İktisadi refahı tasarlamak üzerine

Sovyetler Birliği’nin çöküşü ve sosyalist planlamanın iflası, Batı’da yalnızca bir rakibin yenilgisi olarak değil, tarihin kapanışı olarak okundu. Kapitalizm verimliliği nedeniyle kazanmıştı, liberal demokrasi ise onun sorgulanamaz siyasi muadili olarak duruyordu. Sol ve sosyal demokrat hareketler bu kırılmadan en ağır biçimde etkilendi; bir on yıllık yenilgiler zinciri altında yön duygusunu yitirdi. Neoliberalizm bu boşlukta yalnızca bir ideoloji olarak değil, bir yönetim biçimi olarak yerleşti. Klasik liberalizmin aksine piyasayı doğal bir düzen olarak değil, hukuki ve siyasi olarak inşa edilmesi ve savunulması gereken sosyal bir yapı olarak görür. Bu projenin en derin etkisi, daha adil bir dünya tasarlamak için gereken düşünceyi aşındırmasıdır. Alternatifler naiflik ya da tehlike olarak görünmeye başlar.

Kapitalist toplum, gerçek ihtiyaçlarından koparılmış, kişisel olmayan bir ekonomik mantığa tabi kılınmış bireyler üretir. İnsanlar maddi bolluğun içinde sürüklenir ama tatmin olmazlar; suyla çevrili ama içemez haldedirler. Sistem yalnızca otantik arzuları bastırmaz, aynı zamanda yenilerini üretir. Tüketim kültürü devam eder çünkü kapitalizm, vaat ve ertelemenin sonsuz bir döngüsünü yaratır; nihayetinde tatmin edilemeyecek ihtiyaçlar üretir ve gerçek memnuniyetin her zaman uzaklarda kalmasını sağlar.

Fakat bu, kapitalizmin insan eyleminin ötesinde kendi başına işlediğini de ima eder. Oysa, piyasalar kendiliğinden genişlemez, hükümetler, şirketler ve politika yapıcılar tarafından örgütlenir, savunulur ve yeniden tasarlanır. Bu kararlar göz ardı edildiğinde kapitalizm, siyaseten sürdürülen olmaktan ziyade doğal ve kaçınılmaz görünmeye başlar. Fakat, kişisel olmayan ve otomatik görünen şeyin aslında değiştirilebilecek bilinçli seçimlerin sonucu olduğunu görmek gerekir. Jens Beckert’ın “kurgusal beklentiler” kavramı burada kullanışlıdır. Beckert (2013), kapitalizmin mekanik zorunluluktan değil, seküler bir büyülenme biçimine dayandığı için devam ettiğini savunur. Gelecekteki kazançlara dair kolektif inançlar, rekabet ve borçlar yoluyla sürekli ileriye yansıtılır. Bu beklentiler kurgusaldır çünkü belirsiz bir geleceğe aittirler. Tekrarlayan krizlere rağmen bu anlatılar sürdürülür. Kapitalizm bu anlamda şeytani bir makineden ziyade, toplumsal olarak örgütlenmiş umut ve kurumsallaşmış vaatlerle bir arada tutulan kırılgan bir sistemdir.

Kolektif çözümler

Piyasalar eski toprak sahibi seçkinleri zayıflatmış olabilir, ancak onların yerine genellikle daha az hesap verebilir yeni güç merkezleri koymuştur. Piyasaların doğal olarak demokrasi yarattığı inancı, tarihsel tesadüfü nedensellikle karıştırır ve demokratik hakların kazanılmasında toplumsal mücadelenin rolünü gizler. Nihayetinde sadece düzenlenmemiş piyasalar değil, piyasa mantığının kendisi demokratik eşitlik ve kolektif özyönetimle gerilim halindedir.

