Katılımcı bütçe ve Bağlar Modeli

Türkiye Belediyeler Birliği (TBB) tarafından 16-17 Nisan 2026 tarihlerinde Ankara merkez binada yapılan Belediyeler Forumu'nun (BEL-FOR), birinci ve on dördüncü oturumları Katılımcı Bütçe için ayrılmıştı. 

Katılımcı Bütçe başlığı bu forumun en göze çarpan oturumlarındandı. 2007 yılında Çanakkale’de ilk adımları atılan, Ankara Altındağ, Bursa Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım Belediyeleri ile Eskişehir Odunpazarı ve Tepebaşında, 2009 da Tunceli’de Stratejik Planla denenen, 2020’de İstanbul BB’de dijital olarak adım atılan, en kapsamlı biçimiyle 2020-2023 arasında Şişli’de uygulanan Katılımcı Bütçe-Benim Bütçem uygulamalarını takiben sunulan yeni uygulamalarla, BELFOR’da öğrendik ki Katılımcı Bütçe uygulama sayısı 10u geçmiş. Tek kelime ile sevindirici. Bu sevincimiz, BEL-FOR’DA dinlediklerimiz arasında yer alan Diyarbakır-Bağlar Katılımcı Bütçe Projesi ile ilçe ve il düzeyinde örnek alınabilecek, demokratik katılımın doğrudan demokrasiye taşınabilirliğinin uygulaması olarak ayrıca umutlandırdı.

Katılımcı Bütçe’yi:

“insanların mahalle veya kent ölçeğinde, seçmen ve vergi mükellefi sıfatları dışında aktif yurttaşlar olarak bir araya gelebilmesinin, kent hakkıyla ilişkili gündelik ve yaşamsal ihtiyaçlarını, somut isteklerini demokratik katılımla ifade edebilmesinin ve bunu kamu, kent veya belediye bütçesine yansıtabilmesinin doğrudan, yalın, aracısız ve en anlaşılır yöntemlerinden biridir.”

diye düşündüğümüzde, dinlediklerimiz açısından kabul etmek gerekir ki, Diyarbakır-Bağlar Belediyesi Katılımcı Bütçe Bağlar Modeli, pilot olarak seçilen iki mahallesinde kapsayıcılık, katılım, toplumsallık, uygulama ve denetim açılarından en kapsamlısı idi. Eskişehir BB, İstanbul BB ve Diyarbakır BB’nin dijitalde attıkları katılımcı bütçe adımlarını olumlamakla birlikte daha başlangıç aşamasında olduğunu söylemeliyiz. Tam da burada Türkiye Belediyeler Birliği’nin rolü ve kapasitesi gereği bu iyiniyetli adım ve uygulamaları, dünya deneyleri ile buluşturacak organizasyonlara imza atabilmesinin mümkün olabileceğini de görmüş olduk. Yalnızca Katılımcı Bütçe, yalnızca Gençlik Politikaları, yalnızca Dayanışmacı Üretim ve Tüketim Modelleri gibi yarım veya tam günlük çalıştaylar da katılımı kurumsallığa dönüştürüp model çalışmalarını hızlandıracaktır.

2019 Yerel Seçimlerinden sonra Şişli Belediyesi “Benim Bütçem”, İstanbul Büyükşehir Belediyesi “Bütçe Senin”, Fındıklı Belediyesi MECİ, Kadıköy Belediyesi Anlat Kadıköy, Muratpaşa Belediyesi “Dijital Komşu Meclisi” adlarıyla Katılımcı Bütçe uygulamaları başlattılar. Bunlar arasında Şişli-Benim Bütçem uygulamasının, mahalle ve aktif yurttaşa dayanması, Şişli Kent Konseyi ile birlikte gerçekleştirilmesi bakımından Türkiye’de bugüne kadarki en kapsamlı uygulama olduğunu söyleyebiliriz. Şimdi Diyarbakır Bağlar Katılımcı Bütçe çalışmasının bu birikime yeni tuğlalar eklediğini belirtmeliyiz.

Nedir Diyarbakır-Bağlar’ın farkı? Aşağıda, Bağlar Katılımcı Bütçe uygulaması için yazacaklarımız gerek 2026 bütçesi için bir yıl öncesinden hazırlık için yazdıkları, gerekse uygulamaları ve bizzat 2027 Bütçesi için yerinde gözlemlediklerimden çıkarsamadır. 

