7 Ekim 2023 saldırılarının ardından oluşan yeni bölgesel denklemler, sadece Gazze halkı ve Filistin’in geleceğini etkilemedi; aynı zamanda 2024 yaz aylarıyla birlikte İran’ın bölgedeki konumu ve tesir sahasının geleceği açısından da bazı hususları açık şekilde ortaya koydu.

General Muhsin Refikdust, Irak’la savaşta Hürmüz Boğazı’ndaki ABD gemilerine yönelik sert tehditleri sonradan kendisine sorulduğunda, “Evet buna gücümüz yoktu, ama dış politikada bazen böyle şeyler olur, hamasetle düşmana korku salıp geri adım attırmak da mümkündür” mealinde bir açıklamayla bu tavrının gerekçesini anlatmıştı

İRAN DIŞ POLİTİKASINDA SÖYLEM VE EYLEM

Kamuoyuyla iletişim ve sürekli mesaj verme yoluyla beklentileri şekillendirme, bilhassa ekonomi yönetimleri açısından çokça tercih edilen ve takip edilmesi tavsiye olunan bir iletişim şekli. Bilhassa 2008 ekonomik krizi yıllarında dönemin ABD Merkez Bankası (FED) Başkanı Ben Bernanke’nin başarıyla uyguladığı ve the Courage to Act kitabında detaylarını anlattığı bu strateji, ABD’nin krizden çıkması ve krizi daha az hasarla atlatma sürecinde oldukça önemliydi.

Ancak ekonomi yönetiminde olumlu sonuç veren bu tür kriz çözme yöntemleri, Ortadoğu gibi sadece güçle sonuç alınabilen, “yumuşak güç” benzeri zayıf enstrümanların etkisiz kaldığı coğrafyalardaki krizleri çözmekte başarılı bir usul değil. Bunun somut örneği İsrail ve İran’ın son dönemdeki söylem ve eylem pratikleri.

İsrail –arkasındaki koşulsuz ve lâyüsel ABD desteği sayesinde- sert güç unsurlarını rahatlıkla ve sınırsız şekilde kullanabilen, hasmı pozisyonundaki herhangi bir aktörü kolaylıkla tehdit edip bu tehdidi icra edebilen, bundan dolayı ciddi bir bedel ödememenin konforuyla caydırıcılığını tahkim edebilmiş bir ülke. Tehdit ediyor ve bu tehdidi icra ederken herhangi bir sorunla karşılaşmadan bunu hayata geçirebiliyor.

Buna mukabil, Nâsır Mısır’ının 1970’lerin başında devreden çıkmasının ardından İsrail’in bölgedeki tek hasmı durumundaki İran’ın söylem-eylem dengesi, bu ölçüde caydırıcı ve etkili değil. 1980’li yıllarda Devrim Muhafızları’ndan sorumlu bakan olarak Cumhurbaşkanı Hamaney dönemi Mir-Hüseyin Musevi kabinelerinde yer alan General Muhsin Refikdust, Irak’la savaşta Hürmüz Boğazı’ndaki ABD gemilerine yönelik sert tehditleri sonradan kendisine sorulduğunda, “Evet buna gücümüz yoktu, ama dış politikada bazen böyle şeyler olur, hamasetle düşmana korku salıp geri adım attırmak da mümkündür” mealinde bir açıklamayla bu tavrının gerekçesini anlatmıştı.

İran bugün 1980’lerin Irak’la savaşan İslam Cumhuriyeti’nden daha ileri imkânlara sahip, ancak İsrail-ABD ikilisinin sahip olduğu savaş gücü üstünlüğüyle mukayese edilebilir seviyede değil bu askeri kapasite. İran siyasi/askeri liderliği bu dezavantajlı durumu ortadan kaldırmak için, bilhassa İsrail karşısında dörtlü bir strateji izliyor.

İRAN’IN ABD-İSRAİL’E MUKABELE STRATEJİSİ

Ahmedinejad döneminde “İsrail’in haritadan silineceği” mealindeki sözleri de, Ayetullah Hamaney’in ABD ve İsrail’e karşı yüksek perdeden dile getirdiği benzer tehditleri de aynı kapsamda değerlendirmek mümkün. İran bugün şüphesiz 1980’lerin Irak’la savaşan İslam Cumhuriyeti’nden daha ileri imkânlara sahip, ancak İsrail-ABD ikilisinin sahip olduğu savaş gücü üstünlüğüyle mukayese edilebilir seviyede değil bu askeri kapasite. İran siyasi/askeri liderliği bu dezavantajlı durumu ortadan kaldırmak için, bilhassa İsrail karşısında dörtlü bir strateji izliyor:

a) tehdit ve doğrudan saldırılar karşısında “bir şekilde” misilleme yapmayı ihmal etmeme, ama bunu mümkün mertebe ölümcül hasarı düşük olacak ve “stratejik” boyutu öne çıkacak şekilde gerçekleştirme

b) misilleme yoluyla gerginliği tırmandırmama, bir saldırıya karşı ondan şiddetli bir misilleme yapıp bir sonraki daha şiddetli mukabil adımı tahrik etmekten kaçınma (bu “stratejik sabır” adı verilen muğlak bir terimle perdeleniyor)

c) doğrudan gerginliği tırmandırmak yerine, sahadaki askeri/istihbari networklerine daha yoğun yatırım yapma ve Suriye, Lübnan, Irak, Yemen gibi kendi kontrolündeki coğrafyalarda saha kontrolünü ve desteklediği aktörlerin sistem içindeki etkinliğini her açıdan artırmaya odaklanma (bu stratejiyi müstakil bir makalede detaylı şekilde işlemiştim.)

d) ülke içindeki kamuoyu, bölgede kendine yakın ülke/gruplar ve hasmı konumundaki aktörler nezdinde caydırıcılık seviyesini korumaya özel ihtimam gösterme, bunun için hamaset dozu yüksek söylemlerde bulunma ve “gözdağı vermeye” çalışma

Bununla birlikte, misilleme/mukabelenin aynı şiddette olmaması, bunun “stratejik sabır” boyutunun pek çok çevrede artık “tedirginlik ve korku” olarak algılanması, kuru hamasetin eylemle desteklenmemesi durumunda caydırıcılığın sorgulanması gibi çeşitli dezavantajlı durumlar İran’ın ve onun yörüngesindeki ülke/grupların karşısına çıkıyor bir süredir.

Son yirmi yıldaki hızlı yükselişin de kuşkusuz sınırları vardı ve 7 Ekim saldırılarının ardından İsrail’in izlediği sert cezalandırma sürecinde bu sınırlar test edilmeye başlandı. İran’ın kişilerden ziyade sisteme bağlı bir dış politika/askeri strateji izlediğini sürekli dile getiriyorum, lakin son yıllarda İsrail-ABD ikilisinin tasfiye ettiği İranlı ve İran müttefiki siyasi ve askeri liderlerin portföyü son derece yüksek.

ORTA DOĞU’DA İRAN ETKİ ALANININ YÜKSELİŞİNİN SONUNA GELİNDİ Mİ?

ABD’nin 2003’teki Irak işgalinden sonra İran’ın önünde ciddi bir manevra alanı açıldı. Bunda Irak’ın nüfusunun çoğunluğunun Şii olması ve seçimlerde iktidara gelme imkanı bulması, İran’ın onyıllardır ülkedeki Şii gruplar üzerinde stratejik çalışmalarda bulunup hazırlık yapması ve Devrim Muhafızları/Kudüs Gücü öncülüğünde Şii grupların silahlandırılıp eğitilmesi, yani özetle İran’ın bu yaratıcı kaos ortamına yıllardır hazırlık yapmasının rolü büyüktü. Şüphesiz hayatta olduğu gibi uluslararası siyasette de şans, doğru zamanda doğru yerde ve yeterince hazırlık yapanların yanındaydı.

İran’ın bu coğrafi, jeopolitik, askeri ve politik hazırlıklarının/avantajlarının göz ardı edilmesini, ABD’nin Irak’ı altın tepside ve bile isteye İran’a “ikram ettiği” söylemini şahsen cevap verecek kadar ciddiye almıyorum. İran açık bir şekilde, Ortadoğu ülkeleri arasında bu tür bir kaosa en hazırlıklı ülkeydi ve sonuçlarını fazlasıyla aldı. İran açısından benzer bir durum 2010-11 Arap Ayaklanmaları sürecinde de görüldü: İran, hem Yemen hem Suriye’de onyıllardır kurduğu networklerle işbirliği ve siyasi/askeri/istihbari hazırlık sürecinin semeresini elde etti ve iki ülkede de saha kontrolünü hızla eline geçirdi. Irak’la birlikte Lübnan’da da benzer bir süreçle, Hizbullah üzerinden ülkedeki en güçlü oyun kurucu aktörlerden biri haline gelebildi.

Ancak son yirmi yıldaki bu hızlı yükselişin de kuşkusuz sınırları vardı ve 7 Ekim saldırılarının ardından İsrail’in izlediği sert cezalandırma sürecinde bu sınırlar test edilmeye başlandı. İran’ın kişilerden ziyade sisteme bağlı bir dış politika/askeri strateji izlediğini sürekli dile getiriyorum, lakin son yıllarda İsrail-ABD ikilisinin tasfiye ettiği İranlı ve İran müttefiki siyasi ve askeri liderlerin portföyü son derece yüksek: General Kasım Süleymani, İsmail Heniyye, Fuad Şükr, General Zahidi, General Nilfuruşân, Hasan Nasrallah, Haşim Safiyuddin, Ebu Mehdi el-Mühendis…

Bu isimlerin hiçbiri de hafife alınacak kayıplar değil, yerlerine birilerinin getirilip sistemin devam ettirilmesi kuşkusuz imkânsız değil. Lakin bu isimlerin kaybı aynı zamanda 1980’lerden beri süregelen İran içinde ve dışındaki yapılanmanın ilk kuşağının da büyük oranda tasfiye edilmesi anlamına geliyor. Buna ilaveten, Gazze’de Hamas’ın gücü büyük oranda budandı ve Hizbullah’ın üst siyasi/askeri kadrosu önemli ölçüde ortadan kaldırıldı. Bu şartlarda İran’ın büyük bir kaybının olmadığını söylemek, bu tür mücadelelerdeki “liderlik ve organizasyon” unsurunun ehemmiyetinin yeterince takdir edilemiyor olmasından kaynaklanıyor kuşkusuz.

Mısır’ın (ve bir ölçüde Arap kimliğiyle Suriye’nin) güçlendirilip Körfez Arapları karşısında denge faktörüne dönüşebilmesi orta vadede mümkün ve Türkiye’nin çıkarına.

İRAN DÜŞÜŞ YAŞARKEN TÜRK VE ARAP FAKTÖRÜNÜN YÜKSELİŞİ MÜMKÜN MÜ?

Dolayısıyla İran’ın en azından bir süre bölgedeki networklerini ve savunma stratejisini yeniden kurgulayacağı birkaç yıllık bir döneme sahne olacak Ortadoğu. Bu süreçte İran’ın kısa vadede bölgede (başta Lübnan ve Filistin olmak üzere) zemin ve güç kaybetmesi şaşırtıcı olmayacak. Ancak bu noktada oluşacak boşluğu hangi aktörün dolduracağı sorusu bilhassa Türkiye açısından önem taşıyor.

Bu bağlamda Irak ve Suriye’nin hangi istikamette yönelim göstereceğini yakından takip etmek gerekiyor. Ankara’nın son dönemde Bağdat ve Erbil’le yakın ilişkiler kurması, Şam’la normalleşme arayışı içerisine girmesi şüphesiz önemli ve İran açısından tedirgin edici. Körfez Araplarının da siyasi ve ekonomik olarak her iki ülkeye yönelik adımlar attığı/atmaya hazırlandığı biliniyor. Lakin bölgede İran’ı dengeleyebilecek bir Arap Bloku bulunmadığı gibi, kısa vadede herhangi bir ülke/liderin geçmişte Suud Kralı Faysal veya Mısır lideri Nâsır tarzında bir bölgesel liderlik etme potansiyeli de söz konusu değil.

Bu durumda Türkiye’nin bölgedeki hamle potansiyelinin İran’ın etki alanıyla rekabeti gerektirmesi, buna ilaveten içeride Tahran’ın etkisini dengelemek için alternatif partner arayışlarına rağmen hem Irak hem de Suriye’nin onyıllardır İran’la geliştirdikleri ilişkilerin stratejik niteliğinin vazgeçilmez doğası, Ankara’nın da Körfez Araplarının da etki sahasını sınırlıyor.

İsrail’in son bir yıldaki aşırı saldırgan görüntüsüyle, bölgede yakın zamanda normalleştiği Arap ülkelerini bile yanında tutabilmesi çok kolay olmayacak. Ancak Tel Aviv’in Suriye, Lübnan ve Filistin üzerinde yaratacağı baskı sebebiyle İran’ın etki alanını daraltması keyfiyetinin bir süre daha devam edeceğini öngörüyorum.

Bu şartlar altında Türkiye açısından son derece hassas bir dönem başlıyor; İran’ın etki alanı bir miktar zayıflarken, onunla dikkatli bir rekabet içinde Suriye’yle normalleşme ve Irak’la bir adım ileriye gitmek olası. Ancak İran düşüşteyken İsrail’in yükselişi ve bölgesel süper güç haline gelmesi Ankara’nın tercih edeceği bir durum değil. Bu bağlamda Mısır’ın (ve bir ölçüde Arap kimliğiyle Suriye’nin) güçlendirilip Körfez Arapları karşısında denge faktörüne dönüşebilmesi orta vadede mümkün ve Türkiye’nin çıkarına. Fakat bu kadar nazik dengeler içinde ustalıklı bir dış politika izlenmesi gerekiyor ki içeride bu kadar hassas ve kırılgan iç politik/ekonomik/toplumsal şartlar söz konusuyken, Türkiye açısından zorlu bir sınama olacak bu süreç.

Themis, Yunan mitolojisinde adalet ve düzen tanrıçası olarak bilinmektedir. Hukuk dünyasında sembolleşen Themis tanrıçası adaleti simgelemektedir. Tüm hukukçuların masasında mutlaka bulunan bu sembol aynı zamanda adalet mekanizmasındaki en önemli detayları bize hatırlatmaktadır.

Tanrıçanın gözlerinin bağlı olması tarafsızlığı, bir elinde teraziyi tutması eşit ve adil yargılamayı, diğer elinde kılıcın yer alması ise adaletin verdiği hükümlerin yerine getirilmesi gerekliliğini anlatır. Adalet sisteminin olmazsa olmaz bu kavramlarını bize her fırsatta hatırlatan Themis tanrıçası, sembolize ettiği kutsal değerlerinden artık oldukça uzakta yer almaktadır. Masalarda ya da adaletin temsil edildiği makamlarda bir aksesuar olmaktan öte hiçbir anlam ifade etmemektedir.

Her şeyin görüntüden ibaret olduğu “gösteri çağı”nda sembollerin sadece sembol olarak yer alması elbette şaşırtıcı değildir. Tüm değerlerin içinin boşaltılıp sadece şekilsel olarak devam etmesi de artık kanıksadığımız durumlardandır.  Fakat adalet gibi tüm sistemlerin bel kemiğini oluşturan bir mekanizmanın değerlerinden gittikçe uzaklaşması ne anlaşılır ne de kabul edilebilir bir durumdur.

Adaletin olmadığı yerde kanunsuzluk vardır. Kişilere - kurumlara göre değişen ve uygulanan ve hatta uygulanmayan yasalar vardır. Şiddet vardır. Faillerinin hak ettikleri cezaları almadıkları ve bu nedenle her geçen gün büyüyen, her yeri saran büyük bir şiddet sarmalı vardır…

ADALETİN OLMADIĞI YERDE ŞİDDET SARMALI VARDIR

Bireylerin güven içinde yaşamasının ana unsuru olan adalet sistemi, her türlü bozulmaya ve çürümeye karşı, varlığını devam ettirmek zorundadır. Aksi takdirde o ülkede, ne güvenlikten ne de herhangi bir anlamda kalkınmadan söz edilebilir. Adalet, güvenin, huzurun, refah içinde yaşamanın, ekonomik kalkınmanın ve barışın başat aktörüdür. Adalet, düzenin sağlayıcısı ve taşıyıcısıdır. Adalet, devlet ve millet olabilmenin en temel gerekliliğidir.

Adaletin olmadığı yerde kanunsuzluk vardır. Kişilere - kurumlara göre değişen ve uygulanan ve hatta uygulanmayan yasalar vardır. Şiddet vardır. Faillerinin hak ettikleri cezaları almadıkları ve bu nedenle her geçen gün büyüyen, her yeri saran büyük bir şiddet sarmalı vardır… Öyle bir sarmal ki, içine en çok kadınları, çocukları dahil eden ama yine de dikkate alınmayan, yayılan, yayıldıkça hepimizi karanlığa boğan bir yok oluş sarmalıdır bu

Cezasızlık kavramını tartışmak istediğimizde genellikle kadın meselesi olarak değerlendirilip önemsizleştirilmek istense de, şiddetin sadece kadınları ilgilendirmediği gibi cezasızlık da sadece kadınların mağduriyetini içermemektedir.

CEZASIZLIK HER YERDE

27 yaşındaki polis memuru Şeyda Yılmaz’ın bir suç makinesi tarafından öldürülmesi sonrasında yeniden hararetli bir şekilde tartıştığımız cezasızlık kavramı ülkemizde yeni bir gündem değildir. Hep varlığını koruyan ve bir şekilde karşımızda yeniden beliren cezasızlık, ülkenin en temel sorunlarından biridir.

Cezasızlık kavramını tartışmak istediğimizde genellikle kadın meselesi olarak değerlendirilip önemsizleştirilmek istense de, şiddetin sadece kadınları ilgilendirmediği gibi cezasızlık da sadece kadınların mağduriyetini içermemektedir. Elbette daha ziyade kadınlara ve çocuklara bakan yönü vardır. Çünkü devletin korudukları çoğunlukla erkeklerdir. Bu gerçeği inkar etmek ya da görmek istememek yalnızca sığ bir körlük gerektirmektedir.

Cezasızlık, soruşturmaya konu olması gereken bir hak ihlalinin faillerinin olması gereken yargılama süreçlerinin herhangi bir aşamasından masun tutularak, soruşturulmaması, tutuklanmaması, yargılanmaması veya uygun şekilde cezalandırılmaması ve mağdur edilenlerin onarım hakkına erişememesi olarak tanımlanmaktadır.

Cezasızlık, yasal mevzuat yokluğu ya da mevcut yasaların hak ihlallerini gidermeye uygun olmaması durumunda oluşabildiği gibi, mevcut yasaların hak ihlallerini gidermeyi engellemesi, hukukun etkili şekilde uygulanmaması veya hukukun uygulanmasının fiili olarak engellenmesi durumunda da ortaya çıkabilmektedir. 

Tüm bu tanımlara ve cezasızlıkla ilgili tartışmalara bakıldığında açıkça görülecektir ki Türkiye’de cezasızlık en uç boyutlarda yaşanmaktadır. Sadece neden olduğu sonuçlara odaklanıldığında dahi sebeplerine rahatça ulaşılabilecek bir açıklıkta yaşanmaktadır üstelik. Ve her geçen gün kendini daha çok hissettirmekte, toplumsal bir güvenlik tehdidine dönüşmektedir.

Şiddet kendini toplumun her alanında daha çok göstermekte fakat özellikle kadınlar ve çocuklar üzerinde önü alınamaz bir duruma gelmektedir. Bu durum elbette tesadüfi ve kendiliğinden oluşan bir sonuç değildir.

Adalet sistemindeki bozulmaların en önemli ayağını oluşturan cezasızlık, siyasetin oluşturduğu eylem ve söylemlerle desteklenmekte, büyük bir zihniyet sorununa dönüşmektedir.

Kadınların doğdukları andan itibaren yaşamaya başladıkları ve ölümlerine kadar mücadele etmek zorunda kaldıkları patriyarka, adalet sistemi içinde de kendine yer bulmakta, cezasızlık ile erkekleri koruyan bir sisteme dönüşmektedir.

Siyasetin, adaletin ve hatta toplumun korumakta imtina etmediği erkeklik, kadına ve çocuğa karşı her türlü eylemi gerçekleştirme hakkını kendinde görmekte ve bunu uygulamaktan çekinmemektedir.

Tıpkı Narin cinayetinde olduğu gibi, tıpkı binlerce kadın cinayetinde yaşandığı gibi;  siyaset, adalet ve toplum el birliği ile bu karanlık zihniyeti yaşatmaya devam etmektedir.

Sadece son bir hafta içinde erkekler tarafından canice öldürülen, tacize uğrayan, kaçırılan, tehdit edilen bütün olayları dikkate aldığınızda bile tüm olayların öncesinde ya da sonrasında var olan cezasızlık sorununu görmek mümkündür.

Defalarca şikayette bulunulduğu halde, failin hiçbir ceza almayarak devam ettirdiği suç eylemleri, 19 yaşındaki İkbal’in kafasının kesilmesi ve annesinin önüne atılması ile sonuçlanmıştır.  İstanbul’un göbeğinde, Beyoğlu’nda yolda yürürken iki erkeğin cinsel tacizine uğrayan İ.A, henüz ölmediği için şanslı olan kadınlar arasındadır. Saldırganları gözaltına alındıktan sonra serbest bırakılmıştır; çünkü İ.A henüz ölmemiştir. Sosyal medyada tepki gösterilmesi sonucunda tekrar gözaltına alınan saldırganların yine kısa bir süre sonra geri bırakılacağından ise kimsenin şüphesi bulunmamaktadır. Sadece bir haftada, saymakla ve yazmakla bitiremeyeceğimiz onlarca vaka hep aynı döngünün içinde yaşanmıştır. Cezasızlık, kadınların, çocukların ve tüm toplumun kabusu haline gelmiştir.

Her ne kadar önemsenmek ve görülmek istenmese de, artık bu mesele, sadece kadınların meselesi değil, tüm toplumun ciddiyetle ele alması gereken bir güvenlik meselesidir. Yıllardır konunun etrafından dolanarak türlü türlü güvenlik sorunları algısı yaratılmaya çalışılmıştır. Ailenin ve toplumsal yapının bozulacağı yönünde ortaya atılan tehdit iddiaları, konunun çözümüne yönelik her eylemi gölgelemiş ve amacına ulaşmıştır. Kadınların canı üzerinden yürütülen bu siyaset artık amacını aşmıştır.

Adaletin olmadığı yerde güvenliğin olamayacağı aşikardır.

Cezasızlık ise adaletsizliğin en belirgin ve en can yakıcı kısmıdır.

Fakat belirtmek gerekir ki; adaletin olmadığı yerde siyaset bile yapmanın mümkün olmayacağı bilinmelidir.

Zira, geldiğimiz noktada, ne güvenlikten, ne de ne yaptığını bilen bir siyasetten bahsetmek mümkün değildir.

Çünkü her şey siyaset değildir…

Kadınların, çocukların, insanların can güvenliği her şeyin üzerindedir.

Ve bu güvensizlik, bir gün kendi yaratıcılarını yok edecektir.

İlk söylenmesi gerekeni ilk olarak ifade edeyim: 1922 yılında Filistin Osmanlı’ya bağlı diğer bölgeler gibi Milletler Cemiyeti tarafından Birleşik Krallık yönetimi altına konulmuştur. Diğer bölgeler bağımsızlığını kazanmıştır. Filistin ise İngiliz Manda yönetimi tarafından 1917 Balfour Deklarasyonuna eklemlenerek Yahudiler için bir yurt, vatan olarak düşünülmüştür. 1922-1947 İngiliz manda yönetimi altında Doğu Avrupa’dan pek çok Yahudi özellikle 1930’larda Nazilerden kaçanlar gelip Filistin’e yerleşmiştir. Arap nüfusun 1937 yılında bağımsızlık için ve de göçe karşı çıkmak için başlattığı mücadele ile hem Arap tarafı hem de Yahudi tarafının devam eden bir şiddet ve kavgası başlamıştır. Birleşik Krallık Yahudi devletinin bağımsızlığını sağlamak için pek çok formül düşünmüş, en nihayetinde 1947 yılında problemi Birleşmiş Milletlere götürmüştür. 29 Kasım, 1947’de BM 181 sayılı Karar tasarısına göre (toprakların % 56, 47’si Arap devletine, % 43, 53’ü Yahudi devletine bırakılmıştı), manda yönetimi sona erdirilmiş, bir tarafı Filistinli Arap diğer tarafı Yahudi olan iki bağımsız devlet kurulmuş ve Kudüs uluslararası bir statüye kavuşturulmuştur. Ertesi yıl 1948 yılının 14 Mayısı’nda manda yönetimi sona ermiş, David Ben Gurion tarafından İsrail Devletinin kuruluşu ilan edilmiştir.

Esasında 1947 BM 181 sayılı Karar tasarısına göre; Filistin Devleti hukuken kurulmuştur. İlginç bir şekilde hukuken kurulmuş olan Filistin devleti fiilen kurulmamış ve toprak oranlarına karşı çıkan Araplar ile İsrail savaşmıştır.

Günümüze gelindiğinde ise Filistinli Arapların elindeki toprak parçası hayli azalmış durumdadır. Aklımıza gelen soruyu soralım; bir devleti kurarak mücadele etmek mi yoksa devleti kurmadan mücadele etmek mi?

BİR DEVLETİ KURARAK MÜCADELE Mİ, YOKSA KURMADAN MÜCADELE Mİ?

Neticede İsrail’in hakim olduğu topraklar 1949 yılında yapılan ateşkes anlaşmasıyla daha da artmıştır. Günümüze gelindiğinde ise Filistinli Arapların elindeki toprak parçası hayli azalmış durumdadır. Aklımıza gelen soruyu soralım; bir devleti kurarak mücadele etmek mi yoksa devleti kurmadan mücadele etmek mi? Neticeye bakıldığında Arapların yöntemi mi yoksa Yahudilerin mücadele yöntemi mi kazanmıştır? Peki Kurtuluş Savaşı esnasında Anadolu’da kurulmuş olan Yerel Kongre İktidarları (Bülent Tanör) ve TBMM yani devletin ilk fırsatta kurulup mücadeleye düzenli olarak devam edilmesi daha mantıklı değil mi? Demezler mi kur devletini yoluna öyle devam et!

Geçen yıl Hamas’ın başlatmış olduğu hareket ve ardından gelişen olaylar neticesinde devam eden kaos ve yıkımın ardından en az 50, 000 kişinin öldürülmesi, Güney Afrika’nın Uluslararası Ceza Mahkemesi önünde İsrail aleyhine açtırmış olduğu Soykırım davası ve devam eden bombalamalar ve ölümler... Bu satırlar yazılırken İsrail ordusu Beyrut’u bombalamaya devam ederek savaşın alanını genişletmek veya diğer Arap devletlerine korku vermekle meşguldü. Görülen o ki uluslararası hukuk sorunları çözememektedir. Güçlünün hukuku yeryüzünde hakim olmaktadır. Bunun yerel yönetimlere yansıması ise daha otoriter yönetimlerin iktidarları ele geçirmesi şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Aslında bu savaş ile insanlığın bir kez daha barış sınavında sınıfta kaldığını gözlemlemiş olduk. Dünyanın jandarması konumunda olan Londra ve Washington’ın demokrasi havariliğinin sadece bir yalan olduğunu bir kez daha görmüş olduk. İçeride ise nice sahtekar yüzleri tanımış olduk. Ülkemizdeki ahlaki çürümenin çok ciddi boyutlara varmış olduğu ortaya çıkmış oldu. Fertleri hür olmayan ülkelerin adaletten yoksun kalacağını bir kez daha anlamış olduk. Gayr-i meşru yollarla hedefe varmanın mutluluk ve huzur getirmeyeceğini en derinine kadar hissetmedik mi! Yalanın başka bir yalanı doğurduğunu, huzurun sadece ve sadece yalansız bir dünya da mümkün olacağını anlamadık mı! En umutsuz anlar en güzel günlere gebedir hayaliyle akan kanların bir an önce durması temennisiyle Allah’ın hangi taraftan ve hangi kesimden olursa olsun en küçüğünden en büyüğüne zalimleri kahretmesini, mazlumları ise kimden olursa olsun bir an önce huzura kavuşturmasını temenni ediyorum. Duadan başka bir şey elden gelmiyor mu! Yazmak, konuşmak, savaşmak, mücadele etmek hepsi ayakta kalmanın bir yöntemidir. Bunlar da duadır; kimi fiili kimi kavlidir. Düşmanlara karşı yeri gelir sessizce beklersiniz, yeri gelir konuşursunuz, yeri gelir göğüs göğse kavga edersiniz, yeri gelirse de silah kullanırsınız. Her şeyi doğru zamanda yapmak stratejinin gereğidir. Tüm mücadeleler için geçerli olan kural bu olsa gerek. 105 yaşında rahmetli olan dedem Ruslara karşı yapılan mücadelelerde Enver Paşa’nın yaveri olarak torunlarına şunu demişti: Evlatlarım hiçbir savaş kaybedilmez, asla mücadeleden vazgeçmeyiniz, doğru ok hedefinden şaşmaz. Dedemin şahsında bu toprakları bizlere vatan olarak bırakan tüm gazilerimizi ve şehitlerimizi rahmetle anıyorum. 

Her can yakıcı olayda olduğu gibi, Narin’in başına gelenleri de sessizce izleyip anlamaya çalışırken, sevgili hocam Serim Timur’un uyarısıyla geleneksel ataerkil ailenin, bireyin oluşumunu engelleyen, ceberut yapısını tekrar hatırladım ve üstünde düşündüm. Bilmeyenler için kısaca anlatayım, Serim Timur, 1968 yılında Türkiye’deki aile yapısıyla ilgili ilk önemli araştırmayı yapan, sosyolog ve demograflara yol gösteren bir sosyal bilimcidir. Timur’un bu araştırması, Türkiye’deki aile yapısını, aile kurumunun tarihsel köklerini ve evrensel niteliklerini dikkate alarak analiz etmekteydi. Bu analiz bize, halen içinde yaşamaya devam ettiğimiz köylülüğün çözülme sürecinin toplumun en köklü kurumlardan biri olan aile yapısına yaptığı çok yönlü etkileri anlamamıza yardımcı olabilecek çok zengin ipuçları vermişti.

Timur’un araştırması, geleneksel ataerkil geniş ailede yaşayan nüfusun oranının, o tarihte yüzde 19, buna karşılık, çekirdek ailede yaşayan nüfusun ise yüzde 60 olduğunu saptamıştı. Aynı araştırmaya göre köylerdeki geniş aile oranı yüzde 25’ti.  Yakın dönemde, 2011’de, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yapılan bir araştırma da çekirdek aile oranının yüzde 70’e yükseldiğini, geniş ailenin yüzde 12’ye düştüğünü, nüfusun yüzde 18’nin ise “dağılmış” diye tanımlanan ailelerde yaşadığını saptamıştır.

1968 araştırmasının yapıldığı dönemde sosyal bilimciler aile yapısındaki değişme, köylülükten çıkış, kentleşme ve gecekondulaşma gibi konuları toplumsal değişme kuramlarının ışığında yoğun olarak tartışıyorlardı. Timur’un araştırmasında saptanan çekirdek ailenin yaygınlaşmış olması olgusu da “modern” toplumlara atfedilen özerk bireylerin oluşmasının bir işareti olup olmadığı açısından tartışılıyordu.

1990’lı yıllara gelindiğinde, sosyal bilimcilerin ilgisini kentlerde çekirdek ailenin artmasına karşın muhafazakar ve cemaatçi toplum ilişkilerinin ve değerlerin hüküm sürmeye devam etmesi çekmeye başladı. Bu dönemde aile araştırmaları bir kenara bırakıldı, dinsel ve etnik gruplaşmalar gibi konular gündeme girdi. Bunda ilgi çekici olan akademik dünyanın ilgisinin aile kurumundan uzaklaşmasına karşılık, iktidardaki yöneticilerin ve kurumların gündemine aile konusunun oturmasıydı. Sanki, muhafazakar iktidara bağlı kurumların temsilcileri, artan boşanmaları, evlenme yaşının gecikmesini, artan kadın cinayetlerini ve çocuk istismarlarını, aile kurumunda ve geleneksel değerlerde çözülme olarak yorumlayarak, bunu nasıl önleyeceklerini tartışıyorlar. Son dönemlerde, medya ve sosyal medya, özellikle kadına karşı şiddetteki artışı sıkça gündeme getiriyor. Çocuğa şiddet konusuna ise aynı ölçekte ilgi gösterildiğini düşünmüyorum. Burada, TÜİK’in verilerine göre, 2008-16 yılları arasında 105 bin çocuğun kaybolmuş olduğunu hatırlatmak isterim. Ancak, nedense, TÜİK çocuk kayıplarıyla ilgili verileri artık yayınlamadığından, son yıllardaki kayıp sayısını maalesef bilemiyoruz.

Narin cinayeti, geleneksel ataerkil değerlerin sürdüğünün var sayıldığı bir coğrafyada gerçekleşti. Narin’in göreli olarak kapalı, dindar, aynı etnik kökene sahip, geçmişi eskiye dayanan bir cemaatin güç sahibi ailesinin sağlıklı bir kız çocuğu olması, ya da genel deyişle “sahipli” bir çocuk olması, olayın önemli bir yönüydü. Aynı şekilde, bugüne kadar, Rabia Naz olayında olduğu gibi benzeri cinayetlerin, “kaza”, “intihar” gibi sebeplere bağlanarak üstünün örtüldüğü bir ortamda Narin cinayetinin polisiye ve hukuki yönünün neden açıklığa kavuşamadığı bir başka ilgi çekici bir durum oldu.

Bu yazıda bu olay sonrasında devam eden tartışmaların anlamını akademi dünyasının “aile yapısı” konusundaki bulgularına değinerek kısaca açıklamaya çalışacağım. Bu vesile ile, Serim Timur’un hatırlattığı geleneksel ataerkil cemaat düzenini, bugün demode kabul edilen klasik “sosyal değişme ve değerler” tartışmasını ve hatta Tayfun Atay’ın “Özgürüz” haber kanalında değindiği gibi Tönnies’in “cemaat” kavramını tekrar gündeme getirmek umarım işe yarar.

Burada önce Narin’in içine doğduğu varsayılan kırsal geleneksel ataerkil ailenin içinde yaşadığı cemaat yaşamının ne anlama geldiğine değineceğim. Tarıma dayalı toplumlardaki cemaat yaşamı, aynı hanede yaşayanların kan bağıyla birbirine bağlı olduğu, ergin erkeklerin güç sahibi olduğu, hem hane içinde hem de haneler arasındaki ilişkinin hiyerarşik ve otoriter olduğu bir yaşamdı. Burada kullandığım cemaat kavramı, günümüzde yaygın olarak, yeni dinsel ve etnik gruplaşmalar için kullanılan kavramdan çok farklıdır. Burada sözünü ettiğim cemaat kavramı, sosyal bilimlerde, geleneksel hukukun ve değerlerin egemenliğinde yaşanan, bireyin özerk olmadığı, yaşamın tüm alanını kapsayan, otoriter olduğu kadar himayeci de olan, kan bağına bağlı topluluklar anlamını ifade etmektedir.

Geleneksel toplumlardaki cemaatlerin sayısal büyüklüğü, gücü ve ritüelleri, içine doğdukları coğrafyaya, etnik ve dinsel aidiyetlerine göre çeşitlilik gösterebilir. Ancak, cemaat içi ve cemaatler arası ilişkilerdeki otoriterlik ve hiyerarşi hepsinde benzerdir. Cemaat içinde olan bitenlerin, sorunların, sırların cemaat dışına sızmaması, cemaatin liderine itaat ve biat üyeler için hayati öneme sahiptir. Tüm bu nitelikleriyle cemaat düzeni geleneksel toplumların ya da tarım toplumlarının temel yapısal özelliklerinden biriydi.

Son dönemlerde gözlemlenen ve hem etnik hem de dinsel aidiyetleri canlandıran, bu ilişkilerin önemli kısmı fiktif ya da kurmaca akrabalık ilişkileridir. Bu tür hiyerarşik, erkek egemen ve otoriter ilişkileri sosyal bilimciler “akrabamsı ilişkiler” olarak tanımlanmaktadır.

“AKRABAMSI İLİŞKİLER”

Bugün kentlerde gözlemlenen yeni tür cemaat benzeri ilişkilerin ve değerlerin niteliği ise bu ilişkilerden çok farklıdır. Benim de ilgilendiğim gecekondu araştırmaları, birinci nesil hatta ikinci nesil göçmenlerin, çekirdek aile olarak yaşıyor olsalar bile, yaşamlarını, kan bağına bağlı, akrabalık ilişkilerinin dayanışmasıyla sürdürebildiklerini, bu ilişkilerin siyasal yaşamda da çok etkili olduğunu göstermiştir. Son dönemlerde gözlemlenen ve hem etnik hem de dinsel aidiyetleri canlandıran, bu ilişkilerin önemli kısmı fiktif ya da kurmaca akrabalık ilişkileridir. Bu tür hiyerarşik, erkek egemen ve otoriter ilişkileri sosyal bilimciler “akrabamsı ilişkiler” olarak tanımlanmaktadır. Kentlerde iş piyasasında ve siyasette çok etkili olduğunu gözlemlediğimiz bu yeni tür akrabamsı ilişkiler arasında en yaygın olanı ve bilineni “hemşerilik” ilişkileridir. Kendilerini “akraba” olarak kabul eden, aynı etnik kökene ya da inanç grubuna mensup olanların oluşturduğu bu yeni tür “akrabamsı” ilişkilerin de ataerkil, otoriter ve hiyerarşik olduğunu biliyoruz. Nitekim, eski kentliler tarafından, bu durum, bir süre, erkek egemen geleneksel kuralların akrabalık ağları aracılığıyla kentlerde yeniden üretilmesi olarak yorumlanmış ve kentliliğe yakıştırılamadığı için küçümsenmişti.

Bu yeni ilişkiler, yaşamın kısıtlı alanlarını ve   aynı etnik ya da dinsel kökene sahip “bazı” (güçlü) hanelerdeki “bazı” (güçlü) yetişkin erkekleri kapsadığından geleneksel aileden çok farklıdır. Bu yeni cemaatlerin öncüleri ya da kurucuları, kan bağıyla bağlı tüm kadın, erkek, çocuk, yaşlı üyeleri kapsayan, otoriter ama aynı zamanda himaye edici, tüm ihtiyaçları karşılayan izole bir yaşamı kentte kuramamışlardır. Kentlerde kurulan yeni tür cemaat ilişkilerinin dışında kalan kadın ve gençlerin, kentlerdeki zorlu yaşamla baş etmelerinin çok da kolay olmadığını tahmin etmek güç değil. Bu yeni ilişki ağlarının kentlerdeki işleyişinin kentsel yaşamın kendine özgü gereksinmelerini karşılayamayışı yeni tür ataerkil ağların uzun süre yaşamasının önündeki en önemli engel olduğunu söyleyebiliriz. Kadına, çocuğa şiddetin artışı kadar, kentlerde yaşayan gençler arasında artan mafya benzeri ağlar bu yeni ilişkilerin sürdürülemez olduğunun başka göstergeleridir. Son dönemlerde, muhafazakar cemaatçi iktidarın geleneksel aile ve değerlerin çözülmesinden, kamuoyunun ise yeni beliren mafya tipi örgütlenmelerden şikayetçi olmalarının bir nedeni de bu olmalıdır.