Ekonomik hayatı tahakküm biçimlerini yeniden üretmeden örgütlemek için adalet merkezli bir çerçeve zorunludur. Adil bir toplum tüm üyelerine eğitim, sağlık, siyasi ses ve ekonomik katılım gibi temel kaynaklara erişimi garanti etmeli; eşitsizlikler ancak özgür seçimlerden kaynaklandığında ya da dezavantajlıların koşullarını açıkça iyileştirdiğinde meşrulaşabilir. Ortak sosyal refah paradigması hem piyasa köktendinciliğinden hem de merkezi devlet kontrolünden kaçınarak bu temeli inşa etmeyi hedefler.

Bu vizyonu gerçekleştirmek çağdaş kapitalizmle yüzleşmeyi gerektirir. Mevcut düzen birbirine kenetlenen üç güç tarafından şekillendirilmektedir: finansallaşma, piyasa yoğunlaşması ve teknolojik dönüşüm. Finansallaşma sermayeyi üretken yatırımdan spekülasyona yönlendirir; inovasyon ve verimliliği değil ölçeği, öngörülebilirliği ve kontrolü ödüllendirir. Piyasa yoğunlaşması bu mantıktan beslenip onu pekiştirir: baskın firmalar rakipleri yutarak fikri mülkiyetten, platformlardan ve tedarik zinciri kontrolünden rant elde eder. Bu rantlar gerçek üretimden değil, dışlamadan ve kapı bekçiliğinden gelir. Teknolojik dönüşüm ise veri kontrolü ve platform kontrolü aracılığıyla bu ikisini daha da güçlendirir. Üç güç bir araya geldiğinde kendini besleyen kapalı bir döngü oluşturur ve devletin düzenleyici otoritesini işlemez kılar.

Bu dinamikler sınıfsal yapıyı açıkça politik yollarla da yeniden şekillendirir. Temel çıkarlar tehlikede olduğunda piyasa rekabeti koordinasyona dönüşür; lobicilik ağları, ticari birlikler ve döner kapı (revolving door) mekanizması aracılığıyla kapitalistler devlet üzerinden kolektif hareket ederler. Düşük kurumsal vergiler, finansal deregülasyon ve zayıf toplu pazarlık izole tercihler değil, ortak stratejik bir yönelimi yansıtır. Devletin bu süreçte salt bir yürütme komitesi olduğu söylenemez; kamu kurumlarının kendi bürokratik mantıkları ve göreli bağımsızlık anları vardır. Ancak bu özerklik çoğu zaman sermayenin yapısal gücü tarafından koşullandırılır: devlet mali olarak büyümeye bağımlıdır, sermaye kaçışına karşı hassastır.

Bu çerçevede artan eşitsizlik salt bir dağıtım başarısızlığı olarak değil, yapısal olarak anlaşılmalıdır. Finansallaşma halihazırda varlıklara sahip olanların gücünü artırır. Piyasa yoğunlaşması özel tekelleri günlük hayatın altyapısına gömer. Emeğin pazarlık gücünün aşınması demokratik katılımın toplumsal temellerini baltalar. Bu yüzyılın ekonomi politiği çifte bir paradoksa tabidir: üretkenlik artarken toplumsal güvensizlik derinleşir; devlet vazgeçilmez olmaya devam ederken vatandaşlar yerine piyasalara hizmet eder gibi göründüğünde meşruiyeti aşınır.

Bu gidişatı tersine çevirmek, devletin ekonomik hayatın demokratik mimarı olarak yeniden tesis edilmesini gerektirir. Ekonomiler kendi kendini düzenleyen sistemler değil, güç, fikirler ve kolektif seçim tarafından şekillendirilen insan kurumlarıdır. Belirleyici soru kapitalizmin uyum sağlayıp sağlayamayacağı değil, toplumların onu yeniden şekillendirmek için gerekli siyasi failliği geri kazanıp kazanamayacağıdır. Bu perspektiften bakıldığında finansallaşma, piyasa yoğunlaşması ve yüksek teknoloji ile yüzleşmek yalnızca aşırılıkları düzenlemekle değil, ekonomik düzenin kendisini yeniden tasarlamakla ilgilidir. Yeniden güçlendirilmiş kamu kurumları piyasa mantığının sınırlarını belirlemek ve onun dinamizmini uzun vadeli toplumsal ve ekolojik hedeflere yönlendirmek zorundadır.