Başlangıç olarak, her ne kadar proje adında “bütçe” sözcüğü geçse de, Bağlar Belediyesi konuya “Demokratik Yerel Yönetim” anlayışından hareketle, Doğrudan Demokrasinin olmazsa olmaz koşulu olan “halkın içinde olmadığı hiçbir karar alma süreci demokratik olamaz” diyerek ilk adımı atmış. Önce 2025 yılında Belediye Meclisine konuyu getirerek Meclis kararı almış, “Senin Kentin, Senin Bütçen, Senin Kararın” diyerek, yaptığı planlamanın ardından Kaynartepeve Bağcılar Mahallesini pilot seçerek uygulamaya başlamışlar.

(Geçerken not olarak belirmeliyiz ki Bağcılar Mahallesi, güncel nüfusu 160.136 kişi ile mahalle sıralamasında Türkiye'nin en kalabalık mahallesi ve Artvin, Gümüşhane, Tunceli, Bayburt, Ardahan ve Kilis illerinden daha büyük, yüzlerce ilçe nüfusundan daha kalabalık bir mahalledir.) 

Bağlar İlçesi Katılımcı Bütçe hangi aşamalardan geçmiş?

Katılımcı Bütçe Bağlar Modeli, örgütlenmeyi de kapsayanhazırlık sonrası yapılan halk toplantılarında bilgilendirme, öneri toplama, müzakere ve mahalle komisyonu aşamaları ile süreci adım adım planlamış.

Örgütlenme Modeli derken ne kastediliyor? Kent Hakkının yaşam içerisinde görünür olmasının yolu, kent yaşayanlarının yaşam taleplerinin dile getirilebilmesi, taleplerin iletim kanallarının açık olması, söz ve talep hakkının örgütlenebilir ve kararlara katılımının, başka bir ifade ile iktidar paylaşımının fikir almaktan öte ortaklaşa yönetimin sağlanabilmesinden geçiyor. Bu ise söz sahibinin kent hakkı adına mahallede, ilçede, ilde veya dijitalde katılım örgütlenmesinin yolunun açık olmasında yatmakta. İşte Bağlar Belediyesi Katılımcı Bütçe’ye başlarken Meclis kararının ardından önce Belediye Meclisinde Katılımcı Bütçe Meclis Komisyonu, sürecin koordinasyonu için 5 kişilik Koordinasyon Grubu, mahalle çalışmaları için 60 kişilikSaha Ekibi, 10 kişilik Teknik Ekip, kayıt ve geri bildirim için Katip Masası, STK’lardan süreci izlemek için STK Temsilcisi talebi, Diyarbakır Büyükşehir ve Diyarbakır Kent Konseyi’nden projeye katılım ve destek talebi, Gönüllü Mahalle Temsilcisi belirlenerek, eğitim atölyeleri ile Katılımcı Bütçe hazırlıkları tamamlanmış.

Ve ardından mahallelerde tekraren yapılan Halk Toplantılarıve 8 bin ev ziyareti ile ulaşılan 50 bin kent yaşayanı ile önemli bir ilke imza atılmış. Gençlik, ekonomi, kültür, kadın, yol ve altyapı, ulaşım başlıklarında her iki mahallede öne çıkan 57 öneri, uygulanabilirlik açısından Teknik Ekip tarafından 15’e düşürülüp gezici ve sabit sandıklarda oylamaya sunularak, 12 yaş üzeri herkesin katıldığı oylama ile, Madde Bağımlılığı ile Mücadele Merkezi, Kütüphane, Çocuk Oyun Parkı ve Yüzme Havuzu öncelikli belirlenerek Belediye Bütçesine taşınmış. Bitti mi? Hayır. Bağlar Modelinin tamamlayıcı faktörü olarak, seçilen projelerin mahallelerde takibi için kültür, ekoloji ve gençlik komisyonları kurularak projelerin uygulama takibi, bir anlamda denetimi gerçekleştiriliyor.

Bağlar Yönetimi, 2026 Katılımcı Bütçe uygulamasından kazandığı deneyim ve mahallede yaşayanlardan aldıkları geri dönüşlerin heyecanı ile 2027 Bütçesi için 2026 Nisan ayında, önceki yıl pilot seçilen Kaynartepe ve Bağcılar Mahallelerine ek olarak Oğlaklı, Yunus Emre ve Yeniköy Mahallelerinde Katılımcı Bütçe süreç takvimini çalıştırmaya başlamış. Nisan ayında Oğlaklı Mahallesinin ilk buluşmasında GenelBilgilendirme ardından yine Nisan ayında Öneri Toplama Buluşması gerçekleştirilmiş. Çalışma devam ederken Katılımcı Bütçe çalışmalarında dile getirilen şikayet ve hizmet taleplerini de Belediye Yönetimi olarak gerek kendi içerisindeki hizmet birimlerine gerekse Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı, Su ve Kanalizasyon İdaresi, İlçe Milli Eğitim ve Sağlık Müdürlükleri, Dicle Elektrik, İl Jandarma Komutanlığı ve TOKİ’yi ilgilendiren konuları da ilgili kurumlara yönlendirmiş durumda. Çalışmaya Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi de gerek lojistik kolaylaştırıcılık gerekse eleman sağlayarak destek sağlamış. Saha çalışmalarına, apartman ve park ziyaretlerine çıkan Katılımcı Bütçe ekibi, çalışma öncesi Belediye bünyesinde çalışan Psikolog tarafından bizzat sahada iletişim eğitimi alıyor. Sıradaki durak, benim de öğrenme ve deneyimleme amaçlı gözlemci olarak katıldığım Tartışma ve Ortak Müzakere Buluşması ve nihayet belki de en heyecanlı 4. Buluşma olan Oylama Sonuçlarının İlanı ve Mahalle Tematik Komisyonlarının Kurulması.