Bugün içinde yaşadığımız yeni cemaat düzeninin, geleneksel cemaat düzeninden önemli bir farkı da Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana oluşturulan formel hukuk düzeninin, en azından bazı kurallarının, iyi/kötü toplumda benimsenmiş olmasıdır.

YENİ CEMAAT DÜZENİNİN FARKI

Bugün içinde yaşadığımız “yeni nesil cemaat” düzeninin geleneksel cemaat ilişkilerinden bir başka önemli farkı, cemaatler arası ilişkilerin sürdürülmesi sırasında karşımıza çıkmaktadır.  Geleneksel toplumlarda, cemaatler arası ilişkileri, kuralların ve uygulamaların değişebildiği, esnek, geleneksel hukuk düzeni sağlıyordu. Geleneksel hukuk düzeni, bugün uygulanmaya çalışılan, toplumdaki bireyleri eşit varsayan formel hukuktan çok farklıydı. Cemaatler arasında uygulanan hukuk, erk sahibi olan cemaate güç veren, çoklu, hiyerarşik, otoriter ve söz konusu cemaatin dost ya da düşman olarak tanımlanmasına göre esnek uygulanan bir hukuk düzeniydi. Bugün içinde yaşadığımız yeni cemaat düzeninin, geleneksel cemaat düzeninden önemli bir farkı da Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana oluşturulan formel hukuk düzeninin, en azından bazı kurallarının, iyi/kötü toplumda benimsenmiş olmasıdır. Bugünün “yeni muhafazakar cemaatçi” egemenleri formel hukuku seçici olarak uygulayıp, örneğin ceza hukukunu “düşman” kabul edilenlere uygulayıp, “dost” kabul edilenlere uygulamayarak muhtemelen geleneksel esnek hukuka dönüş yaptıklarına inanıyorlardır. Narin olayının sonuçlanmamasının bir nedeni de, kamuoyuna yansıyan bu cinayetin nasıl çözüleceği konusunda formel hukuk kurallarıyla cemaatin esnek kuralları arasında bir mutabakatın sağlanamamış olması olabilir.

Geleneksel ailelerin temel özelliklerinden biri de suskunluk kuralına itaatin önemidir. Suskunluk, otoriter toplumlarda yaşayan sıradan insanlar için hayatta kalmanın ve himayeden yararlanmanın neredeyse tek yoludur. Suskunluk kuralına uymamak ve bu kuralı bozmak cemaat düzeninin önemli bir suçu olarak kabul edildiğinden, öldürülmekten dışlanmaya kadar değişen uygulamalar söz konusu olabilir. Bugünün yeni cemaat düzeninde yaygın olarak uygulanan cezanın “dışlanma” ya da yeni cemaat düzenin himayesinden mahrum kalmak olduğunu yaşayarak öğrendik. Yeni cemaat düzeninin üyeler ve ihtiyaçlar açısından kapsayıcı olmayışı otoriterliğinin gücünü azaltmış ve suskunluğa itaatsizliği de arttırmıştır. Medyanın ve iletişimin bu kadar güçlü olması da suskunluk kuralının sürdürülememesinin bir başka önemli nedenidir.

Narin’in öldürülmesi sonrasında kamuoyundaki yorumların ve tepkilerin önemli bir kesimi, köyün ve köylülerin “suskunluk” kuralına uyması ve onların bu suskunluğuna muhafazakar cemaatçi yönetimin gösterdiği toleransa dönük oldu. Bu yorumları ve tepkileri izlediğimde cemaat düzenine içerden bakanlarla dışardan bakanlar arasındaki algı farkını görebiliyorum.  Burada, kısaca bu algı ve tepki farklarını yorumlamaya çalışacağım.  

Narin olayına içerden bakanların iktidardaki temsilcileri, suskunluğa tolerans gösterirken ya da İçişleri Bakanı’nın yaptığı gibi, kendisine soru soranlara “SUS!” derken aslında içerdekilere geleneksel değerleri, suskunluğu, sabrı, itaati ve biatı hatırlatıyor.

İKTİDARDAKİ TEMSİLCİLERİ İÇERDEKİLERE BİATI HATIRLATIYOR

Olaya içerden bakanların bir kesiminin, iktidardaki muhafazakar cemaatçi yönetimin temsilcileri ile cemaat ve ataerkil otoriter aile deneyimini yaşamış olanlar ve yeni cemaatçi yaşamı sürdürmek isteyenler olduğunu düşünüyorum. Narin olayına içerden bakanların iktidardaki temsilcileri, suskunluğa tolerans gösterirken ya da İçişleri Bakanı’nın yaptığı gibi, kendisine soru soranlara “SUS!” derken aslında içerdekilere geleneksel değerleri, suskunluğu, sabrı, itaati ve biatı hatırlatıyor.

Burada değineceğim ikinci grup ise, yeni cemaatçi ilişkilerden şikayetçi olmadığı hatta bundan yararlandığı halde, bu olaya sadece iktidarın ya da söz konusu cemaatin güçsüzleşmesi için tepki gösterenlerdir. Bilindiği üzere, cemaatler arası geleneksel otoriter ilişkilerde, cemaat içindeki sorunlar için geçerli olan “suskunluk” kuralı, cemaatin dışındaki “düşman” olarak kabul edilen cemaatlere uygulanmayabilir. Bugünkü siyasal yaşamamızı bu gözle değerlendirdiğimizde bu tür yeni cemaat ilişkilerinin iktidar/muhalefet partilerinin iç işleyişinde ve dolayısıyla aralarındaki gerilimde de çok canlı olduğunu fark edebiliriz. Belki de, bu nedenle karşılıklı olarak “düşman hukuku” ithamları yaygın olarak gündeme gelmektedir.

Üçüncü grup ise olaya tamamen dışardan bakarak suskunluğa itiraz edenlerdir. Bu grup, ataerkilliğin uyguladığı yaşa ve cinsiyete göre ayrımcılığa bireysel olarak muhalefet etmeye cesaret eden ve formel hukukun hakça uygulanmasını talep edenlerden oluşmaktadır. Bu grup, aslında geleneksel toplumun, dolayısıyla cemaatçi yapının çözülerek bireyin göreli olarak özgürleştiğinin ve formel hukuk kurallarının uygulanmasına elverişli bir yapının yerleşmeye başladığının bir işareti olarak kabul edilebilir. Bu yazının girişinde de değinildiği gibi, belki de sosyal bilimcilerin çekirdek ailenin artmasıyla bekledikleri, bireyin oluşumunun izlerini bu grubun tepkilerinde gözlemlemek mümkün.

Daha önce de belirttiğim gibi, toplumsal değişmenin yapısal özellikleriyle değerler arasındaki ilişkinin nasıl bir etkileşim içinde olduğu sosyal bilimcileri uzun süre meşgul etmiş bir konudur. Bu konuda yapılan araştırmalar, yapısal değişimin, toplumsal ilişkilere ve değerlere etkisinin uzun sürede, bazen birkaç nesil sonra, gerçekleşebildiğini göstermişti. Ancak, yüzyıllardır toplumlara hakim olan geleneksel değerlerin değişmesinin çok da kolay olmadığını ve geleneksel toplumsal değerlerin etkisinin hala sürdüğünü “ileri demokrasi” diye bilinen toplumlarda bile gözlemliyoruz. Cinsiyete karşı ayrımcılık, feminist hareketin desteğiyle “me too” kampanyası vesilesiyle yeni bir döneme girdi. Ancak yaşa göre ayrımcılık ise henüz yaşlılara gösterilen ayrımcılık olarak gündeme girmeye başladı. Çocuğa karşı ayrımcılığın henüz aynı ilgiyi görmediğini gözlemliyoruz. Saygın kurumlarda bile suskunlukla üstü örtülen “pedofili” konusunun yeni yeni konuşulmaya başlaması ilgi çekici bir durum. Maalesef, aile içindeki “bazı” sorunların gizlenmesi, halen kabul görmeye devam ediyor. Aile sırrının sınırları da insan hakları tartışmalarına paralel olarak çizilmeye devam ediyor. Belki de, önce kendimize şu soruyu sormamız gerekir. “Acaba, bizim aramızda onaylamadığı olaylar karşısında suskunluk deneyimi yaşamamış olanımız var mı?”.  

Bugüne baktığımızda Narin olayının suskunluk duvarını kırdığını, yeni cemaatçilerin Narin’in çığlığının dışarda duyulmasını telaşla ve umutsuzca önlemek istediklerini, dışardakilerin ise bu çığlığı her şeye rağmen duyarak, toplumu umutla konuşmaya davet ettiklerini gözlemliyoruz. 

Dünyadan; Dünya ne güzel faiz indirime hazırlanırken geçen hafta sonu beklenti üstünde gelen  ABD tarım dışı istihdam verileri yelkenleri şişiren rüzgarın dinmesine sebep oldu. “2024 yılında başka faiz indirimi gelmeyecek” beklentisi bir anda akıllara girdi. 10 Ekim günü açıklanacak ABD Eylül ayı istihdam verisi “faiz indirimi durdu” ya da “faiz indirimine devam” beklentilerini yeniden şekillendirecektir. Bir yıldır yazdığım gibi bu likitide fazlasında her verinin her söylemin piyasaları dalgalandırması, dalgalandırmaya devam etmesi son derece doğal.

Öte yandan Euro bölgesi uzun bir aradan sonra enflasyonda %2’nin altına geldi. PMI verileri %50 seviyesine doğru hareketlendi. Bu veriler ECB nin 50 baz, hiç olmazsa 25 baz faiz indirimine gideceği beklentilerini artırdı.

Sadece finansal veriler değil dalgalanmaya yol açan. Çin’in bir önceki hafta açıkladığı teşviklerin çoşkusu yerini yavaş yavaş teşvik sonuçlarının neler getireceği beklentisine kaydı. ABD seçimleri yaklaşıyor. Trump ve Harris’in birbirine uzak başta ekonomik politikaları, kimin başkan adayı olacağı beklentisine göre gelecek haftalarda dalgalanmayı artıracaktır. ABD limanlarındaki grevlerin geçici olacağı beklentisi olsa da tedarik zincirinde sıkıntı.

İsrail, İran çatışmasının bölgesel hatta dünya savaşına yol açağı haberleri piyasayı şimdilik çok etkilemese de “felaket tellallarının” git gide daha çok gündemi belirlemesi sıkıcı olabilir. Felaket tellelarına göre İsrail’in yanına ABD; İran’ın yanına Rusya, Rusya’nın yanına da Çin gelerek harika bir 3. Dünya savaşı çıkacak. İnsanlar asırlardır nedense felaket senaryosu yazmakta ve inanmakta çok başarılılar.

Helene kasırgasının eleoktronik ve otomotiv sektöründe bazı maddelerin tedarik zincirini ciddi etkileyebileceği konuşuluyor. Son haftanın takip edebildiğim gündeminden seçtiklerim bunlar. Daha pek çok gündem maddesi var.

TÜİK enflasyonuna göre 2025 Ocak ayı emekli zamları %12 ile %15 arasında kalacaktır. Bu demektir ki emeklileri zor günler bekliyor. Gerçi tüm dar gelirlerin durumu da aynı.

EMEKLİLERİ ZOR GÜNLER BEKLİYOR

Türkiye’den; Türkiye’de moralleri bozan ilk gelişme Eylül ayı enflasyonu oldu. TÜİK verileri bile beklentinin üstünde geldi. Uzun zamandır enflasyon yıllık bazda ilk kez %50 altına inmesine rağmen moraller, “2024 yılında TCMB faiz indirmez” beklentisinin artması ile bozuldu. Yılın kalanında her ay enflasyon aylık %2 gelirse yılsonu enflasyonu %44 seviyesinin biraz üstünde kalır. Bir ay bile %1 gelse %42 olacaktır. Ben enflasyon hedefinin tutturulmasında halen TÜİK’e güveniyorum. TCMB’nın  2024 yılında faizi indireceğine de.

TÜİK enflasyonuna göre 2025 Ocak ayı emekli zamları %12 ile %15 arasında kalacaktır. Bu demektir ki emeklileri zor günler bekliyor. Gerçi tüm dar gelirlerin durumu da aynı.

İSO PMI endeksi sert gevşedi; PMI endeksi Mayıs 2020’den bu yana en düşük seviyesini gördü. İstanbul Sanayi Oddası tarafından yayınlanan imalat sanayi endeksi bir önceki ay 47,8 iken Eylül ayında 44,3 seviyesine inerek daralmayı iyice belirginleştirdi.

Haziran 2024 ayına göre dış borcumuz yine rekor kırdı. 512 milyar dolar ve milli gelire oranı %42,6 oldu. Buna iç borcu da ekleyin. Yüksek teknoloji ihracatımız yok denecek kadar az, ihracatımız taşeron mallar üzerinden, markamız yok, sanayi ve tarım üretimimiz daralıyor.  Eğitim, adalet, güvenlik, uzmanlık konularında hızla geriliyoruz. Allah aşkına bu borç nasıl ödenecek?

Dünya emtia endeksi; FED’in 50 baz faiz indirimi, Çin’in açıkladığı teşviklere jeopolitik riskler yüzünden petrol fiyatlarındaki artış da eklenince endeks aylar önce belirttiğimiz 102 puan hedefimize ulaştı. 102 puanın üstünde kalırsa 109 puan hedefi gündeme gelir. Ben bir müddet buralarda oyalanacağını düşünüyor olsam da artık hedefim 109 puan.

27 Eylül  2024 TCMB ve BDDK verilerine göre; Yabancılar, ilgili hafta 440 milyon dolarlık tahvil  satışı yaptılar. Stoklarını artırarak al-sattan para kazanmayı da ihmal etmiyorlar. Hisse senedinde ise 206 milyon dolarlık alışları oldu. Mayıs ayından beri ilk kez bu montamda alış yaptılar. Borsanın 2,60 dolar bazındaki desteği ilgilerini çekmiş olmalı.    

TCMB brüt, net ve swapsız rezervleri ilgili hafta da artıp yeni rekorlar kırdı. Burada bir başarı var, doğru. Bu başarının ardında portföy yatırımlarının ağırlıklı olması ve bu yüzden Türkiye’nin döviz borcunun hızla artması, başarının bir anda felakate dönüşme riski taşıdığını ihmal etmemek gerek.

Krediler de; kredi kartları hafiften bir kıpırdanmış ama tüketici ve ticari krediler sakin. Bireysel kredi ve mevduat faizleri sakin gevşemeye devam ederken ticari faizleri iki puana kadar yukarı gitmiş.

BİST100, dünyanın en çok düşen hisse endeksi oldu. Yabancılar 2,60 doları kesin destek görüyorlar mı, yakında göreceğiz. TL bazında haftalar önce yazdığım 8600 puan desteğini görmeden rahat edemeyecek gibi duruyor.

BİST100, 8600 PUANI GÖRMEDEN RAHAT ETMEYECEK GİBİ DURUYOR

Dolar/TL; Bu hafta 34,05 ile 34,32 arasında sıkışmaya devam.

Dolar Endeksi; “Bir süre 102,50 ile 100,50 arasında oyalanacak” beklentim vardı biliyorsunuz. ABD istihdam verileri sonrası FED in faiz indirmeyeceği, Euro verileri sonrası da ECB nin faiz indireceği beklentisi ile birleşince dolar hızlı yükselip 102,69 puan oldu. 102,50 ile 101,50 puan arasında bekleme olasılığı var artık.

ABD 10 YR tahvil; ABD  verileri, faiz indirimine ara verileceği beklentisini artırınca ABD tahvillerine sert kar realizasyonu geldi. %3,92 üstüne çıkıp kalırsa faiz yükselmesi devam edebilir. Ben bu hafta alış gelip faizin %3,85 civarına kadar gevşemesini bekliyorum.

BİST100; Dünyanın en çok düşen hisse endeksi oldu. Herkes pek çok sebep söyleyecektir. Ben ise aylardır söylediğimi tekrarlayacağım. Bist100 pahalı. Bu fiyattan yabancı gelmez. Yukarı gidememesinin tek sebebi bu. Dolar bazında 2,60 dolar 20 yıllık ortalaması. Geçen hafta burasını deneyince yabancı alışı geldi bir miktar. Yabancılar 2,60 doları kesin destek görüyorlar mı, yakında göreceğiz. TL bazında haftalar önce yazdığım 8600 puan desteğini görmeden rahat edemeyecek gibi duruyor.

Eur/Usd; Geçen hafta ; “Bu hafta 1.1075 desteğini deneyebilir” demiştim. Altına bile geldi. Fed in faiz indirimine gitmeyip ECB nin faiz indirimi yapacağı beklentisi haftaya egemen olunca 1.0950 seviyesine kadar indi. İlk destek 1.0870 seviyesinde.

Gümüş; Bu seneki zirve olan 32,51 dolar zirvesini geçemiyorsa da,  haftayı 31,50 dolar desteği üstünde kapamayı becermesi, halen 35 doları hedefte tutuyor.

Petrol; Çin teşvikleri ve İsrail gerginliği petrolü yukarı taşıdı. Bu bir tepki mi yoksa kalıcı yükseliş başlangıcı mı, henüz belli değil. Bir, iki hafta ham petrol 73,50 dolar; brent petrol ise 75,50 doların üstünde kalırsa yükseliş kalıcı olabilir.

Doğalgaz; Temmuz ayında 2.01 dolardan açtığımız pozisyonumuzu iki buçuk ay sonra dolar bazında %42 kazançla  2,85 dolardan geçen hafta kapattık. Biraz daha geri çekilme devam edecekmiş gibi duruyor. 2,50 dolar desteği. 3.02 ve 3,15 dolar dirençleri.  

TR 10 yr ve 2 yr tahvil; Pozisyonumuzu koruyoruz. İki yıllık tahvilde %33,80, on yıllık tahvilde %25,50  beklentimiz devam ediyor.     

Teorik açıdan, son derece makul ve kabul edilebilir olan anayasal demokrasinin karşımıza çıkardığı belli başlı iki sorun dikkat çekicidir: Birincisi yasama gücünün seçilmişlerden alınıp atanmışlara verilmesi (temsili demokrasinin açmazı), diğeri ise yargının aldığı kararlar. Demokrasilerde seçilmişler dört veya beş yıl içerisinde bireylerin karşısına çıkar ve aldıkları kararların ve yaptıkları icraatların bedelini sandıkta öderler. Oysa ki yargı tarafından alınan siyasal kararların hesap verilebilir bir alanı yoktur.  Bir de bu kararların, aktif ve sık bir şekilde kullanılması, “yargısal aktivizm” denilen uygulamayı gündeme getirmiştir.

Yargısal aktivizm; bazen yasama organının etkisizleştirilmesine, yasama kararlarının iptal edilmesine, hatta yargının, yasama organının yerine geçme durumuna kadar varabilmektedir.

Bundan dolayıdır ki yargının verdiği bu kararların demokratik meşruiyeti sorgulanır hale gelmiştir. Ve anayasal demokrasi yani demokratik hukuk devleti, en önemli standartlarından, olmazsa olmazlarından biri olan “kuvvetler ayrılığı” prensibini yargısal aktivizm ile tahrip edilebilir konuma getirmektedir. Şu da bir gerçektir ki kontrol ve denge mekanizması (check and balance)[2] oluşturulmadan kuvvetler ayrılığını uygulamak imkânsız gibi gözükmektedir.

Ama önümüzdeki Yargıtay 3. C. D.’nin kararı çok ilginç bir durumla bizleri karşı karşıya bırakmıştır: Yargısal aktivizim, alt bir mahkeme tarafından en üstteki mahkemeye karşı kullanılmıştır. Böyle bir durum akıllara şu soruları getirmektedir: O zaman ilk derece mahkemeleri de Yargıtay veya Danıştay’ın beğenmedikleri kararlarını uygulamayıp üstüne bir de suç duyurusunda bulunabilirler mi?

Ortaya çıkan bu hukuki garabeti çözmenin en güzel yolu kanaatimce Sayın Cumhurbaşkanı’nın veya T.B.M.M.’nin yapacağı bir açıklamayla demokrasilerde meclislerin yasaları yapıp değiştirdiğini, mahkemelerin buna yetkisinin olmadığını deklare etmesidir. Eğer ki Can Atalay kararı gibi bir durumla karşılaşılmak istenilmiyorsa, bunun yolu anayasa değişikliğidir. Yoksa Yargıtay 3. C. D.’nin vermiş olduğu kararla bu sağlanamaz. Ayrıca AYM’nin yargısal aktivizimde bulunduğu düşünülüyorsa bunun da çözüm yolu yine meclistir. O nedenle güçlü meclisler, anayasal cumhuriyetlerin garanti mekanizmasıdır. Hatta bunun ötesinde halk girişimi kurumu ile son sözü halkın söylediği bir sistemi inşa etmek kaçınılmaz olmuştur.

Modern anlamda, kanunların anayasaya uygunluğunun denetiminin 1803 yılında ABD Yüksek Mahkeme’sinin (Supreme Court) Marbury v. Madison kararı ile başladığı kabul edilmektedir. Bu denetimin amacı (anayasa yargısı bağlamında), hukuki işlemlerin birbirine uyumlu hale getirilmesi ve en önemlisi de anayasaya uygun halde olmasıdır. Anayasa yargısının esası, anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkelerine dayanmaktadır. Ancak Avrupa’da anayasa yargısı fikrinin kabul görmesi XX. yüzyılın ortalarını bulmaktadır.

ANAYASAL UYGUNLUK: TARİHSEL BİR BAKIŞ

Modern anlamda, kanunların anayasaya uygunluğunun denetiminin 1803 yılında ABD Yüksek Mahkeme’sinin (Supreme Court) Marbury v. Madison kararı ile başladığı kabul edilmektedir. Bu denetimin amacı (anayasa yargısı bağlamında), hukuki işlemlerin birbirine uyumlu hale getirilmesi ve en önemlisi de anayasaya uygun halde olmasıdır. Anayasa yargısının esası, anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkelerine dayanmaktadır.[4] Ancak Avrupa’da anayasa yargısı fikrinin kabul görmesi XX. yüzyılın ortalarını bulmaktadır. Anayasaya uygunluk denetimleri, yapılış zamanına göre önleyici (önceden) ve giderici (sonradan) olarak ikiye ayrılmaktadır. Denetim yapan organ açısından, siyasi organlarca yapılan ve yargı organlarınca yapılan denetim olarak ikiye ayrılmaktadır. İşleyiş şekline göre yapılan denetim de, defi (itiraz yolu), dava yolu, ve anayasal başvuru (bireysel) olmak üzere üçe ayrılmaktadır.[5] Özellikle, Avusturyalı hukukçu Hans Kelsen (1920 Avusturya Anayasası’nın yapımcısı)’in Amerikan sisteminden etkilenerek kaleme aldığı eserin etkisi ve II. Dünya Savaşı’ndaki yaşanan mutlak Alman ve İtalyan faşist uygulamalarının acı tecrübesiyle, çoğunluk iktidarını kontrol (frenleme) adına Avrupa’da arka arkaya anayasa mahkemeleri kurulmuştur.

Kelsen modeli, hem Federal Almanya Anayasası’nı (1949) hem de İtalya Anayasası’nı (1948) ve de mevcut Alman teorisi ve tecrübesiyle pek çok Batı Avrupa, Latin Amerika devletlerini etkilemiştir.[6] 

Herbert, Avrupa devletlerinin neden Amerikan modelini tercih etmeyip, Avusturya-Alman modeline yönelmelerini şu şekilde izah etmektedir: Avrupa modeli anayasal denetim, parlementonun üstünlüğü ilkesi ve parlamentonun yaptığı kanun ve düzenlemeler esasına dayanmaktadır. Kara Avrupası medeni hukuk sistemini takip eden ülkelerde kanunla düzenleme esası vardır; yargıcın Anglo Sakson Hukuk sisteminde olduğu gibi, yasa yapımına katkısı yoktur. Yargıçlar yasayı takip eder, onunla mücadele edecek ya da değiştirecek bir yapıda örgütlenmemiştir. Bu yapılanmada (Kara Avrupası Medeni Hukuk Sistemi) hiyerarşik bir düzen vardır. Bu nedenle anayasal denetimin, yarı-yasa yapmak gibi bir fonksiyonu olduğuna ve normal yargı faaliyetinden farklı olduğuna karar verilmiştir.[7]

Anlaşılan o ki günümüzde gelinen noktada, anayasal yargının bir gereklilik olduğu, onsuz çoğunluğun azınlığa baskı yapmasının engellenemeyeceği, hukuk devletinde kurallar hiyerarşisinin sağlanamayacağı gibi a priori bir durum ile karşı karşıyayız. Fakat, anayasal yargıyı gerçekleştiren mahkeme ya da kurum, aynen yasamada olduğu gibi çoğunluğun tahakkümü ya da azınlığın çoğunluğa hükmetmesi saiki ile hareket ederse, mahkemenin ideolojik kararlarına karşı kontrol ve denge mekanizmasının nasıl oluşturulacağı ciddi bir sorun olarak karşımıza çıkacaktır. Maalesef, ülkemizde şimdiye kadar yapılan araştırmalarda, özellikle 1961 Anayasası’ndan sonra yasama ve yürütmeye karşı sürekli bir kontrol ve denge mekanizması gerekliliği üzerinde durulmuştur. Oysa ki, kendisine hukukun çizdiği sınırlar içinde kal/a/mayan yargı için, kontrol ve denge mekanizması üzerinde pek durulmamıştır.

Demokrasiyi popüler kılan, onun halk egemenliğine dayanan bir sistem olmasıdır. Fakat, Türk AYM kararlarında olduğu gibi, yüksek yargı halka rağmen, en azından onun seçtiklerine karşı, bir kararlar silsilesi devam ettiriyorsa, ortada halk yönetiminden değil, yargıçlar yönetiminden bahsetmek yerinde olacaktır.

TÜRK TİPİ ANAYASA MAHKEMESİ

Türk Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetlerken, iptal isteminin reddi ve iptal biçiminde iki farklı karar vermektedir. Anayasa’ya aykırı kanunların yürürlükten kalkmasını sağlayan iptal kararlarıdır. 1982 Anayasası’nın 153. maddesi gereğince, iptal gerekçesi Resmi Gazete’de yayınlandıktan sonra, kanun yürürlükten kalkmaktadır. Ülkemizde 1961 yılında kurulan Anayasa Mahkemesi bazı zamanlar yasama organının işlevini yerine getirecek kadar ileriye giderek asıl amacının dışına çıkmıştır. Zira anayasa mahkemeleri özellikle temel hak ve özgürlükler, azınlık haklarının korunması gibi en temel siyasi konulardaki yasal değişikliklerin gözden geçirilmesi ve korunması üzerine inşa edilmiş yapılanmalardır. Asli görevi siyasal iktidarların ve yasama organının kararlarının anayasaya uygunluğuna denetlemektir. Böylece doğal olarak siyasal kararlara bakarlar ve bu konularda tamamen tarafsız olmak işin doğasına aykırıdır.

Türk anayasa yargısında ise “yargısal aktivitizm doktrini” (judicial activism) ile Anayasa Mahkemesi önüne gelen konularda mümkün olduğunca, yetkisini geniş tutma çabasındadır. 

Amerikan Yüksek Mahkemesi kendi yetkisini kısıtlama eğiliminde olmasına karşılık, Türk Anayasa Mahkemesi (AYM) ise yetkisini genişletme eğilimindedir. 1961 ve 1982 Anayasalarındaki yoruma açık, subjektif ve ideolojik hükümler, yargısal aktivizme çok müsaittir. Hatta, Anayasa  Mahkemesi bu kararlarında o kadar ileri gitmiştir ki, 1993 yılında verdiği bir kararla, yürürlüğü durdurma yetkisine sahip olduğunu belirtmiştir. Oysa ki, ne 1961 ne de 1982 Anayasası böyle bir yetki tanımamıştır. Genel olarak Türk AYM, -özelleştirme, sosyal alandaki hükümet tasarrufları, yürütmenin durdurulması ve anayasa değişikliklerinin denetlenmesi konularında yargısal aktivizmde bulunmuştur. Türk AYM, diğer devlet elitleri gibi, kendisini devletin muhafızı ve üst bir vesayet makamı olarak görmüş; kısmî, özel ve gelip geçici menfaatlerin oportünist temsilcileri olarak telâkki ettiği seçilmiş siyasî elitlere daima şüphe ile bakmıştır.
Anayasa mahkemeleri, halkın oyu ile iktidara gelen parlamentoların yasama işlemlerini denetlemektedir. Diğer bir ifadeyle, iktidarlar kendilerine inanıp oy veren çoğunluğun politik görüşleri doğrultusunda kendi politikalarını gerçekleştirmek adına parlamentoya gelirler. Dokuz kişilik (ya da 15 kişilik) bir mahkemenin yeri geldiğinde bunun önünde bir engel olarak durması, anayasal demokraside izahı zor bir durum gibi gözükmektedir. Şayet, iktidar partilerinin mevcut anayasal demokraside yapacakları mahkeme tarafından engellenecekse, özellikle ideolojik hareket eden bir yüksek yargı varsa, iktidar olmanın ve seçimlere gitmenin mantığını açıklamak gerçekten içinden çıkılması çetrefilli bir tablo ortaya koymaktadır. Tabi ki, anayasal yargının; temel hak ve özgürlüklerin, azınlıkların korunması, ve de hukuk devletinin prensiplerinin sağlanması adına yapıldığı belirtilmektedir.

Bunlar kabul edilebilir gerekçelerdir. Peki, gerçekten iktidar hukuka uygun karar alıyor ve yüksek yargı hukukun dışına  çıkıp iptal kararı veriyorsa, halkın temsilcilerini salt hukuki bir prensip ile değil de, ideolojik kaygılarla durduran böyle bir yargıya kim dur diyecektir? Demokrasiyi popüler kılan, onun halk egemenliğine dayanan bir sistem olmasıdır. Fakat, Türk AYM kararlarında olduğu gibi, yüksek yargı halka rağmen, en azından onun seçtiklerine karşı, bir kararlar silsilesi devam ettiriyorsa, ortada halk yönetiminden değil, yargıçlar yönetiminden bahsetmek yerinde olacaktır. Bu sistem, karar alma gücünü atanmışlardan ve statükodan alıyorsa, o ülkede demokrasi ciddi anlamda tehdit altında demektir. Görünen o ki; Avrupa’da yargının doğuş sebebi olan aristokrasinin korunması, Türkiye’de de statüko ve elitlerin korunması şeklinde yerini almıştır.

Anayasa yargısının ortaya çıkışının belki de en önemli sebeplerinden birisi, her insanoğlu gibi sonu gelmez arzulara sahip siyasi iktidarların sınırlanması düşüncesidir. Politik sorun doktrininin ortaya çıkış sebebi de, gücünün farkında olan ve kendisini sınırlama eğiliminde olmayan, sınırlarını aşan yargıyı frenlemek içindir.

İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI SONRASI ANAYASAL YARGI DENETİMİ

Anayasal yargı denetimi, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra özellikle Hitler’in Yahudi Soykırımı ve İtalya’nın faşizm uygulamalarından sonra, azınlıkları koruma adına kötü niyetli çoğunluğun iradesini frenleme adına siyasi ve hukuki elitlerce düşünülmüş bir model olarak daha çok ön plana çıkarılmıştır. Bunun öncesinde ki, AYM ve Yüksek Mahkeme uygulamaları daha çok, kanunların anayasalara uygunluğunu denetleyen mekanizma olarak anlaşılmaktaydı. 1980’lere gelindiğinde anayasal sisteme sahip olan gelişmiş ülkelerde anayasal yargı denetimi ciddi manada eleştiriler almaya ve sorgulanmaya başlanmıştır.

[8] 1990’larda ise, Sovyet Rusya’nın yıkılmasıyla yeni anayasacılık hareketleri başlamıştır. Bir nevi birliğe üye olmanın ön şartı olarak AB’nin, Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinden hukuk devleti anlayışına sahip bir demokratik sisteme sahip olmadan görüşmelerin başlamayacağını belirtmesi üzerine, bahsi geçen ülkelerde AYM kurma furyası başlamıştır. Yerleşik anayasal demokrasi kültürü olmayan veya zayıf olan ülkelerde olduğu gibi, bu yüksek mahkemeler pek çok yargısal aktivizm içeren kararlara imza atmışlardır. 2000’li yıllarda ise, anayasal yargı denetimi yapan AYM’leri ve Yüksek Mahkemelerin daha çok toplumların elitlerini koruyan kararlar verdiği düşüncesi gündeme gelmiştir.Bunun neticesinde katılımcı (müzakereci)-çoğunlukçu demokrasi (deliberative-pluralist) ve anayasal yargı denetimi kavramları sıklıkla kullanılmaya başlanmıştır.[9] Özellikle, ABD

Yüksek Mahkemesi’nin Kongre’nin çıkarmış olduğu yasaları Anayasaya her aykırı buluşunda anayasal yargı denetimine karşı, ABD’de ciddi bir direnç oluşmaya başlamıştır.[10] Aslında bu durum en net olarak, “New Deal” yasaları Anayasa’ya aykırı bulunmaya başlandığında ortaya çıkmıştır. Oysa ki, anayasal yargı denetiminin doğduğu ve dünyanın değişik ülkelerine örnek olduğu ABD’de, halk anayasal yargı denetimine alışıktı. Hatta, Yüksek Mahkeme’yi hak ve özgürlüklerin koruyucusu olarak görüyordu. Teoride, Marbury v. Madison davasıyla bilinen politik sorun doktrini, daha sonraki bazı davalarda uygulanmış, fakat 1930’lu yıllara gelindiğinde Başkan Roosevelt’in 1936 seçimini kazanmasıyla Yüksek Mahkeme’nin geri adım atması sonucu ABD anayasa hukukunda doktrin Mahkeme kararlarında daha sıklıkla ve net olarak görülmeye başlanmıştır.

Anayasal yargı denetiminde sınrlama araçlarından biri olarak kullanılan politik sorun doktrini, mahfuz alanların siyasi alan olduğunu ve o konuda çözüm üretmesi gereken merciin mahkeme değil, diğer kuvvetlerin olduğu esasına dayanır. Doktrinin, zayıf görülebilecek yanlarından biri, bu mahfuz alanları tespit edenin çoğu zaman mahkemeler olduğu gerçeğidir. Elbette, yasa yada anayasa hükmü varsa, Türk hukukunda yasama kısıntısı denilen durum, bu durumda yasama, mahkemelerin giremeyeceği alanı belirlemiş oluyor. Fakat, bu her zaman bu kadar net gerçekleşmemektedir. Diğer bir ihtimal olan, Türk hukukunda yargı kısıntısı dediğimiz durumun yani mahkemenin kendisini kısıtlayarak mahfuz alanı belirlemesi durumudur. Politik sorun doktrininin uygulaması, daha çok Anglo-Saxon hukukuna mensup ülkelerde karşımıza çıkmaktadır. Bunun nedeni de, yasamanın parlamentoların üstünlüğü ilkesinin anayasa hukukunda temel taşlardan biri olarak kabul edilmiş olmasıdır. Her ne kadar, yeni anayasacılık hareketleriyle bu durumun bazı Anglo-Saxon hukukuna ait ülkelerde sarsılmış olduğu iddia edilse de, yine de bu ülkelerin parlamentolarında son sözü söyleme yetkisi devam etmektedir.[11]

Netice olarak; güçlü demokrasilerin Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri ve Hollanda’da olduğu gibi anayasal yargı denetimi olmadan da yaşayabileceği bilinmektedir. Anayasal yargı denetiminin olduğu ülkelerde ise yasama ve yürütmenin daha hızlı ve etkili hareket ederek anayasal demokrasiyi işletebilmesinin yollarından biride “dava görülemezlik” teorisidir.

Anayasa yargısının ortaya çıkışının belki de en önemli sebeplerinden birisi, her insanoğlu gibi sonu gelmez arzulara sahip siyasi iktidarların sınırlanması düşüncesidir. Politik sorun doktrininin ortaya çıkış sebebi de, gücünün farkında olan ve kendisini sınırlama eğiliminde olmayan, sınırlarını aşan yargıyı frenlemek içindir. Doktrin, hem yargısal gücü sınırlamakta hem de dengelemektedir. Politik sorun doktriniyle ilgili genel kabul gören görüşlerden birisi de: Hakim Frankfurter’in dediği gibi, hukuki meseleyi çözecek bir standart geliştirilemiyorsa, o konu politik bir sorundur ve mahkemelerin bu davaların esasına bakmaması gerekir. Son tahlilde, ABD anayasa yargısında politik sorun doktrinin kabulü ve uygulamasıyla ilgili tam bir yeknesaklık olduğunu söylemek zordur. Zaten hukukun tabiatı da bunu gerektirmektedir. Fakat, yukarıda belirttiğimiz alanlarda, genel olarak doktrin ve mahkemeler politik sorun doktrini olduğunu kabul etmektedirler. Sonuçta, federal yargı kararlarıyla ilgili değişklik yapma yetkisi, üçte iki oy çokluğu sağlanmasıyla Kongre’ye aittir. Zor olsa da, anayasa yorumunda yine son söz halkın temsilcilerinindir.

Netice olarak; güçlü demokrasilerin Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri ve Hollanda’da olduğu gibi anayasal yargı denetimi olmadan da yaşayabileceği bilinmektedir. Anayasal yargı denetiminin olduğu ülkelerde ise yasama ve yürütmenin daha hızlı ve etkili hareket ederek anayasal demokrasiyi işletebilmesinin yollarından biride “dava görülemezlik” teorisidir. Siyasi kuvvetlere mahfuz alan oluşturulmasının sebebi, ayrıcalık yada insan haklarının ihlallerini örtbas etmek değil, aksine siyasal sistemin etkin bir şekilde çalışmasını sağlamak içindir. Devleti yöneten kuvvetlerden birinin diğerine hakem olma noktasında elbette üstünlüğü olması gerekecektir. Aksi takdirde, problemlern çözümünde anayasanın yorumunda son sözü söyleyecek bir mercii olmalıdır. Bu da olsa olsa halk yada halkın temsilcileri olacaktır. Kesinlikle, bu makam yargı olmamalıdır. Politik sorun doktrini de bu amaca hizmet etmek için ortaya çıkmış bir uygulamadır. Siyasi iktidarların anayasal yargı denetimiyle sınırlandırılabildiği bir sistemde, hayli hayli yargısal iktidarda politik sorun doktriniyle sınırlandırılabilir. Seçimle iş başına gelmemiş ve hesap verme sorumluluğu olmayan on beş, altı yüzden, altı yüzde seksen beş milyondan büyük değildir.

Son sözü söyleme yüksek mahkemelere ait olduğu zaman, yargısal aktivizm de başlamış olmaktadır. Prensipte, pozitif yargısal aktivizm kararlarını kabul etmekle birlikte, bu durumda da mahkemelerin kimin değer yargılarına göre karar vereceği sorununu ortaya çıkardığını, bu nedenle yargısal aktivizmin pozitif olsa dahi yapılmaması gerektiği kanaatindeyiz.