Arzu edilir bir ekonominin hedefleri konusunda net olmak gerekir. Katılımcı bir ekonomi birkaç temel ilkeyi merkeze almalı: bir karardan etkilenme düzeyi ile orantılı karar alma gücü anlamında iktisadi demokrasi; çaba, fedakârlık ve ihtiyaçla orantılı olarak ekonomik adalet; ve başkalarının refahı için duyulan endişe olarak dayanışma. Bu ilkeler çerçevesinde tasarlanacak kurumlar insanları kendi işlerini yönetmeleri için güçlendirmeli, adil sonuçlar vermeli, çevreyi korumalı ve kaynakları doğru kullanarak geniş bir seçenek yelpazesi sunmalıdır.

Bu temel üzerinde, özyönetim, ademi merkeziyetçilik ve güç ile mülkiyetin yeniden dağıtımına dayanan bir modeli inşa edilebilir. Bu, geçmişin merkeziyetçi ve otoriter devlet sosyalizminden farklıdır. Bireyler ve topluluklar güçlendirilir, katılımcı karar alma önceliklidir, ekonomik ve sosyal kaynaklar ortak yarara hizmet edecek biçimde yönetilir. Amaç eşitsizliği azaltmak, sosyal güvenlik ağlarını güçlendirmek ve adaleti hem siyasi hem de ekonomik hayatta ileriye taşımaktır.

Çağdaş kapitalizme yönelik herhangi bir güvenilir yanıt, ekonomik yapıları toplumsal amaçla yeniden ilişkilendirmek zorundadır. Finansallaşma, tekelleşme ve yüksek teknolojinin yarattığı eşitsizlik, servet yaratımı ile kolektif refah arasındaki bağı koparmıştır. Bu kopukluğu gidermek parça parça düzenlemelerden değil, finans, piyasalar, teknolojik sistemler ve devlet kurumlarını kapsayan koordineli bir dönüşümden geçer. Amaç piyasaları toplumun dokusuna yeniden yerleştirmektir.

Bu dönüşümün ilk ayağı finansmanı bir kamu hizmeti olarak yeniden inşa etmektir. Finans spekülatif ve rantiyer çıkarlara değil, üretken yatırıma, istihdama ve uzun vadeli kalkınmaya hizmet etmelidir. Bu, zorunlu borç verme kotaları aracılığıyla kredinin finansal-olmayan sektörlere yönlendirilmesini; spekülatif varlık tabanlı borç vermenin farklı vergilendirmeyle caydırılmasını; ve kamu, kooperatif ve yerel kurumları kapsayan çoğulcu bir bankacılık ekosisteminin beslenmesini gerektirir. Merkez bankaları dar enflasyon hedefleme mantığının ötesine geçerek tam istihdam ve makro ihtiyati istikrarı önceliklendiren ikili görevler üstlenebilir. Tobin vergisi, sermaye kontrolleri ve seçici kamu mülkiyeti gibi araçlar ise ulusal ekonomileri değişken küresel finanstan koruyarak kalkınma hedefleri için politika özerkliğini yeniden kazandırabilir.

Daha temel bir düzeyde bu çabalar ortak bir varsayıma dayanır: finans ve mülkiyet, ekonomik zorunluluk tarafından dayatılan tarafsız teknik düzenleme veya alanlar değildir. Bunlar siyasi yapılardır, mücadele edilmeye ve değişime açıktır. Kolektif değişim alanları olarak anlaşıldığında demokratik denetimi, sosyal eşitliği ve ekonomik istikrarı ilerletmek için yeniden düzenlenebilirler.

