’de 13,6 milyon litre iken bu rakam 2024’te 34,7 milyon litreye yükselmiş. Bu yüzde 155 oranında artış demek.

Aynı dönemde rakı tüketimi ise sadece yüzde 34 artarak; 30,4 milyon litreden 39,8 milyon litreye yükselmiş.

Görüleceği gibi viski tüketimi rakı tüketim oranına yaklaşmış.

Diğer alkollü içkilerde de tüketim artışı söz konusu.

Bunu miktarı az olsa da gelen zamlar nedeniyle evde üretilen ve kaçak üretilip piyasaya sürülen içkileri de ekleyebiliriz.

Özetle gelen zamlar, tüketimde azalmaya yol açmadığı gibi arttırmış.

Bu artış kuşkusuz artan vergi oranları nedeniyle devlete gelir olarak yansımış durumda.

Alkollü içkilerden alınan vergiler 2021 yılında 22,9 milyar lira iken 2026 yılı için planlanan gelir 191,6 milyar liraya yükseliyor. Bu 5 yılda yüzde 735’lik bir artış demek.

PEKİ HEDEF GERÇEKTEN NE?

Devlete vergi yoluyla bu kadar katkı sağlayan alkollü içkilerin –ve sigaranın- sistematik olarak yasaklanma çabası neyi hedefliyor?

Ben bu sistematik çabayı toplumsal, kamusal görünürlüğü kısıtlayarak alkollü içki ve sigarayı özel alana hapsedilmesi hedefine bağlıyorum.

Tüm bu yasal düzenlemeler ile beklenti, içkili mekanların azalması ve/veya bu mekanların, sınırlı bir bölgeye hapsedilmesidir. Ki bu konuda son yıllarda hayli mesafe alınmıştır.

Nitekim AK Parti’li belediyelerin içkili mekanların ve içki satılan dükkanların ruhsatlarını hukuki gerekçelerle yenilememe stratejisiyle amaçlanan budur. Bunun sonucu olarak içkili mekanlar belli lokasyonlarda (örneğin Beşiktaş, Kadıköy gibi…) yoğunlaşmıştır. Yapılması düşünülen son düzenleme ile bu esas hedef doğrultusunda bir adım daha atılmış olacaktır.

TOPLUM MÜHENDİSLİĞİ SÜRERKEN…

Ancak bu noktada şunu unutmamak gerekiyor. İktidarın –devlet blokunun- ideolojik tercih ve uygulamaları siyasal alkollü içki –ve sigara- ile sınırlı değil, gündelik hayatın neredeyse her alanında benzer bir hedef söz konusudur.

Siyasi iktidar, toplumsal farklılıkları dönüştüremediği ölçüde, onların görünürlüklerini toplumsal, kamusal alandan temizlemeye ve özgürlükleri özel alan ile sınırlama eğilimdedir.

Toplumsal, kamusal alan yeniden tanımlanan “makbul vatandaş”lara serbest, eleştirel yani makbul olmayanlara yasaklı hale getirilmektedir. Bu makbul vatandaş tanımı bir anlamda iktidar blokunun tanımı ile “Yerli ve Milli” olanları kapsamaktadır.

İfade ettiğim gibi iktidar blokunun sınırını çizdiği yeni kamusal alana dahil ol/a/mayanlar, öncelikle iktidara eleştirel duran toplumsal kesimlerdir.

Siyasal alanda CHP lideri Özgür Özel’ın tüm kesimlerin “demokratların” yaptığı çağrının, eş düzeyli bir ilişki ile genişleyerek bir demokrasi koalisyonuna dönüşmesi; sivil alanda ise demokrasi, özgürlük keseninde ortak bir siyasallaşmanın ete kemiğe bürünerek bir büyük “Türkiye İttifakına” dönüşmesi ile mümkündür. Bir bütün olarak muhalif siyaset, daha çok sivil topluma açılmak ve ondan güç almak zorundadır. Çünkü siyasete sahip çıkmaya, hepsedilmek istendiği büyük kapatılmadan çıkmak isteyen, geleceğine sahip çıkmaya hazır bir toplum var. Siyaset toplumsallaştıkça, toplum siyasallaşacak ve geleceğine sahip çıkacaktır.

HAYALİ BÜYÜK ANLATININ İKTİDARI

Siyasi iktidarın devletle eklemlenerek sürdürdüğü toplumu dönüştürme projesi ve izlediği “kimlik üzerinden kutuplaştırma siyaseti”, esas olarak kendisine muhalif olanları hedef alsa da, en büyük zararı kendi toplumsal tabanına vermektedir.

Onları kalıcı yoksulluğa, eğitimsizliğe mahkûm ederken, dünya ile rekabet edemeyen dünyadan ve diğer toplumsal kesimlerden izole ediyor ve içe kapanmasına yol açıyor.

Bu Türkiye’nin toplum olamama, gettolaşmasının en somut halidir.

İktidar ve devlet çeperinde az sayıda insan, grup dışında kalanların yoksullukta eşitlenip, fakirliğe mahkum edildiği toplumlarda siyasi iktidarı sürekli kılan; devletin gücü ve imkanları yanında, siyasi iktidarların hayali büyük anlatıları ve geçmiş kahramanlık hikayeleridir ki bunları son yıllarda bolca duymaktayız.

SİYASET TOPLUMSALLAŞTIKÇA TOPLUM SİYASALLAŞIR

Bugün alkollü içki satışları ile karşımıza çıkan toplum mühendisliğini aşmak ve toplumun içine sokulmak istendiği bu “büyük kapatılma” halini sona erdirmek ancak siyasetle mümkündür.