ANAYASA VE YARGI DENETİMİ

Ran Hirschl’in inanılanın aksine modern dünyada ki anayasacılık hareketleri sonucu yargısal denetimin etkisini arttırmasıyla ortaya çıkan jüristokratik yapının halkın ekonomik çıkarlarına ya da dağıtıcı adalete veya sosyal yardım haklarına yardımcı olmadığını, daha çok toplumun elit tabakasının menfaatlerini koruduğunu ifade etmesi ciddiye alınması gereken bir gözlemdir. Hirschl, her ne kadar Kanada, İsrail, Yeni Zelanda ve Güney Afrika örneklerinden yola çıksa da, genel olarak bu gözlemin Türkiye, Merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleri, hatta dünyanın hemen hemen her yerindeki anayasacılık hareketlerinde, elitlerin büyük bir etkisi ve kontrolü olduğu gerçeği ile bizleri yüzleştirmekte ve bu durumu kabüle zorlamaktadır. Hirschl, yeni anayasacılığın siyasetin yargısallaştırıldığı anlamına geldiğini ifade etmektedir. Hirschl’in bu durumun iyi ya da kötü olduğu konusunda bir tercih yapamadığı gözlemlenmektedir. Kanaatimizce, kendisinin incelemiş oduğu ülke örneklerine bakarak, özellikle son yıllardaki çalışmalarında Mısır, İsrail ve Türkiye gibi ülkeleri kullanmış olması, Hirschl’i kendisinin tespit etmiş olduğu “yeni anayasacılık hareketlerinin elitlerce dizayn edilmesi” yanlışlığına düşmekten kurtaramamış ve net bir şekilde yeni anayasacılık hareketlerinin topluma kazandırılması gerektiğini belirtememiştir. Çünkü, Hirschl gibi düşünen Kanadalı hukukçular genelde elitist bir anayasacılık hareketine kaymış ve anayasanın anlamı ve yorumu konusunda son sözü Yüksek Mahkeme’nin söylemesi gerektiği kanaatindedirler. Aksi takdirde eşcinsellerin hakları, dini okullara yapılan kamu yardımlarında ayrımcılık halkın gözünde kabul edilebilecek gibi gözüken kararlar değildir. Günümüz Kanada’sında sosyal hayatta ve üniversitede eşcinseller aleyhine konuşmak mümkün değildir, hatta ayrımcılık yasağı nedeniyle çok ciddi hapis ve para cezalarıyla insanlar cezalandırılmaktadır. Fakat, son tahlilde Hirschl’in teorisi son yıllardaki anayasacılık hareketlerinin sebeplerini ve sonuçlarını kavramamıza büyük bir katkı sağlamakta ve bize anayasanın anlamı ve yorumu hakkında son sözü milletin söylemesi gerektiği noktasına götüren istatiksel veriler ve araştırmalar sunmaktadır.

Mark Tushnet, son yıllarda anayasal yargı denetiminin meşruiyetinin sarsılmasına neden olmuş önde gelen yazarlardan birisidir. Tushnet, anayasaların mahkemelerden uzak tutulmasını savunmaktadır. Bu nedenle yeni bir anayasa hukuku oluşturulmasını, bunun adının da popülist anayasa hukuku olması gerektiğini ifade etmektedir. Popülist anayasa hukukunun içeriğinin de toplumdaki sıradan insanların politik platformlardaki tartışmalar ve bu tartışmalarda etkili rol alan siyasi liderlerin fikir ve hareketleriyle oluşacağını belirtmektedir. Burada şunu görmekteyiz; evet dünyanın her yerinde anayasa hukukunun problemleri genel olarak aynı gözükmekte, fakat çözüm olarak toplumdan topluma farklılıklar arz edecektir.

Mark TushnetTushnet’in anayasanın mahkemeden uzak tutulması fikrinin genel itibariyle kabül edilebilir olduğu, ama popülist anayasa hukukunun içeriğinin oluşturulmasının günümüz Türkiye gerçekleriyle örtüşmediği apaçık ortadadır. Türkiye şartlarında, bu yol şu an için ancak referandumlarla ve yakın bir gelecekte de umudumuz o ki, yeni sivil anayasada (?) yer alırsa halk girişimleriyle sağlanabilecektir. Tushnet’de tıpkı Lipkin gibi anayasanın yorumu ve anlamı konusunda son sözün mahkemelere değil, politik kuvvetlere  ait olmasını istemektedir. Bu noktada, hak ve özgürlüklerin koruyucusun halkın kendisinin olduğunu, hakimlerin olmadığını iddia etmektedir. Aslında, bu fikir çokta yanlış değildir. Özellikle Amerikan anayasa hukuku çerçevesinde düşünüldüğünde en azından yakın tarihli olan Bush davası ile çalınan bir seçim gerçeği karşımızda durmaktadır. Geçmiş tarihli ise Dredd, Koramatsu, Dennis davaları bu görüşe haklılık kazandırmaktadır.

Tushnet, anayasaların “ince anayasa”, yani Türk anayasa hukukundaki tabiriyle çerçeve anayasa formatında hazırlanması gerektiğini, bunun popülist anayasa hukukunun gereği olduğunu ve ince anayasanın da makul şekilde yorumlanması, Amerikan Özgürlükler veya Haklar Bildirgesine ve Amerikan Anayasası’nın giriş kısmının da anayasanın anlam ve yorumunda ölçü norm olarak kullanılması gerektiğini ifade etmektedir. Bu görüşleri, Türk anayasa hukukuna uyarlayacak olursak, yeni hazırlanan sivil anayasanın kazuistik yöntemle değil, çerçeve anayasa olarak hazırlanması gerektiği ve girişinde evrensel insan haklarının korunmasıyla ilgili ifadelerin yer almasının isabetli olacağı kanaatindeyiz. Tushnet’in doktrininin özü; yargının üstünlüğüne yer vermemiş olmasında yatmaktadır. Tushnet, yukarıda örnek olarak verdiğimiz davaları göstererek, hak ve özgürlüklerin korunmasında, salt anayasal yargı denetimine güvenilemeyeceğini ifade etmektedir. Tushnet, sonuçta anayasal yargı denetiminin amacı iyi ve adil bir yönetime sahip olmak içindir, der. Ve sorusunu da sorar. Anayasal yargı denetimi ile yoksa onsuz mu daha iyi bir yönetime sahip olunacaktır? Tushnet, haklı olarak anayasal yargı denetiminden faydalanacak olan halk ise, bu kurumda azami derecede halkın faydasına olacak şekilde düzenlenmelidir. Bu noktadan bakıldığında, Türk AYM’nin halka rağmen üretmiş olduğu laikçi kararlarının toplumun bir avuç seçkinci kadrolarının menfaati için olduğu, yoksa halkın çıkarları için olmadığı ortadadır.

Tushnet, bir adım daha ileri giderek, anayasal yargı denetimine gerek olmadığını, hak ve özgürlüklerin mahkemelerce korunabileceğini iddia etmektedir. Tushnet’in bu fikrine katılmamakla beraber, yani prensipte anayasal yargı denetimine evet diyoruz, fakat yüksek mahkemelerin anayasaların anlam ve yorumu konusunda son sözü söylemesine hayır diyoruz. Çünkü, son sözü mahkemeler söylemeye başladığı zaman bunun sınırının olmadığı eğilimini, özellikle Türk AYM’nin pek çok kararından bilmekteyiz. Zaten, son sözü söyleme yüksek mahkemelere ait olduğu zaman, yargısal aktivizm de başlamış olmaktadır. Prensipte, pozitif yargısal aktivizm kararlarını kabul etmekle birlikte, bu durumda da mahkemelerin kimin değer yargılarına göre karar vereceği sorununu ortaya çıkardığını, bu nedenle yargısal aktivizmin pozitif olsa dahi yapılmaması gerektiği kanaatindeyiz.

Yüksek mahkemelerin anayasal yargı denetiminde durum tesbiti yapıp son sözü siyasi kuvvetlere hatta en güzeli halk girişimi kurumuyla halka bırakılmasının daha doğru olacağı kanaatindeyiz. Fakat Yargıtay 3. C. D.’nin vermiş olduğu kararla anayasa yargısının var olmadığı iddia edilmiş, oysaki bunu iddia edebilmek için halk oylamasıyla beraber yeni bir anayasa veya anayasa değişikliğine ihtiyaç olduğu ortadadır. Sayın Cumhurbaşkanının arzusu da bu millete yeni bir sivil anayasa hediye etmek olduğuna göre yakalanılan bu fırsatla birlikte halkın katılımıyla “halk girişimi” ve “temsilcilerin azli” kurumlarını havi yeni bir anayasa bir an önce yapılmalıdır.

---

[1] Bu yazı, Anayasa Mahkemesi’nin meşruiyetiyle ilgili yapılan tartışmalara ışık tutması için yazarın 2011 yılında tamamlamış olduğu ve 2012 yılında basılmış olan doktora tezinden derlenerek alınmıştır. Bkz. Karşılaştırmalı Anayasa Yargısında Politik Sorun ve Yargısal Aktivizm Doktrini, (İstanbul, Filiz Kitabevi, 4. Baskı, 2021).

[2] Doktrinde, kontrol ve denge mekanizması, denge ve fren mekanizmaları olarak adlandırılmaktadır. Oysa ki Amerikan politikası ve hukukunun uygulamaya koyduğu ve geliştirdiği bu kavram, İngilizceden doğru bir tercüme ile “kontrol=check” ve “denge=balance” olarak çevrilmesi daha yerinde olsa gerek. Süheyl Batum, 99 Soruda Neden ve Nasıl Bir Çağdaş Anayasa, İkinci Baskı, İstanbul, XII LevhaY, 2010, 86 ve 87 numaralı sorular, s. 414-420. Ayrıca bkz, Hasan Tunç, Karşılaştırmalı Anayasa Yargısı: Denetimin Kapsamı ve Organları, Ankara, YetkinY, 1997, s. 17.

[3] Bülent Tanör & Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, 9. Bası, İstanbul, Beta, 2009, s. 452.

[4] Bülent Tanör & Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, 9. Bası, İstanbul, Beta, 2009, s. 452.

[5] Ibid, s. 56, 74 ve 85.

[6] Herbert Hausmaninger, Judicial Referral of Constitutional Questions in Austria, Germany, and Russia, 12 Tulane European and Civil Law Reform (1997), s. 25, 26 ve 27.

[7] Ibid.

[8] Bu hususta ABD’de çıkarılan yayınların çokluğu dikkat çekici olmuştur. Örnek olarak bkz, John Hart Ely, Democracy and Distrust: A Theory of Judicial Review, Cambridge, HUP, 1980 ve Christopher Wolfe, The Rise of Modern Judicial Review: From Constitutional Interpretation to Judge-Made Law, New York, Basic Books Inc, 1986  zikredilebilir. Bu iki yazar ABD Yüksek Mahkemesi’nin yorum yoluyla yargısal aktivizmde bulunabileceğini ifade etmişlerdir. Başka bir yazar ise, Yüksek Mahkeme’nin vereceği kararlarda sınırlanmasını yani yargısal kısıntıyı (judicial restraint) savunmuştur. Bkz, Jesse H. Choper, Judicial Review and the National Political Process: A Functional Reconsideration of the Role of the Supreme Court, Chicago, The University of ChicagoP, 1980.

[9] Örnek kitap için bkz, Christopher F. Zurn, Deliberative Democracy and the Institutions of Judicial Review, Cambridge, CUP, 2007. İrlanda’daki yargısal aktivizm için bkz, David Gwynn Morgan, A Judgment Too Far?: Judicial Activism & The Constitution, Cork, Cork University Press, 2001. Anayasal yargı denetiminin bürokrasi ve katılımcı demokrasi arasındaki ilişki için bkz, Marc Hertogh & Simon Halliday, Judicial Review and Bureaucratic Impact: International and Interdisciplinary Perspectives, Cambridge, CUP, 2004

.[10] Barry Friedman, The Importance of Being Positive: The Nature and Function of Judicial Review, 72 University of Cincinnati L. R. (2004), s. 1257-1303.

[11] İlginç bir çalışma olarak bkz, Brice Dickson, ed., Judicial Activism in Common Law Supreme Courts, New York, OUP, 2007.

Günümüz dünyasında, hükümet yani yönetim sistemleri milletlerin ve toplumların daha adil ve eşit bir şekilde temel hak ve hürriyetlerini en üst düzeyde korunabilmesi için kurumsal kontrol-denge esasına dayalı olarak inşa edilmeye çalışılır. Sistemler; anayasalar, kanunlar ve ordularla değil, milletin fertlerinin onların varlığına inanmasıyla korunur. Bir ülkede yaşayan kişiler huzur ve sulh içinde yaşayıp adalete her an ulaşabiliyorsa o sistemin ömrünün daha uzun olması beklenen bir durum olacaktır. Diğer bir ifadeyle, adil bir sistemi kurup devam ettirebilecek kurumsal kontrol-denge mekanizmaları inşa edilmişse ve eksiklikler veya aksaklıklar görüldüğünde de çareler ve çözümler üretebilen yollar açıksa, fertlerin sisteme güveni tazelenerek devam edecektir. Bir ülkede ferdiyetçilik ne kadar güçlü ise ve de destekleniyorsa, o ülkenin her alanda daha da ileri gitmesinin önü bir o kadar daha açılmış olacaktır. Fakat iktidarı elinde tutan elitist kadrolar, adalet ve eşitlik anlayışını en son tahlilde kendi ekibindeki kişilere uygulanamaz hale getiriyorsa, yani sistemin dokunulmazları (untouchables) denilen ve kanunları işletmeyerek hukuksuzluğa zemin hazırlanıyorsa, o sistemin de “İlahi Adalet” gereği fazla bir ömrü olmayacaktır. Unutmamak gerekir ki, Türkiye gibi Batılı anlamda formatlanmış veya formatlanmaya çalışılan ülkelerde siyasi partilere aşırı bağımlı ve bağlı olmak, ferdiyetçiliğin önünü tıkayan en önemli engellerden biri olsa gerektir. Bu noktada milli ve yerli kültürümüzden ve İslam’ın hür ferdiyetçi anlayışından istifade edilmesi şarttır. Son olarak, milletin meclisinde milleti liyakatle temsil edecek fertlerin olmasının yolu da, “dar bölge seçim sistemi”nden geçtiği de bilinen bir gerçektir.

Milletin yönetime katılımı ise referandumlardan daha çok halk girişimi (insiyatifi) modellemeleriyle sağlanmalıdır. Sistemler açık, dürüst ve şeffaf olmalıdır. Kurumsal yapılar, dürüstlük (hesap verilebilirlik) ve şeffaflığı sağlayacak (açık olma) araçlara önem verilerek inşa edilmelidir. Hem fertler hem kurumlar için kurumsal kontrol-denge mekanizmalarını kurmak kaçınılmaz bir gerekliliktir. İslam hukukunun ruhuna ve uygulamasına aykırı olan “hikmet-i hükümet” gibi anlayışların arkasına saklanmadan adil ve eşitlikçi yönetimi sağlayan araçların neler olduğuna ve olabileceğine dair araştırmalara devam edilmelidir. Devlet insan için vardır; insan devlet için değildir. Kutsal olan, Allah ve Resulu Hz. Muhammed (s. a. v.)’in ifade ettikleridir. Unutulmasın ki: “Örten ve/ya aldatan, bizden değildir!” Malum olduğu üzere, günümüzde Batılı anlamda demokratik hükümet sistemi olarak dünya üzerinde iki çeşit model vardır: Başkanlık ve parlamenter hükümet sistemleri. Bir de bunların arasında yer aldığı kabul edilen yarı başkanlık hükümet modeli bulunmaktadır. Bu yazımızda bu modelin en önde gelenlerinden biri olarak kabul edilen Fransız yarı başkanlık hükümet sisteminin doğuşu ve işleyişini ele almaya çalışacağız.

Fransız İhtilali’nden sonra Fransa’nın tarihi, sistemi sahiplenen statükocu monarşi destekçileriyle, buna karşı çıkan liberal burjuva, sosyal demokratlar ve sosyalistlerin mücadelesine şahitlik etmiştir.

FRANSIZ CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞU

Fransız siyasetinin tarihsel geleneklerinden kaynaklı olarak cumhurbaşkanının yetkilerinin başbakana göre daha fazla olduğu gözlemlenmektedir. Cumhurbaşkanı başbakanı seçer, bakanlar kuruluna başkanlık eder. Milletlerarası anlaşmaların tamamını müzakere eder. Referanduma karar verebilir. Fakat iç politika kararları, başbakan tarafından onaylanmak zorundadır. Denilebilir ki yine de Fransa’da en güçlü siyasi kurum cumhurbaşkanlığı makamıdır.

Fransız İhtilali’nden sonra Fransa’nın tarihi, sistemi sahiplenen statükocu monarşi destekçileriyle, buna karşı çıkan liberal burjuva, sosyal demokratlar ve sosyalistlerin mücadelesine şahitlik etmiştir. İhtilalin hemen ardından 1791 yılında, ilk yazılı Fransız Anayasası kabul edilmiştir. Montesquieu ve Rousseou’dan etkilenen bu anayasa; milli egemenlik, seçimler, kuvvetler ayrılığı ilkeleri ve anayasanın dilbacesine milli egemenliğin tek olup, bölünemez, devredilemez ve dokunulamaz niteliğiyle millete ait olduğu ifadesini koymuştur. 1791 anayasasıyla milli egemenlik, meclis ve kral arasında paylaştırılmıştır.  Meclis, yasaları yapıp denetleyecek (yasama organı), kral (artık monark olmuştur) ise yapılan kanun ve düzenlemeleri uygulamakla sorumlu olacaktır (yürütme organı).

1791 Fransız Anayasası’yla, Fransa artık meşruti yönetime geçmiştir. Fakat, bu yönetim şekline Prusya ve Avusturya karşı çıkarak kralın yetkilerinin iadesi için Fransız yönetimine karşı savaş açmıştır. Fakat, netice değişmediği gibi, kralın düşmanla iş birliği yaptığı tespit edilerek Prusya’ya kaçarken yakalanmış ve giyotinle idam edilmiştir (Böylece Bourbon Hanedanlığı’nın yönetimi geçici olarak sona ermiştir). I. Cumhuriyet’in ilk üç yılında Jakoben denilen “Anayasanın Dostları Derneği” şeklinde oluşmuş eşitlikçi grup meclisi de kontrolünde tutmuştur. Bu grup, terör hareketlerine göz yumarak, yanı sıra korku ve ölümlerin yaşandığı bir dönemin oluşmasına destek vererek aristokrat sınıfını giyotinden geçirmiştir. Jakobenler, meclis şeklinde Dominikan Kilisesi olan Aziz Yakup’da toplanıp yönetimi oradan gerçekleştirmişlerdir. Korku ve ölümlerle, yani terör yöntemiyle halkı “daha mutlu bir geleceğe taşımak” iddiasıyla zorla kendi prensiplerini dikta ettirerek dönüşüm sağlamak istemişlerdir. Ancak 1795 yılında oluşturulan daha geniş katılımlı burjuva meclisiyle “Jakoben Terörü” sona erdirilebilmiştir. 1795-1799 yılları arasında yol gösterici bir anayasa hazırlanarak getirilen düzenlemelerle öncelik olarak terör sona erdirilmeye çalışılmıştır. 1799 yılında General Napoleon Bonaparte, darbe ile yönetimi ele geçirip yeni bir yönetim oluşturunca, I. Cumhuriyet Anayasası da sona ermiştir.

1804 yılında Napoleon kendisini imparator ilan ettirmiş ve yönetimi 1815’e kadar devam etmiştir. 1815’de statükocu monarşi taraftarları eski krallığı yeniden inşa edip Bourbon Hanedanlığı’nı tekrar yeniden yönetime getirmişlerdir. Bourbon Hanedanlığı yönetimi de, tıpkı Jakobenler gibi, terör yöntemleriyle intikam almaya başlamış ve 1830 yılında liberal burjuva sınıfının kralı Louis Philipp von Orleans tarafından devrilmiştir. Liberal burjuva krallığı (von Orleans yönetimi) 1848 devrimlerine kadar devam etmiştir.

Sol ve liberal eylemciler, cumhuriyet yönetimi talep eden kitleleri sokaklara dökmüş, 1848 yılında kral istifa etmiş ve bunun sonucunda “II. Cumhuriyet” ilan edilmiştir. Meclis ve devlet başkanının, erkek nüfusun tamamının katılacağı genel bir seçimle belirlenmesine karar verilmiştir. Seçimi prens Louis Napolyon Bonapart kazanarak devlet başkanı olmuş, 1852 yılında kendisini imparator ilan etmiş ve onu iktidara taşıyan anayasayı askıya alınca II. Cumhuriyet de sona ermiştir.1870 yılında Fransa-Almanya arasındaki savaşta sol kesimler, bir yandan Louis Napolyon Bonapart’ın imparatorluğuna diğer yandan ise, Prusya’ya karşı savaşmaktaydılar. Fransızlar kaybedince imparatorluk sona ermiş ve “III. Cumhuriyet” ilan edilmiştir. Genel kanaate göre III. Cumhuriyet’in Anayasası daha özgürlükçü ve sosyal içerikli yapılmıştır. Bu anayasayla birlikte laiklik ilkesi de anayasaya dahi edilmiştir. Yanı sıra yürütmenin yetkileri de arttırılmıştır. Almanya, II. Dünya Savaşı’nda Fransa’yı işgal edince III. Cumhuriyet de sona ermiştir.

1. Dünya Savaşı’ndan sonra Fransa’da “IV. Cumhuriyet” kurulmuştur. Anayasa yapım sürcinde II. Dünya Savaşı’nda Fransız ordusunun başındaki General Charles de Gaulle geçici hükümetin başındayken, anayasa ile ilgili talepleri kabul görmeyince 1946 yılında istifa etmiştir. Yapılan anayasa, parlamenter hükümet sistemine göre şekillenmiş ve yasama organına da geniş yetkiler tanınmıştır. Yasama organı hem devlet başkanını hem de başbakanı seçebilmekteydi. Meclis, çok sayıda parti yer aldığından koalisyon hükümetlerine açık bir yapıda bulunmaktaydı. Hükümetler zor kurulmakta, siyasi ömürleri de kısa olmaktaydı ve bu da siyasi istikrarsızlık anlamına gelmekteydi. Hatta, milletvekilleri suni krizler çıkararak bakan olmanın peşinde koşmuşlardır. 12 yıl içinde (1946-1958) bu durumun bir sonucu olarak Fransa’da toplam 25 hükümet kurulmuştur. Siyasi istikrarsızlık neticesinde sömürgeleri Fransa’dan kopmaya başlayarak bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. 1954 yılında bu halkaya Cezayir’de katılmış ve bağımsızlık savaşı 1962 yılına kadar sürmüştür. Bu talihsiz ve güç dengesinin olmadığı savaşta 1,5 milyon Cezayirli müslüman katl edilmiştir. Bugün gelinen noktada, bunun apaçık bir şekilde “soykırım” olduğu ortaya çıkmıştır.1958 yılında Fransa’da siyasi krizden çıkışın yolları araştırılırken, emeklilik günlerini yaşayan II. Dünya Savaşı’nda Fransa tarafının kahramanı General de Gaulle’in şartları kabul edilmiş ve böylece 29 Mayıs 1958’de de Gaulle yönetimi göreve başlamıştır. De Gaulle meclisten güvenoyu alır almaz partilerin gücüne dayanan ve siyasi istikrarsızlığa sebep olduğu ileri sürülen yönetim sistemine son vermiştir. De Gaulle 3 Haziran 1958’de meclisten iki yetki talep etmiştir: 6 ay sınırsız yasa yapma ve icraat yetkisi, anayasa yapma yetkisi. Meclis bu şartları kabul ederken de Gaulle’den de beş şarta uymasını istemiştir: yasama ve yürütmenin kaynağı genel oy olacaktır, yasama-yürütme arasında güçler ayrılığı olacaktır, hükümet parlamentonun önünde siyaseten sorumlu olacaktır, 1789 Bildirgesi ve 1946 Anayasasının dilbacesinde yer alan temel hak ve hürriyetleri koruyan yargı bağımsızlığına dokunulmayacak ve son olarak yeni anayasa Fransa ile ortaklık kurmuş halklarla ilişkileri yeniden düzenleyecektir. De Gaulle’in hazırladığı Anayasa 28 Eylül 1958 tarihinde halk oylamasıyla kabul edilmiş ve 4 Ekim 1958 tarihinde Cumhurbaşkanı Rene Coty tarafından onaylanınca yürürlüğe girmiştir (V. Cumhuriyet’in resmi kuruluş tarihi).Yeni anayasa, bazı yönleriyle Fransız cumhuriyet geleneklerine ters düşmekteydi; meclisin üstünlüğüne son vermekte, meclisin yetkilerini kısmakta, cumhurbaşkanını en geniş yetkilerle donatmaktaydı. Ayrıca temsili demokrasi yerine yarı doğrudan demokrasi anlayışına (olumlu bir gelişme olarak) geçilmiştir. Takip eden yıllarda anayasa pek çok değişikliğe uğramıştır. En önemli değişiklik, 1962 yılında kabul edilen Devlet Başkanı’nı doğrudan halkın seçmesidir. Böylece, bazılarına göre parlamenter sistem anlayışındaki güçlü meclis geleneği Fransa’da akamete uğramıştır!

Anayasalar, “adalet ve eşitlik adına hak ve hürriyetleri korumak için yapılır” duygu ve düşüncesiyle yola çıkılarak inşa edilmelidir.Buna da, anayasaların itici gücü olarak anayasanın yapım ruhu (sipirit of the constitution) diyebiliriz. Adalet ve eşitliği ikame etmeyen sistemler, sürekli olarak sistem değişiklikleriyle ve siyasi kavgalarla çalkalanmaya (Fransa’da olduğu gibi) mahkûm olacaktır.

MİLLİ MECLİS 

Fransa’da yasama organı Milli Meclis ve Senato’dan oluşmaktadır ve yetkileri nerdeyse eşit olarak ayarlanmıştır. Milli Meclis’den hükümet çıktığı için, halkı gerçekten temsil eden yer olarak kabul edilmektedir. Çift basamaklı mutlak çoğunluk sistemi uygulanmaktadır. Ülke dar seçim bölgesine göre bölünmekte, ilk oylamada oyların %50 veya daha fazlasını alan seçilmekte, aksi halde bir hafta sonra aynı seçim bölgesinde ikinci oylama yapılmakta ve en fazla oyu alan seçilmektedir. Seçim barajı bulunmamaktadır fakat ikinci oylamaya katılabilmek için ilk tur oylamada en az oyların %12,5’ni almış olmak gerekmektedir. Bunun anlamı şudur: Bu sistemte büyük partilere avantaj sağlanmakta, siyasi istikrar, adaletli bir temsile tercih edilmektedir. Millet Meclisi seçimleri 5 yılda bir yapılmaktadır ve 18 yaş seçme; 23 yaş ise seçilme yaşıdır. Her milletvekili yedek milletvekili ile birlikte seçilmektedir. Buradaki amacın boşluk oluşturmama ve erken seçimleri ortadan kaldırmak olduğu ifade edilmektedir (milletvekili istifa ederse yedeği yerine geçememektedir, ancak hükümette bakan veya Anayasa Konseyi üyesi olmak isterse veya ölürse). Milletvekili bakanlıktan ayrılacak olur veya istifa ederse, milletvekilliğine geri dönememektedir. Milletvekili sayısı 577’dir.

Fransız Anayasası’nın 8. maddesine göre Başbakanı, Devlet Başkanı belirler. Meclis (Any. m. 24) hükümeti denetler. Ortalama her yıl 15.000 civarında yazılı soru önergesiyle Meclis, hükümeti denetlemeye çalışmaktadır. 30 kişiden oluşan meclis soruşturma komisyonları da başka bir denetleme aracıdır.

SENATO

1958 Anayasası madde 24’e göre Senato, yerel yönetimlerin temsilcisi konumundadır. 2003 tarihli düzenlemeyle senatör sayısı 348’e yükseltilmiştir. Aynı düzenlemeyle görev süreleri 9 yıldan 6 yıla indirilmiştir. 2011 yılından itibaren de her 3 yılda bir senatörlerin yarısı yenilenmektedir. Seçilme yaşı da 35’den 24’e indirilmiştir. Senatörler doğrudan halk tarafından değil, daha önceden yerel yönetimlere seçilmiş veya millet meclisine seçilmiş seçmenler kurulu tarafından seçilir.

YASAMA SÜRECİ

Fransız Anayasası’na göre yasama sürecinde bir kanun teklifi veya taslağı meclisin her iki kanadında da aynı cümlelerle kabul edilmesi gerekmektedir. Bu da yasama organını oluşturan iki organ arasında metnin defalarca gelip gitmesi anlamına gelmektedir. Hükümet sıkıntı çıkarsa her iki organdan 7’şer temsilci çağırarak uzlaştırma komisyonu oluşturmakta, bu da işe yaramazsa Başbakan Senato’yu devre dışı bırakarak Millet Meclisi’nin çıkardığı kanunu Devlet Başkanı’na imzalanmak üzere takdim etmektedir. Temmuz, 2013 tarihi itibariyle bu şekilde çıkan kanunların oranı %13 civarındadır.

DEVLET BAŞKANI

Devlet Başkanı, 2000 yılından itibaren (7 yılda bir), genel oyla 5 yıllığına ve iki dönem olarak seçilmektedir. Seçimler, iki turlu mutlak çoğunluk sistemine göre yapılmaktadır. İlk turda mutlak çokğunluk, ikinci turda basit çoğunluk aranmaktadır. Devlet Başkanı seçimlerinde tüm ülke (denizaşırı sömürgeler de dahil) tek bir seçim bölgesi olarak kabul edilmektedir. İkinci tura en çok (eğer ilk turda %50 veya daha fazla oy alamamışsa adaylardan biri) oyu alan iki aday katılabilmektedir. 2007 yılından beri adaylar ilk turda 15 milyon euro, ikinci turda ise 20 milyon euro harcama yapabilmektedirler.

Devlet Başkanı, 1958 Anayasası’na göre “olağanüstü yetkiler”le donatılmıştır. Bu yetkilerin bir kısmını tek başına, bir kısımını ise Başbakan’la birlikte kullanmaktadır. Tek başına kullandığı yetkilere örnek olarak; Başbakan’ı atamak, istifa ettiğinde görevden almak, Bakanlar Kurulu’na başkanlık etmek, Başbakan’ın önerdiği bakanları atamak, Anayasa Konseyi’nin 3 üyesini atamak, kanunları 15 gün içinde imzalamak veya bazı maddelerin tekrar görüşülmesi için iade etmek, mecliste yasalaşmayacağına inandığı tasarıları meclisi devre dışı bırakarak tasarıları referanduma götürmek, Başbakan, Meclis ve Senato Başkanı’na danışarak yasamayı fesh etmek, elçileri atamak, orduların komutanlığını yapmak ve afvetme yetkilerin sayabiliriz. Devlet Başkanı ve Başbakan aynı partiden olduğunda sistem rahat işleyebilmekte, fakat farklı partiden oldukları zaman (cohapitation) yetki kargaşaları yaşanmaktadır. Bu dönemlerde ise genelde Devlet Başkanı yetki paylaşımına giderek iç, sosyal ve ekonomi politikalarını Başbakan’a bırakıp, kendisi ise dış politika ve güvenlik konularına odaklanmaktadır. Devlet Başkanı “vatana ihanet” dışında hiçbir kuruma karşı sorumlu değildir.

ANAYASA KONSEYİ

Fransız Anayasa Konseyi 1971 yılına kadar (ki 1958’de kurulmuştur) rejimin “sadık bekçisi” olarak görüldüğünden pek kaale alınmamıştır. Bahsi geçen yıldan itibaren yürütme aleyhine kararlar almaya başlamasıyla kabul gören bir organ konumuna yükselmiştir. Dokuz üyesi bulunmaktadır. Her 3 yılda bir Konsey’in 1 üyesini Devlet Başkanı, bir üyesini Meclis Başkanı ve 1 üyesini de Senato Başkanı seçmektedir. Konsey üyelerinin tekrar seçilmeleri mümkün değildir. Konsey Başkanı’nı atanan üyeler arasından Devlet Başkanı seçmektedir. Konsey, yasa tasarıları veya düzenlemelerinin anayasaya uygunluğunu saptar. En az 60 milletvekili veya en az 60 senatörün yazılı başvurusu üzerine Konsey, 1 ay içinde kararını vermek zorundadır. Ancak, Hükümet kararın acil bir şekilde verilmesini talep ederse Konsey o zaman 8 gün içinde karar vermek zorundadır. Konsey kararları, temyiz edilememekte, yani nihai kararlardır. Eski devlet başkanları Konsey’in doğal üyesi sayılmalarına rağmen, aktif olarak görev yapmadıkları gözlemlenmiştir. Fransız hükümet sisteminde yargının bağımsızlığının güvencesi Devlet Başkanı’dır. Başkan’a bu konuda Yargıçlar Yüksek Kurulu yardımcı olmaktadır. Bu kurulun üyelerini de Başkan atamaktadır. Fakat, atandıktan sonra görevden alınamazlar. Son tahlilde, Batı demokrasilerinde anayasa yargısı işlevini gören anayasa mahkemeleri ve yüksek mahkemeler gibi Anayasa Konseyi hareket ederek, çoğunluktan daha çok mutlu azınlıkların sesi olmuştur.

1. Cumhuriyeti’n yolda olduğunu düşünen bir kısım Fransız yazarlar, Fransa’da ki yönetici sınıfın halkın değerlerine uzak olduğunu ve siyasetin beklentileri karşılamadığının artık genel bir kanaat olduğunu ifade etmektedirler. Fransız siyasetinde jakoben bir toplum mühendisliğinin önderliğinde deneysel bir dizayn anlayışı ile hareket edildiği düşüncesini göz ardı etmemek gerekir.

SONUÇ

1. Cumhuriyeti’n yolda olduğunu düşünen bir kısım Fransız yazarlar, Fransa’da ki yönetici sınıfın halkın değerlerine uzak olduğunu ve siyasetin beklentileri karşılamadığının artık genel bir kanaat olduğunu ifade etmektedirler. Fransız siyasetinde jakoben bir toplum mühendisliğinin önderliğinde deneysel bir dizayn anlayışı ile hareket edildiği düşüncesini göz ardı etmemek gerekir.1789 İhtilali’nden beri en az 15 anayasa ve bu anyasalarla kurulmuş olan beş cumhuriyet... Yukarıda görüldüğü üzere, III. ve IV. Cumhuriyet’lerde iktidarın merkezi parlamentodur. Bu dönemde, “halkın oyu değil, partilerin genel merkezleri ve parlamentodaki kurmay heyetleri” ülkenin geleceğini belirlemekteydi. V. Cumhuriyet ise, parlamentonun hakimiyetine karşı bir tepki olarak ortaya çıkmış da denilebilir.

Fransa’daki yarı-başkanlık sisteminin* parlamenter sistemde ki istikrarsızlıkları sona erdirmek ve tıkanıkları çözmek için ortaya çıktığı Fransız cumhuriyetinin anayasa hukuk tarihine bakıldığında apaçık gözükmektedir. Tanzimat’tan beri kurumsal bazda bu ülke insanının, özellikle idari anlamda en fazla etkilenilenmesi sağlanılan ülkelerden biri olan Fransa, Türkiye’de ki gibi katı bir parti disiplinine sahip değildir.

Bunu da yeri gelmişken not etmek gerekir. Yukarıda aktardığımız verilere ve bilgilere dönecek olursak, Tükiye’de yapılan anayasa ve anayasa değişikliklerinin (büyük oranda özellikle 1960 Askeri Darbesi’nden sonra) Fransa tecrübesinden etkilendiğini net bir şekilde görebilmekteyiz.

Bir kez daha hatırlatmakta fayda mülahaze ediyoruz: Anayasalar, “adalet ve eşitlik adına hak ve hürriyetleri korumak için yapılır” duygu ve düşüncesiyle yola çıkılarak inşa edilmelidir.Buna da, anayasaların itici gücü olarak anayasanın yapım ruhu (sipirit of the constitution) diyebiliriz.

Adalet ve eşitliği ikame etmeyen sistemler, sürekli olarak sistem değişiklikleriyle ve siyasi kavgalarla çalkalanmaya (Fransa’da olduğu gibi) mahkum olacaktır.Şahsen seküler hukuk anlayışıyla yapılan anayasacılık çalışmalarının insanlığa huzur getirmediğinden uzun ömürlü olmayacağı ve yakın bir gelecekte dini inançları da ötelemeyen anayasacılık anlayışına geçileceğinin, anayasacılık çalışmalarında algıya dayalı modellemelerin sona ereceği, milli ve yerliliğin daha çok ön plana çıkacağı kanaatini taşımaktayım. Ferdiyetçiliği geliştirmeyen ve önünü tıkayan sistemler, fikirleri ve faaliyetleri hür insanlara sahip olamayacaklarından atıl bir halde kalarak gerilemeleri bir vakadır. Ayrıca, günümüz Batı demokrasilerinin en büyük hastalıklarından ve açmazlarından biri olan seküler anayasa hukukunun bir anlayışı olarak, kamusal ve özel alan ayrımı vardır. Oysa ki, ülkemizdeki insanların kabul ettiği dinin hukuk anlayışında, yani İslam hukukunda böyle bir ayrım yoktur. Hukuk sistemleri kanunları ve mevzuatı kullanarak ahlaki ve dini normlara müdahale etmeye başladığında, esasen din ve vicdan hürriyetini çoktan özel alana hapsetmeye başlamıştır.

Dolayısıylaanayasacılık çalışmalarının ruhu, adalet ve eşitlik olmalıdır. Kurumları temsil eden fertler de birer beşer olduğuna göre, kesinlikle kurumsal kontrol-denge anayasaların en temel saç ayaklarından biri olarak hep dikkate alınarak hareket edilmelidir.* 

Bu anlamda 1975 tarihli Portekiz Anayasası da yarı başkanlık sistemini kuran bir belge olarak karşımıza aynı kaygılarla çıkmaktadır. Bahsi geçen Anayasa; Cumhurbaşkanının halk tarafından doğrudan seçilmesi, Cumhurbaşkanının yasama üzerindeki veto yetkileri, parlamentoyu fesih yetkisi ile yarı başkanlığın karakteristik özelliklerini yansıtır.

Tarihin en önde gelen sömürgeci devletlerinden biri olan İspanya, İber adasının büyük bir bölümünü kaplayan topraklarında (505.990 km²) 40 yıla yakın süren General Franco’nun (1939-1975) baskı dolu merkeziyetçi diktatörlüğünden sonra, 1978 yılında yeni bir anayasa ile parlamenter demokrasiyi (monarşisi olan) inşa sürecini başlatmıştır. Bu dönemde içerideki gelişmelerle federalleşme; dışarıdakilerle de Avrupa Birliği ile bütünleşme süreci (İspanya, 1986 yılında AB üyesi olmuştur) yaşanmıştır.

Franco sonrası, demokratikleşmenin bir parçası ve güçlü bölgesel çıkarları geliştirmenin bir denge aracı olarak Bask ve Katalonya milliyetçiliği tarafından canlandırılan bölgeselleşme süreci gerçekleşmiştir. Bu gelişmelerin nihayetinde merkezi hükümet, 17 özerk yönetim ve Kuzey Afrika’da özerk yönetime sahip iki şehirden oluşan idari yapıyı ortaya koymuştur. İspanyolca, İspanya’nın resmi dilidir; fakat özerk bölgelerin kendi dillerini ve bayraklarını kullanma hakkı vardır. Özerk bölgelerin kendine ait özerklik yasası, parlamento ve yürütme organına sahip olmasına anayasa ile izin verilmiştir. İspanya 47 milyon nüfusa sahiptir; nüfusun %74’ü İspanyolca, %17’si Katalanca, %7’si Galiçyaca, %2’si Baskça konuşmaktadır. Nüfusun %94’ü ise Katolik’tir. En kalabalık şehirler olarak Madrid (5,7 milyon) ve Barcelona (5 milyon) öne çıkmaktadır. Kuzey Afrika’daki iki şehir olan Ceuta ve Melilla, ciddi bir oranda İslami yoğunluğa sahiptir. 2002-2014 yılları arasında İspanya 4,1 milyon göçmene ev sahipliği yapmıştır. Fakat, 2008 ekonomik krizi ve İspanya’nın 2012 ekonomik krizi sonrası gelen göçmen sayısı azalsa da, günümüzde daha çok Güney Amerika ülkelerinden ve Fas’tan gelerek Katalonya, Akdeniz sahili ve Madrid’de çalışan göçmenler genel nüfusun en az %10’unu oluşturmaktadır (4,5-5 milyon).