Mülkiyetin siyasi olarak inşa edildiğini kabul etmek hemen daha zor bir soruyu gündeme getirir: bazı mülkiyet biçimlerini diğerlerinden daha güçlü kılan nedir? Cevap servetin maddi özelliklerinde yatar. Varlıklar finansal sermayede olduğu gibi yüksek oranda likit ve kolayca transfer edilebilir olduğunda, sahipleri siyasi kontrolden kaçmak için olağanüstü bir kapasite kazanır. Sermaye sürekli çıkış olasılığı yoluyla devletleri disipline eder. Finansal çıkarlara meydan okuyan politikalar sermaye kaçışı, para birimi istikrarsızlığı ve yatırım yavaşlaması riskini taşır. Bu yolla, hükümetler demokratik yetkiler yerine piyasa güvenini önceliklendirmeye itilir. Finans sermayesi bu gücün en yoğun halini temsil eder; hızı, tanım belirsizliği (ölçümü/konumu gibi) ve küresel erişimi yalnızca düzenlemeleri atlatmasına değil, düzenleyici ortamı bizzat şekillendirmesine olanak tanır. Bu nedenle finansı daha geniş toplumsal hedeflere tabi kılma çabaları yalnızca siyasi muhalefetle değil, çağdaş kapitalizmin içine gömülü yapısal sınırlamalarla da yüzleşmek zorundadır. Varlık/sermaye hareketliliğini sınırlamak ve finansı demokratik kurumlar içinde yeniden konumlandırmak için sağlam mekanizmalar olmadan yeniden dağıtım reformları kırılgan ve geri alınabilir kalır.

Reformun ikinci ekseni teknolojiyi ve veriyi demokratikleştirmektir. Platform tekelleri rekabetin nefes alabileceği bir alan için yapısal olarak ayrılmalıdır. Veri, dijital çağın kritik varlığı olarak kamusal bir kaynak biçiminde ele alınmalı; veriden çıkarılan değeri yeniden dağıtan politikalar evrensel hizmetleri finanse etmelidir. Devlet, yeşil enerji, sağlık ve eğitim alanlarında misyon odaklı inovasyona doğrudan yatırım yaparak girişimci bir fail olarak rolünü geri kazanmalıdır. Emek kurumları da bu yeni manzaraya uyum sağlamalıdır: sosyal yardımlar, yaşam boyu öğrenme ve işçilere otomasyonu yönetme kapasitesi veren yeniden eğitim programları.

Son olarak, yoğunlaşmış piyasa gücünü kırmak zorundayız. Tekelleri dar tüketici refahı doktrininin ötesine geçerek proaktif biçimde dağıtmalı, rekabete aykırı birleşmeleri kısıtlamalı ve birlikte çalışabilirlik gereklilikleri getirmelidir. Emek piyasaları monopsonik yapılardan kurtarılmalı, toplu pazarlık kapsamı genişletilmeli ve şirket genel kurullarına yüksek işçi temsiliyeti getirilmelidir. Sermaye ile emeği yeniden dengelemek, şirketin yalnızca hissedar değeri için değil, sosyal ve çevresel yükümlülükler için de var olduğunu kabul ettirmek anlamına gelir.

Fakat bunlara rağmen, piyasaların kapsamlı biçimde yeniden yapılandırılması bile, tek başına, on yıllardır süren finansallaşma ve yoğunlaşmanın ürettiği dağıtım dengesizliklerini çözemez. Rekabeti yeniden tesis etmek gerekli bir adımdır, ancak bu, yerleşik servet ve gelir eşitsizliklerini otomatik olarak tersine çevirmez. Bu nedenle eşitsizliği azaltmak açık bir yeniden dağıtım gündemi oluşmalıdır. Adil bir mali/finansal mimari için en yüksek gelirler üzerindeki marjinal vergi oranlarını yükseltmeli, anlamlı servet ve miras vergileri uygulamalı, mali arbitrajı dizginlemek için küresel bir asgari kurumlar vergisi dayatmalıdır. Kamu mülkiyetini ve katılımcı modelleri, kooperatifleri, çalışan hisse senedi sahipliği planlarını ve sosyal güvenliği genişletmek sermayeyi demokratikleştirebilir ve ekonomik gücü yerel topluluklara dağıtabilir. Sağlık, eğitim, konut ve ulaşım gibi yüksek kaliteli kamusal mallara evrensel erişim garanti edilmeli, temel ihtiyaçlar metalaştırmadan çıkarılarak fırsat eşitliği için gerçek bir temel oluşturulmalıdır.