Ve burada iki düzlemde siyasetin bir biri ile eklemleşmesi kaçınılmazdır. İlki siyasal alan, ikincisi sivil alan.

Siyasal alanda CHP lideri Özgür Özel’ın tüm kesimlerin “demokratların” yaptığı çağrının, eş düzeyli bir ilişki ile genişleyerek bir demokrasi koalisyonuna dönüşmesi; sivil alanda ise demokrasi, özgürlük keseninde ortak bir siyasallaşmanın ete kemiğe bürünerek bir büyük “Türkiye İttifakına” dönüşmesi ile mümkündür.

Son olarak siyasi aktörlerin kendilerini hapsettikleri “salon siyasetinin” sonu gelmiştir. Kendi küçük kimlik siyasetlerinin peşinden gidenlerin siyasi gelecekleri sınırlıdır.  

Bir bütün olarak muhalif siyaset, daha çok sivil topluma açılmak ve ondan güç almak zorundadır. Çünkü siyasete sahip çıkmaya, hepsedilmek istendiği büyük kapatılmadan çıkmak isteyen, geleceğine sahip çıkmaya hazır bir toplum var. Siyaset toplumsallaştıkça, toplum siyasallaşacak ve geleceğine sahip çıkacaktır.

TSK’nın komuta kademesi demokrasiden hoşnut değildi. Dönemin Genel Kurmay Başkanı Tağmaç, bir konuşmasında 1961 yılında halkoyu ile kabul edilen, anayasanın Türkiye’nin sosyo ekonomik yapısına bol geldiğini, söylemişti. Kısaca; “bu kadar demokrasi fazlaydı”.

Tağmaç TSK’nın demokrasi anlayışının sınırlarını çizmişti. 27 Mayıs darbesinin ardından, Türkiye Cumhuriyet tarihi boyunca rastlanmayan bir özgürlük ortamına kavuşmuştu. Yargı bağımsızdı. Kuvvetler ayrılığına dayalı parlamenter sistem, çoğulcu demokrasiye evriliyordu. Düşünceyi suç sayan baskıların kalkmasıyla, kültürel yaşam olağanüstü zenginleşiyordu. Uzun yıllar boyunca yasaklanan, kitaplar basılıyor, sinemalarda sansürlenen filmler izleniyor, tiyatrolar daha önce görülmedik sayılara ulaşan yeni seyircileriyle buluşuyorlardı.

TRT’de 12 Mart 1971 günü okutulan muhtıra, 1963 yılında bastırılan bir başka askeri darbe girişiminin ardından 1965 seçimlerinde tek başına iktidara gelen, Demirel hükumetini doğrudan hedef alıyordu. Demirel direnmedi, istifasını Cumhurbaşkanına sundu.

Cumhurbaşkanı Sunay, Cemal Gürsel’in 1966 yılında sağlık nedeniyle ayrılmasının ardından, TBMM’de yapılan oylamayla bu göreve gelmişti. Daha önce genel kurmay başkanıydı. Halk arasında; general rütbeleri sıralanırken, tuğgeneral, tümgeneral, korgeneral, orgeneral ve Cumhurbaşkanı esprileri yapılıyordu.

Silahlı kuvvetlerde 27 Mayıs ile başlayan, “ihtilal” sürecinin yarım kaldığından yakınanlar ve 1968 olayları ile dünyayı sarsan, devrim dalgasından etkilenen genç subaylar da örgütleniyorlardı. Aralarında siviller de vardı.

Eğitim reformu istekleriyle başlayan hareketler, kısa sürede NATO ve ABD karşıtlığına dönüştü. “Tam bağımsızlık” ve ABD karşıtı sloganları kamuoyunda etkili oluyordu. Gençliğin hareketlenmesi, işçi ve kırsalda köylü eylemlerinin artışı, siyasal çizgisini ABD yanlısı tutumuyla belirleyen, Demirel hükumetini ve sermayeyi de tedirgin ediyordu.

Öğrenci gençlik İstanbul ve Ankara gibi büyük kentlerdeki üniversitelerde, 68 rüzgârından etkilenen eylemlere başlamışlardı. Seçim yerine darbe yöntemi ile iktidara gelme eğilimindeki örgütlenmelerin, kitlesel eylemlerde gençlerden yararlanma girişimleri ile Türkiye yeni bir döneme hazırlanıyordu.

Aynı dönemde 1967 yılında başlayan, Arap-İsrail savaşı bir kez daha Mısır ve müttefiklerinin yenilgisiyle sonuçlanırken, üretiminin sınırlanmasıyla petrol fiyatlarının artışı gelişmekte olan ülkelerin ekonomilerini olumsuz etkiledi.

Savaş öncesinde bölgeye yatırım yapan Sovyetler, Arap ülkelerinin yenilgisinin ardından yeni bir model denediler. Suriye ve Filistin Kurtuluş Örgütünü (FKÖ) destekleyerek, varlıklarını sürdürdüler.

1971 yılında 12 Mart ile başlatılan, 10 yıl sonra 12 Eylül 1980 günü demokrasiyi tümüyle tasfiye eden, kanlı darbeler çağı 28 Şubat 1997 günü bir başka muhtıra ile sürdü. Sonunda Türkiye’nin siyasal mimarisi Türk-İslam sentezi çizgisinde yeniden belirlendi.