2017 yılı itibariyle işsizlik oranı İspanya’da %17 olmuştur. Gençler arasında (15-24 yaş) işsizlik oranı ise %44’tür. Aynı yılda kişi başı milli gelir 38,000 dolar olmuştur. Nüfusun %21’i yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Nüfusun %60’a yakını Endülüs, Katalonya, Madrid ve Valancia’da yaşamaktadır. Aynı yıl itibari ile enflasyon %2’dir. 1.19 trilyon dolar gayri safi yurt içi hâsıla ile dünya ekonomisinde 15. sıradadır.

İspanya anayasası parlamentoda yedi önemli grubu temsil eden bir parlamento komisyonunca hazırlanmıştır. Nihai metin 31 Ekim 1978’de parlamento ve senatoda onaylanmış, 6 Aralık’ta referandum ile kabul edilmiş ve 27 Aralık’ta ise kralın oluru ile resmi olarak da 29 Aralık’ta yayınlanınca yürürlüğe girmiştir. Anayasa iki temel soruna cevap vermeye çalışmıştır: demokratik kurumsal çerçevede vatandaşların hakları ve hürriyetlerinin inşası, bölgesel/topluluğa ait siyasi özerkliğin tanınması.

1978 tarihli Anayasa ile İspanya genelde “Özerklerin Devleti” (State of autonomies-Estado de las autonomias) olarak anılmaya başlanmıştır. Merkezi hükümet ve yerel yönetimler arasındaki ilişki Anayasa’da açıklanmamıştır; fakat siyaseten merkezileşmeme sürecinde belirleyici bir unsur olmuştur. “Özerklerin Devleti” başladığından beri merkezi hükümet ve özerk topluluklar arasındaki ilişki iki taraflı veya çok taraflı olmuştur; fakat genelde daha çok “çok taraflı” olmuştur. İspanya’daki Sektörel Konferanslar, çok taraflı ve birleşerek yapılan anlaşmaların en önemli saç ayağı olmuştur. Bu konferanslarda merkezi hükümetin bakanı ve yerel özerk bölgelerin mevkidaş bakanları bir araya gelerek yasa taslaklarını, Avrupa ilişkilerine özerk bölgelerin katılımının koordine edilmesini ve en önemlisi de merkezi hükümetten özerk bölgelere verilecek fonları tartışmaktadırlar. Dayanışmanın (merkez ile yerel) en önemli konusu, özerk bölgelerin yetkisi altında olan sosyal hizmetlerin fonlanması meselesidir. Sektörel Konferanslar, merkezi hükümet tarafından düzenlenmekte ve eşit olmayan bir temelde yürütülmektedir.

Ayrıca, İki Taraflı Komisyonlar ile merkezi hükümet ve bir özerk yönetim bir araya gelerek siyaseten yüksek seviyede olmayan toplantılarla dayanışmayı tartışmaktadırlar. Bu toplantıların amacı, merkezi hükümet veya yerel özerk yönetimlerden birinin yaptığı yasa nedeniyle tartışma ortaya çıkarsa, taraflardan birisi İki Taraflı Komisyonu çağırarak, siyasi pazarlık yapıp, davanın Anayasa Mahkemesi önüne gitmesini engellemeye çalışmaktadır.

Özerk bölgeler arasındaki yardımlaşma mekanizması çok zayıftır, kendi aralarındaki anlaşmalar çok azdır, daha çok resmi olmayan ilişkiler mekanizması vardır. Sektörel Konferanslar, merkezi hükümet olmadan düzenlenememektedir; aynı şekilde özerk bölgelerin başkanlarının bir araya geleceği Başkanlar Konferansı da mümkün olmamaktadır. Eğer, böyle bir şeye imkân olsaydı, özerk bölgeler bir araya gelerek bilgi alışverişinde bulunup, ortak noktaları belirleyip beraberce faaliyetlerde de bulunabilirlerdi. Nihayet, 2004 yılında Başkanlar Konferansı’nda ilk defa İspanya Başbakanı ile özerk yönetimlerin (toplulukların) liderleri bir araya gelmiştir. Bu şekil bir konferans sisteminin oluşturulması, bazı yazarlara göre, normal kurumsallaşmanın göstergesi olarak kabul edilmiştir. Bunun öncesinde İspanya’da özerk yönetimlerin resmi bir forumda bir araya gelmesinin imkânı yoktu. 2008 yılında sadece özerk bölgelerin olduğu bir Başkanlar Konferansı önerisi sunulmuştur. Özetle, İspanya büyük bir değişim yaşamaktadır; siyasi aktörlerin davranışının değişmesi de zor gözükmektedir. Fakat Avrupa Birliği ile bütünleşme, özerkliğin yeni yasaları, Başkanlar Konferansı’nın kurumsallaştırılması, bu değişimin dönüm noktalarını oluşturarak geleceği şekillendirecek en önemli faktörler olarak gözükmektedir.

1978 Anayasası ile İspanya Özerklikler Devleti’nin dizaynına yol açmıştır. Bu özerklik, özellikle tarihi bölgeler olarak adlandırılan yerlerde, yani Katalonya, Bask ve Galiçya’da hızlıca gerçekleştirilmiş, diğer yerlerde ise yavaş bir şekilde yapılmıştır. Merkezileşmeme sürecinin sonucu olarak bölgesel kimlikler güçlenmeye başlamıştır.

ÖZERKLİK SONRASINDA NE DEĞİŞTİ?

Bir kez daha hatırlayacak olursak, 1978 Anayasası ile İspanya Özerklikler Devleti’nin dizaynına yol açmıştır. Bu özerklik, özellikle tarihi bölgeler olarak adlandırılan yerlerde, yani Katalonya, Bask ve Galiçya’da hızlıca gerçekleştirilmiş, diğer yerlerde ise yavaş bir şekilde yapılmıştır. Merkezileşmeme sürecinin sonucu olarak bölgesel kimlikler güçlenmeye başlamıştır. Etnik, dil ve kültürel kabileci anlayışlar parti sistemine de yansımış durumdadır. Bölgesel liderler, federal seviyede liderlerin seçiminde az bir etkiye sahiptirler. Federal partinin önde gelenleri bölgesel liderleri seçerken, kendi dünya görüşüne sahip olanları sisteme dâhil etmektedirler. Ayrıca, 70’li ve 80’li yıllarda dindarlık siyasette belirleyici bir rol oynarken, 2000’li yıllara gelindiğinde düşmüş olan bu etki bazı parti liderlerinin dini yeniden politize etmesiyle canlanmıştır.

Sivil toplumun çoğunluğu yerelle çok güçlü bağlara sahiptir. Hükümet seviyesinde sivil toplumun dağılımına bakılınca %17 federal, %37 bölgesel ve %47 yerel şeklinde bir oran söz konusudur. Bu kuruluşlar, yerelden bölgesele ardından federasyon olarak örgütlenebilmektedirler. Bölgesel talepler sivil toplum kuruluşlarının güçlü ve fark edilebilir kimliklerinin itici gücü olarak ortaya çıkmaktadır. Günümüzde, Bask ve Katalonya bölgesi özellikle daha çok merkezi olmama ve çok uluslu İspanya’nın kabul edilmesini (Bask Ülkesi için daha düne kadar savaşmış olan ETA -Bask Anavatan ve Hürriyeti- Navarre ve Fransa’da ki Bask Ülkesi içinde ayrılık istemekteydi), diğer taraf ise İspanyol ulusunun birliğine dayalı yeniden merkezileşme kararı almada mantıklı siyasi organizasyon ve etkinliğe dayanılmasını talep etmektedir.

Diğer bir ifadeyle İspanya, şekli olarak federal bir ülke değil; fakat özerk bölgelerden oluşan çok yüksek seviyede ademi merkeziyetçi bir sisteme sahiptir. Franco sonrası 1975’ten sonra başlayan demokrasiye geçiş sürecinde ayrılıkçı eğilimlerin en geniş şekilde yeni sisteme destek olmasını sağlamak için merkezi olmayan bir model öne çıkarılmıştır. 78 Anayasası’nı hazırlayanlar, yarım bir federal sistemi asimetrik yönleri olan bir şekilde inşa etmişlerdir. İspanya siyasal sistemi merkeziyetçiliği savunanlar ile etnik bölgesel talepleri savunanlar arasında bir dengeyi başta kurabilmiştir. Fakat yeni dünyanın yeni şartları karşısında mevcut sistem ciddi bocalamalar yaşamaya başlamıştır. İspanyol Anayasası’na göre uluslararası ilişkiler merkezi hükümetin yetkisindedir. Özellikle Katalonya ve Bask bölgesi kendi kimliklerinin tanınırlığını arttırmak için sürekli olarak yurtdışındaki ülkelerle ilişki kurmaya ve geliştirmeye çalışmışlardır. Fakat yine de bu ilişkilerin, genelde, özerk bölgelerin ekonomik sebeplere dayalı motivasyonlarının sonucu olarak ortaya çıktığı da söylenebilir.

78 Anayasası, İspanya’nın ayrılmaz bütünlüğünü belirtmekle beraber kültürel çoğulculuğu koruma ihtiyacı ve bölgesel kendi kendini yönetme hakkına da yer vermiştir. İkinci İspanya Cumhuriyeti (1931-39) döneminde dahi Katalonya, Bask ve Galiçya özerkliğe sahip bölgelerdi. İlginçtir ki 2007 yılında kabul edilen yani Endülüs Özerklik Yasası 1. Maddesi, Endülüs’ü tarihi bir millet olarak kabul etmiştir. Anayasa’nın belirsiz metnine rağmen 1979-83 arasında 17 özerk topluluk ve 2 özerk şehir oluşturulmuştur. Bunlar; Endülüs, Aragon, Asturias, Bask Ülkesi, Balearic Adaları, Kanarya Adaları, Cantabria, Castille-LaMancha, Castille-Leon, Catalonia, Extramadura, Galicia, La Rioja, Madrid, Murcia, Navarre, Valancia, Kuzey Afrika’da iki özerk şehir Ceuta ve Melilla’dır.

Her bir özerk topluluk genel oyla seçilen parlamento veya yasama organına sahiptir. Parlamento özerk topluluğun başkanını seçer. Seçilen başkan Bölgesel Hükümet Konseyi’ni atar. İspanya Anayasası 148 ve 149. maddelerin çizdiği sınırlar içerisinde her bir özerk yönetim kendi Özerk Yasası’ndaki sayılan yetkilerin tamamına, ulusal hükümetçe transfer edilmiş olan özerk hükümet kurumlarının organizasyonuna, arazi kullanımı planlaması, şehir planlaması, konut, kamu hizmetleri, tarım, balıkçılık, kültür, ekonomik gelişme, turizm, vb. yetkilerine sahiptir. Tarihi sebeplerden dolayı Bask Ülkesi ve Navarre için bu yetkilere, vergi düzenlemesi ve toplanması da eklenmiştir. Her bir özerk yönetimde merkezi hükümeti temsil eden bir delege bulunmaktadır.

Her ne kadar Katalanca, Baskça, Galiçyaca resmi statüsü kabul ediliyor olsa bile, resmi dil sadece İspanyolcadır. Ayrıca, Franco’nun diktatörlüğü döneminde (1939-1975) etnik milliyetçi taleplere bir sempati olsa bile bu, sosyal ve siyasi bir çoğulculuğa dönüşmemiştir. 2002 yılında yapılan bir ankette İspanyolların %78’i kendilerini “çift kimlikli”, yani hem İspanyol hem de Katalan, Endülüslü veya Bas, vb. olarak tanımlamıştır. Nüfusun sadece %22’si kendisini İspanyol, Katalan, Bask veya Endülüslü, vb. tek kimlik üzerinden tanımlamıştır. Fakat bu durum, son 10 yılda ciddi şekilde değişmeye başlamıştır.

İspanya’daki iki büyük parti olan Sosyalist Parti ve merkez sağın partisi olan Halkın Parti, Bask ve Katalan milliyetçiliğine çok farklı baktıklarından dolayı aralarında bir uzlaşma sağlayarak bir anayasal reform yapmaları imkânsız gibi gözükmektedir. 2004 yılından sonra özerk bölgeler özellikle Bask ve Katalan bölgeleri İspanya’nın merkezi hükümeti ile ikili anlaşma kurma yoluna gitmeye çalışmıştır. 2005 yılında Bask Ülkesi, İspanya hükümeti ile ilişkilerinde ikili anlaşmayı (Ibarretxe Plan) teklif etmiş, fakat (federal) İspanya Parlamentosu bunu reddetmiştir. Bazı özerk bölgeler için özerkliğin arttırılması, her daim bir gaye olmuştur; fakat etnik milliyetçiliğe ciddi şekilde dayalı özerk bölgeler ise İspanya’nın çok uluslu bir devlet olarak tanınmasını istemeye devam etmektedir.

1978 yılında İspanya OECD kayıtlarına göre gelişmişliğin altında bir ülke olarak kayıtlara geçmiş durumdaydı. Bugün için ise İspanyol ekonomisi, çok ciddi atılımlar içerisindedir. Gerçi, Endülüs, Bask Ülkesi, Katalonya, Madrid ve Valencia İspanya’nın gayri safi milli hasılasının %70’inden fazlasını sağlamaktadır. Haliyle, bu durum özerk bölgeler arasında rekabetin artışını dengesizleştirmekte ve özerk bölgeleri hem içerde hem dışarda siyasi hareketliliğe teşvik etmektedir.

Uzun süre devam eden iç savaş, sonrasında hem I. hem de II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan İspanya, 1939 yılında General Franco’nun ülkesi haline gelmiştir. 1939 yılında başlayan Franco hâkimiyetine karşı uluslararası izolasyon uygulanmıştır. Hem Birleşik Devletler hem de Sovyet Rusya bunu desteklemiştir. Franco’nun İspanya’sı BM üyeliğinden çıkarılmıştır.

İSPANYA İÇİN BİR GEÇMİŞ ANALİZİ

İspanya’nın bugünkü durumun anlayabilmek için geçmişine de bakmak önem arz etmektedir. 1898 İspanya-Amerika Savaşı sonrası İspanya; Küba, Porto Riko ve Filipinler’i kaybetmiştir. 1850-1950 arasında 3,5 milyon İspanyol, Güney Amerika ülkelerine göç etmiştir. İkinci Cumhuriyet (1931-36) istikrar bozucu kutuplaşmadan dolayı iç savaşa (1931-36) neden olmuştur, ardından bu da Franco diktatörlüğünün doğuşuna (1939-75) zemin hazırlamıştır. 60’lı ve 70’li yıllarda ise bu göçler diğer Avrupa ülkelerine olmuştur. Daha sonra uzun süre devam eden iç savaş, sonrasında hem I. hem de II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan İspanya, 1939 yılında General Franco’nun ülkesi haline gelmiştir. 1939 yılında başlayan Franco hâkimiyetine karşı uluslararası izolasyon uygulanmıştır. Hem Birleşik Devletler hem de Sovyet Rusya bunu desteklemiştir. Franco’nun İspanya’sı BM üyeliğinden çıkarılmıştır. Franco döneminin başlarında az da olsa Arjantin İspanya’ya destek olmuştur. Bu yıllarda sürgünde olan Bask ve Katalan hükümetleri uluslararası meşruiyete sahip olmuşlardır; fakat pratikte önemli bir siyasi etkileri olmamıştır. Pek çok denemeden sonra İspanya 1956’da BM üyesi olmuştur ve ilginç bir şekilde 1969 yılında BM Güvenlik Konseyi’ne geçici üye seçilmiştir. Fakat soğuk savaş dönemi olması ve Franco’nun komünizm karşıtlığı bu izolasyonu kırmasına yol açmıştır. 1953 yılında ABD ile yapılan ikili anlaşma dünya çapında diplomatik kabulün başlangıcını oluşturmuştur.

Federal ülke olan Almanya ve Belçika’da olduğu gibi kurucu unsurlarda (kurucu iktidar) İspanya’nın özerk bölgelerinin merkezi hükümetin yerel yönetimlerle ilgili olan önemli bir yurt dışı siyaseti veya meselesi olsa bile, buna siyaseten etki edememekte veya hukuki veto yetkisi bulunmamaktadır. İspanya hükümeti daha önce özerk bölgelere ait olan pek çok yetkiyi AB’ye devretmiştir. Bu da, bölgesel elitistleri endişelerinden dolayı AB konularına daha çok katılmaya teşvik eder hale getirmiştir.

Anayasal reform meselesi merkezi hükümetin ajandasına ilk olarak 2004 yılında girmiştir. O tarihte yeni seçilmiş olan İspanya Sosyalist İşçi Partisi spesifik olarak dört alanda anayasa reformu sunmuştur: senato, özerk toplulukların adının birleştirilmesi -farklıklarının anayasada devam etmesi-, AB’nin özel referansla anayasaya alınması, tahta geçmede cinsiyet eşitliği. Ana muhalefet partisi olan muhafazakâr Halkın Partisi, her ne kadar teorik olarak teklifin bazı yönlerine katıldığını ifade etse de 2010 yılında reform sürecine katılmayı reddetmiştir. Anayasa reformunda parlamentoda çoğunluğu sağlamak için Halkın Partisi’nin desteğine ihtiyaç olduğundan resmi olarak teklif sunulmadan zaten bloke olmuştur.

İspanya Senatosu ise, kısaca göz atacak olursak, 265 üyeden oluşmaktadır. Bunların 208’i genel oyla seçilmektedir, 57’si ise, bölgesel yasama organlarınca atanmaktadır. Senatörler dört yıllığına görev yaparlar. Bölgelerin atamış olduğu senatörler, her an bölgelerce geri çağrılabilir. Senato ilk olarak 1837 Anayasası ile kurulmuştur. 1845, 1856, 1869 ve 1876 anayasalarında senatoya yer verilmiştir. 1923 yılında General Rivera’nın darbesi ile parlamento ile birlikte kapatılmıştır. 1978 yılında yeni anayasa ile yeniden inşa edilmiştir. 26 Haziran, 2016 seçimlerine göre Halkın Partisi grubunun 127 seçilmiş, 20 atanmış toplamda 147 senatörü mevcuttur. Sosyalist grubun 42 seçilmiş, 20 atanmış, toplamda 62 senatörü vardır. Birlikte Yapabiliriz grubunun 14 seçilmiş, 6 atanmış senatörü vardır. Cumhuriyetçi Sol grubun 10 seçilmiş, 2 atanmış senatörü vardır. Senatoda Bask grubunun 5 seçilmiş, 1 atanmış   senatörü vardır. Milliyetçi grubun 3 seçilmiş, 3 atanmış senatörü vardır. Karışık grubun ise, 7 seçilmiş, 6 atanmış toplamda 13 senatörü vardır.

İspanyol monarşik parlamenter sistemi iki meclislidir. Parlamentonun fonksiyonları daha fazladır. Pek çok Senato tedbirlerini (önlemlerini) etkisiz kılabilir. Başbakan için güven oylamasını sadece parlamento verebilir veya hükümeti düşürebilir. Meclislerden her ikisi de normal yasa yapma sürecini başlatabilir. Senato yasa teklifini parlamentoya değişiklik için gönderebilir veya veto edebilir. Parlamento bunu salt çoğunluk oyu ile bertaraf edebilir. Temel medeni, hakları ve bölgesel yetkilendirmeleri düzenleyen temel yasaların kabulü için hem parlamento hem senatoda salt çoğunluğa ihtiyaç vardır. Anayasal değişikliklerde ise her iki meclisin 3/5 (%60) çoğunluğu gerekli, fakat senato bu çoğunluğa ulaşamazsa ve parlamento-senato karışımından oluşan komite de problemi çözemezse parlamento 2/3 çoğunlukla, eğer senatoda salt çoğunluğu kabul etmişse, bu değişikliği gerçekleştirebilir.

Senatonun bazı özel fonksiyonları vardır: Anayasa Mahkemesi hakimlerinin atanması, Yargı Kuvveti Genel Konseyi üyelerinin atanması. İspanya Anayasası 155. maddeye göre bölgesel başkanların disiplininden sadece senato sorumludur. Sadece senato yerel hükümetleri sona erdirebilir. Nisan 2006’da Marbella Şehir Konseyi (meclisi) üyelerinin çoğunun yolsuzluklara karışması neticesinde senato yetkisin kullanarak konseyi fesh etmiştir. 26 Ekim, 2017’de senato 47’ye karşı 214 oy ile Anayasa’nın 155. maddesini Katalonya üzerinde kullanmıştır. Katalan lider Puigdemont’un da dâhil olduğu ayrılıkçı siyasetçilere görevden el çektirmiştir. Puigdemont hakkında çıkarılan yakalama kararı sonrası (meşru olmayan bir referandum düzenleyip tek taraflı bağımsızlık ilan ettiği iddiasıyla) İspanya’dan ayrılmış, daha sonra Almanya’da yakalanmış iade edilecekken kefaletle serbest kalmıştır. Puigdemont ardından Belçika’ya kaçmış ve daha sonra hakkındaki uluslararası arama kararı kaldırılınca orada Katalonya’nın bağımsızlığı için mücadelesine devam etmiştir. İspanya’da isyan ve kamu fonlarını kötüye kullandığı iddiasıyla hakkındaki arama kararı hala devam etmektedir.

Kısaca, son İspanyol parlamentosuna bakacak olursak, 26 Haziran 2016 seçiminde 350 milletvekili olan parlamentoda sandalye dağılımı şu şekilde gerçekleşmiştir: %33,01 oy oranı ve yaklaşık 8 milyon oy ile Halkın Partisi (muhafazakâr, Hristiyan demokrasi ideolojisini benimsemiş) 137 milletvekili kazanmıştır. İspanya Sosyalist İşçi Partisi (sosyal demokrat ideolojiyi benimsemiş) %22,63 oy oranı ile yaklaşık 5,5 milyon oy ile 85 milletvekilliği kazanmıştır. Birlikte Yapabiliriz Partisi, koalisyonu (demokratik sosyalizm ve sol kanat popülizmini benimsemiş siyasi partiler seçim ittifakı yapmıştır) %21 oy oranı 5 milyon oy ile 71 milletvekili kazanmıştır. Liberal olan Vatandaşların Partisi %13 oy oranı 3 milyondan fazla oy ile 32 milletvekili kazanmıştır. Demokratik Sol Katalonya Evet koalisyonu %2,66 oy oranı yaklaşık 640,000 oy ile 9 milletvekili kazanmıştır. Katalonya’nın Demokratik Kavuşması ise %2 oy oranı yaklaşık 484,000 oy ile 8 milletvekilliği kazanmıştır. Bask Ulusalcı Parti ise %1,19 oy oranı 287,000 oy ile 5 milletvekili kazanmıştır. Bask Ülkesi Birliği ise %0,77 oy oranı yaklaşık 185,000 oy ile 2 milletvekilliği kazanmıştır. Kanara Koalisyonu ise %0,33 oy oranı ve 78,253 oy ile 1 milletvekilliği kazanmıştır. Halkın Partisi lideri Mariano Rajoy kabineyi kurmayı başararak Başbakan olmuştur, fakat 24 Mayıs 2018’de İspanya’nın en yüksek ceza mahkemesi pek çok kişi ile birlikte iktidar partisini sahtekârlık, kara para aklama ve hukuka aykırı ödemelerden (komisyonlardan) suçlu bulunca (Güntel Davası) güven oylaması ile iktidar partisi hükümeti düşürülmüştür. Ardından Sosyalist Parti iktidar partisi olmuştur. Redro Sanchez’de Başbakan olmuştur.

SONUÇ YERİNE: GELECEK ÖNGÖRÜLERİ

İspanyol tarzı federalizm kolayca yeni şartlara uydurulabilen bir model olarak gözükmektedir, elbette bazı sınırlarının olması kaçınılmaz bir gerçektir. Mesela, yeni Katalan Yasası dil uygulaması modelinde, merkezi hükümetle ilişkilerin kurumsallaşmasını ikili ilişkileri güçlendirerek sağlamakta, merkezi hükümet ve AB organlarının karar alma mekanizmalarında bölgesel hükümetin katılımının hukuken güçlendirilmesinde, göçmenlik-iş denetimi ve kamu taşımacılığı gibi önemli alanlarda ademi merkeziyetçilikte, yeterli kaynakları sağlamak için mali düzenlemelerin inşası alanlarında başarılı olmuştur. Ama anayasanın yeni yorumunu yaparak anayasal konsensüs oluşturup Katalonya’nın ulusal olarak tanınması ve İspanya’nın çok uluslu devlet karakteri olduğunun kabul edilmesinde, özel bölgesel yeterliliklere merkezin müdahale etmemesi konusunun garanti altına alınmasında, yargının Katalonya’da ademi merkeziyetçi olması veya dağılması noktasında başarısız olmuştur.

Nihayetinde, İspanya’nın bu problemi çözmesi, ulusal partiler ve bölgesel partilerin anlaşarak görünürde bir anayasal reform yaparak gerçekleştirilebilir. Temel sorun ise aşırı siyasete bulaşılmış bir ortamda bu konsensüsün nasıl sağlanacağıdır. Yeni dünyanın efendileri şunu anlamadan bu problemlerin çözüleceği noktasında pekte iyimser olmamak lazım: yalansız olmadan paylaşma üzerine yönetme modeli. Gerçi, bazen bazı iç içe geçmiş siyasi problemlerin net hukuki çözümü olmayabilir, o zaman belki de resmi olmayan örtülü değişiklikler ve biraz da şekli reformlarla çözüm sağlanabilir. Kim bilir, belki de!

TÜBS (Türkiye Usulü Başkanlık Sistemi) denilen ve 2017 Anayasa Değişikliğinden beri birlikte olduğumuz; parlamenter sistem ile başkanlık sisteminin karışımı gibi gözüken, aslında ne parlamenter ne de başkanlık hükümet sistemine benzemeyen bir modelle karşı karşıya olduğumuz bir vakadır. Yüksek öğrenimin en önemli iki temel gayesi vardır:GERÇEĞE VE TOPLUMA HİZMET (SERVING TRUTH AND SOCIETY). Uzun dönemde gerçeğe hizmet, bazı zamanlarda toplumda oluşmuş olan algı veya aldatmalardan dolayı, topluma rağmen topluma hizmetin önüne geçebilir.

Günümüzde tüm dünyada yaşanan kırılmalardan ve kapitalist sistemin artık ücretli bir kölelik sistemi (wage slavery, özellikle covid-19 salgınınından sonra karşı karşıya olduğumuz bir dünya) olduğu tamamıyla ortaya çıktıktan sonra özellikle topluma rağmen topluma hizmetin büyük bir önem arzettiği kanaatindeyiz. Bu şu anlama gelmemelidir; bu toplum veya herhangi bir toplum, kültürel veya entelektüel olarak geridir. Mutlaka entelektüel veya bir burjuva sınıf olmalı ki o toplumu aydınlatarak kurtuluşa götürsün. Bu anlayış, egemen seçkin bir sınıfın toplumu yönetebileceği algısına dayanmaktadır (Rönesanstan beri şiddeti artan bir şekilde) ve Türkiye gibi ülkelerde, hatta Batıda da ve hatta günümüzde tüm dünyada teoride olmasa da gerçekte genel olarak kabul edilen veya toplumlara empoze ettirilen bu görüşün ta kendisidir.

Günümüzün ifadesiyle efendiler ve marabalardan oluşan toplum algısı. Efendi kimdir? Parayı (sermayeyi), iktidarı (yönetmek anlamında) ve dini veya dinsizlik hareketlerini elinde tutanlar. Gerçek anlamda bir toplumda adil servet dağılımı yoksa zaten o toplumdaki 'yönetim modeli efendilik’ten başka bir model değildir. Anayasa hukuku tabiriyle ortada anayasalı bir cumhuriyet vardır, anayasal cumhuriyet yoktur.

Bir toplumun veya ülkenin anayasal cumhuriyet olması o toplumda veya ülkede inşa edilmiş hukuk sisteminin işleyişine bakılarak karar verilir. Hatta amiyane tabirle trafiğin işleyişine bile bakılarak o toplumda hak ve hürriyetlere saygı gösterilip gösterilmediğini rahatlıkla anlayabilirsiniz. Hatta insanların kendi arkasında yürüyenleri düşünmeden sigara içmelerinden bile hak ve hukukun o ülkede ne seviyede olduğunu anlayabilirsiniz.

Bu giriş kısmından sonra yüksek öğretim veya yüksek öğretimin ana çıtası olan akademisyenlerden beklenen nedir: Bilimdir, film değildir. Gerçek bir akademisyenden beklenen gerçeğe hizmetle topluma hizmeti aynı anda başarıp kamu kaynaklarını israf etmeden kullanmasıdır. Şunu da unutmamamız lazım ki uzun vade de topluma yapılan en iyi hizmet gerçeğin ortaya çıkması ve onun için yapılan çalışma ve gayretler olduğudur. Bu nokta da kurumların özerk yapıda olması ve mutlaka dışarıdan o meslekten olmayanlarca denetlenmesi çok büyük bir önem taşımaktadır.Gözden ırak tutulmaması gereken bir nokta ise bu özerkliğin (özerkliğin, otonominin) elitizm hastalığına kurban edilmemesidir. Ama görünen o ki hemen hemen dünyanın her yerinde kaçınılmaz bir son gibi karşımıza çıkan bir gerçek olarak akademik dünyanın oluşturduğu fildişi kulesi (ivory tower) vardır…

Toplumda adaletin dumura uğradığı büyük çoğunlukça kabul edilen bir gerçektir. Peki hukuk fakültelerine gelmeden daha önce anaokulunda, ilkokulda, ortaokulda, liselerde ve üniversitelerin diğer bölümlerinde dürüstlük, hak, hukuk, hakkaniyet ve adalet kültürü olarak bu ülkenin evlatlarına ne anlatmaktayız veya ne öğretmekteyiz.

GERÇEĞE VE TOPLUM HİZMET

Bu hastalıktan kurtulmanın çaresi ise yüksek öğrenimin misyon ve gayesini hatırlamak ve düzenlemeleri ona göre yapmaktır: Gerçeğe ve Topluma Hizmet. Günümüzde üniversitelerle ilgili üç mesele sürekli olarak karşımıza çıkmaktadır: Gelirlerin maksimize edilmesi, prestijin arttırılması ve kurumsal özerkliğin korunması. Gördüğümüz o ki; memleketimizde devlet üniversitelerinin pek böyle bir dertleri yoktur. Çünkü, devlet üniversitelere ödenekler göndermektedir. Üniversiteler gerekli yayınları yapmadığında veya patentler almadığında, buluşlar yapmadığında bu ödeneklerin pek azaldığı da söylenemez.

Tekraren ifade edecek olursak, akademik dünyadaki düzenlemeler ve uygulamalarda her daim yüksek öğrenimin gaye ve misyonu hedef alındığında yanlışlıklar minimize edilmiş olacaktır.Gerçeğe ve topluma hizmet adil ve eşit olmakla sağlanır, yalan söylemekle veya algılarla değil. Çalışan ve üreten insanlar ödüllendirilerek bu ulvi gayelere hizmet edilmiş olunur. Üreten ve hakikat peşinde koşanlar algı operasyonlarıyla uyumsuz bireyler olarak takdim edilmekle hiçbir yere varılamaz, olsa olsa bu gibi davranışlar toplumlardaki çözülmeleri ve bozulmaları sağlayan basamak taşları olur.Unutulmamalı ki üreten (var olanı değil yeni bir ürün) ve geliştiren insanlar hür düşünen toplum ve bireylerden çıkar, ikbal düşüncesiyle seviyesizce ve ahlaka aykırı davranan toplulukların üretim ve geliştirme değil daha çok taklitçi bireyler ortaya çıkardığı bilinen bir gerçektir. Bu nedenle, en temel meselemiz eskilerin tabiriyle doğrucu davutların çok olduğu hür bireyleri yetiştirmektir. Bunu başarabildiğimiz oranda hem bu ülkeye hem de insanlığa en büyük hizmeti yapmış olacağız. Aldatmak yani yalan yok ve paylaşmak var!!!Peki ülkemizde hukukçular nereye koşuyor? Temel hak ve hürriyetler gerçekten koruma altında mı ve hukuk fakülteleri bu işin neresinde veya neresinde olmalıdır? Can Atalay konusuyla ilgili şahsi kanaatimi daha önceki yazılarda arz etmiştim: Bu konunun çözüm yeri meclistir; anayasa değişikliğidir. Hatta milletin ta kendisidir. Halk girişimi ve temsilcilerin azli kurumları acilen Türkiye’nin anayasal sistemine konulmalıdır. Gördüğümüz noktada toplumda adaletin dumura uğradığı büyük çoğunlukça kabul edilen bir gerçektir. Peki hukuk fakültelerine gelmeden daha önce anaokulunda, ilkokulda, ortaokulda, liselerde ve üniversitelerin diğer bölümlerinde dürüstlük, hak, hukuk, hakkaniyet ve adalet kültürü olarak bu ülkenin evlatlarına ne anlatmaktayız veya ne öğretmekteyiz.Yoksa hep birlikte statükonun korunmasına mı hizmet etmekteyiz? Görebildiğimiz kadarıyla seçkinci yani elitizm hastalığı tüm eğitim sistemini özellikle hukuk eğitimini ve hatta tüm yüksek öğretimi esir almış durumdadır. Peki böylesine seçkinci anlayışa sahip bir eğitim sistemi herkes için adil bir düzen inşa edebilir mi? Yoksa iktidarı her ele geçirenin bizim adam hastalığıyla mustarip olduğu bir durumun ortaya çıkması kaçınılmaz bir son değil midir?

Görebildiğimiz kadarıyla seçkinci yani elitizm hastalığı tüm eğitim sistemini özellikle hukuk eğitimini ve hatta tüm yüksek öğretimi esir almış durumdadır. Peki böylesine seçkinci anlayışa sahip bir eğitim sistemi herkes için adil bir düzen inşa edebilir mi? Yoksa iktidarı her ele geçirenin bizim adam hastalığıyla mustarip olduğu bir durumun ortaya çıkması kaçınılmaz bir son değil midir?

TÜRKİYE’NİN MUHALEFETİ VE MUHALİFLERİNİN ÇARESİZLİĞİ 

Halka küfür ederek veya halkı küçük görerek bir yere varamayacaksınız. Sırça köşklerinizden çıkarak kendinizi seçmesini istediğiniz milleti önce çok iyi tanımalısınız. Bundan önce ise bizim adam hastalığından kurtularak; hayatta iki çeşit insan olduğu düşüncesine geminizi yanaştırmalısınız: Namuslular ve Namussuzlar. Bu limanda doğru ve liyakatli insanlarla çalışmayı öğrenmelisiniz. Siyaseti size öğretenlerin dünya anlayışının çoktan sona erdiğini, yeni bir dünyanın farkına vararak şeffaf ve dürüst olmayı bilerek yaşayacaksınız. Mesele iktidar ise aslı ve tali iktidar ayrımlarına girmeden iktidarın gerçek sahibinin millet olduğunu kabul ederek yola çıkacaksınız.

Halkçı bir yönetimin anayasal cumhuriyetten geçtiğini bileceksiniz. Bunu da temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumlarını yönetimde kontrol ve dengeyi sağlamak adına yeni anayasa koymakla gerçekleştirebilirsiniz. Temel hak ve hürriyetleri kanunlar korumaz, hak ve hürriyetler milletin fertlerinin o şuura sahip olunmasıyla korunur. Ne diyelim, seçkinci (elitist) pozitivist hukuk anlayışının ömrü de buraya kadarmış... 

Kanada anayasa hukukunun kaynakları, hâkimler tarafından Birleşik Krallık’ta oluşturulmuştur. Hakimler tarafından Birleşik Krallık ’ta oluşturulan anayasa daha sonra Anglo-Saxon hukuku üzerine Kanada’da şekillenmiştir. Kanada Yüksek Mahkemesi (Supreme Court of Canada, SCC), 1985 yılındaki bir federal yasayla kurulmuştur. Kanada’nın hukukunun yazılı olan en önemli anayasal kaynakları ise Konvansiyonlardır (Conventions). Konvansiyonlar anayasa metni, Birleşik Krallık’ın, Fransızların kolonisi olan Quebec eyaletini işgalinden sonra Krallık’ın ilan etmiş olduğu 1763 tarihli Krallık Beyannamesi’dir (The Royal Proclamation of 1763). Konvansiyon Anayasa metni, günümüzde yerli halkların hakkının (aboriginal rights) korunması için anayasal bir belge olarak önemini korumaktadır. 1774 tarihli Quebec Andlaşması Yasası (Quebec Act) ise İngiliz Parlamantosunca kabul edilmiş ve Quebec eyaletinde Fransız hukukunun (Civil Law) uygulanmasının devamına izin vermiştir. Diğer önemli bir anayasal belge ise 1867 tarihli, İngiliz Kuzey Amerika Andlaşması’dır (The British North America Act). Bu anayasal belge, 1982’den sonra Anayasa Andlaşması (Constitutional Act) olarak isimlendirilmiştir. 1867 tarihli bu belge ile birlikte New Brunswick, Nova Scotia, ve Canada’da (Ontario ve Quebec eyaletlerinden oluşan) federal birlik sağlanmıştır. 1931 yılında İngiliz Westminster Yasası (The British Statue of Westminster) ile birlikte resmi olarak Kanada’nın İngiliz kolonisi olması sona ermiştir. Bu tarihten sonra, hiçbir İngiliz yasası, Kanada’nın onayı olmadan Kanada’da uygulanmamıştır. 1949 yılına kadar, Yüksek Mahkeme davaları, diğer Birleşik Krallık kolonilerinde olduğu gibi, temyiz için Londra’daki The Judicial Committee of the Privy Council’in (İstinaf Mahkemesi) önüne gitmekteydi.[1]

1960’lı yılların başında, özellikle Quebec eyaletinden ve Kanada’nın diğer bölgelerinden gelen baskılarla anayasal reform talepleri artmaya başlamıştı. İngiliz Kuzey Amerika Andlaşması’nın değişmesi gerektiği bu taleplerin merkezinde yer almaktaydı. Bu taleplerin başında; “federal ve eyalet hükümetlerinin yetkilerinin yeniden düzenlenmesi, Senato’nun yeniden dizayn edilmesi ve daha çok yerel temsil gücünün olduğu bir yapının oluşturulması, Kanada Yüksek Mahkemesi’ne (SCC) anayasal statü kazandırılması, kişi hakları için anayasal koruma sağlanması ve yerli halkların haklarının anayasal olarak tanınması” gelmekteydi. Nihayet 17 Nisan 1982’de Kanada Anayasası (The Canadian Charter of Rights and Freedoms), kabul edilmiştir. Anayasanın 52.kısmı, Anayasa’nın; Kanada’nın en yüksek yasası olduğunu (the supreme law of Canada) ilan etmiştir.[2]

30 Ekim, 1995 yılında Quebec eyaletinde yapılan seçimde, Quebec eyaletinin Kanada’dan ayrılıp bağımsız bir devlet olması için referandum yapılmıştır. Oylama sonucu %49.42 evet, %50.58 ise hayır çıkmıştır. Bu neticeden sonra referandum, Kanada Yüksek Mahkemesi önüne götürülmüştü.