Bu reformlar dağıtımsal etkilerinin ötesinde daha derin bir yapısal kaygıyı da ele almalıdır. Max Weber’in “demir kafes” kavramının işaret ettiği üzere, modern kapitalizm ekonomik hayatı bireylerin yalnızca geçimlerini sağlamak için içinde hareket etmek zorunda kaldığı yüksek oranda rasyonelleştirilmiş kurumsal çerçeveler içinde örgütler. Piyasaya katılımı bu çerçevede otomatik olarak anlamlı ekonomik özerkliğe dönüşmez. Yeniden dağıtım politikaları ve demokratik mülkiyet biçimlerini genişletmek bu kısıtlamayı gevşetir veya ortadan kaldırır; yalnızca telafi edici bir işlev görmez, ekonomik kurumları yeniden dengelemek ve ekonomik hayatı şekillendiren yapılar üzerinde demokratik kontrolü yeniden tesis etmek için daha büyük bir çabanın parçasını oluşturur.

Devletin potansiyeli

Bu ölçekte bir yeniden dağıtım onu gerçekleştirebilecek güçlü bir kurumsal aktörü varsayar. Devlet pasif düzenlemenin ötesine geçerek stratejik koordinasyona yönelmelidir. Devletin kapasitesini yeniden aktif hale getirmek için daha derin bir soruyla yüzleşmeyi gerektirir: bu reformların dönüştürmeye çalıştığı sistem ne kadar dayanıklıdır? Kapitalizmin kaçınılmaz olarak kendini baltalayacağına dair teleolojik beklenti tarihsel olarak doğrulanmamıştır. Gelişmiş kapitalist toplumlar çelişkileri altında çökmedi; uyum sağladı, yeniden örgütlendi ve belirli bir istikrara kavuştu. Bu dayanıklılık doğallık veya kalıcılıkla karıştırılmamalıdır. Sistem, kapitalizmin demokratik eşitlik vaadi ile eşitsizliğin yapısal yeniden üretimi arasındaki çelişki ve devletin sermaye birikiminin garantörü ile demokratik meşruiyet kaynağı olarak ikili rolü aracılığıyla sürdürülen bir dengeyi yansıtır. Analizi kurumsal yeniden inşayla ilişkilendirmeden, kapitalizmin görünürdeki istikrarı kaçınılmazlık olarak yanlış okunma riskini taşır. Oysa bu, tarihsel olarak inşa edilmiş ve siyasi olarak geri döndürülebilir bir düzendir.

Kapitalizmle yüzleşmek ve onu dönüştürmek esnek, tarihsel ve özeleştirel bir araştırma biçimi gerektirir. Dogmatizm bir metodoloji değil, bir engeldir. Kapitalizm statik değildir; biçimleri, güç ilişkileri ve kriz eğilimleri zamanla mutasyona uğrar. Herhangi bir teoriye kutsal metin muamelesi yapmak eleştiriyi ortodoksiye dönüştürür. Fikirler/düşünceler emir olarak değil araç olarak ele alınmalıdır. Gerçek eleştiri, kesinliğin bittiği yerde, deney ve tarihsel duyarlılık yoluyla başlar.

Bu metodolojik açıklık özellikle devleti anlarken önemlidir. Devleti yalnızca sınıf tahakkümünün doğrudan bir aracı olarak ele alan açıklamalar teleoloji sorunuyla maluldür; devletin bilinçli olarak kapitalizmi yeniden üretmeye yöneldiğini varsayarak niyeti sonuçtan çıkarırlar. Bir politika sermayeye fayda sağlıyorsa bu devletin sermayeye hizmet etmek için tasarlandığının kanıtı haline gelir. Bu çıkarım hem analitik olarak yetersiz hem de siyasi olarak kısıtlayıcıdır; zira devlet içindeki gerçek çelişkileri, mücadele anlarını ve dönüşüm olanaklarını görünmez kılar.