Tartışma ve Ortak Müzakere Buluşması, saha ziyaretlerinden toplanan taleplerin, projeye dönüşebilecek belli başlıklar altında tasnif edilmesiyle oluşan listenin Mahalle Halk Toplantısında müzakere edilerek üç başlığa düşürülmesini hedefliyor. Oğlaklı Mahallesi Tartışma ve Ortak Müzakere Toplantısında bizzat gözlemlediğim, kadın ve çocukların söz alarak düşüncelerini belirttiği, oldukça heyecanlı, samimi ve mahallesi için taleplerini özgürce dile getirdiği bir ortamın gerçekleşmesi. Müzakere edilen 19 Başlık, üçe düşürülecek denmesine rağmen başta kütüphane, kreş, tandır evleri, kadın dayanışma merkezi, yüzme havuzu, kadın yaşam parkı, meslek edindirme merkezi, çocuklar ve gençler için teknoloji merkezi alkışlarla en çok talep edilen bir görüntü çizdi. Bütün projeler takip eden beş günde, 12 yaşüzeri herkese sabit ve gezici sandıklarda oylamaya sunulurken, aynı zamanda gerek broşür ve afişlerde yer alan kare kod, gerekse https://www.baglarbutce.com/ üzerinden oylama yapılması için bilişim altyapısı hazırlanmış durumda.Evden çıkamayan engelli ve yaşlılar için de gezici sandığın bizzat ilgili vatandaşa gidebilmesinin organize edildiğini söylemeliyiz. 

Bağlar Belediyesi Doğrudan Demokrasi açısından önemli bir eşiği geçmiş durumda. Kent Hakkından kaynaklanan günlük yaşamı talep etmek, mahallenin sesine ve sözüne kulak vermek, sözün karara dönüşmesi ve yönetimlere taşınması, pratik olmanın ötesinde dilimize pelesenk ettiğimiz demokrasinin aracısız gerçekleşmesi anlamına geliyor. Seçim vaatleri arasında neredeyse ezbere yazılan ve “benim için” yapıldığı söylenen proje ve hizmetlerde, bana sunulanın ötesinde, benim yaşam alanım olan mahallede “Ben ne istiyorum?”un bilinmesini dillendirmek; belediyenin stratejik planını, performans plan ve faaliyetlerini, bütçesini bilmekve izlemek aktif yurttaş bilincinin ilk durağı olacaktır. Sokak, mahalle ve kentte yaşıyor olma gerçekliğinden doğan yaşamsal talepler belediye bütçesinde karşılığını buluyor mu? 

1988’de Porto Alegre’de yakılan çoban ateşi, bugün gelinen noktada dünyada yaklaşık 12 bin Belediyede uygulanan ve giderek yayılan ve artık gerçekleştirilebileceği kaygılarını geride bırakmış doğrudan demokrasi yöntemleri açısından önemli bir birikime yol açmış durumda. 

Katılımcı Bütçe yasal form olarak, ülkemizdeki, gerek merkezi gerekse yerel yönetim yasalarında doğrudan yer almasa da, uygulanmasının önünde hukuki ve teknik bir engel olmamasıyla bir fırsat olarak önümüzde duruyor. Porto Alegre’den 30 yıl sonra olsa da Türkiye’de de farklı ölçeklerde yaygınlaşmaya başlayan bu uygulama, yerel yönetimlerin yerinden ve özerk olmasına katkıda bulunabilecek en önemli araçlardan biri olarak yolumuzu açıyor. Bağlar Katılımcı Bütçe Modeli bu yolun önemli kilometre taşlarından biri olarak birlikte yapabileceğimiz rol modellerin arasına girerek yerel yönetimlerin kazanımı olmuştur. Darısı diğer belediye, il özel idaresi ve köy yapılanmalarına…

gonen.orhan@yerelreformgirisimi.org