QUEBEC EYALETİNDE REFERANDUM

Quebec eyaleti, geleneksel taleplerinin karşılanmadığı gerekçesiyle, bu değişikliklere itiraz etmiştir. Bunun üzerine 1987 yılında Kanada Başbakanı ve eyaletlerin Başbakanlarının bira araya gelerek anlaşmaya vardığı Meech Lake Accord belgesi düzenlenmiştir. Belge, Quebec eyaletinin farklı bir toplum olduğunu, Kanada’nın iki dilli bir ülke olduğunu ve federal harcamalar üzerinde kontrol, göçmenlik konularında federal hükümet ve eyalet hükümetlerinin anlaşmalar yapmasını içermekteydi. 1990 yılında eyaletlerin desteği olmadığından bu uzlaşı sona ermiştir. Quebecliler bu duruma sert tepki göstermişti. Quebeclilerin tepkisi neticesinde 1992 yılında the Charlottetown Accord üzerinde anlaşma sağlanmıştır. Bu belge daha çok, Senato’nun yeniden seçimini, kuvvetlerin dağılımını ve yerlilerin hakları hakkında hükümler içermekteydi. 1992 yılında yapılan milli bir referandumda büyük çoğunluk bu pakete hayır deyince Quebec bir kez daha hayal kırıklığına uğramış oldu.[3] 

30 Ekim, 1995 yılında Quebec eyaletinde yapılan seçimde, Quebec eyaletinin Kanada’dan ayrılıp bağımsız bir devlet olması için referandum yapılmıştır. Oylama sonucu %49.42 evet, %50.58 ise hayır çıkmıştır. Bu neticeden sonra referandum, Kanada Yüksek Mahkemesi önüne götürülmüştü.[4]Reference re Secession of Quebec [1998],[5] Yüksek Mahkeme’den Kanada hükümeti tavsiye karar olarak (advisory opinion) üç soruya cevap vermesini talep etmiştir. Birincisi, Kanada Anayasası’na göre milli Yasama organı, Quebec eyaleti yasama organı ya da hükümeti, tek taraflı olarak Quebec’in Kanada’dan ayrılışını sağlayabilir mi? İkincisi, milletlerarası hukuk, milli Yasama organı, Quebec yasama organı ya da hükümetine, tek taraflı olarak Kanada’dan ayrılma hakkını veriyor mu? Bu anlamda milletlerarası hukukta self-determinasyon (kendi geleceğini belirleme) hakkı var mı, varsa milli Yasama organı, Quebec yasama organı ya da hükümetine tek taraflı olarak Kanada’dan ayrılma hakkını sağlar mı? Son soru ise, bu konuda, şayet milletlerarası hukuk ve iç hukuk çatışırsa; tek taraflı ayrılma hakkı konusunda, hangi hukuka öncelik tanınacaktır.

Mahkeme, birinci ve ikinci soruların cevabı olarak: Anglo-Saxon hukukunun içeriğine uygun olarak, öncelikle Anayasa’nın yazılı veya yazılı olmayan kuralları olduğunu ifade etmiştir. Daha sonra Kanada’yı oluşturan Konfederasyon birlikteliğinin başlangıcına giderek, bu birleşmenin nasıl ve hangi şartlarda oluştuğunu ortaya koymuştur. Nihayetinde, Kanada anayasasının dayandığı dört temeli açıklamıştır: Federalizm, demokrasi, hukukun üstünlüğü ve azınlıkların korunması olarak bu temeller belirlenmiştir.

Mahkeme, bu prensipleri davaya uygulayarak, tek taraflı bir ayrılma kararının Anayasa’ya aykırı olacağını belirtmiştir. Quebec halkının apaçık bir şekilde Kanada’dan ayrılmayı ifade etmesi, bu taleple birlikte Birliği oluşturan diğer taraflarla (eyaletlerin) anayasal değişiklik için pazarlık yapılarak sonuca varılabileceğini söylemiştir. Mahkeme, milletlerarası hukukun Quebec’deki duruma uygulanamayacağını ve milletlerarası hukukun yasal olarak böyle bir ayrılma hakkı da vermediğini ifade etmiştir. Mahkeme, self-determinasyon hakkının, ancak diğer eyaletlerle pazarlıklar yapılarak bir anlaşmaya varılması sonucunda kullanılabileceğini belirtmiştir. Ayrıca mahkeme Self-determinasyon hakkını kullanılırken, devletlerin toprak bütünlüğünü zedelenmeden uygulanabileceğini ifade etmiştir. Mahkeme, milletlerarası hukukta, ancak koloni olarak ya da yabancıların işgali altında kalmış ise bir devletin ayrılma hakkı olacağını kabul etmiştir. Aksi durumda var olan ulusal bir devlette, kendi kaderini tayin etme hakkını uzun bir süredir kullanan bir grubun, tek taraflı olarak ayrılmaya hakkı olamayacağını söylemiştir. Mahkeme, son 50 yılın 40 yılında, Kanada Devletinin Başbakanlarının Quebec’li olduğunu ayrıca belirterek Quebec’in siyasi etkinliğini vurgulamıştır.

Son olarak Yüksek Mahkeme, bağımsızlık referandumunda büyük bir çoğunluğun çıkması şartıyla, Quebec Eyaletinin ayrılmak için pazarlıklara başlayabileceği kararını vermiştir. Referandumda aksi bir neticenin çıkması Quebec Eyaleti’nin tek taraflı olarak ayrılma hakkına sahip olamayacağını ifade etmiştir. Bu çerçevede, milletlerarası hukuk ile Kanada iç hukukunun aynı olduğunu, çatışma olmadığını, bu nedenle üçüncü soruyu cevaplamanın gereksiz olduğu kanaatine varmıştır.[6]

Bu kararı, Quebec hükümeti olumlu karşılamıştır. Bu minvalde, referandumdan çoğunlukla evet cevabı çıkması halinde diğer eyaletlerle Quebec’in ayrılması için pazarlıklara başlamasına sebep olacaktır. Bunun da tek taraflı bağımsızlık ilanını gereksiz kıldığı ortadadır. Kanada Federal hükümeti de kararı olumlu bularak, Quebec’in tek taraflı bağımsızlık ilan edemeyeceğini, açık ve net bir çoğunlukla referandumdan evet sonucu aldıktan sonra, ayrılmak için pazarlıklara başlayabileceğinin makul ve anlaşılabilir olduğu Quebec’li Kanada Başbakanı Jean Chretien tarafından ifade edilmiştir.[7]

Uzun vadede görünen o ki, Quebec eyaleti şayet Kanada’nın ekonomisi kötüye gitmesi durumunda veya var olan milliyetçilik akımlarının daha da artması halinde, Quebec Eyaleti’nin bağımsızlığını kazanması gerçekleşecek gibi gözükmektedir. Quebec eyaletindeki araba plakalarında 1978’den beri işgale gönderme yapılarak, “Je me souviens”, “Ben hatırlıyorum” ifadesi yer almaktadır.

‘BEN HATIRLIYORUM’

Uzun vadede görünen o ki, Quebec eyaleti şayet Kanada’nın ekonomisi kötüye gitmesi durumunda veya var olan milliyetçilik akımlarının daha da artması halinde, Quebec Eyaleti’nin bağımsızlığını kazanması gerçekleşecek gibi gözükmektedir. Quebec eyaletindeki araba plakalarında 1978’den beri işgale gönderme yapılarak, “Je me souviens”, “Ben hatırlıyorum” ifadesi yer almaktadır. Quebec Eyaleti bu gelişmeler ışığında son dönemde bağımsızlığını ilan eden Kosova gibi tek taraflı olarak bağımsızlık kararı alırsa, Kanada Federal hükümetinin buna tepkisi ne olacaktır? Bütün bunlar bir tahminden öteye geçmemektedir. Fakat, Yüksek Mahkeme’nin kararında İngilizlerin Quebec Eyaleti’ni yabancı işgal gücü olarak nitelendirmeye yanaşmaması, Yüksek Mahkemenin tarihi ters yüz ettiğinin bir göstergesi olsa gerek. Netice itibariyle Kanada 1931 yılına kadar Birleşik Krallık’ın resmi bir kolonisiydi. Resmiyette, hala Kanada Federal sisteminin en üstünde Birleşik Krallık Kraliçesi yer almakta ve Kanada paraları onun adına basılmaktadır.

Özetle, Yüksek Mahkeme, bu kararında, Quebec’deki referandumdan ezici bir çoğunluk ile evet çıkması halinde, ayrılma sürecin anayasanın değiştirilerek, eyaletler arası pazarlık sonucu gerçekleşeceğini ifade etmiştir.

6 Mart, 2014’de Kırım Parlamentosu, “ayrılma referandumu” yasa tasarısını kabul etti ve ardından çok kısa bir süre sonra (10 gün) 16 Mart, 2014’de de referandum gerçekleştirildi. Referandum; şeffaflıktan uzak seçmen listeleri, seçim komisyonları ve milletlerarası tarafsız gözlemcilerin yokluğundan dolayı eleştirilmiştir.  Referandumdan % 95.5 civarında Rusya Federasyonu’na katılım sonucu çıkmıştır.

KIRIM REFERANDUMU

6 Mart, 2014’de Kırım Parlamentosu, “ayrılma referandumu” yasa tasarısını kabul etti ve ardından çok kısa bir süre sonra (10 gün) 16 Mart, 2014’de de referandum gerçekleştirildi. Referandum; şeffaflıktan uzak seçmen listeleri, seçim komisyonları ve milletlerarası tarafsız gözlemcilerin yokluğundan dolayı eleştirilmiştir.[8] Referandumdan % 95.5 civarında Rusya Federasyonu’na katılım sonucu çıkmıştır. Resmi raporlar (Rusya yanlısı olan) nüfusun referanduma %82 seviyesinde katılım gösterdiğini, tarafsız denilebilecek kaynaklar ise bu rakamın %34 civarında kaldığını ifade etmektedir. Referandum, oylamaya katılanlara iki ihtimal sunmuştur. Birincisi, federal bir parça olarak Rusya’ya katlmak, ikincisi ise 1992 Kırım Anayasasına dönüp Ukrayna’nın parçası olmayı kabul etmektir. Oysa ki, Rusya ve yanlılarının işgali öncesindeki hali öngören üçüncü bir ihtimal sunulmamıştır. Beyaz Saray’dan Obama adına yapılan açıklamada; referandumun illegal olduğu ve asla kabul edilmeyeceği... ifade edilmiştir. Avrupa Birliği ise, oylamanın illegal olduğu ve hukuken meşru olmadığı ve sonucunun kabul edilmeyeceğini söylemiştir.[9] 

Kırım’daki nüfusun % 58’i Rus asıllı, geri kalanı ise Ukraynalı ve Tatarlardan oluşmaktadır. Tatarların çoğu askerlerin silahlarının gölgesi altında oylamaya katılmayacaklarını ifade ederek referandumu boykot etmişlerdir. Referandum sonucu Kremlin’e başvuran Kırım Cumhuriyeti, böylece 18 Mart, 2014’de Rusya Federasyonu’na bağlanmıştır. Şunu da not etmek lazım, 1992 tarihli Kırım Anayasası diğer devletlerle ilişki kurmak noktasında tam egemenlik yetkisi vermekteydi.

Günümüzde varolan milletlerarası hukuk uygulamalarında bir devletten “tek taraflı ayrılma hakkı”, diğer bir ifadeyle kendi geleceğini tayin etme hakkı (right to self-determination), bahsi geçen ülkede o azınlık grubuna ait topluluğa karşı sistematik olarak devam eden insan hakları ihlalleri varsa mümkün olabilmektedir.

GÜNÜMÜZDE AYRILMA HAKKI

Günümüzde varolan milletlerarası hukuk uygulamalarında bir devletten “tek taraflı ayrılma hakkı”, diğer bir ifadeyle kendi geleceğini tayin etme hakkı (right to self-determination), bahsi geçen ülkede o azınlık grubuna ait topluluğa karşı sistematik olarak devam eden insan hakları ihlalleri varsa mümkün olabilmektedir. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 24 Ekim 1970 tarihinde kabul edilmiş olan, Milletlerarası Hukuk Prensipleri Bildirgesi (Declaration on Principles of International Law...),[10] Milletlerarası Adalet Divanı (Mahkemesi) Kosova Tavsiye Kararı ve Kanada Yüksek Mahkemesi’nin Quebec Kararına (yukarıda uzunca ele aldığımız) göre; “tek taraflı ayrılma hakkı” milletlerarası hukukta ne yasaklanmıştır ne de serbesttir. İlginçtir; Milletlerarası Adalet Divanı, Kosova Tavsiye Kararında, Kosovalıların meşru olarak kendi geleceğini tayin etme hakkını yerine getirebilmesi için “ayrılması sorusunu” cevaplamaktan kaçınmıştır.

Kendi geleceğini tayin hakkı (self-determination); bir ülkede bir gruba (siyasi güç açısından azınlıkta kalan) kendi siyasi statüsü, kendi istediği ekonomik, kültürel ve sosyal yapıyı tespit etme hakkı verir. Bu hak, pek çok milletlerarası belgede yer almaktadır. Fakat, aynı belgeler aynı zamanda bölgesel bütünlük (territorial integrity) prensibini de kendi geleceğini tayin etme hakkına zıt düşer bir şekilde kabul etmiş durumdadır. Buna karşılık, Milletlerarası Adalet Divanı pek çok kararında da bu hakkın varlığını kabul etmiştir. Bu nedenle denilebilir ki; hukuka uygun bir ayrılma, ancak asıl (ana) devletten bölgesel bütünlüğü (o ülkenin) bozmayacak şekilde olabilir.

[11] Peki, öyleyse bir ayrılık ne zaman hukuki olabilir?

A) Sömürgeci bir devletin kolonisinden çekilmesi durumunda,

B) Asıl devletin yasama organı tarafından bu sürecin yürütülmesi,

C) Bahsi geçen bölgenin 1945 tarihinden sonra işgal edilmiş olması veya nüfus yerleşmiş olması,

D) Ayrılıkçı olanlar belli bir gruba ait insanlar olmalı,

E) Asıl devlet sistematik olarak o gruba karşı insan hakları ihlali yapmalı,

F) İç hukuk veya milletlerarası hukukta bu şartları karşılayacak hak arama yollarının olmaması durumunda.[12]

Bu şartlarda şunu göstermektedir; asıl devletten ayrılma (secession) günümüz şartlarında gerçekten çok zor gözükmektedir. Ancak, asıl devlet grubun varlığına, kimliğine saldırıyorsa o zaman ayrılığa giden yolun taşları döşenmeye başlanmış olunur. Elbette ki, bu açıdan bakıldığında insan hakları ihlalleri en büyük gösterge olacaktır.Kırım meselesine tekrar dönecek olursak; Kırım, kolonileşmenin sona erdiği bir yer değil! Gerçi bu ifade de ucu çok açık tartışmaya götüren bir anlam taşımaktadır. Ukrayna Anayasası 134. Maddeye göre; Özerk Kırım Cumhuriyeti Ukrayna’nın bir parçası ve bütün meseleleri Ukrayna Anayasası atında çözülür.

[13] Olayımızda görüldüğü üzere, ayrılma kararı içeren referandum Ukrayna anayasasına göre yürütülmemiştir. Quebec davasını hatırlayacak olursak, orada da Kanada Yüksek Mahkemesi, ayrılmanın Kanada Anayasası’na (anayasal sistemine) göre yapılması gerektiğini hatırlatmaktaydı. Ayrıca, Ukrayna Anayasası 73. Maddeye göre, Ukrayna’daki bir bölgesel değişiklik, bütün Ukrayna’nın katılacağı bir oylamayla olur, yani sadece Kırım bölgesinde yapılacak bir referandum ile değil.[14] Buna ek olarak, Kırım milletlerarası hukukta işgal altında bir yer olarak gözükmemekteydi. Peki, Rus ayrılıkçıları, bir “grup” olarak kabul edebilir miyiz? Quebec davasına bakacak olursak, “bir insan” grubu, sömürgeci bir imparatorluk tarafından yönetilme, yabancı bir gücün boyunduruğu-baskısı-sömürgesi- altında kalma, anlamlı bir ayrılma talebi (hakkının) reddedilmesi durumunda olma şeklinde tarif edilmiştir.[15] Kanada Yüksek Mahkemesi, bunun dışındaki durumlarda ayrılmak isteyen grupların asıl devlet içinde kendi geleceğini tayin etmek hakkını başarmak için çalışabileceğini ifade etmiştir.

[16] Mevcut olayımızda, Kırım’daki Rus nüfusun Ukrayna yönetimince insan haklarının sistematik bir şekilde ihlal edildiğine dair delil bulunmamaktadır. Avrupa Güvenliği Yüksek Komiserliği’nin (The OSCE High Commissioner on National Minorities) milli azınlıklar konusunda Kırım’a yaptığı ziyaret sonrası; Rusça konuşanların baskı ve şiddetle karşı karşıya olduğuna dair hiçbir delil olmadığını ifade etmesi[17] de not edilmesi gereken bir durumdur.

Özetle, mevcut milletlerarası hukuk uygulamaları çerçevesinde, Kırım meclisinin yapılan referandumu düzenlemeye yetkisi yoktur. Yetkili olsa bile çıkan karar neticesinde, Ukrayna hükümeti ile pazarlıklara oturması gerekmekteydi. Şayet, Kırım’ın daha önceden Ukrayna tarafından işgal edilmiş veya kolonileştirilmiş olduğu kabul edilmiş olsaydı(!), Kırım Meclisi’nin böyle bir hakkının olacağı söylenebilirdi. Fakat, Kırım bir anlamda bugün için Ruslar tarafından işgal edilmiş durumdadır. Sonuçta, Rusya’nın uygulamış olduğu siyaset neticesinde bir bölgede nüfusu artırıp zamanı gelince (Ukrayna’da meydana gelen karışıklıkta olduğu gibi) self-determinasyon oylaması yaparak topraklarına ilhak etme siyaseti milletlerarası hukukça savunulan bir yöntem değildir. Bu nedenle, Rusya’nın milletlerarası hukuku açık ve net bir şekilde ihlal ettiği görülmektedir. Malesef, Türkiye’ninde Kırım Türklerini ve Tatarlarını koruma konusunda yeterince aktif ol(a)madığını müşahede etmekteyiz. Fakat, umudum o ki, Türk vatanı olan bu yerler bir gün yine aslına rücu edecektir!

---

 [1] Müstemleke (koloni olan), kilise, müsadere ve konsolosluk mahkemelerinin verdikleri kararlara bakan istinaf mahkemesi. Bkz., Pars Tuğlacı, İngilizce-Türkçe İktisadi, Ticari, Hukuki Terimler Sözlüğü, Altıncı Baskı, İstanbul, ABC K, 1996, s. 394.Bkz., The Constitutional Law Group, editörler, Canadian Constitutional Law, 3. Baskı, Toronto, Emond Montgomery Publications Limited, 2003, s. 5-6.

[2] Id, s. 6-7. Kanada Haklar ve Özgürlükler Bildirgesi (Kanada Anayasası)’nin Kanada anayasal demokrasisi üzerindeki etkileri için, ayrıca bkz., Andrew Petter, The Politics of the Charter: The Illiusive Promise of Constitutional Rights, Toronto, UTP, 2010.

[3] Id, s. 7-8.

[4] Detay için bkz., P. Russel & B. Ryder, Ratifying a Postreferandum Agreement on Quebec Sovereignity, Toronto, C. D. Howe Institute, 1997. Yazarlar, bir eyaletin Kanada devletinden ayrılabilmesi için, pek çok anayasal değişikliğin gerektiğini iddia etmektedirler.

[5] 2 SCR 217; 161 DLR (4th) 385.

[6] Davanın detaylı olarak incelemesi için bkz., The Constitutional Law Group, supra note 1, 458-66.

[7] Uluslararası Adalet Divanı (The International Court of Justice) 22 Temmuz, 2010 tarihli Kosova’nın tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etmesi ile ilgili olan tavsiye niteliğindeki kararında; tek taraflı bağımsızlık ilanının uluslararası hukukta yasaklanmadığını ve bu bağımsızlık ilanını da Sırbistan veya Birleşmiş Milletler (UN) organlarının yapmadığını, bu nedenle bağımsızlık ilanı bu kurallarla değerlendirilemez. Adalet Divanı, bu nedenle Sirbistan iç hukukuna bakmamış ve referandumun da gerekli olmadığına hükmetmiştir.Detay için bkz., Reference re Secession of Quebec, erişim tarihi 18 Mayıs, 2015, http://en.wikipedia.org/wiki/Reference_re_Secession_of_Quebec.

[8] Crimea referandum: Voters ‘back russia union’, erişim tarihi 16 Mayıs 2015, http://www.bbc.com/news/world-europe-26606097.

[9] Id.

[10] Bkz. 2625 (XXV). Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, erişim tarihi 16 Mayıs 2015, http://www.un-documents.net/a25r2625.htm.

[11] Malcolm N. Shaw, International Law, 7. Baskı, Ünite 10 (Territory), Cambridge, CUP, 2014, syf. 352-400.

[12] Id.

[13] Ukranian Constitution, erişim tarihi 17 Mayıs, 2015, www.kmu.gov.ua/.../Constitution_eng.doc.

[14] Id.

[15] Bkz. Quebec Davası, bu yazının ilk kısmı.

[16] Id.

[17] Developing situation in Crimea alarming, says OSCE High Commissioner on National Minorities, erişim tarihi, 17 Mayıs 2015, http://www.osce.org/node/116180.

Bu ülkenin en büyük sorununun adaletsizlik ve hukuksuzluk olduğu noktasında muktedirler ve muhaliflerin de ittifak halinde olduğunu ifade edersek herhalde pekte abartmış olmayız. Bugünün muktedirleri yani dünün muhalifleri zannımca geçmişte kendilerine karşı acımasızca yapılan zulümlerin ve haksızlıkların giderildiği kanaatindeler. Bugünün muhalifleri yani dünün muktedirleri ise kanaatimce kantarın topuzunun çok fazla kaçtığını, biz bile bu kadarını size yapmamıştık düşüncesindeler. Görünen o ki, bugünkü kamuoyu kanaati üç aşağı beş yukarı bu yönde seyretmektedir. Dünün muktedirleri geçmişte yaptıklarının bedelini öderken, dün söylemeleri gereken gerçekleri bugün söylediklerinden toplumda pek bir karşılık bulduğu söylenemez. Bugünün muktedirleri ise geçmişte yaşadıkları tecritlerin ve haksızlıkların karşılığı olarak bu imkanları kullandıklarını dile getirmekteler, bunun da artık toplumda pek bir karşılık bulduğu söylenemez. 

YUKARIDAKİ KAVGANIN KAYBEDENLERİ ÜLKENİN DÜRÜST İNSANLARI

Tabii ki bu esnada elitist kolonları üzerine inşa edilmiş sistemin yukarıda yaşanan kavgalarında kaybeden ve kaybettirilen hep bu ülkenin masum ve dürüst insanları olmaktadır: Onların ırkı ve dini yoktur. Bazen Müslüman bazen Yahudi bazen Hristiyan bazen ise ateist olmaktadırlar. Ama hepsinin ortak noktası namusssuzlar karşısında namuslu olmaktır. Elitizm hastalığı zannımızca en çokta hukuk ve tıp aleminde göze çarpmaktadır. Özellikle bu iki alandaki hastalık küçük dağları ben yarattım anlayışını çoktan aşmış durumdadır. Bizim ülkemizde bunun emarelerini içeriden ve dışarıdan çok bariz şekilde görebilirsiniz, Batı’da ise kulübün içine girdikten sonra kapalı kapılar ardındakileri görmeye başlarsınız.Geçen yıl Politik Yol bu yıl ise Yeni Arayış sitesinde bu ve benzeri minvalde yazdığım yazıların çoğunda bunu defalarca dile getirmiş bulunmaktayım. Bu hastalıktan kurtulmanın çözümü: eleştirel düşünceye dayalı kurulacak eğitim sisteminin merkezine yani ruhuna Hz. Muhammed (s. a. v.)’in buyurduğu gibi “insanlardan bir insan olma” anlayışını yerleştirmektir. Tabiri caizse bizim adam düşüncesini öldüreceksiniz. İnsanların haklarını gaspedenlerin cezasını vereceksiniz. Yalan söyleyenleri sistemin dışında tutacaksınız. Rabbena hep bana değil bizediyen fertlerden müteşekkil bir cemiyetin inşası için çabalayacaksınız. İnsanlar hukuktan korkacak hemcinslerinden değil, diğer bir ifadeyle yapılan yanlışın bedelini ödettiren kanunlarınız ve uygulamalarınız olacak. 

Anayasal haklar, ilk derece mahkemelerinden başlamalıdır, idarenin ajanlarının yasal kılıflarla koruma altında olmadığı Napolyonist modellemeden vazgeçilerek doğrudan dava açılarak yöneticilerin hesap verdiği bir sisteme geçilmesi elzemdir. 

YÖNETİCİLERİN HESAP VERDİĞİ BİR SİSTEME GEÇİLMELİ

Geçtiğimiz haftalarda Anayasa Mahkemesi (AYM) Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ilgili pek çok iptal kararı verdi. Bu konudaki kanaatimiz: Yargının yasama ve yürütmenin alanına girmemesi. Yani politik sorun doktrininin uygulamada acilen yerini almasıdır. Bunun yolunun da ABD modeli bir anayasal yargı denetimini bu memleketin insanlarına çok görmeden acilen sağlayacak düzenlemeleri hayata geçirmektir: Anayasal haklar, ilk derece mahkemelerinden başlamalıdır, idarenin ajanlarının yasal kılıflarla koruma altında olmadığı Napolyonist modellemeden vazgeçilerek doğrudan dava açılarak yöneticilerin hesap verdiği bir sisteme geçilmesi elzemdir.  Bu anayasal yargı denetimi modelinde AYM vereceği kararlarla sadece ilgili hükmün anayasaya aykırı olduğunu temel hak ve hürriyetlerin ihlal edildiği veya edilmediği yönünde karar verecektir.

Teknik olarak ilgili düzenlemeyi iptal etme yetkisine sahip olamayacaktır. Fakat AYM vereceği kararlarla kendi meşruiyetini inşa edecek, bu sayede verdiği kararlar neticesinde yasama veya yürütme organı gerekli düzenlemeleri yapacaktır. Yani bir düzenlemenin geçersiz hale gelmesi sıradan bir vatandaşın (?!)  ilk derece mahkemesinde açtığı bir dava AYM’ne ulaştığında gerçekleşecektir. İlla da Cumhurbaşkanı, TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya 120 milletvekilinden biri olmaya gerek kalmayacaktır. Peki, hükmün anayasaya aykırı olduğunu ve vatandaşın davasında haklı olduğu hükmü yasama organı değiştirmek istemezse ne olacaktır? O zamanda devreye halk girişimi kurumu girecektir. Böylece anayasal cumhuriyette son sözü temsilciler değil, halkın kendisi söylemiş olacaktır. Bu anlamda da medyadaki ifade hürriyeti çok geniş olacak ve medya da tekelleşmelerin önüne geçilecek şekilde yerel sesslerin çok güçlü olduğu bir zemine sahip olmak adına düzenlemeler yapılması gereklidir.

Anayasal cumhuriyette insanlar, vatandaşlar kanunların gücünden çekinecektir, şahısların değil. Kişiler gücünü kanunlardan alacaktır, makamlarından veya biriktirdikleri paralardan değil. Bu ülkenin temiz yürekli insanlarına yeni bir anayasayla dar bölge seçim sistemi, temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumunu sunacak zihniyet ve ruha sahip anlayıştan müteşekkil kadrolara sahip vicdanlı insanları Rabbimden nasip etmesini diliyorum.

Yaklaşık olarak 1300-1700 arası İslam hukukunu uygulamaya çalışmış olan Osmanlı Devleti; 1700’lerden sonra uygulamada bir hayli İslam hukukunun özünden ve sözünden kopmuş olduğu, hatta yükselme döneminde bile kardeş katli gibi İslam hukukunun yasakladığı ve çok zaruri olmadıkça başvurmadığı adalet-i izafi (toplum için ferdi feda eden adalet anlayışı) ile vicdanları yaralayan uygulamalara başvurmuştur. Günümüzde gelinen noktada ise özellikle covid-19 salgınında görüldüğü üzere otoriter bir şekilde adalet-i mahzanın (bir ferdin hakkını insanlığın tamamı için olsa bile feda etmeyen adalet anlayışı) tarumar edildiği bir dünyada yaşamaktayız.

Günümüz Türkiye’sinde sürekli Osmanlı güzellemesi yapanlar esasında olması gereken (ideal hukuk) uygulamaları gözardı ederek ferdi hürriyetleri tanımayan katı uygulamalara imza atmak için zemin kurmaktadırlar. Adalet-i izafi için bir kez kapıları açmaya görün; aman Allahım ondan sonra geriye sadece içi boşaltılmış ve sanki her şey güya toplum içinmiş yapılan örneklerle karşı karşıya kalmaktasınız. En son covid aşısı uygulamalarında görüldüğü üzere, milyonlarca insan günümüzde başta kalp krizleri olmak üzere pek çok sağlık sorunuyla karşı karşıya bırakılmış haldedir.Bu yazımızın konusu ise 31 Mart, 20224 yerel seçimlerinde siyasi iktidarın oy kaybına uğrayarak ikinci parti konumuna düşmesi, buna rağmen ısrarla yeni anayasa çalışmalarının başlaması için özellikle TBMM başkanı Numan Kurtulmuş’un diğer siyasi partileri bu çerçevede yoğun bir şekilde ziyaret etmesi ve bu çerçevede yeni bir anayasa çalışmasının nasıl yapılacağıdır. Nihayetinde tartışmaların tamamı neredeyse mevcut iktidarın yeni bir anayasa yapıp yapamayacağı ve değiştirilemez maddelerin yeni bir anayasa da nasıl yer alacağı noktasında toplanmaktadır.

Bu ülke hukukçularının en büyük handikaplarından birisi; pozitivist hukuka tapınırcasına inanarak hukuku toplumun üstünde tutmak ve sokaktaki insanı maraba seviyesinde gören anlayışıdır.

İKTİDAR NEREDE HATA YAPTI?

2012 yılından beri daha net bir şekilde ise açıkça 2017 yılından beri yayınlamış olduğum yazılarda anayasa hazırlayanların samimiyetinin her şeyin önünde geldiğini defalarca bahsederek dile getirdim. Peki bu noktada anayasayı yapanların samimiyeti kavramından ne anlamalıyız? 2012 ve 2017 yılında yeni bir anayasa yapımı için her türlü siyasi ve hukuki meşruiyet zemini bulunmaktaydı. Bu ülke hukukçularının en büyük handikaplarından birisi; pozitivist hukuka tapınırcasına inanarak hukuku toplumun üstünde tutmak ve sokaktaki insanı maraba seviyesinde gören anlayışıdır. 2016 hain darbe girişimine karşı hazırlıklı olan ve iki saatte onu bastıran ve karşılığını veren mevcut iktidar nerede hata yapmıştı, sorusunu sormak kaçınılmaz bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır:

- Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ifadesiyle “at izi it izine” bil(mey)erek karıştırılmış oldu ve sonuçta hakikat komisyonları kurulmayarak kimin eli kimin cebinde olduğu bilinç(siz) bir şekilde gözardı edilmiş olundu. Böylece haksız bir şekilde sermaye transferleri yapılmış oldu. Ayrıca FETÖ ve FETÖ vb. zihniyetlere karşı mücadele eden kişiler de bu mihraklarca McCarthy vari ortamlar oluşturularak kırıma uğratıldı. Ama unutulmasın ki! Allah her yerdedir, sadece göklerde değildir ve yapılan haksızlıkları ve ayak oyunlarıyla dans edenlerin oyunlarını eninde sonunda boynuna çevirecektir. Allah bir şirket müdürü değildir! O adil-i mutlak olandır. Bu dünya da hukukçulara bakan yönü ise kriminolojinin temel kuralıdır: Parayı takip eder, böylece suçları ve suçluları bulursunuz.

- Özellikle bu vatan sevdalısı masum insanların heba edilmesi sadece ve sadece izlenerek ciğeri beş para etmez insanlara zemin hazırlanarak liyakat yerine dalkavukluk öne çıkarılmış oldu. Grasham ilkesi gereği kötü para iyi parayı kovduğu gibi kötü insanlarda iyi insanları kovmuş oldu ve böylece medya da herbokolok türü insanlara yer açılmış oldu. Artık sahnede halkını seven ve hakikat peşinde koşan insanlar değil, kendi menfaatini önceleyen insanlar yer almaya başladı. Gerçi bu ülkenin plaklarında son iki yüz yıldır hep aynı şarkı çalması da ayrı bir mevzu olsa gerek.

- Nihayetinde “Bizim Adam” mefhumu her yeri kaplamış oldu. Böylece tüm iyilik ve gözelliklerin önü kapatılmış oldu.

- “Geciken adalet, adalet değildir”, daha düne kadar küfür edilen zihniyet ve anlayışın tavır ve davranışları kopya edilmeye başlanarak tüm ahlaki, moral ve dini değerler yerle bir edilerek hukuk devleti yani hukukun üstünlüğüne inanılan bir sistemin inşası boşa çıkarılmış oldu. Düşünce, vicdan ve fikir hürriyetinin olmadığı yerde ne ekonomik ne de fikri bir gelişme olmayacağından hep taklidi modeller ortaya çıkmış oldu.

- 6284 sayılı kanunla aile ve evlilik kurumu tarumar edilmiş oldu. İstanbul Sözleşmesi taş gibi ayaktadır. Artık suistimal edilen bir kanunla uygulamada taş bebek gibi ideolojik feminizim uygulamalarıyla çağ atlanılmış olundu!

Mülteci krizi acilen çözülmelidir. Probleme sebep olanların bedelini ödemesi gerekirken bu millete bedel ödettirilmektedir. Ayrıca yerli üretimi arttırmak için sanayi, hayvancılık ve tarımı en üst seviyede desteklemek bu işin olmazsa olmaz koşuludur. Nihayetinde iktidara gelen her siyasi parti zaten milli ve yerli olduğunu iddia etmiyor mu? Ümidimiz ve hayalimiz odur ki: En kısa zamanda ekonomik krizi atlatarak, bu ülkeye yakışır yeni bir anayasaya bir an önce kavuşmak...

SAHNENİN DURUMU: KİTABI, HESABİ VE KALBİ ANLAYIŞ

AKP’nin ilk baştaki kitabi (iktidar olmak için oyunu hukuk devleti kurallarına göre yürütmek anlayışı) haline dönmesi maalesef pek mümkün gözükmemektedir. CHP ve AKP’nin bu noktadan sonra yapacağı hesabi (iktidarı elde tutmak veya ele geçirmek için kuralsız şekilde hareket etmek anlayışı) davranışların toplum nazarında özellikle yaşı 30’un altında olanlar arasında pek karşılık bulduğu söylenemez. İnternet çağında istediğiniz kadar trol ve sahte hesaplar kullanın, nihayetinde aklını kiraya vermemiş olanlar bir şekilde kalbi (gerçekten hakikat ve topluma hizmet peşinde koşan anlayış) olarak bu hayatı anlamak ve anlamlandırmayı istemektedirler. Özetle; kitabi, hesabi ve kalbi anlayış, kendimize dönüp bakalım, biz hangi limandayız?Peki yeni anayasa nasıl yapılmalı? Yeni anayasayı yapacak olanlar “Bizim Adam” lar olmamalı, kalbi hareket edenler olmalıdır. 31 Mart, 2024 yerel seçimlerinden sonra siyasi ve hukuki meşruiyet iktidar için zayıflamış, ana muhalefet içinse yeteri seviyede değildir. AKP iktidarı maalesef 2012 ve 2017 yılında ayağına kadar gelen tarihi fırsatları kaçırmış oldu. Talih kapıyı üçüncü kez çalar mı? Kim bilir? Belki de bir yıl içinde yeniden genel bir seçime girerek bu milletten anayasa yapımı için üçüncü bir kez talepte bulunulursa, olabilir mi? Bunun da ön koşulu ekonomiyi düzeltmek ve orta sınıfı yeniden inşa etmek. Onun da yolu İskandinav ülkeleri gibi aşırı zenginleşmeye giden yolları kapayarak çok kazanan ve kazanmış olanlardan daha fazla vergi almak olsa gerek. Yurtdışından getirilen ürünlerden veya yurtdışına çıkanlardan alınacak vergilerle bu problemlerin sona ermeyeceği apaçık bir şekilde ortadadır. Köprüleri, havaalanları, otoyolları, internet ve telefonu yani ulaşım ve iletişimin temel kurumlarını millileştirmek ve bunları öz kaynaklardan karşılayarak yapmak. Mülteci krizi acilen çözülmelidir. Probleme sebep olanların bedelini ödemesi gerekirken bu millete bedel ödettirilmektedir. Ayrıca yerli üretimi arttırmak için sanayi, hayvancılık ve tarımı en üst seviyede desteklemek bu işin olmazsa olmaz koşuludur. Nihayetinde iktidara gelen her siyasi parti zaten milli ve yerli olduğunu iddia etmiyor mu? Ümidimiz ve hayalimiz odur ki: En kısa zamanda ekonomik krizi atlatarak, bu ülkeye yakışır yeni bir anayasaya bir an önce kavuşmak...

Malum olduğu üzere her bir taşınma bir nevi yenilenmenin kendisine giden yolun açılması gibidir. Bu anlamda geçmişe ait notlarımı karıştırırken 28 Mart, 2017 tarihinde değerli hemşehrimlerle birlikte haftalık mutad görüşmelerimizde Fındıkzade Trabzon Erkek Öğrenci Yurdunun yıllarca yükünü çekmiş olan rahmetli Soysal Algan ve hala yükünü çekmeye devam eden Av. Metin Yücesan’ın yeni anayasa değişikliği referandumu öncesi (16 Nisan, 2017) bir anayasa hukukçusu olarak konuşma yapmamı istediklerinde aşağıdaki metni sunmuştum. Ümidim o ki; düne, bugüne ve yarına bir ışık tutabilirsek ne mutlu bize...

Anayasalar milleti oluşturan fertlerin temel hak ve hürriyetlerini korumak için yapılır. 1876’dan beri bu ülkede anayasalar, devlet iktidarını elinde tutan elitist grupları korumak için yapılmıştır. 1982 Anayasası bir darbe anayasasıdır. Uygulamada olduğundan dolayı kanunidir, fakat hukuki ve siyasi meşruiyeti yoktur. Yapılacak yeni bir anayasa değişikliği değil yeni bir anayasa ile bir an önce bu ayıptan kurtulmak gerekir. Kanaatimiz, çerçeve-kısa-ince bir anayasayla Türklük şuuru ve değerlerini yansıtan ve hukukun temel prensiplerine uygun öz bir metin gayesiyle yeni anayasa hazırlanmalıdır. Yamalı bohça haline gelmiş olan, hukuki ve siyasi meşruluğu olmayan bir anayasaya yapılan eklemelerle sorunlar daha da girift ve içinden çıkılmaz hale geleceği kanaatindeyim. Bu nedenle ilk genel seçim yeni bir anayasa yapımı gayesiyle yola çıkmak söylemi üzerine kurulmalıdır.