Teleolojik akıl yürütme pratikte devlet eyleminin karmaşıklığını gizler. Siyasi sonuçlar nadiren birleşik bir planın ürünüdür; daha çok sosyal gruplar arasındaki parçalanmış mücadelelerden, bürokratik rutinlerden, kurumsal kısıtlamalardan ve istenmeyen sonuçlardan ortaya çıkar. Sermayeyi kayıran politikalar bunu bilinçli olarak bu amaçla tasarlandıkları için değil, farklı baskılar ve teşviklerin zaman içinde nasıl etkileşime girdiği için yapabilir. Ciddi bir devlet teorisi işlevini sonuçlarından geriye doğru okuyamaz. Devlet gücünün oluştuğu, sınırlandırıldığı ve mücadele edildiği somut siyasi, kurumsal ve tarihsel süreçleri incelemelidir.

Bu sınırlama, devletin göreli özerkliği sorunu düşünüldüğünde daha da netleşir. Devlet gücü egemen sınıf çıkarlarının doğrudan ifadesine indirgenirse, devletlerin neden bazen sermayeyi kısıtlayan politikaları, düzenleme, vergilendirme veya sosyal korumaların genişletilmesi gibi önlemleri benimsediğini açıklamak güçleşir. Tüm devlet eylemlerini sınıf çıkarına indirgemek nedenselliği etkiye indirgeme riskini taşır; bir politikanın kapitalizmi istikrara kavuşturması, onun neden ortaya çıktığını açıklamaz. Daha ikna edici bir teori, gücün gerçekte kurumlar, çatışmalar, uzlaşmalar ve tarihsel koşullar aracılığıyla nasıl uygulandığına odaklanmalıdır.

Bu teorik netlik doğrudan stratejiyi şekillendirir. Özgürleştirici hedefleri ilerletmek iki kalıcı yanılsamadan kaçınan dönüştürücü bir siyasi strateji gerektirir: mevcut kurumları dağıtan ani bir kopuşla kurtuluşun sağlanabileceği inancı ve anlamlı değişimin tahakkümü sürekli yeniden üreten yapıları pasif biçimde yönetmekten kaynaklanabileceği varsayımı. Bu yolların hiçbiri uygulanabilir bir dönüşüm sunmaz. Değişim, zaman içinde mücadele, deney ve kurumsal yeniden yapılandırma yoluyla açılan sürdürülebilir bir siyasi süreç olarak anlaşılmalıdır.

Bu stratejik perspektiften bakıldığında sosyal değişim zorunlu olarak birbirine bağlı iki cephede işler. Birincisi, doğrudan demokratik karşı gücün inşasıdır: işyerlerinde, belediyelerde ve dijital altyapılarda kök salmış somut pratikler aracılığıyla kolektif karar almayı genişletmek ve merkezi otoriteyi aşındırmak. Bunlar marjinal deneyler değil, mevcut düzenin içinde egemen güç biçimlerine maddi olarak meydan okuyan ve alternatif sosyal ilişkileri somutlaştıran pratiklerdir. İkinci cephe ise resmi siyasi ve yasal kurumlarla stratejik angajmandır. Emeğin hakları, sosyal garantiler, demokratik denetim ve ekonomik gücün düzenlenmesi üzerindeki çatışmalar, popüler güçlerin güç ilişkilerini yeniden düzenlediği ve daha derin dönüşüm için kaldıraç yarattığı mekanizmalardır. Bu alanı terk etmek mevcut kurumları tamamen sermaye ve teknokratik seçkinlerin eline bırakır.

Bu iki cephenin sentezi temel stratejik iddiayı tanımlar: sorun bu yollar arasında seçim yapmaktan değil, her ikisini aynı anda ilerletmekten ortaya çıkar. Kurumsal kaldıraç olmadan karşı güç izolasyon ve tükenme riskini taşır; taban gücü olmadan kurumsal angajman çöker. Dönüşüm ancak ikisinin etkileşimi yoluyla mümkün olur. Demokrasinin her gerçek derinleşmesi, sosyal, ekonomik veya siyasi, kapitalizmin kendisine doğrudan bir meydan okuma oluşturur.

* Ensar Yılmaz'ın bloğundan alınmıştır