Madde Bazında Eleştirilerim

9. Madde: Yargının bağımsızlığı ilkesine tarafsızlığının eklenmesi olumlu bir gelişme, fakat asıl olan uygulamada bunu sağlayacak kurumsal yapının inşa edilmesidir.

Seçim barajı kalkmalıdır. Dar bölge seçim sistemi getirilerek, milletvekili çıkaran her bir yer bir seçim bölgesi sayılmalıdır. Böylece parti liderlerinin milletin vekillerinin hür iradesi üzerindeki sultası sona ermiş olacaktır. Ayrıca herkes kendi bölgesinden seçmiş olduğu milletvekilini tanımış olacak, nihayetinde kaliteli adaylar yarışacak, ekonomik gücü olmayanlar da milletin vekili olabilecektir.

SEÇİM BARAJI KALKMALIDIR

75. Madde; Milletvekili sayısının 550’den 600’e çıkarılmasında bir sakınca görülmemektedir. Hatta her 50,000 kişiyi bir milletvekili temsil edecek şekilde düzenleme de yapılabilir. Fakat milletvekillerinin maaşının asgari ücretin 3 katını geçmeyecek şekilde olması düzenlenmeli, milletvekilliği meslek olmaktan çıkarılmalı, en fazla 2 veya 3 dönem milletvekili olunabilmeli, milletvekilliğinden emekli olunması ve danışmanlık, araba tahsisi, sağlık harcamaları gibi ayrıcalıkları kaldırılmalıdır. Özetle; milletvekilleri insanlardan bir insan olarak yüksek karakterleriyle temayüz etmelidirler. Seçim barajı kalkmalıdır. Dar bölge seçim sistemi getirilerek, milletvekili çıkaran her bir yer bir seçim bölgesi sayılmalıdır. Böylece parti liderlerinin milletin vekillerinin hür iradesi üzerindeki sultası sona ermiş olacaktır. Ayrıca herkes kendi bölgesinden seçmiş olduğu milletvekilini tanımış olacak, nihayetinde kaliteli adaylar yarışacak, ekonomik gücü olmayanlar da milletin vekili olabilecektir.

76. Madde; Seçilme yaşının 18 yaşına indirilmesi olumlu bir gelişmedir, fakat Türkiye’nin ve mevcut sistemin bir realitesi olarak sadece ve sadece zengin yani elitist olanların henüz 18 yaşında bu ezbere dayalı sistemde en az 500,000 TL harcayarak milletvekili olmasının ne anlama geleceği ortadadır.

87.Madde; bakanlar kurulu kaldırıldığından haliyle yeni sistemde yürütme tek kişide olacağından o kişiyi denetleyecek kurumsal bir yapının inşa edilmesi gereklidir. 77. Madde için ifade ettiklerimiz çerçevesinde yasama üstünlüğünü ele geçirmiş olan yürütme zayıf bir meclis nedeniyle denetlenemeyecektir. Oysaki yetkinin olduğu yerde denetimin olması kaçınılmazdır, aksi halde suistimallerin olması kaçınılmaz bir sonuçtur.

YETKİNİN OLDUĞU YERDE DENETİM OLMASI KAÇINILMAZDIR

77. Madde; TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 5 yılda bir aynı günde yapılması, anayasaların devamlılığını sağlamanın olmazsa olmazı olan kurumsal kontrol-dengeyi bozacak çok talihsiz bir düzenlemedir. Aynı günde yapılan seçim, karizması veya iktidar gücünü o an elinde tutan Cumhurbaşkanına her daim mecliste de çoğunluğu garanti edecek bir modellemedir. Oysaki kuvvet bölündüğü zaman kontrol-denge sağlanır, birleştirildiği zaman değil. Seçimlerin en fazla 4 yılda bir yapılması makuldür. TBMM seçimleri meclisin 1/3’nü yenileyecek şekilde 2 yılda bir yapılmasının da kurumsal kontrol-dengeye çok büyük bir katkı sağlayacağı da ortadadır. Nihayetinde temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumlarıyla da halk her daim seçtiği kişileri kontrol edebilecektir. Böylece siyaset halka hizmet yeri olacaktır.

87. Madde; bakanlar kurulu kaldırıldığından haliyle yeni sistemde yürütme tek kişide olacağından o kişiyi denetleyecek kurumsal bir yapının inşa edilmesi gereklidir. 77. Madde için ifade ettiklerimiz çerçevesinde yasama üstünlüğünü ele geçirmiş olan yürütme zayıf bir meclis nedeniyle denetlenemeyecektir. Oysaki yetkinin olduğu yerde denetimin olması kaçınılmazdır, aksi halde suistimallerin olması kaçınılmaz bir sonuçtur.

98. Madde; Meclis çoğunluğunu elinde bulunduran bir Cumhurbaşkanını meclisin denetlemesini beklemek beyhude bir hayal olsa gerek...

Fakat Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri seçimleri farklı günde yapılsa ve de meclisin 1/3’ü 2 yılda bir yenilenmiş olsa böyle bir denetim imkanı doğmuş olacaktır. Fakat getirilen modelle kuvvetler birliği ikame edilircesine yürütme ve yasama tek bir bütün haline getirilmiş olacaktır. Eğer ki çok güçlü adil bir hukuk sistemine sahip olmuş olsaydık, o zaman kuvvetler birliği veya ayrılığının bu noktada çok büyük bir öneminin olmayacağı, asıl olanın yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı olduğunu konuşuyor olacaktık.

101. Madde; görev süresi 4x2 olabilir, bir milletvekili çıkarabilecek sayıdaki seçmen aday gösterebilmelidir.

104. Madde; Anayasa mahkemesinde dava açma yetkisi olmamalıdır. Yürütmenin yasamayla işi ne olabilir? Eski sistemdeki bütün yetkilerin elde tutulduğu ve yeni sistemin doğası gereği (başkancı hükümet sistemi) üstüne yeni yetkilerin eklendiği görülmektedir. Cumhurbaşkanının yardımcısının da kendisiyle birlikte seçilmesi belirlilik ilkesinin gereği olsa gerek. Cumhurbaşkanının yerine vekalet edeceği için atamayla değil, seçimle gelmesi gerekir. Üst kademe görevlilerin atanması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle değil kanunla düzenlenmeli, meclis onayına tabi olmalıdır. Elçilik atamaları da meclis onayına tabi olmalıdır. Milletlerarası anlaşmaların onaylanması meclise ait olmalıdır. Anayasa değişiklikleri her halükarda halkoyuna sunulmak zorunda olmalıdır. Kesinlikle halk girişimi kurumu anayasa da yer almalıdır. TSK’nin kullanılmasına karar verebilmeli, fakat daha sonra bu meclis tarafından onaylanmalıdır. Maddenin son cümlesinde geçen; “ayrıca Anayasa da ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır”, bu ibare çok geniş ve her türlü suistimale açık bir yetkidir. Kamu hukukunda ibadullahın haklarını korumak için yetkiler sayılarak verilir ve sınırları belli olmak zorundadır.

105. Madde; kişisel suçlar ile görev suçları ayrımı yapılmamıştır. Bilerek ve kasden birini öldürse bile bahsi geçen usule göre yargılanması neredeyse mümkün değildir. Konulacak olan düzenlemeyle hesap sorulabilirlik neredeyse imkansız hale getirilmiştir. Görevden sonra da bu korumanın devam ettirilmesi ise daha da garabeti arttırır bir haldedir.

106. Madde; Cumhurbaşkanı yardımcıları meselesi ciddi bir mesele olarak ele alınmalı, atamayla değil seçimle olmalı ve 1 Cumhurbaşkanı yardımcısı olması yeterli gözükmektedir.

116. Madde; Meclis çoğunluğunu elinde tutan (360 milletvekili) Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesi kararıyla birlikte 3. dönem elde edebilecektir. Belki de 4. dönem...

142. Madde; disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkeme kurulamaması yerinde bir değişikliktir.

159. Madde; her türlü üst düzey atamalar meclis tarafından onaylanmalıdır. Kuvvetin kontrol edilmediği yerde yolsuzluk ve kayırmacılığın ortaya çıkması bir netice olsa gerek.

161. Madde; Bütçeyi Cumhurbaşkanının teklif etmesi? Harcamayı yapacak makam ile harcama kalemlerini tespit edenin aynı makam olması, meclisin onayı olmazsa değerleme yaparak yenilenmesi, meclisi işlevsiz hale getirebilecek çok ciddi sıkıntıların doğmasına yol açabilir.

Değişik Maddelerde Değişiklikler

123. Madde; kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulması çok ciddi bir şekilde yasama yetkisinin gasbıdır.

Yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı umarız partinin başkanı da olma durumuna geçmez, o zaman sistemin tam bir yumak haline dönüşeceği kanaatindeyiz.

PARTİLİ CUMHURBAŞKANLIĞI

148. Madde; Olağanüstü dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı AYM’nde dava açılamaması, Kuvvet komutanlarının Yüce Divan’da yargılanması...

Hep elitizim kokan hukuk devleti anlayışından uzak düzenlemelerdir, oysaki hukuk bize en çok ve daha fazla olağanüstü dönemlerde lazımdır.

149. Madde; Anayasa yargısında bireysel başvuru yolunu geliştirip (daha ilk derece mahkemelerinden başlatarak) Cumhurbaşkanı ve siyasi partilere dava açma yolu kapatılmalıdır. Özetle; uygulamalardan mağdur olanlar veya etkilenenler bireysel başvuru yoluyla dava açabilmelidir.

150. Madde; Açık ve net bir şekilde Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine AYM önünde kanun gibi güçlüdür etkisi tanımaktadır. Bu uygulamada çok ciddi zararları beraberinde getirecektir.Seçim tarihinin belirlenmesi siyaseten etik olmamıştır, Hakimler ve Savcılar Kurulunun yeniden dizayn edilmesi, yargının...

Tahminimiz; referandumdan evet veya hayır çıkması neticeyi değiştirmeyecek, her halükarda 1-2 yıl içinde seçim yapılacaktır.Partili Cumhurbaşkanlığı...

Yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı umarız partinin başkanı da olma durumuna geçmez, o zaman sistemin tam bir yumak haline dönüşeceği kanaatindeyiz.

Tren yolculuklarını sever misiniz? 

Çok tren yolculuğu yaptım diyemem ama yaptıklarım güzeldi, severim. İlk tren yolculuğumu sanırım 9 -10 yaşlarındayken okul gezisi olarak İstanbul – Ankara arası yapmıştım. Amacımız 10 Kasım için Anıtkabir’i ziyaret etmekti. Trenin dört kişilik kompartımanında arkadaşlarımla bir gece kaldığımızı anımsıyorum. Çok eğlendiğimiz bu çocukluk gezisinin fotoğrafları duruyor. Böylesine önemli bir ziyareti hala hatırlanacak eğlenceli bir deneyime çevirmeyi akıl eden okul yönetimine müteşekkirim. 

Diğer ulaşım araçlarından farklı olarak tren yolculuklarının heyecan verici farklı bir deneyimi olduğunu düşünürüm. Güzergah seyirlikse bir nevi sergi gibi gelir. Yolculuk süresinin kendi akışına tabi olduğunuz bir zaman dilimi… Üstelik trende kendinize ait ayrı bir alanınız da olabiliyor. Restoranı, kompartımanları, bar vagonu derken hem konakladığınız hem de yolda olduğunuz bir zaman.

Bu yolculukların en güzellerinden biri olarak bilinen tarihi öneme sahip İstanbul duraklı Orient Express, Türkçe adıyla Şark (Doğu) Ekspresi bugünlerde yeniden konuşulmaya başlandı. 1883 yılında Paris çıkışlı düzenlenmeye başlamış bu sefer, bir döneme damgasını vurmuş bir ulaşım ve seyahat rotası. Yalnızca bir yolcu treni olmayan ve taşımacılık da yapılmış olan bu sefer treninin ilk üretilen orijinal vagonları Avrupa tarihinin dönüm noktası niteliğinde olaylara da tanıklık etmiş. Birinci Dünya Savaşı’nı bitiren ateşkesin orijinal Orient Express’in daha sonradan Fransa tarafından müzeye konan 2419 numaralı vagonunda imzalandığını biliyor muydunuz?

Orient Ekspres tren yolculuğu fikrinin sahibi Belçikalı bir mühendis ola Georges Nagelmackers. Amerika seyahatinde keşfettiği demiryollarında “uyuyan arabalar” hayalini, Avrupa’ya döndükten sonra lüks vagonlarla Doğu kapılarına varacak olan bu sefer treni için çalışmaya başlayarak hayata geçirmiş ve ilk sefer Paris’ten Konstantinopolis’e yapılmış. Orient Ekspres’in işleticisi olan the Compagnie Internationale des Wagons-Lits, Türkçe anlamıyla uluslararası yataklı vagonlar şirketi sonradan aralarında Pera Palas Otelinin de olduğu rota üzerindeki lüks otelleri bünyesine katmış. 

Böylelikle uzak mesafe yolculuklarını bambaşka bir şekle dönüştüren bu yeni seyahat deneyimi, ünlü yazar Agatha Christie’ye de ilham vermiş olacak ki, Doğu Ekspresinde Cinayet romanı bu trende geçiyor. Eminim benim gibi çocukluğunda romanı okuduğundan beri Orient Ekspres’e ilgi duyan ve deneyimlemeyi hayal edenler vardır.

Bugünlerde ise, tren yolculuklarının yeniden trend olmasının da etkisiyle Fransız konaklama şirketi Accor Group çatısı altında, Orient Ekspres treni orjinal mimarisine sadık kalınarak mimar Maxime d’Angeac tarafından yeniden tasarlanmış. Tren 1920’lerin havasına öykünerek çağdaş şekilde dizayn edilmiş. 

ORİENT EXPRESS TRENİ YENİDEN TASARLANMIŞ

20. yüzyılın ikinci yarısında seyahat tercihlerinin gelişen havayoluna kayması sonucu The Orient Ekspres'in de şaşalı dönemi sona eriyor ve vagonlardan bir kısmı açık arttırmada satılıyor. 

Bugünlerde ise, tren yolculuklarının yeniden trend olmasının da etkisiyle Fransız konaklama şirketi Accor Group çatısı altında, Orient Ekspres treni orjinal mimarisine sadık kalınarak mimar Maxime d’Angeac tarafından yeniden tasarlanmış. Tren 1920’lerin havasına öykünerek çağdaş şekilde dizayn edilmiş. Öyle ki, trenin estetik dekorasyonunda neredeyse Orient Ekspres ile yaşıt Fransız Lalique markasının aşağı bakan laleyi andıran aplikleri, fotoğraflardan bile insanın göz zevkini cezbediyor. Tasarlanan bu tren için orijinal şark rotasında rezervasyonlar henüz açılmamış ama benzer seyahat deneyimi isteyenler için Belmond markasının Venice Simplon Orient Express’i ilgi çekici olabilir. 

Harpers Bazaar İngiltere’den Sarah Karmali’nin Venice Simplon Orient Express’teki 24 saatlik kısa deneyimi bile trenin orijinal altı gecelik Paris – İstanbul rotasına rezervasyon yaptırmak için insanı yeterince heveslendiriyor.

Venice Simplon Orient Express’in Paris - İstanbul rotasında bu sene yaz başında ve sonunda olmak üzere iki seferi yapılmış. İkinci sefer 28 Ağustos’ta Sirkeci Garı’nda tamamlanmış. Bu tarihi konuğu tabikide misafirperver kültürümüzle bir mehter takımı ve inen yolculara kırmızı halı sererek karşılamışız. Ne de olsa Orient Ekspres’in İstanbul’a ilk seferinde burası bir Osmanlı İmparatorluğu şehriydi…

Orient Ekspress’i diğer trenlerden farklı kılan kendine ait kültürü olmalı. Hiçbir usul ve şekilde jean – kot kumaş kabul etmeyen bu yolculukta, akşam yemekleri için kıyafet kuralı, ne yaparsanız yapın “overdress” (abartılı giyim) sayılmazsınız diyor. Tren bu kuralıyla tiyatral tasarımı ve sanatsal objelerinin yarattığı ambiyansa yolcuların da katılımını talep ediyor. Siz de benim gibi farklı seyahat deneyimlerine ilgi duyan biriyseniz, şimdiden iyi yolculuklar diliyorum.

Seçim döneminde olmasak da, araştırma şirketleri aylık araştırmalara devam ediyorlar. 

Bu araştırmalar çoğunlukla ülke gündemi konusunda halkın yaklaşımını ölçme amaçlı. O ayın somut gelişmeleri, ekonomi, siyaset gibi pek çok konuda halkın nabız ölçülmeye çalışılıyor. 

Bu araştırmalarda sorulan sorulardan birisi de muhtemelen; “Bu Pazar seçim olsa oyunuzu hangi partiye verirsiniz?” ya da “Aşağıda ismi geçen adaylardan hangisini Cumhurbaşkanı görmek istersiniz?” şeklindedir.

Her ay pek çok araştırma sonucu kamuoyuyla paylaşılıyor.

Son paylaşılan kamuoyu araştırmalarında bir nokta göze çarpıyor. O da CHP’nin yeniden AKP’nin gerisinde kalarak 2. parti olması. 

İki parti oy oranları birbirlerine çok yakın olsa da son iki ayda AKP’nin oyunu arttırırken, CHP’de düşüş olduğunu görüyoruz. 

Peki neden?

Ülke başta ekonomik olarak bu kadar ağır kriz içindeyken, bu krizin sonuçlarının tüm Türkiye derin bir yoksullukla hissederken nasıl oluyor da AKP bu araştırmalarda hala 1. Parti olarak çıkabiliyor?

Ya da ana muhalefet partisi CHP, AKP’yle farkı açamıyor?

Yazının başında ifade ettiğim gibi ülkede seçim bir gündem değil, bu yüzden bu tür sonuçlar çok anlamlı değil demek mümkün. Bu açıkçası kolaycılık olur. Bu araştırmalardan hiçbir sonuç çıkaramasak da şunu söyleyebiliriz; belli bir sonucu değilse de belli bir eğilimi yansıtıyorlardır. 

Bu yüzden bunları görmezden gelmek yerine dikkate almak gerekir. 

Şimdi gelelim üstteki soruya; CHP bu araştırmalarda neden düşüş eğilimine girdi?

Bu soruya cevap ararken CHP’yi iki katmanda değerlendirmek gerekiyor.

İlki yerel yönetimde iktidar olan CHP, ikincisi de ana muhalefet partisi olarak CHP.

Ne yazık ki, CHP Genel Merkezi’nin temel sorunu yereldeki başarıyı genele teşmil etme konusundaki ısrarları. Hatanın ilki bu. Evet, CHP son yapılan yerel seçimde 1. Parti ama son yapılan genel seçimde de 2. Parti. CHP’nin siyasi stratejisini bu gerçek üzerine inşa etmesinde fayda var. Diğeri yanıltıcı olur. 

 YEREL VE MERKEZ OLARAK CHP 

31 Mart yerel seçiminde CHP büyük bir başarı sağladı ve Türkiye’nin 1. Partisi oldu. Ama bu 1.’liğin yerelde olduğunu unutmamak gerekiyor.

Ne yazık ki, CHP Genel Merkezi’nin temel sorunu yereldeki başarıyı genele teşmil etme konusundaki ısrarları. Hatanın ilki bu.

Evet, CHP son yapılan yerel seçimde 1. Parti ama son yapılan genel seçimde de 2. Parti.

Ve siyasi stratejisini bu gerçek üzerine inşa etmesinde fayda var. Diğeri yanıltıcı olur.

Yerel seçimlerde 1. Parti olan CHP’yi başarısız kılmak, iş yaptırmamak için merkezi hükümet her şeyi yapıyor. Bütçe kesintileri, SGK borçları gibi pek çok maddi engel çıkarılıyor.

Bunun dışında kimi il ve ilçeler için özel zorluklar da çıkarması cabası.

Yine İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nu açık bir siyasi dava ile siyasi yasak getirme çabasını da unutmamak gerekiyor.

Bütün bu gerçekler karşısında CHP’nin yerelde yapması gereken makro düzlemde bir “CHP Belediyeciliği” sadece söylem düzeyinde değil pratik olarak da hayata geçirmektir.

Bunun yolu da bazı temel hizmetlerin “ortak adı” taşıması kadar, “ortak anlayışla” da yürütülmesi önem kazanmaktadır. 

Bu noktada Kent Lokantası birden çok hizmet il/ilçe farkı gözetmeksizin “aynı adla” hizmet üretmesi önemdir. Ve bu hizmetlerin ekonominin bu kadar ağır olduğu bir iklimde halka dokunması özellikle önemlidir ve yapılmalıdır da.

İkinci olarak ertelenmesi gereken ama herkesin konuşmaktan şehvet duyduğu cumhurbaşkanlığı adaylığı tartışmasıdır.

Gerek İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu, gerekse ABB  Başkanı  Mansur Yavaş bir önceki cumhurbaşkanlığı seçimi dahil olmak üzere CHP içinde en güçlü iki aday. Durum bu kadar açıkken, bu konuyu iktidar ve iktidar medyası kadar CHP yöneticileri ve muhalefete yakın medya tarafından gündemde tutulması en büyük zararı bu iki isim kadar, CHP vermektedir.

Adaylık tartışması CHP’yi bir anlamda “kavgalı bir ev” algısının oluşmasına ve toplumum güveninin kaybolmasına yol açmaktadır.

Bunun farkında olanların bu tartışmada ısrar etmeleri ise başka bir sorundur. 

Ekonomiden eğitime kadar pek çok sorun ile ilgili gölge bakanlık olmasına rağmen bütünlüklü bir gölge bir program ve söylem yoktur. 

GÜVEN VERECEK POLİTİKALAR ÜRETEMEMEK

Yerelde olan bu tartışmalar kadar olumsuz bir durum da, CHP yönetimin Türkiye’nin içinde olduğu ekonomi başta olmaya üzere temel sorunlar karşısında toplumu ikna edecek bir program ve kadro ile çıkamamasıdır. 

Ekonomiden eğitime kadar pek çok sorun ile ilgili gölge bakanlık olmasına rağmen bütünlüklü bir gölge bir program ve söylem yoktur.

Dahası 5-6 Kasım 2023 kurultayı üzerinden geçen 10 ayın sonunda toplanan tüzük kurultayında program çalışması başlayabilmiştir. 

Oysa Altılı Masa’da 2-3 adamların ürettiği “Ortak Politikalar Mutabakat Metni” üretilecek politika, program için temel bir başlangıç metni olarak hala CHP internet sitesinde durmaktadır.

CHP’nin bugüne kadar atmadığı bu adımlar bir yana Orta Doğu’da yaşanan gelişmeler de,muhalefet değil iktidar lehine gelişmektedir.

İsrail’in bir anlamda devlet terörüne dönen siyasetini Erdoğan, olmayan bir İsrail tehdidi varmış gibi Meclis kürsüsünden ifade ederek, iç cephe söylemi üzerinden yeniden bir güvenlik ve beka siyaseti üretmesi açıkça CHP’nin aleyhine bir durumdur.

Çünkü dış politika üzerinden ortaya konacak güvenlik ve beka söylemi kamuoyunda iktidarın güçlü, ne yazık ki muhalefetin geliştirmediği politikalar nedeniyle zayıf olduğu bir alandır.

Ve Ortadoğu’da kriz derinleştikçe bundan iç siyasette yararlanacak olan CHP değil, iktidar olacaktır.

Bazen çok övülen yere göğe sığdırılamayan bir yeri ziyaret edersiniz ve o denli övülen bu yerin sıradanlığına şaşar kalırsınız. Burayı görmek için harcadığınız zamana, paraya üzülür neden bu kadar şişirilmiş diye kendi kendinize sorarsınız.

Bu durumun diğer ucunda ise pek de iyi gözle bakılmayan, biraz hakir görülen kenara atılan yerler vardır. Önyargı ile bakılan bu yerler ise yanına gittiğinizde binbir renkte parlayan bir mücevhere dönüşür.

Gittiğinizde bu zamana kadar görmediğinize kendi kendinize kızar, buraya dair önyargıyı besleyenlere şaşarsınız.

Doğduğum Kastamonu son yıllarda bu önyargıları büyük oranda kırsa da Türkiye kolektif belleğinde biraz kenarda tutulan bir yer olarak kaldı. Kastamonu sahip olduğu doğal ve tarihi varlıklara, gastronomik tatlara rağmen ortak imgelerde yukarıda tanımlanan ikinci kategoriye dahil oldu.

Ben bu konuda çuvaldızı kendime de batırmaktan çekinmem. Çalıştığım Türkiye’nin Bankası sloganıyla yola çıkan Banka Kastamonu’ya açtığı 2. Şubeyi sanki bu şehir dar bir merkezden ibaret gibi ilkinin karşısına açmıştı. Kısa sürede kapanmak zorunda kalan bu Şube; suiniyeti daha sonra aşikar olan bir yöneticinin münferit hatası olmanın ötesinde bu hatayı çekincesizce paylaşan ve onaylayan üst yönetimin de yukarıda ifade edilen kolektif algıya yenilgisiydi. Kastamonu tüm olumsuz kanaatları bir kenara bırakan kentleşmesini ODTÜ’nün bilimsel anlayışına emanet eden bir şehir olarak alternatif yerleşimini daha 1980’ler başlamadan Kuzey Kent adıyla planlamış 2. Kastamonu’yu tarihi kenti gölgelemeyecek şekilde oluşturmuştu. 2000’ler sonrası 2024’e kadar süren anlayışın inşaat algısı bu planlamayı kısmen bozsa da sağlam altyapı kentin eski şehrini korumasına yardımcı olmuştur. Şube açılacaksa Kuzey Kente açılmalıydı. 

1461’de Osmanlı Birliğine katılan Kastamonu; Anadolu’nun Türkleşme serüveninin ilk adımlarından birine öncülük etmiş; Osmanlı daha çekirdekken büyüyen bir meyve konumuna gelmiştir.

OSMANLI DAHA ÇEKİRDEKKEN BÜYÜYEN BİR MEYVE

Bu parantezi kapatalım ve bugün bile bazı zihinlerde bu önyargının aşılamamış olduğunun altını çizelim. Cumhuriyet tarihi boyunca zihinlere kazınmış önyargılar o kadar da kolay kırılmıyor.

Bu duruma yol açan nedenlerin tarihte saklı olduğunu düşünüyorum. 1461’de Osmanlı Birliğine katılan Kastamonu; Anadolu’nun Türkleşme serüveninin ilk adımlarından birine öncülük etmiş; Osmanlı daha çekirdekken büyüyen bir meyve konumuna gelmiştir.

Kastamonu’daki Türk varlığı 1071’in neredeyse hemen ardından kendini gösterir ve Çoban Oğulları İsfendiyar Oğulları ve Candaroğulları devir daimi ile 1461’e kadar özgün bir sülalenin gücü bu topraklarda var olur.

Fatih, İstanbul’un fethinden 8 yıl sonra Pontus Devletini ortadan kaldırmak için Trabzon’a yol alırken arada Kastamonu’yu da Osmanlı Birliğine katarken kan dökmez ama güç ve siyaset kullanır.

Candaroğullarının son hükümdarı İsmail Bey kendi oğlunun da babasına ihanetiyle gelişen bu sürecin sonunda kendini Balkanlarda bugünün Plovdiv’i bizim bildiğimiz adıyla Filibe’sinde bulur. Kastamonu’da kendisi için yaptırdığı Türbe’de değil Türkleşmesine katkılar verdiği Filibe’de son uykusuna yatar. Balkanların Türk kimliğine katkısı büyüktür.

Kastamonu’nun merkezinde olduğu Candar ülkesinin yönetici aristokrasisinin yani Candaroğlu sülalesinin Osmanlı tarafından asimilasyonu uzun yıllar gerektirmiştir. 

Osmanlı’nın her şeyden çok önemsediği merkezi otoritesine karşı herhangi bir olumsuz halin gelişmemesi için gösterilen çabanın yüzyıllar sürdüğü doktora tezleri ile de desteklenen tarihsel bir gerçekliktir.

Bugün Kastamonu’yu gezdiğinizde Osmanlı öncesi Beylik dönemi mirasının azami 250 yıllık hikayesinden kalanlar Osmanlı’nın 450 yıllık uzun ve daha modern döneminden kalanları gölgede bırakacak kadar çok ve sağlamdır. Yerel feodalite merkezi imparatorluktan daha çok çalışmış ve eser bırakmıştır.

Kastamonu, Osmanlı döneminde önemsiz olmasa da tarihsel itibar grafiği 1461’de çıktığı zirveden iniş trendini 1923’e kadar sürdürmüş, makus talihin Cumhuriyetin kazanımlarının bütün ülkeye yansıyan ortak çıktılar içinde çok da yukarı dönmesi 1923’ten sonra da mümkün olmamıştır.

Karabük’ün, Ereğli’nin endüstrileşen odakları arasında Kastamonu istiridyenin içindeki inci olarak var olmaya devam etmiştir.

Bu kısa tarihsel anlatı bir üzüntü beyanı tabii ki değildir. Bu ortak hafızaya kazınmış bir konuda kişisel bir görüş beyanıdır.

Eş zamanlı kurulan Kastamonu Kent Müzesi de Murat'ın öncü aklıyla hayata geçerken onunla bu konuda fikir alışverişi yapmanın gururunu da yaşadım.

KASTAMONU KENT MÜZESİ DE MURAT’IN ÖNCÜ AKLIYLA HAYATA GEÇTİ

Ortaokul ve Lise yıllarımı geçirdiğim Kastamonu memleketim olsa da onu tekrar keşfedişime vesile olanlar arasında Murat Karasalihoğlu'nun yeri özeldir. Murat ile tanışıp onun Paflagondan Candara Kastamonu Tarih kitabını bilgisayarın dip köşesinden çıkarıp kitapçı rafına koyuşumuzu Kastamonunun En Çalışkan Arkeoloğu yazısıyla hikaye etmiştim.

Eş zamanlı kurulan Kastamonu Kent Müzesi de Murat'ın öncü aklıyla hayata geçerken onunla bu konuda fikir alışverişi yapmanın gururunu da yaşadım.

Murat’ın Kastamonu’nun kuşuna, kurduna, ayısına, yemeğine, dağına, denizine, kalesine, kulesine, gizli kalmış geçidine, bir sonbahar manzarasına, bir kış bakışına, bir yaz dalgınlığına dair yazılarını da aynı zamanlarda okumuş onunla beraber bu şehrin her biri tarihsel değere sahip olan ilçeleri arasında yolculuk etmiştim.

Bu yazılar artık parlak kağıda basılmış resimlerin eşliğinde bir kitaba dönüşmüş durumda. Hüzünlü bir Kuğu şarkısı ile aramızdan ayrılan hiç tanışmadığımız Aslı’nın sevgili anne ve babasının katkıları ile gerçekleşen bu dönüşüm kişisel bir trajedinin acı yanlarını unutulmamanın haklı huzuru ile kaynaştırıyor.

Murat Kastamonu’dan aldığı enerjiyi Kastamonu’ya geri veriyor. Çoğaltıyor. Çokluyor. Murat’ın Kastamonu’nun incelikli detaylarını kişisel bakışla anlattığı hikayeler bir gezi yazısının rutinini aşarak edebi bir metne evriliyor.

Kentin 5 bin yıllık kültürel 50 milyon yıllık fiziksel geçmişinden süzülen bilgi; duygunun, algının, bilincin süzgecinden geçiyor aynasında kırılıyor ve bir kitap formunda karşımıza çıkıyor.

Kastamonu’nun Karadeniz’in dalgaları ve Ilgaz’ın zirvesi arasında kapanmayan KAPI’sı meraklısına, merak edene sonsuzca açılıyor. Bu aralıktan başını uzatanlara selamla.

Türkiye’de seçimlere katılım oranları yüksek olmasına karşın siyasal katılım düşük. Yani halkın hükümete baskı yapması, talepler ve arzlar üzerinden yönetimi kendine sorumlu tutması durumunu gözlemlemiyoruz. Sivil toplumun temsilcilerinin olmaması, Türkiye’de insanların sindirilmiş olması, geniş kitlelerin ve tepkinin yok olmasını sağlıyor. Buna Jean Baudrillard’ın bir kitabının ismiyle seslenelim “Sessiz Yığınların Gölgesinde” yaşıyoruz. Ancak yığınlar sandığımız kadar da sessiz değil. Sesin bir kısmı bir şekilde futbola tıpkı ışığın camda kırılıma uğraması gibi kırılarak geçiyor. Telaş içerisindeki kitleler sürekli birilerinin kovulmasını istiyor, futbolcular, başkanlar ya da hocalar itibarlarını kaybediyor. Maçlar ne kadar sıklıkla oynanırsa itibarlar ve fikirler o kadar hızla tüketiliyor. Peki bu tezatlığı ya da kırılımı mümkün kılan ne?

Siyasetten ve ülkenin ekonomisinden bunalan, bir nevi enerjisini hükümeti protesto ederek atamayan kitleler futbolda kendilerini gösteriyor. Futbolda kitleler tamamen sessiz ve pasif değil, yarı-aktif ve gürültülü.

FUTBOLDA KİTLELER TAMAMEN PASİF DEĞİL

Basit birkaç gözlemle başlayalım: 

1. Türkiye’de halk siyasete katılmıyor ve muhalefetin halkı harekete geçirme kabiliyeti yok.

2. Ana muhalefet lideri Özgür Özel, hükümetin dış ilişkileriyle alakalı demeçler verirken hükümeti savunuyor, Türkiye’de ana muhalefet partisi iktidarın milli savunma söylemine bir şekilde dahil olmaya çalışıyor. Yani AKP’nin yarattığı hikâyede CHP’nin dış güçlerle iş birlikçi olduğu yönündeki rolünü değiştirmeye çalışıyor. Ancak bu sadece siyasi tavır alarak başarılabilecek bir şey değil. Özgür Özel’in uzun bir anlatıya ve görsel hikâye desteğine ihtiyacı var, çünkü daha önce de anlattığım üzere iktidar bunu bu şekilde gerçekleştirdi. Halk aksi takdirde “Eğer madem herkesin bize karşı olduğu doğruysa, ilk fırsatta Erdoğan hükümetini seçelim” diyebilir. 

3. Türkiye’de siyaset Erdoğan hükümetinin tanımladığı şekilde gerçekleşiyor. Erdoğan’ın tanımı, bir devlet aparatına dönüşmüş durumda. Ve aparatlar siyasi meselelerdeki ahlakîtutumları da belirler. O yüzden yolsuzluklar, New York belediye başkanıyla Türk yetkililerin yolsuzlukla anılması insanların ahlaki yargılarını insanlara karar aldıracak düzeyde etkilemiyor. 

4. Siyasetten ve ülkenin ekonomisinden bunalan, bir nevi enerjisini hükümeti protesto ederek atamayan kitleler futbolda kendilerini gösteriyor. Futbolda kitleler tamamen sessiz ve pasif değil, yarı-aktif ve gürültülü. Bu da siyasetin en az futbol kadar tüketime alet olmasıyla açıklanabilecek bir durum. Daha doğrusu, kitleler siyaseti de futbola durdukları mesafede tüketiyorlar. Bu durumda takım taraftarları siyasi rekabetteki mutsuzluklarıyla ve kayıplarıyla tuttukları takımı birbirine karıştırıyorlar.

5. Kulüp yöneticileri bu karışıklıktan faydalanıp Erdoğan hükümetinin siyaset tanımını futbola taşıyorlar. Acun Ilıcalı’nın Ekim’in ilk haftasında yaptığı “Sistem” çıkışı bunun bir örneği. Galatasaray, Fenerbahçe ve Beşiktaş yönetimleri siyasî anlatının mekanizmasını birbirleriyle birbirleri üzerinde baskı kurmak için kullanıyorlar. Futbolda düzenli olarak hakikati elinde tutma iddiası mantıklı bir çerçeveden bakınca son derece absürt görünüyor. Ancak bu durumu mümkün kılan şey futbol yöneticilerinin ısrarlı bir şekilde Erdoğan’ın siyasi tanımlarını futbola uyarlamalarından kaynaklanıyor.

Yeni Arayış’taki ilk yazımda Türkiye’deki futbol izleyicisi kitlelerin yaşadığı hipergerçekliği hınç duygusu üzerinden anlatmıştım. Hınç duydukları için insanların sevinmenin meşru olmadığı şeylere sevinmesi bir kırılımı ifade ediyordu. Bu kırılım da siyasetteki durum ve özellikle cumhurbaşkanının yıllardır anlattığı genel hikayeyle ilgiliydi. Taraftarla kutlamak için sokaklara çıkıyor, sokaklar protestolara konuk olmuyordu. Geçtiğimiz iki yılda bu durumu sıklıkla gördük. Ancak aynı kitlelerin özellikle statta ve sosyal medyada son derece mutsuz ve gürültülü olduklarını görüyoruz.

Taraftarların sosyal medya üzerinden bu kadar tepkili olmasını ne mümkün kılıyor? Cevap biraz düz olacak, siyasete göre yarı-aktif bir şekilde katılımın gerçekleştiği futbolda görünürlük araçları daha demokratik. Yarı-aktif diyorum, çünkü protesto edilebilecek o kadar çok şey varken taraftarlar yine tüketimi tercih ediyor. Görünürlük araçları daha demokratik, çünkü insanların futbol maçı sonrasında sahneye çıkıp kendilerini bu işin bir parçası gibi hissetme ihtimalleri daha yüksek. 

İnsanların dinamik bir şekilde tartışabilecekleri, yeni olanaklar yaratabilecekleri, fikrilerini ortaya koydukları, agora gibi bir sahne. Bu sahneyi Hannah Arendt’in siyaseti bir görünüm sahnesi (space of appearance) olarak tanımlamasından ilhamla yazıyorum. Siyasetin üstlenmesi beklenen bu görünürlük sahnesi daha çok futbola kaymış durumda.

SİYASETİN GÖRÜNÜRLÜK SAHNESİ FUTBOLA KAYMIŞ DURUMDA

Bugün kitlelere görünür olmanın kolay yollarından biri uç ve öfkeli söylemlerde bulunmak, videolar kolajlamak. Hüznü ya da öfkeyi en uç seviyelere varacak şekilde yansıttıkları için insanlar çok kısa sürelerde çok sert tepkiler yayınlıyorlar. Siyasi katılımı arttırmak yerine ise bu enerjiyi tribünde atıyorlar. Tribün, ister istemez insanların siyasi baskıyı futbol merceğinden geçirip kırılıma uğratarak dışa vurdukları yer oluyor ve futbol git gide daha fazla gözün üzerine çevrilmesine maruz kalıyor. Bu dik bakışlar aynı zamanda siyasetin üstlenmesi gereken bir görevi daha devralıyor: İnsanların dinamik bir şekilde tartışabilecekleri, yeni olanaklar yaratabilecekleri, fikrilerini ortaya koydukları, agora gibi bir sahne. Bu sahneyi Hannah Arendt’in siyaseti bir görünüm sahnesi (space of appearance) olarak tanımlamasından ilhamla yazıyorum. Siyasetin üstlenmesi beklenen bu görünürlük sahnesi daha çok futbola kaymış durumda.

Aslında Erdoğan hükümeti için bunun hem iyi hem de kötü yanları var. Türk takımlarının ve kulüplerinin kendi içlerinde birbirlerine düşmeleri, taraftarların birbirlerinden nefret etmeye başlamaları ve tatmini futbol takımında aramaları Erdoğan hükümetini kurtarıyor. Aksi takdirde CHP’nin seçmenine karşı daha sorumlu olduğu, Deva ve Gelecek gibi oy oranı küçük partilerin halktan oy alamadıklarında kendilerini sorguladıkları bir siyasi sahnemiz olurdu. Kısacası, sorumluluk duygusu güçlü olurdu. Güncel durum kesinlikle böyle değil. Nefret hükümete yapıcı bir şekilde yönelmiyor, dik bakışlar ana muhalefet partisine değil futbola kayıyor. 

İkinci olarak, bu durum Erdoğan’ın siyaseti sınırlandırmasını ve siyasi oyun sahasına hükmetmesine yardımcı oluyor. Neden? Çünkü Fenerbahçe yönetiminin başını çektiği, Galatasaray yönetimin inşasına malzeme verdiği ve son olarak Beşiktaş yönetiminin katıldığı bu söylem Erdoğan’ın anlatısının normalleşmesine yol açıyor. Birileri çok güçlü ve bütün sisteme hâkim, içeride sürekli gizliden gizliye “operasyon çeken” birileri var. Bu anlatıya göre sürekli mağdur olan iyiler bir gün kazanacaklar. Mağduriyeti yaşayan insanlardan biri ülkenin en zengin ailelerinden birinin ferdi olmasına rağmen, böyle bir anlatı kitlelerin bunu benimsemesine yol açıyor. Buna hiper-gerçeklik diyelim. Bu hiper-gerçeklik tüm büyük takım taraftarlarınca paylaşılan bir gerçeklik hâlini alıyor. Fakat tüm bunlar konuşulurken TFF başkanının federasyona kendi akrabalarını yerleştirdiği haberlerini kulüp başkanlarından değil, Fatih Altaylı’dan duyuyoruz.

Son olarak bu durum kitlelerin birbirleriyle ayrışma mekanizmasını güçlendiriyor. Aynı video üzerinden çok farklı ahlaki ve hakikate dayalı yorumlar yapabilen kitleleri ortak bir soruna karşı örgütlemek neredeyse imkânsız.

Ağustos 2023 tarihinde İstanbul Modern Sanat Müzesi, sadece altın üyelik sahiplerine bir e-posta yollayarak 2004 yılından beri kurumda çeşitli görevlerde bulunan, 2012 yılından itibaren de müzenin genel direktörlüğünü sürdürmekte olan Levent Çalıkoğlu’nun 30 Eylül 2023 tarihinde görevinden ayrılacağını duyurdu. Müze e-posta duyurusunda Çalıkoğlu’nun kariyerinde ilerleme arzusunu gerekçe gösterdi. İstanbul Modern Sanat Müzesi benzer bir ayrılığı 2007 tarihinde yaşamıştı. Henüz sekiz aydır görevde olan müze müdürü David Elliott bir basın bildirisi ile istifa ettiğini duyurmuştu. İlginçtir ki Elliott da ayrılık kararını farklı bir kariyer arayışı ile gerekçelendirmişti. İki ayrılıkta da müzenin kamuoyunu bilgilendirmemiş olmasının yanı sıra; David Elliott’tan farklı olarak Levent Çalıkoğlu’nun sessiz kalması, sanat çevresinde bu gelişmeye dair farklı yorumlara neden oldu.

İstanbul Modern Sanat Müzesi her ne kadar özel müze statüsünde olsa da kendine has ayırt edici bazı nitelikleri barındırıyor. Müzenin üzerinde yer aldığı arazinin kamuya ait olması ve kurumun bağlı olduğu İstanbul Modern Sanat Vakfı’nın Cumhurbaşkanı tarafından 2011 yılında vergiden muaf vakıf statüsüne sokulması İstanbul Modern’in üzerine önemli sorumluluklar yüklüyor. Şüphesiz ki şeffaflık ve hesap verebilirlik bu sorumluluklar arasında önde yer alıyorlar.

Oya Eczacıbaşı, Aralık 2004 tarihinde Milliyet Gazetesi’nde Yaprak Aras’a verdiği röportajda kamu arazisi meselesinin nasıl çözümlendiğini anlatıyor: “Maliye Bakanı Kemal Unakıtan'a başvurduk. "Yıllık kira bazında hemen başlayın" dedi. Ama bu yatırım açısından zor olacaktı. İstanbul Milletvekili Egemen Bağış'ın katkısı çok oldu. Başbakan Tayyip Erdoğan geldi. "Hemen başlayın, burayı size tahsis ediyorum" dedi.” Eczacıbaşı Ailesi’nin kamu arazisi için Maliye Bakanlığı’na kira ödemek yerine maliyetsiz bir tahsisi tercih etmesi nedeniyle Egemen Bağış İstanbul Modern’in kuruluşundaki en önemli aktörlerden oldu.

İstanbul Modern Sanat Müzesi, İstanbul Modern Vakfı’na bağlı bir işletme statüsünde bulunuyor. İstanbul Modern Vakfı, Oya ve Bülent Eczacıbaşı çiftinin 2005 yılının sonunda İKSV bünyesinden ayrılma kararını vermeleri sonucunda kuruldu. Fakat İMSAV İKSV’denfarklı olarak toplum ile farklı bir iletişim tarzını benimsemiş durumda. İKSV, şeffaflık ilkesi doğrultusunda son senelerde önemli adımlar atarken İstanbul Modern Vakfı’nın web sitesi (imsav.org) neredeyse yirmi senedir yapım aşamasında. Nitelikli içeriğe sahip yanıtlar beklentisiyle yöneltilen şu soruların İstanbul Modern yönetimi tarafından ciddiye alınması umuduyla…

İstanbul Modern Vakfı’nın şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde yönetilmesine yönelik farklı bir yaklaşımı benimsemeyi planlıyor musunuz?

ŞEFFAFLIK İLKELERİ ÇERÇEVESİNDE YÖNETİLME

1. Levent Çalıkoğlu’nun görevinden ayrıldığını neden kamuoyuna kapalı bir yöntem izleyerek yalnızca altın üyelerinize duyurdunuz? 31 Ağustos 2023 tarihinde Çağdaş Ertuna’nın Milliyet Gazetesi’nde yayımlanan yazısında Levent Çalıkoğlu’nun eser alımlarında müze ile prensip ayrılığına düştüğü için görevini bıraktığından bahsediliyor. Kamuoyu gerektiği gibi bilgilendirilmediği için Levent Çalıkoğlu’nu ve bazı sanat galerilerini töhmet altında bırakan söylentiler her geçen gün ciddiyet kazanıyor.

2. İstanbul Modern dünyada ciddiyet içinde yönetilen her müzenin yaptığı gibi son dönemdeki yeni alımları açıklamayı düşünür mü? Hangi sanatçıların hangi eserlerinin koleksiyona katıldığının açıklanması kurumun prestijini arttıracağı gibi sanatseverler arasında İstanbul Modern’in izlediği yola dair ilgiyi de arttıracak, sanat tarihi alanına güncel tartışma konuları katacaktır. (İstanbul Modern 2005 yılında Haşim Nur Gürel – Ali Akay – Levent Çalıkoğlu küratörlüğünde Yeni Alımlar sergisi düzenlemişti) 

3. İstanbul Modern Vakfı’nın şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde yönetilmesine yönelik farklı bir yaklaşımı benimsemeyi planlıyor musunuz?

Cumhuriyet Halk Partisi’nin 2024 Yerel Seçimler Bildirgesi’nde şöyle bir cümle yer alıyor:“Demokratikleşmenin sağlanabilmesi için belediyelerin temsil, katılım ve şeffaflık esaslarına göre yönetilmesi gerekmektedir.” Aynı bildirgenin içinde şeffaflık ve hesap verebilirliğin halkçı belediyecilik anlayışının kavramları olduğundan bahsediliyor. Partinin Yerel Seçimler Bildirgesi’nin yanı sıra 2019 yılında Şeffaflık Taahhütnamesi’ni imzalayan İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu da yönetim anlayışlarının en önemli ilkelerinden birinin şeffaflık olduğunu mütemadiyen vurguluyor. Bu çerçeve içinde tatmin edici bir içerik ile yanıtlanması umuduyla İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne şu sorular sorulabilir: 

1. Levent Çalıkoğlu ile Botter Apartmanı’nda düzenlenecek beş sergi için anlaşma sağlandığı biliniyor. CHP’nin yerel yönetim anlayışına dair ilan ettiği ilkeler doğrultusunda bu anlaşmanın idari ve mali ayrıntılarını içeren, kamuoyunu bilgilendiren bir açıklama yapacak mısınız?

2. Levent Çalıkoğlu bugüne kadar düzenlediği sergiler ile Türkiye’nin sanat tarihine şüphesiz ki çok önemli katkılar yapmış bir sanat insanıdır. Bununla birlikte yine de şu soru akla geliyor: İBB içinde bu konuya dair karar verme mekanizması nasıl işlemiştir?

İstanbul Modern Sanat Müzesi ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne yöneltilen bu sorular kurumların iletişim adreslerine de iletilmiştir.

2 Ekim tarihinde düzenlenen ve seçimin ilk ve tek başkan yardımcısı münazarası olma niteliği taşıyan programda J.D Vance ve Tim Walz karşı karşıya geldiler. Tarihsel olarak başkan yardımcılığı münazaralarının seçim sonucunu etkiler nitelikte olmadığı bilinen bir gerçektir. Fakat bu münazaranın ardından başka bir başkanlık münazarasının gerçekleşmeyecek olmasından dolayı -yani seçimden önce her iki partinin en yetkili isimlerinin son halka açık görüşmesi olmasından dolayı- söz konusu münazaranın seçim sonuçlarına olası etkisi tarihteki diğer başkan yardımcılığı münazaralarından daha olasıdır. 

10 Eylül’de gerçekleşen başkanlık münazarasından akılda kalan pek çok sahne olsa da 2 Ekim tarihinde düzenlenen başkan yardımcılığı münazarasından akılda kalan tek şey adayların medeni tartışma haliydi. Her iki adayın da farklı görüşlerine rağmen okul baskınları gibi spesifik konularda ortak noktalar keşfetmeleri ve bunu salt söylemde bırakmayarak vücut dilleriyle de birbirlerine destek olmaları; birbirlerine karşı son derece ofansif olan ve kişisel niteliklere saldıran Harris-Trump isimlerine kıyasla taban tabana zıt görüntülere sahne olmuştur. Her iki partinin de destekçilerinin birbirinden son derece uzaklaşması ve bir müzakere ortamından ziyade siyasal tartışmaların hararetli biçimlerde yürütülmesi şüphesiz ki halk nezdinde korkunç bölünmelere neden olmuştur. Söz konusu kamplaşmanın başkan adaylarının ulus önünde birbirlerine karşı sert söylemlerde bulunması ise temsilcisi oldukları iki kampın birbirlerine karşı duygu ve düşüncelerinin bir tezahürü olmuştur. Böylesi bir iklimde Vance ve Walz’ın ılıman, içerik olarak çoğunlukla bilgi ve projelerin tartışıldığı; ses tonlarının yükselmediği ve aksine sık sık gülümsemelere sahne olan bir münazara gerçekleştirmeleri seçmenlerde olumlu bir hissiyat oluşturmuştur.

Vance, bu münazarada itidalli ve hitabeti güçlü bir profil çizmiştir. Esasında Yale Hukuk mezunu olan ve ABD’de son zamanlarda en çok okunan kitaplardan birini yazan Vance’nin hitabet noktasında daha “halk ağzı” ile konuşan Walz’dan önde olacağı tahmin edilen bir durumdu.

VANCE, BU MÜNAZARADA HİTABETİ GÜÇLÜ BİR PROFİL ÇİZMİŞTİR

Başkan adaylarının bireysel performansları noktasında ise J.D Vance’nin adaylığının açıklanmasından bu yana sıklıkla eleştirilen yanlarının münazara süresince iyi kamufle edildiği belirtilebilir. Keza “çocuksuz kedili kadınlar” söylemiyle pek çok kişide olumsuz bir intiba bırakan Vance, bu münazarada itidalli ve hitabeti güçlü bir profil çizmiştir. Esasında Yale Hukuk mezunu olan ve ABD’de son zamanlarda en çok okunan kitaplardan birini yazan Vance’nin hitabet noktasında daha “halk ağzı” ile konuşan Walz’dan önde olacağı tahmin edilen bir durumdu.

Walz’un önceki kariyerinde öğretmenlik yapması, çocuk futbol takımı antrenörlüğünde bulunması, silah sahibi olması ve avcılıkla uğraşması gibi nedenlerden dolayı, öngörülen Demokrat Parti profilinden uzak bir “halk adamı” profili teşkil ettiği belirtilmektedir. Belki de Trump’ın en çok hitap ettiği grup olan alt-orta sınıf seçmenlere yönelik alternatif bir Demokrat-Trump profili oluşturmak isteyen Harris’in başkan adayı olarak Walz’ı seçmiş olabileceği düşünülebilir. Fakat Walz, uzun süredir çizdiği profilden münazara boyunca yararlanamamıştır. Bu durumun en büyük nedenlerinden biri ise Vance’nin de benzer bir arka plana sahip olmasından dolayıdır.

Keza benzer bir biçimde ekonomik ve kültürel sermaye bakımından çok da parlak bir ailede dünyaya gelmeyen Vance, bireysel çalışmaları sayesinde dünyanın sayılı okullarından biri olan Yale’de hukuk okuyabilmiş ve ABD’nin siyasal çevresinde kendine yer bulabilmiştir. Esasında J.D Vance’nin siyasetten de önce toplumda tanınmasının nedeni Ohio’da geçen yoksul çocukluk ortamını kaleme aldığı Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis isimli çok satan kitabıdır. Dolayısıyla kendisinden daha genç, akademik anlamda daha başarılı ve muhtemelen siyaseten daha parlak bir rakip karşısında Walz’ın söz konusu arka planından söylem olarak çok yararlanamadığı belirtilebilir.

Harris’in seçim sloganlarından birinin “Neşe” (Joy) olduğu düşünüldüğünde Walz, her ne kadar münazara gecesine kadar seçim propagandasının uyumlu bir bireyi gibi görünse de münazara gecesinde hararetli cevapları bu çizgiden sapmıştır. Öyle ki, Walz’ın aksine Vance’nin daha pozitif bir imaj ortaya koyduğu belirtilebilir.

VANCE’NİN DAHA POZİTİF BİR İMAJ ORTAYA KOYDUĞU BELİRTİLEBİLİR

Öte yandan Walz siyaset sahnesinde neşesi, pozitif söylemleri ve mizahi yönüyle bilinen bir yüzdü. Ancak münazara boyunca başta Çin’e geçmişteki seyahatlerine yönelik sorularda olmak üzere pek çok soruda Vance’ye göre nispeten gergin ve düzensiz cevaplar veren Walz, alışılagelmiş profilinden farklı bir kişilik ortaya koymuştur. Harris’in seçim sloganlarından birinin “Neşe” (Joy) olduğu düşünüldüğünde Walz, her ne kadar münazara gecesine kadar seçim propagandasının uyumlu bir bireyi gibi görünse de münazara gecesinde hararetli cevapları bu çizgiden sapmıştır. Öyle ki, Walz’ın aksine Vance’nin daha pozitif bir imaj ortaya koyduğu belirtilebilir.

Ek olarak, Trump-Harris münazarasına damga vuran ve Trump’ın sözünün moderatörler tarafından sıklıkla kesilip düzeltilmesi durumu (fact-checking) kamuoyunda eleştirilmiş ve Harris’in savunulduğuna yönelik bir algı oluşturtmuştu. Benzer bir durum Vance-Walz münazarasında gerçekleşmese de moderatörlerin yalnızca bir kez düzeltme girişiminin ardından Vance’nin moderatörleri “Münazaranın kuralları arasında böyle düzeltmelerin olmayacağını belirtmiştiniz” şeklinde yanıtlaması ve moderatörlerin Vance’yi haklı bularak konuyu değiştirmeleri, münazaranın başından itibaren Vance’nin ortaya koyduğu özgüvenli tutumu perçinleyen bir olay mahiyetindedir.

Gerek ekip olarak düşünülmüş siyasal stratejilerden dolayı, gerek Walz’ın bilinen kişilik özelliklerinin münazaraya yansımamasından dolayı; halkın gözündeki cinsiyetçi ve radikal Vance, -belki de bu özelliklerini iyi perdelediği için – gecenin kazananı olmuştur. 

VANCE, GECENİN KAZANANI OLMUŞTUR

Bununla beraber, Vance’nin gecenin kazananı olmasının sebeplerinin genelde söylemsel taktiklerden kaynaklandığı gözlemlenmektedir. Gece boyunca Vance’nin sıklıkla “İçinde bulunduğumuz Harris yönetimi” minvalinde söylemlerde bulunması tesadüften ziyade ustalıkla düşünülmüş bir siyasal strateji örneğidir. Keza bu seçimi Harris için zorlaştıran etkenlerden biri de dahil olduğu dört yıllık bir Biden-Harris yönetimidir.

Bu bağlamda Harris’in günümüzde Amerikan halkının muzdarip olduğu problemlere çözüm sunma noktasında sıklıkla karşılaştığı soru ise tüm bu çözümleri “neden yönetimde olduğu halde yapmadığıdır”. Dolayısıyla Harris kendisini, hem Biden’a olan desteğini sürdürmesi hem de onun bıraktığı Amerika’yı daha iyi hale getirme noktasında halkı ikna etmesi gereken bir ikilemde bulmuştur. Vance’nin münazara boyunca sıklıkla dile getirdiği “Harris yönetimi” vurgusu ise Harris’in geçtiğimiz dört sene içerisinde olanlardan kendisini soyutlayamamasına yönelik oldukça etkili bir stratejidir. Keza ekranları başındaki izleyenler, Harris’i geçtiğimiz dört yıl içerisinde yönetimin yol açtığı problemlerin müsebbiblerinden azade olarak değerlendirmeyecek ve eleştirilmesi gereken bir konuma koyacaktır. 

Özetle, her ne kadar başkan yardımcılığı münazaraları genellikle seçim sonuçlarını etkilemeyen etkinlikler olarak addedilse de geçtiğimiz günlerde düzenlenen Vance-Walz münazarası, etkisiz münazaralar arasında gösterilemeyecek istisna durumlara örnek teşkil etmektedir. Gerek ekip olarak düşünülmüş siyasal stratejilerden dolayı, gerek Walz’ın bilinen kişilik özelliklerinin münazaraya yansımamasından dolayı; halkın gözündeki cinsiyetçi ve radikal Vance, -belki de bu özelliklerini iyi perdelediği için – gecenin kazananı olmuştur. Fakat her iki adayın da anlaşamadıkları ve birbirlerine karşı geldikleri tüm noktalara rağmen yaklaşık 1.5 saat boyunca fikirlerini saygı çerçevesinde aktarmaları ve dinlemeleri, sözcüsü oldukları başkan adaylarından daha itidalli oldukları gerçeğini öne çıkarmıştır.

Son zamanlarda üstünde çok konuşulan bir konu, orta sağda yeni bir partinin oluşumu. Öyle anlaşılıyor ki, son seçimlerde, eski tabirle, artık büsbütün ‘buçuk parti’ durumuna düşmüş partiler bir araya gelecekler, kendisine yeni bir yol arayan, son dönemlerdeki Türk siyasetinin en büyük hatalarından biri olan İyi Parti ile birleşecekler, bazı siyasi mühendisliklerle ortaya yeni bir sağ, orta sağda bir parti çıkaracaklar. Türkiye gibi ülkelerde de çok daha gelişmiş olduğunu düşündüğümüz ABD gibi ülkelerde de siyasetin şekillendirilmesi bazı siyaset dışı güçlerle ilişkili olduğundan ve bu yargı bir komplo teorisinin çok ötesinde bir gerçek niteliği taşıdığından herhalde bazı eller bazı denklemleri kuruyordur. İşin beni ilgilendiren yanı da o noktada başlıyor: Türkiye’de gerçek bir orta sağ partiye ihtiyaç var mı, varsa bu ihtiyacın anlamı nedir?

DP’yi Türk siyasi hayatında başlı başına bir kutba çeviren dört unsurdan söz etmek gerekir. … Diğer önemli tarihsel vaka DP’nin kurulmasını sağlayan temel çıkıştır: Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu. 

DP’nin parametreleri, Türk sağının kurucu ve kalıcı unsurları

1950 sonrası Türk siyasal ortamını değerlendiren birçok kitap yazıldı. Onlardan birini de ben yazdım, Türk Siyasetinin Yapısal Analizi. Tamamen kuramsal birinci cilt bir yana, ikinci ciltte Demokrat Parti dönemini, o partinin niteliğiyle birlikte ele aldım. Hemen belirteyim ki, kim ne söylerse söylesin ve bilmiş bir edayla kestirmeden nasıl tanımlarsa tanımlasın DP, anlaşılması, nitelendirilmesi, çözümlenmesi çok zor bir parti. Amerikalıların tabiriyle DP’yi catch-all parti diye görmek de mümkün, CHP’nin biraz daha liberal bir seçeneği olarak görmek de. (İşin ilginç yanı kurucular yaptıkları ilk toplantıda DP’yi, ‘CHP’nin iki parmak solunda’ diye tanımlıyordu ve dönemin sol dergileri yeni kurulan partiyi destekliyordu.

En çarpıcı olanı o sıralarda Türkiye’nin en sol gazetesi olan Tan’ı çıkaran Zekeriya Sertel’le Menderes ve Bayar’ın iş birliği yapmasıdır. Yeni kurulan parti, Pertev Naili Boratav’ın, Sabahattin Ali’nin, Esat Adil’in, Aziz Nesin’in, Behice Boran’ın, Niyazi, Berkes’in yazacağı Görüşler dergisini Zekeriya Sertel’le birlikte çıkaracaktır. Menderes’in yanında Celal Bayar vardır ve aynı Bayar 1938’de Zekeriya Sertel’in Tan gazetesini üç ay süreyle kapattırmıştı. 1945’teki yakınlaşma bir oportünizm midir başka bir ideolojik gerçeklik içermekte midir sorusu henüz yeterince aydınlatılmamıştır.)

DP’yi Türk siyasi hayatında başlı başına bir kutba çeviren dört unsurdan söz etmek gerekir. Birincisi, DP kuşkusuz 1923-1945 arasındaki baskıya ve tek-parti diktasına karşı toplumsal bir tepkiydi. Oysa 1945-1950 arası o dikta anlayışı bakımından daha da zorlu geçecekti. İkincisi, DP, 1950’de, diğer nedenlerden çok daha etkili bir nedenden ötürü iş başına gelmişti. Zamanında eski Dışişleri Bakanı Prof. Turan Güneş’in de saptadığı üzere ‘genel oy’ ilkesi nedeniyle ve o güne kadar gelen ‘açık oy gizli sayım’ yöntemini tersine çeviren ‘gizli oy açık sayım’ kuralınca, bir de CHP’nin kendi çıkarları için hazırladığı çoğunluk sistemi sonucunda iş başına geldi. Üç, O tarihte DP’nin ideolojisi neydi diye sorulursa sert, somut, katı bir yanıt vermek çok güç olur. DP, diktaya ve tek parti yönetimine karşılık ‘hür teşebbüs’ü savunan ve daha ziyade çok partili sistemi söz konusu eden, karma ekonomiye karşı çıkmayan bir partiydi. CHP ilkeleriyle hiçbir çelişkisi yoktu. Kadroları, Atatürk döneminde CHP ile bütünleşmiş kadrolardı. (Bizzat Menderes’i Serbest Fırka günlerinden sonra Atatürk parlamentoya taşımıştı.) 

Dördüncüsü karmaşık bir konu. ‘Yukarıdaki’ bu DP’ye karşılık ‘aşağıda’ yani tabanda DP’yi belirleyen iki önemli olgu vardı. Önce, DP, CHP döneminde Türkçe okutulan ezanın yeniden Arapça okutulmasına izin vermişti. Bayar’ın CB olarak reddetmediği Parlamento kararı bu dönüşümü sağlarken, tabanda yer alan Müslüman, mütedeyyin çevreler kendilerine sığınacak liman olarak DP’yi görmüştü. Bu beklenmeyen bir hamleydi. Keza, DP’nin Halk Evlerini kapatması da CHP ile bağlarını atan diğer önemli olguydu. Aynı çevreler bu iki hamleyle DP’yi kendilerinin saymaya başlamıştı ki, bu tutumun önceden tasarlandığını söylemek çok güçtür. 

Diğer önemli tarihsel vaka DP’nin kurulmasını sağlayan temel çıkıştır: Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu. CHP’nin 1929-1945 arasında birçok nedenle ayrı ayrı oluşumlar içinde ezdikçe ezdiği, dışladığı küçük köylülükle barışmak üzere getirdiği o teklife büyük toprak çevreleri karşı çıkınca, o çevre, büyük toprak ağaları çevresi, DP’nin CHP içinde şekillenen doğal tabanı oldu. Geçerken söyleyeyim, ne öyle bir kanuna konjonktür, strateji ve politika olarak zorunluluk vardı ne de CHP ilk tepkileri alınca uzlaşma yoluna gitti. CHP o işi çok daha farklı bir yaklaşımla halledebilirdi. Beklemediği tepkiyi görünce tek parti anlayışının dediğim dedikçi tutumuyla hareket etmesi parti içindeki büyük burjuvaziyi ayrı çözümler aramaya itti.  

‘Solun panzehiri’ olarak görülen dinsel çıkışlar da dahil olmak üzere her türlü geleneksel yaklaşımla ittifak edilirken 1945-50 arasındaki büyük sol kırımına yol açan (DTCF’deki olaylar o kırımın somutlaşmasıdır) geleneksel CHP/devlet ideolojisi var gücüyle sürdürülmüştür. Ve DP eliyle sürdürülmüştür. Böylelikle sol/culuk düşmanlığı CHP’ye ait olmasına rağmen DP’ye oradan da Türk sağına intikal etmiştir.

Ardından başka bir mesele geldi. DP, 1950’ye kadar demokrasi vurgularıyla iş başına gelince, aslında CHP için hazırlanmış Marshall Planının olanaklarını köylülük için kullandı. Kısa sürede tarım ve sanayi gelişmesi, merkantilizmi hazırlayacak yol şebekesinin yapılması, üretimi artıracak sulama sistemlerinin, barajların devreye girmesiyle nispi refaha eren köylü DP’nin adeta doğal tabanını oluşturdu. DP artık bir yandan büyük toprak mülkiyetinin tarım sanayine, cılız tarım endüstrisinin taşra burjuvazisine dönüşmesine öncülük ederken, çıkarları onunla taban tabana zıt olabilecek küçük köylülüğü de ana dayanağı yapabildi. Ama 1950-60 arasındaki büyük altyapı dönüşümü sahibi olan partiyi iktidarda tutacaktı, bu kaçınılmazdı. 

DP’nin ideolojisi sadece bu kesitte teşekkül etmiyor. Türkiye’nin daha sonraki ekonomi-politiğini de sosyo-kültürel ve sosyo-politik yapısını da tayin edecek olan Amerika-NATO ilişkisi ve git gide yoğunlaşan Soğuk Savaş, bu partinin ekonomik temelde muğlak olan ideolojisini, 1951 tevkifatıyla birlikte CHP’nin dolayısıyla hâkim devlet ideolojisinin geleneksel sol karşıtı anlayışıyla bütünleştirmiştir.

‘Solun panzehiri’ olarak görülen dinsel çıkışlar da dahil olmak üzere her türlü geleneksel yaklaşımla ittifak edilirken 1945-50 arasındaki büyük sol kırımına yol açan (DTCF’deki olaylar o kırımın somutlaşmasıdır) geleneksel CHP/devlet ideolojisi var gücüyle sürdürülmüştür. Ve DP eliyle sürdürülmüştür. Böylelikle sol/culuk düşmanlığı CHP’ye ait olmasına rağmen DP’ye oradan da Türk sağına intikal etmiştir. 1951’de Nazım Hikmet’in yurt dışına çıkışıyla başlayan dönem 1960’a kadar devam etmiştir.

1983’te ortaya çıkan ve daha çok AP’de yetişmiş kadroların hazırladığı parti yani ANAP, öncülünün (AP’nin) küçük köylülük ve taşra burjuvazisi üstünden geliştirdiği politikalara dönük bir iç tepkiyi yansıtıyordu. ANAP’ın ana iddiası dört diyordu ama esasen üç sağ ideolojiyi (laik, dinci, ırkçı) bünyesinde barındırmasıydı. 

DP’den ANAP’a, yeni sağ 

Bu çerçeve Türkiye’deki geleneksel sağ siyaseti tanımlamaya yeter. Öbür taraftan, Türkiye’de sol siyasetin ideolojik arayışlarına mukabil sağ siyasetin benzeri bir eğilimi olmamıştır. Sağ siyaset kendisini daima bir pragma bir praksis içinde tanımlamıştır. Son derecede önemli bir unsurdur bu ve sağcılık dendiğinde akla gelen üç büyük alandan söz edilebilir. Birincisi, kalkınmacılıktır. DP döneminin ABD’den gelen yardımlarıyla başlayan bu sürecin küçük köylülük üstündeki etkisi görüldükten sonra kalkınmacılık özellikle izleyen AP dönemlerinde vazgeçilmeyen ve o kitleyi yedekte tutmaya yarayan ütopist bir yaklaşımdır. 

İkinci unsur dindir. Sağ siyasetin evrensel diyebileceğimiz dokusuna uygun olarak o kanadın Türkiye’deki ideolojik tercihi dindarlıktan yanadır. Üçüncü alan daha çok 1939-1945 arasında gelişen ırkçı/milliyetçi, elbette şoven yaklaşım 1968 dolaylarında Soğuk Savaşın kızışmasıyla birlikte başlı başına ideolojik bir nitelik kazanarak, merkez sağ partilerin dayanağı haline gelmiştir. Böylece ortaya temel Atatürkçü değerlerle barışık, Batıcı ve laiklik konusunda sorunu olmayan merkez/orta sağ ile onun iki yedeği olan dinci ve ırkçı sağ çıkmıştır. Dinci sağın merkez sağın ifade ettiğinden çok daha katı ve ödünsüz şekilde dile getirdiği anti-emperyalist yani anti-Batıcı kalkınmacılık ütopyasına mukabil ırkçı sağın bu anlayışla uzaktan yakından ilgisi olmamıştır.

Burada ilginç olan orta sağ bir parti olarak ANAP ve getirdiği temel çelişkidir. 1983’te ortaya çıkan ve daha çok AP’de yetişmiş kadroların hazırladığı parti yani ANAP, öncülünün (AP’nin) küçük köylülük ve taşra burjuvazisi üstünden geliştirdiği politikalara dönük bir iç tepkiyi yansıtıyordu. ANAP’ın ana iddiası dört diyordu ama esasen üç sağ ideolojiyi (laik, dinci, ırkçı) bünyesinde barındırmasıydı.

Dördüncüsü solculuktu. Bazı eski solcuların ANAP kadrolarına yerleşmesi dışında ANAP’ın elbette solla uzaktan yakından ilgisi yoktu. Bunu da dönemin (1980’lerin) ruhuna uygun şekilde ‘ideolojilerin sonu’ kavramıyla açıklıyordu. O boş iddia bir yana, kritik noktayı bizdeki sağın temel çelişkisi meydana getiriyordu. ANAP, yine dönemin ruhuna uygun şekilde ‘liberal’ tezleri savunan bir parti olduğu iddiasındaydı. Daha doğrusu ‘liberalizmi’ benimsemişti. Bunu Yeni sağ ve neo-liberal politikalar diye ikiye ayırmak gerek. 

Sonuç olarak 24 Ocak kararları kontrol ekonomisini devre dışı bırakırken geleneksel liberal ekonominin tanımladığı ‘minimal devlet’ anlayışının iç çelişkilerine doğru açılıyordu.

Yeni Sağ, Amerika’da icat edilmiş bir kavramdı ve doğal olarak muhafazakarlığın yeni modelini inşa ediyordu. Tartışılacak bir şey yoktu. Özellikle Amerika, 1968-1980 arasındaki sol açılımı Reagan döneminin getirdiği, büyük ölçüde AIDS salgının etkisi altında vurgulanan aile, tek eşlilik, sadakat, yurtseverlik gibi kavramlarla Yeni Sağı canlandırıyordu. Neo-liberalizm ise 1979’da Thatcher’la başlamıştı ve Amerika’yı da Avrupa’yı da Hayek-Friedman ekonomik modelleriyle etkisi altına almıştı. Geleneksel liberal kuramların, özellikle Adam Smith’in ‘görünmez el’ ve ‘bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler’ anlayışı devletçi politikaların aşılmasını amaçlıyordu. Sihirli, büyülü sözcük ‘serbest piyasa’ (ekonomisi) idi.

Buraya kadar sorun yoktu, varsa da kendi içindeydi. Demirel, 1980 darbesi öncesindeki dönemde Özal’ın yönlendiriciliğiyle ‘serbest ekonomi’ yönünde 24 Ocak 1980 kararlarını alırken 1977-80 arasında Ecevit hükümetinin yaşadığı muazzam ekonomik çöküşün müsebbibi olan İstanbul burjuvazisine ve sanayi burjuvazisine verdiği sözü yerine getiriyordu. Özal, Demirel 1950’lerden beri Özal’ın ‘ağabeyi’ydi ve onu 24 Ocak politikalarını hazırlaması için devletteki görevlerine patronların sendikası olan MESS Başkanlığından getiriyordu. (O kadar patronlar kulübüydi ki, işçiler sokakta ‘DGM’ye (Devlet Güvenlik Mahkemeleri) kapattık sıra MESS’te diye bağırıyordu.) Oraya da Sabancı Holding koordinatörlüğünden geçmişti. Sonuç olarak 24 Ocak kararları kontrol ekonomisini devre dışı bırakırken geleneksel liberal ekonominin tanımladığı ‘minimal devlet’ anlayışının iç çelişkilerine doğru açılıyordu.

Çelişki, minimal olması gereken devletin gücü ve etkinliği hem kaynak dağılımı ve servet transferi konularında hiç görülmedik ölçüde müdahaleci olması (Demirel’in bir arazinin Koç grubuna verilmesi hakkında ‘verdimse ben verdim’ demesi hala çarpıcıdır) hem Yeni Sağ politikalar bağlamında ve 12 Eylül anayasasının tesiri altında yüceltilmesi hem de büsbütün tayin edici roller üstlenmesiyle yaşanıyordu. Kısacası ekonomik liberalizmi hiç desteklemeyen bir ‘güçlü devlet’ söylemi söz konusuydu ve bu anlayış Türk sağının daima fetişleştirdiği ‘devlet ebet müebbet’ anlayışıyla iç içe geçmişti. Ne var ki, o anlayış Türk sağının Özal gibi ilginç bir kişiliğin hakimiyetinde dahi gerçek bir liberal dönüşüm yaşamasını engelleyen en önemli çelişkisidir. 

Özal dönemi kentli, Batılı kılıf içindeki son sağ hamledir ve bu hamle DP-AP ekseninde kurulmuş muhafazakârlık-kırsal alan ilişkisinin eksik kalmış dönüştürümüdür. Bununla birlikte ANAP dönemi gerek Kürtçülük politikasında gerekse uluslararası ilişkilerde ve dış politikada ortaya koyduğu hamlelerle Kemalizmin bir versiyonu olarak görülebilecek sağ anlayıştan ciddi bir kopuşu temsil eder. 

Yine de ANAP’ın Türk sağına önemli ve özgül bir katkıda bulunduğunu saptamak gerekir. Özal, Türk sağında ‘Müslümanlığı’ ilk kez şehirli yapan kişidir. Kırsal alan hâkim kültürünün en önemli parametresi olan Müslümanlık, Özal’la birlikte şehir/li yaşantısının bir parçası haline gelmiş, Müslümanlık Batılı/laik yaşam tarzının da içerebileceği, kapsayabileceği, soğurabileceği bir unsur olarak görülmeye başlanmıştır. Özal’ın ‘din ve vicdan özgürlüğü, ifade özgürlüğü, girişim özgürlüğü’ olarak özetlediği sağ yaklaşım esasen muhafazakarlık kavramına da meşruiyet ve yine kentlilik kazandırıyordu. O dönemin, bugün de muhafazakârlık-Anadolu-kent ilişkisi açısından ek yorumlara gösterdiği büyük bir ihtiyaç söz konusudur.

Kısacası, Özal dönemi kentli, Batılı kılıf içindeki son sağ hamledir ve bu hamle DP-AP ekseninde kurulmuş muhafazakârlık-kırsal alan ilişkisinin eksik kalmış dönüştürümüdür. Bununla birlikte ANAP dönemi gerek Kürtçülük politikasında gerekse uluslararası ilişkilerde ve dış politikada ortaya koyduğu hamlelerle Kemalizmin bir versiyonu olarak görülebilecek sağ anlayıştan ciddi bir kopuşu temsil eder. Hatta Sovyetik bir model olarak görülebilecek Kemalizmle ilk ve derin hesaplaşmanın temsilcisi ve ondan kopuşun odağı da yine ANAP’tır.

Başka bir şekilde ifade edersek Özal’ın açılımı esasen bürokratik vesayeti ortadan kaldırmaya dönüktü. Bunu çok bilinçli şekilde yapmıyordu. Orada da pragmatik davranıyordu. Yaklaşımı sistematik değildi ama ‘sistemikti’. Asker-sivil vesayetin bürokratik açılımlarını kırmak için konjonktür Özal’a yardımcı olmuştur. Yeni teknolojik atılım, iletişim teknolojisindeki dönüşüm ve gelişme, erken dönem küreselleşme arayışı Özal’ın katı, dar kesimli, içine kapalı, sağdan da gelse seçkinci vesayetle iç içe geçmiş devlet anlayışına tepki göstermesinde etkendi. O arada bizzat şahsiyet olarak Özal çok önemli bir nitelik taşıyordu. Menderes ve Demirel’den sonra gelen kitlesel sağ siyasetin lideriydi ve dindarlığı itibariyle çok ilginç bir özelliğin de son halkasıydı. Demirel Menderes’e göre, Özal da Demirel’e göre daha dindardı. (Erdoğan hepsinden daha dindar olacaktı.) Cumhuriyet ideolojisi içinde şekillenmiş bu liderlerin inanç grafiği o ideolojinin boyutları hakkında da bir fikir vermektedir. 

Demirel ve Özal’ın görüşlerinin hazırlanmasında biraz da gördükleri Amerika’nın tesiri vardı. Çok somut ve zorlayıcı bir koşuldan söz ediyorum. … Belki daha liberal düşünceyi içtenlikle benimsemişlerdi ama onun felsefi temelleri hakkında bilgi sahibi değillerdi. Oysa siyasal bilincin ne kadar etkili olabileceği Türkiye’de Ecevit örneğinden anlaşılabilir.

ANAP hamlelerinde eksik kalmıştır dedim. Nedeni çok açık: Özal diğerleriyle mukayese edilmeyecek kadar geniş vizyonuna ve Türkiye’nin Batı ve güncel teknolojiyle entegrasyonundaki yaratıcılığına rağmen ne Demirel kadar yatırımcı bir kişilikti ne de getirdiği görüşleri toplumsallaştıracak ‘kültür’ birikimi vardı. ‘Kültür birikimi’ kısıtlaması tüm sağ liderler için geçerlidir. En büyük kısıtı, yetersizliği, çaresizliği ise kent burjuvazisinin henüz onu taşıyacak kapasitede olmamasıydı. (Sonradan Cem Boyner yeni bir ANAP/Özal modeli olarak kaçan kuşa ökse kurmaya çalışacaktı. Yeni Demokrasi Hareketi bütünüyle bir Özal ‘restorasyonuydu’, Özal’ın yarım kaldığı düşünülen hamlesini daha ileri taşıma girişimiydi.) 

Daha ileri gitmeden çok önemli gördüğüm şu ‘kültür birikimi’ konusuna değinmeliyim. Sağ liderlerin tamamı meselelerini ve iddialarını sağa ait bazı parametreleri kabul dışında tamamen ‘yol boyunca’ oluşturmuştur. Tüm liderler önce kavramları sonra çözümleri el yordamıyla, sezgileri, zekâları ve yolda ilerlerken, Türk sağının kendisine özgü pragmatizmiyle buluyordu. Demirel ve Özal’ın görüşlerinin hazırlanmasında biraz da gördükleri Amerika’nın tesiri vardı. Çok somut ve zorlayıcı bir koşuldan söz ediyorum. Örneğin 1965’in Demirel’i için Anayasa Mahkemesi, ve kendi ifadesiyle ‘taylar’ (Danıştay, Yargıtay, Sayıştay) ayak bağıydı, askeri darbeyle devrilen Şili lideri Allende için ‘eyi gitti eyi’ diyebilecekti. Belki daha liberal düşünceyi içtenlikle benimsemişlerdi ama onun felsefi temelleri hakkında bilgi sahibi değillerdi. Oysa siyasal bilincin ne kadar etkili olabileceği Türkiye’de Ecevit örneğinden anlaşılabilir. 

Böylece 1990’larla başlayan ama bilhassa 2000’lerde şekillenen bir hareket içinde, toplumunun sınıf ve ekonomi yapısı ancak 1950’lerle mukayese edilecek düzeyde değişmiştir. Ortaya birbirinden farklı üç temel dürtü çıkmıştır. Bunlar kültürel, ekonomik ve sosyolojik dürtülerdir. 

Akpartinin zemini ve sahnesi: kültürden sosyolojiye

ANAP’ın ardından gelen AKP’ye onu hazırlayan bunalımlı 1990’lara şimdi geriye dönüp bakınca insan bütün o çalkantıların çok önemli, çok ciddi bir toplumsal dönüşüm ihtiyacının dışa vurumu olduğunu görüyor. Şaşırtıcı gelebilir ama daha önce Türk Sağı ve AKP isimli kitabımda uzun uzun tartıştığım gibi Akpartinin belirmesi, işlev kazanması yarım kalmış üç projenin tamamlanmasıydı.

Söz konusu üç projeden biri ve önemlisi kırsal alan nüfusunun kente göçürülmesi, devletten nispeten bağımsızlaşmış Anadolu sermayesinin devlet tarafından desteklenmesi veya devletle kaynaştırılması ya da devlete nüfuzunun sağlanmasıdır. Tüm bunların geleneksel sağ politikaların aracı ve meşrulaştırıcı unsuru olan yatırım, büyüme, kalkınma politikalarıyla desteklenmesi gerekiyordu. Öyle de oldu.

İkinci önemli unsur, DP-AP geleneğinin dayandığı köylülükle ve onun dönüşümü sonucunda ortaya çıkmış taşralılıkla ilgiliydi. Köylülük geleneği, 2000’lere hatta 1990’lara geldiğinde tamamlanmıştı. Demirel’in son başbakanlık dönemi olan 1991-1993 arasında çok ciddi şekilde bocalamasının bir nedeni bürokrasi kadrolarının ve devlet yapısının, işleyişinin değişmesiyse bir nedeni de köylülüğün artık ses geçirmez hale gelmiş olmasıydı. Akparti, o kitlelerin kente taşınmasını (ki, 1983 sonrasında başlamıştır, sadece İstanbul nüfus dönüşümü bile çok dikkate değer bir işarettir) sağlamıştır. Kent çevresine hazırlanan uydu kentlere yerleşen kitleler Akpartiyle tam bir simbiyoz (ortakyaşarlık) ilişkisi yaşamıştır. AKP onlara iş, aş ve daha fazlasıyla gelecek umudu ve hayali vermiş, bunları ideolojşik/kültürel bir söylemle sağlamış, onlar da AKP’ye oy sağlamıştır. Ana sorun o kitlelerin bu defa kent merkezine taşınmasıydı. 1950 sonrası her iktidar döneminde göç ve gecekondu mevcuttur. Fakat kitlelerin ikincil kimlikler veya özneler olarak değil, kent merkezinde kendileri olarak mevcudiyetini bu ölçüde sağlayan ve güçlendiren parti AKP’dir.

Üçüncü önemli unsur tam da bu noktada teşekkül eder. Yeni çaba, Kemalist dönemin DP-AP ve kısmen ANAP gibi sağ partiler aracılığıyla da sürdürülen politikalarının bu defa açıkça eleştirilmesi ve yeni sosyolojik kitlelerin ideolojik kitlelere dönüştürülmesiydi. Bu gelişme, doğrudan doğruya dindarlık/Müslümanlık/İslamî denilmesinden çekinildiği için, başlangıçta muhafazakârlık kavramı, ardından da mütedeyyinlik kavramıyla açıklanacaktı. Laiklik tartışmaları ise sanıldığı gibi salt politik, salt ideolojik bir kavram değildi. Elbette öyleydi ama, onlardan çok daha fazlasıyla sosyolojik bir kavramdı. Laikliğin karşıtı veya Derrida’nın kavramıyla söyleyeyim kurucu dışarısı gibi duran başörtüsü esasen kırsal alan kitlelerinin kendilerine ait kimliklerle Beyaz Türklerin hâkim olduğu kamusal alanla kaynaşmasının, bütünleşmesinin ve o zeminlerde kendi özerkliklerini korumasının bir aracıydı. Böylelikle Türkiye’de ilk kez sosyolojik kitle, ideolojik kitleyle bu derecede geniş bir örtüşme yaşıyordu. 

Böylece 1990’larla başlayan ama bilhassa 2000’lerde şekillenen bir hareket içinde, toplumunun sınıf ve ekonomi yapısı ancak 1950’lerle mukayese edilecek düzeyde değişmiştir.

Ortaya birbirinden farklı üç temel dürtü çıkmıştır. Bunlar kültürel, ekonomik ve sosyolojik dürtülerdir. CHP maalesef bir sol parti olmayarak, o dönemde sadece kültürel unsurlarla ilgilenmiş, sadece başörtüsü ve laiklik planında kalmış onu da sadece bir kültürel kod olarak değerlendirmeyi seçmiştir. Oysa daha önceki DP-AP geleneklerine nazaran şüphe götürmez şekilde daha radikal bir sağ parti olan AKP ise sosyolojik ve sosyo-ekonomik meselelerle meşgul olmuştur.

Bu değerlendirme AKP’nin kültürel dönüşümle ilgilenmediği anlamına gelmez. Niçin gelsin? Hatta tam tersine kültürel olgular AKP için CHP için olduğundan daha da önemlidir. Aradaki fark AKP’nin kültür kodlarını sosyolojik hale getirmesi ve Kemalist hareketle mukayese edilmeyecek ölçüde geniş bir tabana oturtmasıdır. Kısacası, ortada kültürü diğer dönüşümlerin uzantısı olarak gören bir parti mevcuttur. 

Cumhuriyet ‘egemenlik kayıtsız şartsız milletindir’ derken sanıldığının aksine bir sözleşme yapmamaktadır. Her şeyden önce hiçbir egemenlik kayıtsız ve şartsız olamaz. Sözleşme kayıt ve şartın ifadesiyle başlar.

Sözleşmeler, milli irade ve sağ

Cumhuriyet sonrası dönemin en hassas konusundan söz ediyoruz. Cumhuriyetin doğrudan doğruya kendisi tüm ekonomik arayışlarına ve çabalarına karşın bir kültürel projedir. Tüm kapasitesi ve kısıtlamaları bu gerçekte saklıdır. Cumhuriyetin ideolojik üstyapısı olan Kemalizm siyasal açılımıyla da ‘inkılaplar’ıyla da kültür dönüşümü üstüne oturan bir toplum mühendisliğidir. Taşıyıcı sınıfları olarak 1908 sonrasının yeşerttiği burjuvaziyi seçmiş, elitlerin rızasına dayalı bir yeni modeli denemiştir. 1929 ekonomik buhranı da küçük köylülükle olan tüm bağını koparan bir faktörüdür. 

Ne yapalım ki, gerçek gerçektir. Kültürel tüm toplum dönüşümleri, radikal olabilirler ama içlerinde bir muhafazakarlığı içerir. Bu muhafazakarlığın tutuculuk olması gerekmez. İçe kapanmak da korumacı bir yaklaşımdır. Cumhuriyet, laiklikle, solla olan ilişkisinde ve özellikle Kürtlere dönük anlayışında muhafazakardır. Bu üçlünün dayanağı ulus devlet ve yurttaşlık, daha doğrusu ulusal yurttaş tezleridir. Yurttaşın inşası Türklük ve inkılaplar üstünden sağlanacaktır. Böylesi bir anlayışı kültürel bir kurgu olarak görmemek olanaksızdır. Ne var ki, çok yazıldığı üzere, devlet, bir sözleşme çerçevesi içinde yurttaşa tabi değildir. Cumhuriyet, hamasi değerlendirmeleri bir yana bırakırsak, sözleşmesizdir. Tek sözleşme yurttaşın devleti kabulünü öngörür. Cumhuriyet ‘egemenlik kayıtsız şartsız milletindir’ derken sanıldığının aksine bir sözleşme yapmamaktadır. Her şeyden önce hiçbir egemenlik kayıtsız ve şartsız olamaz. Sözleşme kayıt ve şartın ifadesiyle başlar. İkincisi, egemenliğin millete verilmesi bağımsız öznelerden oluşan yani yurttaş fikrine ve çekirdeğine dayalı bir anlayışa tekabül etmez. Kısacası ortada liberal bir tez bulunmaz. 

Türk sağı bu kurguyu aynen devralmıştır. Dokunulmaz, kutsallaştırılmış bir devlet tüm sağ eğilimlerde hakimdir. Asıl sorun ve tartışma millet egemenliği üstünde cereyan eder. Dilbilim ve kelimelerin tartımı çok önemlidir. Millet egemenliği zamanla milli egemenliğe ondan sonra da milli iradeye dönüşmüştür sağ söylemde. Tanım özünde milleti dile getirir, burası kesindir ama ‘irade’ kavramının Rousseaucu ‘volonté’ (İngilizcesi ‘will’) anlamında kullanılıp kullanılmadığı meçhuldür. Egemenlik kavramının irade kavramına dönüşümü de dikkat çekicidir. Spekülatif bir iddiada bulunayım. Bu savı dile getirenler muhtemelen egemenliğin devlette olduğunu bildiği için iradenin millette olduğunu belirtiyordu. Ama millete ait bir iradeden de değil soyut ve öznesiz bir milli iradeden söz ediyorlardı. Milli olanın millete ait olduğu görüşündeydiler herhalde kavramı geliştirenler ama bu denklemin kendi içindeki pürüzleri malumdur. Millete ait olanı milli olana devrettiğiniz anda yurttaş denklemden düşer. Yine de milli irade kavramı siyasal seçkinlere karşı popülist siyaseti geliştiren ve savunanların yükselttiği bir kavramdır ve açıkça Kemalist/Cumhuriyetçi/Tek-Parti anlayışına karşı örtülü bir pozisyonu da içerir. Merkez sağın ana çıkmazı da odur zaten: açıktan eleştirememesi, genetik süreklilikler ve özünde Kemalizmle bütünleşmiş burjuvaziyle iç içe olması. 

Türkiye’de Orta Sağ, Beyaz Türklerle yani kentli, iyi eğitimli, yüksek gelirli, Batıcı ve laikçi çevre ve sermayeyle iç içe geçmiş, köylülükle kurduğu ittifakı kentin taşralaşmasıyla terk etmiş, yeni sosyolojilerin ürettiği çok daha din kökenli zihniyetle zıt bir çevredir.

Türk sağının bu yapı özelliklerine bir bilme biçimi (epistemoloji) diyelim. Tekrarlayalım: eğer denklem buysa DP-AP geleneğinin Kemalist kurguyla sürekliliğine de işaret etmiş oluyoruz. Özellikle popülist yaklaşımlardan kaynaklanan bazı ayrıntılar dışında iki ‘ideoloji’ arasında herhangi bir sorun bulunmaz. Demirel’in ‘Nurculuğundan’, Cuma namazlarına gitmesinden, her sabah Kuran okunan bir evde yetişmesinden, İskenderpaşa Cemaatiyle ilişkisinden, Zahit Kotku’yla yakınlığından, Gümüşhanevi Tarikatına bağlılığından söz edilmiştir, bunlar doğrudur ama ‘pragmatist’ Demirel’in hepsini aşarak 28 Şubat’ı icra ettiği, ‘başörtülü okumak isteyenler Suudi Arabistan’a gidebilir’ dediği, laikçi ve CHP’li olarak öldüğü de malumdur. Ayrıca herkesin Atatürk-İnönü çizgisinden bir tutum takınması da gerekmiyor.

Bu belitlerden çıkan sonuç bellidir: Türkiye’de Orta Sağ, Beyaz Türklerle yani kentli, iyi eğitimli, yüksek gelirli, Batıcı ve laikçi çevre ve sermayeyle iç içe geçmiş, köylülükle kurduğu ittifakı kentin taşralaşmasıyla terk etmiş, yeni sosyolojilerin ürettiği çok daha din kökenli zihniyetle zıt bir çevredir. Bu çevreyi açıklamak için kullanılacak en ‘vulger’ ve yumuşak ifade ‘ılımlılık’tır. Şimdiki kuşaklar hatırlamasa bile 1965’ten sonra ‘Ortanın Solu’na açılan CHP’de başı çeken Bülent Ecevit’in ‘solculuğundan’ rahatsız olan Prof. Turhan Feyzioğlu’nun kurduğu ‘orta sağ’ daha doğru bir tabirle sağ Kemalist Güven Partisinden bu yana işleyen bu damarı yani Orta Sağ damarı mevcut nitelikleriyle birlikte ve en geniş manasıyla sağ Kemalist olarak belirlemekte en küçük bir beis olamaz. Feyzioğlu, AP’nin köycülüğünden, tarikat bağlarından, din eğilimlerinden arınmış ‘saf’ bir Kemalizm yapmak istiyordu. Bu bir fark mıdır, farktır ama o kadar bir farktır işte. 

Neo-liberal iktidarlar dünyanın her yerinde 1979’da iş başına gelmiştir ve hala devam etmektedir. 45 yıllık bir tarihten söz ediyoruz. Sağ eğiliminin daha da güçlenerek devam edeceğine dair de facto bir durum karşımızda duruyor. Daha da beteri neo-liberal iktidarların radikal sağa kayarak hakimiyetini canlı tutmasıdır. AKP’yi biraz da böyle düşünmek gerekir. 

Yeni orta sağ parti mi?...

Şimdi kurduğum planın en çetrefil noktasını ele alalım. Eğer gerçekleşirse sağ siyasette merkezi tutmayı düşünen, hedefleyen oluşumun, CHP’den farkı ne olacak?

Sorunun yakıcılığı ortada. Ayrıntılı bir tartışmaya girip, fincancı katırlarını ürkütüp, CHP’nin bir sağ partiden farkını ya da farksızlığını ele almayacağım. Soru belli bir gerçekliği kendi içinde yansıtıyor. Gerçekliğin dışında kalan ve CHP ile sağ partiler arasındaki farkı meydana getiren sadece tek bir unsur var. CHP, zaman zaman bir orta sağ partiden daha fazla topluma kapansa bile, Alevi ve Kürt çevrelere nispeten daha açık bir siyaset zeminidir. Atatürkçülüğün sol kanadına bugünkü CHP’nin ne kadar yakın olduğu da partinin sosyalistlerle ilişkisine bakarak cevaplanabilir. Yine de o çevreler CHP’yle zaman zaman can havli içinde bir temas kurar. Dolayısıyla CHP, merkezden, Cumhuriyetten beri devam eden üç korkunun (Kürt ve Alevi, komünizm ve sosyalizm, irtica) temas ettiği ölçüde uzaklaşır. Yoksa Beyaz Türklerin ‘merkez’ anlayışıyla CHP’nin anlayışı arasında bırakın Çin Seddi olmasını karınca kararınca bir fark bile bulunmuyor. Aksi takdirde eski DP-AP ve ANAP içinde o çizgiden gelenlerin bugün CHP’li olmasını başka türlü açıklama olanağı bulunamaz.

Sonuç kendiliğinden türüyor. Türkiye sağı merkezde teşekkül etmiştir. Cumhuriyet tarihinin ve modern siyasetin geliştirdiği bu yapıya iki radikal çıkışla müdahale edilmiştir. Birincisi, dönemin gerçek sosyalist açılımlarına karşı biçimlenen Ortanın Solu politikası ve onun 1973-1980 arasındaki daha da sollaşan çıkışıdır. Fakat o dönüşüm önce sanayi burjuvazisinin Demirel’le anlaşıp üretimi durdurarak 1977-79 Ecevit iktidarını çökertmesiyle, ardından da 1980 darbesiyle bertaraf edilmiştir. Daha sonra ortaya çıkan SHP’deki arayışlar da 1989-91 büyük sol çöküşüyle saf dışı bırakılmıştır. İkinci büyük müdahale olan Akparti iktidarı halen devam etmektedir ve kendi soyunun sürekliliği içinde otuz yılı bulmuş bir hakimiyetten  söz ediyoruz. Dışındaki çevre ve kesimler getirdiği sosyo-ekonomik, kültürel ve ideolojik dönüşüm üstünde düşünmediğinden ve o iktidarı berkiten unsurları anlayarak ortadan kaldırmadığından AKP’nin iktidarı ama şöyle ama böyle ayaktadır.

Hiçbir siyaset hele böylesi bir kitle siyaseti birileri istediği için oluşmaz ve sürmez. Her iktidarı perçinleyen bir sosyolojik taban ve tarihsellik vardır. AKP’nin gerçeği de burada aranmalıdır. AKP iktidarı biraz da neo-liberal iktidarların sürekliliğine benzer bir pozisyondadır. Berlin Duvarı 1959’da yapılıp 1989’da yıkılmıştır. Otuz yıllık bir tarihten söz ediyoruz. Neo-liberal iktidarlar dünyanın her yerinde 1979’da iş başına gelmiştir ve hala devam etmektedir. 45 yıllık bir tarihten söz ediyoruz. Sağ eğiliminin daha da güçlenerek devam edeceğine dair de facto bir durum karşımızda duruyor. Daha da beteri neo-liberal iktidarların radikal sağa kayarak hakimiyetini canlı tutmasıdır. AKP’yi biraz da böyle düşünmek gerekir. 

Georges Clemenceau’nun ‘mezarlıklar vazgeçilmez insanlarla doludur’ sözü biraz da politik partiler için söylenmiş gibidir. Evet, siyaset tarihi aynı zamanda yukarıda, soyut önermelerle tasarlanmış partilerin mezarlığı tarihidir. Türkiye’de yeni Orta Sağ, merkez parti arayışını böyle düşünmek gerek.

Nostalji ve yeni sağ parti

Sınırlarını çizdiğim bu koşullarda merkezde yeni bir sağ oluşum CHP benzeri bir parti olmak dışında ne yapabilir? Nostalji sadece edebi veya romantika bağlamında geliştirilmiş bir kavram değildir. Özellikle sol siyasette melankoliyle kesişen bir gerçekliği vardır. Enzo Traverso sol açısından her iki olguyu da ele aldı ve inceledi. Yazdığı Solun Melankolisi(İletişim Yayınları.) her şeyi sahih bir şekilde temellendiriyor. CHP’li kitleler son 20 yılda derin bir melankoli ve nostalji duygusu geliştirdi. Şimdi öyle anlaşılıyor ki, arada bir sorulan ve kesinlikle anakronik bir soru olan, ‘geriye dönebilecek miyiz?’ sorusunu soran CHP’den ziyade ‘orta sağ’ kesimlerdir yani Beyaz Türklerdir ve bu soru en az onları (CHP’lileri) yaktığı kadar Orta Sağ nostaljisi içinde olanları da yakmaktadır. Onlar da AKP’nin radikalizminden arınmış bir merkez/ılımlı sağ siyasetle meşguldürler ve ona dönük derin bir özlem içindedirler. CHP kurucu ideolojinin korku eşiği olan şu üç unsurdan arınsa mükemmel olacaktır, olmadığı için o ‘ılımlı’ sağ parti şimdi bir nostalji unsuru olarak hayal ufkunda beyaz bir yelkenli olarak seyrediyor.

Nostaljik tasavvurlarla ve resurrection’la yani bas’ü bad’el-mevt’le yani ölümden sonra diriliş özlemiyle siyaset yapılmıyor. Siyaset, geriye dönüşlü, ad infinitum, bir anlayışla da yapılamıyor. Hele ‘asr-ı saadet’ özlemiyle siyaset hiç yapılmıyor. Siyaset büyük kitlelerin birikmiş taleplerine örgütlü şekilde cevap vermektir. Orta Sağ siyasetin bu tanımı karşılayacak dinamikleri saptaması gerekir. Merkez Sağ siyasetin Türkiye’deki dayanağı her zaman orta sınıflar değildir. Bu yazıda da gösterdiğim gibi o çevre için destek bazen köylülük bazen de burjuvazidir. Fakat içinde bulunduğumuz dönemde herhangi bir orta sınıftan söz edilemeyeceği gibi, var olduğu kadarıyla orta sınıfların toplumsal ve sosyo-politik yapısı tamamen değişmiştir. O kesimin bir orta sağ siyaset beklentisi içinde olmadığı muhakkaktır.

Beyaz Türkler diye nitelendirilebilecek sosyolojik çevre ise 1908 ve 1923 sonrasının en büyük kısıtlamasından henüz kurtulamamıştır. Yani, Türkiye’deki burjuvazi hala ekonomik olarak devlete bağlı olduğundan politik olduğunu zannettiği ama kültürel planda karşı olduğu Akpartiye karşı yeterince bir tepki, tutum, müdahale geliştiremiyor. AKP de bu yapısal özelliği sonuna kadar kullanmasını bilen bir parti. Ortada daha da sert bir çelişki bulunuyor. Ekonomik, sosyolojik ve teknolojik modernlik, son yetmiş beş yıldır (Cumhuriyetin 101 yaşında olduğunu hatırlayalım) tamamen sağ siyasetin tekelindedir. Bizde geçerli sol ise kültürel ve ideolojik bir modernleşme peşindedir. Gele gele, Türkiye, bir zamanlar çok yazılıp söylendiği gibi ‘modern mahrem’e değil ‘modern muhfazakârlığa’ daha doğru bir tabirle ‘muhafazakâr modernleştirmeye’ erişmiş bulunuyor. Bu koşullarda bir orta sağ siyaset ancak siyaseten çıkmaza girmiş çevrelerin başlarını su üstünde tutacak bir cankurtaran hayali olabilir. 

Siyaset yukarıda, toplumun dışında veya üstünde tasarlanmaz. Aşağıda, toplumla birlikte ve tarih içinde oluşur. Dünya görüşümüz, kültürel tercihlerimiz, sınıf konumumuz o siyasetle uzlaşmayabilir. Kendi ideolojik ihtiyaçlarımız doğrultusunda yeni bir siyaseti özleyebiliriz. Gerçek müzakereci siyaset o noktada başlar. Ama siyasetin iç ve yapı unsurları kişisel beklentilerin ötesindedir. Siyaseti sosyoloji kurgular ve pekiştirir. Bu gerçeğin unutulması her defasında siyaset beklentilerini hüsrana dönüştürür. Georges Clemenceau’nun ‘mezarlıklar vazgeçilmez insanlarla doludur’ sözü biraz da politik partiler için söylenmiş gibidir. Evet, siyaset tarihi aynı zamanda yukarıda, soyut önermelerle tasarlanmış partilerin mezarlığı tarihidir.

Türkiye’de yeni Orta Sağ, merkez parti arayışını böyle düşünmek gerek.

“Dünya Mimarlık Günü” (7 Ekim) yaklaşıyor. UIA’nın (Uluslararası Mimarlar Birliği/International Union of Architects) önderliğinde 1985 yılından bugüne her yıl Birleşmiş Milletler (BM) Dünya Habitat Günü'ne paralel olarak Ekim ayının ilk Pazartesi günü “Dünya Mimarlık Günü” olarak kutlanıyor. Dünyanın birçok yerinde meslek örgütleri çeşitli etkinlikler düzenliyorlar.

2024 teması “Empowering the Next Generation in Participatory Urban Design / Katılımcı Kentsel Tasarımda Gelecek Nesli Güçlendirmek” olarak belirlendi. 

Belirlenen bu temaya göre Uluslararası Mimarlar Birliği, genç mimarları katılımcı süreçlerin aktörleri olmaları için teşvik ediyor. Dirençli kentsel ekonomilerin güçlendirilmesine, özellikle sürdürülebilir pratiklerin kentlerin iyileşmesindeki önemine dikkat çekiliyor. Dünya Mimarlık Günü’nün alt başlıkları arasında, enerji verimliliği, atık yönetimi, sürdürülebilir malzemelerin kullanımı ve tanıtımı ile sürdürülebilir kentsel hareketlilik gibi kavramlar yer alıyor.

Dünya Mimarlık Günü'nün teması "katılım" ve "gelecek nesli güçlendirmek".

İki anahtar kavramı birbiriyle ilişkili olarak ele alındığında bu yılki tema bana bir entelektüel uğraş olan mimarlığın temel sorunsalını ortaya koyuyor gibi geliyor:

Bu sözleri bence bir paradigma değişimi önerisi gibi de okumak mümkün.

Buna karşılık şunu söyleyenler de oluyor: “Nereden bakarsanız durum felaket!  

İstanbul gibi bir şehrin geldiği hale bakın. Bu ülkede yaşayan insanlar kültürsüz. Göçebe bir toplumdan geldikleri için tasarım konusunda çok yeteneksizler!” 

Türkiye’de mimarlığın durumunu kültürsüzlüğe, cahilliğe bağlayanların yaşadığı depresif durum patolojik sonuçlar yarattığı kadar arkasındaki meseleyi sorgulamayı, eğitimi, düşünce alanını özgürleştirmeyi, yenilemeyi engelliyor.

DEPRESİF DURUM, SORGULAMAYI ENGELLİYOR

Onlara göre sorun gayet basit. Ötekileştirmenin, ırkçılığın bu kadarı olur, bir şaka da olsa. Ayrıca bu ülkede çok yetenekli mimarlar, tasarımcılar var. Çağımızın antropologları, bilim insanları Büyük Savaş sonrasında kültürler arasında ayrım yapan (kendi kültürünü yücelten ve diğerlerini aşağılayan) düşünce akımlarını sorguladılar. Ayrımcılığın, ırkçılığın savaşlara yol açtığını gösterdiler. Hatta bu amaçla Birleşmiş Milletler Eğitim ve Kültür Örgütü UNESCO’nun kuruluşuna neden bile oldular.

Oysa şehirlerin, kasabaların, köylerin yakın tarihlerdeki mimari peyzajına baktığınızda, böyle bir sorun olduğu görülmüyor. 

Türkiye’de mimarlığın durumunu kültürsüzlüğe, cahilliğe bağlayanların yaşadığı depresif durum patolojik sonuçlar yarattığı kadar arkasındaki meseleyi sorgulamayı, eğitimi, düşünce alanını özgürleştirmeyi, yenilemeyi engelliyor. Bu yüzden bence sorunu zannedersem biraz da bu "muhalefet" etme biçiminde aramak gerekiyor.

Peki öyleyse nedir bu karşılaştığımız durum?

Ortada evet, çok ciddi bir sorun var. Türkiye’de şehirler yaşanmaz hale geldi.

Bu sorunu anlayabilmek ve değiştirebilmek için zannedersem bize gösterilene değil, gösterilmeyene bakmak gerekiyor.

Çünkü eleştiriyor gibi yapanlar, sesi çıkanlar çoğu zaman bizi imgeler üzerinde konuşmaya zorluyorlar.  

Böylece kendi sorumluluklarını gizliyorlar. 

Örneğin imtiyaz sahipleri yıllarca “çarpık şehirleşme” gibi bir kavram kullandılar. Gecekondu bölgelerinde, yoksul semtlerde çalışan mimarlık öğrencilerini, hocalarını ötekileştirdiler. Sanki kendileri plan ve projeleri yaptıkları takdirde sorunlar çözülecekmiş gibi göstermeyi başardılar. Siyasetçileri suçladılar. Oysa bu siyaset ile meslekçi ideolojinin devlet gücünü, iktidarını kullanma mücadelesiydi.

Mimarlığı iktidar ve piyasa güçlerine bağımlı olmaktan çıkarmak nasıl mümkün olabilir?

Katılım karşısındaki en büyük engel herhalde mimarlık gibi eğitimle edinilmiş bir kimliğin sınıfsal bir perspektifle ele alınmaması. Böylece uzmanlar sınıfının kitleler için neyin doğru, neyin yanlış olduğuna hükmeden, kamu imkanları, gücü ve kariyer imkanları ile kendi kamu yararı kavramını temsil eden bir sivil toplum kesimine dönüşmesi. 

Bu yüzden sorunu hep yapıldığı gibi dışarıda değil, gene mimarlığın düşünce geliştirme alanı içinde aramak gerekiyor. Kitleler çoğu zaman sesi çıkabilenler, siyasetle iktidar mücadelesi içinde ve imtiyaz peşinde olan meslekçi bir "muhalefet" tarafından aldatılıyor. 

Bence Dünya Mimarlık Günü'nün ortaya koyduğu sorun mimari düşünce alanının, kariyer imkanlarının kamu gücü, kurumları kullanılarak işgal edilmesi. Günümüzün neo-liberal koşullarında bu oligarşik ilişkiler öyle bir boyuta vardı ki, mimari fikir üretimi üzerinde muazzam bir sansür sistemi oluştu. Çoğu zaman mimari fikirler güç odakları tarafından koşullandırılıyor. Bu nedenle entelektüel üretim hayırseverlik kurumlarına, büyük sermaye alanına izole edilmiş durumda. Bağımlılık entelektüel alanı sınırlandırdığı gibi kitlelerin özgürlüklerini de ortadan kaldırıyor. Kitleler mimarlığın akılcılaştırma, yenilik yaratma, sorgulama işlevinden mahrum kalıyor.

Karşımıza Sulukule, Tarlabaşı, Yenikapı…  gibi projeler çıkıyor.

Bu nedenle “gelecek nesli güçlendirmek” sözünü şöyle anlıyorum: Mimari fikir üretimi alanını yeni dimağlara açarak, köşe başlarını tutmuşlardan, kamu imkanlarını kendi çıkarları için kullanan imtiyazlı zümrelerden özgürleştirmek. Bu şekilde bir aracılık hizmetine indirgenmiş olan mesleki alanı kitleler için daha yararlı hale getirmek.

Bu yüzden bence Dünya Mimarlık Günü’nün gündeme getirdiği soru şu: Mimarlığı özgürleştirmek nasıl mümkün olabilir?

Mimarlığı iktidar ve piyasa güçlerine bağımlı olmaktan nasıl çıkabiliriz?

Bir danışanım yaşamın yavanlığından ve sıkıcılığından bahsediyordu. Her gün aynıydı, dün bugünün tekrarıydı, yarın da bugünün kopyası olacaktı. Kendini bir fare gibi kapana kısılmış hissediyordu. Oysa şunun farkında değildi: Hiçbir gün aynı değildi. Fark yaratmak için büyük şeyler yapmayı bekleyen, yaşamı anlamlı kılabilmek için okyanusları aşmayı, hayallerindeki topraklara basmayı, o büyük ve etkileyici hareketi yaparak hayatın tüm yavanlığını absorbe etmeye çalışan yığınlar var. Her gününe sıradanlık damgası vuran ve bu yüzden hayıflanan, ona sunulmuş bir armağan olan yaşama ve yaşamlara şahit olma fırsatının farkında olmayan, öylesine yaşayan insanlar.

19.yy. filozoflarından Henry David Thoreau her günümüzün birbirinden farklı olduğunu anlatır. Aslına bakarsanız Antik Yunan filozoflarından Herakleitos ‘Aynı nehirde iki kere yıkanılmaz’ diyerek değişimin mütemadiyen sürdüğünü düşünce tarihinin en başında söyler. Thoreau da Ormanda Yaşam adlı kitabında iki yıllık doğayla içiçe yaşamış olduğu deneyimlerini aktarır. Bize gözlerimizin gerçekten görmesini diler. Onun sözleriyle: Hayatın her anı, yeni bir fırsat, yeni bir başlangıçtır. Her anın içinde, keşfedilmeyi bekleyen yeni bir dünya vardır.

Hiçbir yere kıpırdamasak da güneşin her batışında oluşan o benzermiş gibi görünen ambiyansın asla aynı olmadığını göremeyecek kadar körüz. Buz kristallerinin yapısını bilir misiniz? Sanki hepsi birbirine benzer görünür ama yakından incelendiğinde hepsi birbirinden farklıdır, hepsi benzersizdir.

BUZ KRİSTALLERİ BİRBİRİNE BENZER GÖRÜNÜR AMA HEPSİ FARKLIDIR

Gerçekten görmüyoruz, duymuyoruz, duyumsamıyoruz. Gidilecek ülkeler listesine tık atmayı bekleyen aç gözlü hayvanlar gibiyiz. Hiçbir yere kıpırdamasak da güneşin her batışında oluşan o benzermiş gibi görünen ambiyansın asla aynı olmadığını göremeyecek kadar körüz. Buz kristallerinin yapısını bilir misiniz? Sanki hepsi birbirine benzer görünür ama yakından incelendiğinde hepsi birbirinden farklıdır, hepsi benzersizdir. Her yıl kış gelir ama her seferinde kendini var etme şekli birbirinden farklıdır. Mevsimler gelip geçerken hepsinin kendine has dokusunu görmek için sadece bakmak yetmez. Siz oğlunuza ya da kızınıza sarılırken hep aynı kişiye mi sarıldığınızı düşünüyorsunuz? Şu ötede gördüğünüz çınar ağacının rüzgarla sağa sola salınırken bildik bir ezberle mi hareket ettiğini düşünüyorsunuz? Her günün aynı olduğunu algılayan sizin bilinciniz. Eğer çevrenizi daha net ve doğru bir şekilde gözlemliyor olsaydınız hiçbir şeyin dünün aynısı olmadığını görürdünüz. Her gün aynı güzergahta yürüyüş yapan bir insan hep aynı yoldan geçtiğini mi sanır? Nasıl bir aldanmadır bu!

Dikkatle baktığınızda her anın muhteşemliğini fark edersiniz. Nefes alışverişlerimiz bile benzersizdir. Her sabah aynı güne uyanmayız, her gece aynı Ay’ın ışığı yansımaz tenimize.

HER SABAH AYNI GÜNE UYANMAYIZ

Doğa bir yol gösterici olarak bize nasıl yaşayacağımızı anlatıyor. Bedenimiz bile gün be gün değişiyor. Siz dokunduğunuzda sevdiğinize aynı bedene dokunmuyorsunuz. Elinizdeki hücreler sürekli yenileniyor ve değişiyor. Bu anlayış, bizi yaşamda oluyor olmamızdan ötürü minnettar kılar. Dikkatle baktığınızda her günün muhteşemliğinde gözleriniz dolabilir. O zaman rutin dediğiniz bile ayin gibi yaşanır. Bu bilinç, yaşamın her anında var olmanın ve bu varoluşa minnettar olmanın önemini anlatır. Dikkatle baktığınızda her anın muhteşemliğini fark edersiniz. Nefes alış verişlerimiz bile benzersizdir. Her sabah aynı güne uyanmayız, her gece aynı Ay’ın ışığı yansımaz tenimize. Böyle bakarsak hızlanmak değil yavaşlamak isteriz. Çünkü bu, yaşamdaki güzellikleri fark etmenin tek yoludur.

O çok istediğiniz arabayı kredi çekerek aldınız: Bilmem kaçıncı yıl ve günde bitecek borçlarınızı geliriniz ile kıyasladınız. Ve sonunda göz alıcı aracınız içinde kendinizi mutlu hissediyorsunuz. Ama bir süre sonra sevinciniz sönüyor. O karizmatik arabanız gözünüzde bir çelik yığınına dönüşüyor. Eski haz ve mutluluk bareminize geri döndünüz. Birikmiş işler içinde kolunuzu masaya yaslamış yeni hayaller peşindesiniz. İstekleri doğrultusunda harekete geçen bir makine gibidir insan. İsteriz ama tam doyamadan yenisi isteriz. Bu kör bir döngüdür sonucu hiçbir yere ulaşamayan. 19. yy kötümser filozofu Schopenhauer istemenin insanın mutsuzluğuna neden olduğunu düşünür. Bir isteğimiz gerçekleştiğinde diğerinin peşine düşeriz ve bu sürekli böyle devam eder. Ama bir yandan da yaşamın özünde istemek yok mudur? Acıktığımızda yemek yemek isteriz, susadığımızda su içmek. Bitkiler bile başlarını güneşe dönerek büyümek istemezler mi?  İstek yaşamın özüdür. İstekten sonra irade gelir. O zaman soru şudur: Her istek ve arzumuzun peşinden koşmalı mıyız?

Schopenhauer, bu döngüden kurtulmanın iki yolu olduğunu söyler. Bunlardan biri sanattır. Ona göre sanat bizi arzulardan uzaklaştırır. Gerçekten bir resme bakarken,müzik dinlerken başka hülyalarda kaybolup isteklerimizi unuturuz. Filozofun bir diğer önerdiği şey ise, basit yaşam sürmek ve daha az istemektir.

SCHOPENHAUER’E GÖRE BU DÖNGÜDEN KURTULMANIN İKİ YOLU

Schopenhauer uzak doğu felsefeleri ile haşır neşir olmuştur. Bu yüzden olacak ki istemenin acı veren yanını gözler önüne serer. Arzular tatmin edildiğinde geçici bir haz sağlar ama daha sonra yine aynı süreç başlar. Lao Tzu, "Arzuları azaltan, kalbi sakinleştirir. Arzuları serbest bırakan, kalbi kargaşa içinde tutar. Bu yüzden bilge, arzularını kontrol altında tutar." der. İstek ve ihtiyaçlarımızı yeniden gözden geçirebilir miyiz? Son moda giysiler, son model araçların peşine düşmeden, popüler olanın tuzağından kendimizi alıkoyabilir miyiz? Hatta başarı, para gibi aşırı önem verdiklerimizin kısa süreli sahte mutluluklar yaşattığının farkına varabilir miyiz? Bir çocuk gibi her istediğimizin peşinden koşarken aslında karmaşaya koşmakta olduğumuzu anlayabilir miyiz?

Schopenhauer, bu döngüden kurtulmanın iki yolu olduğunu söyler. Bunlardan biri sanattır. Ona göre sanat bizi arzulardan uzaklaştırır. Gerçekten bir resme bakarken, müzik dinlerken başka hülyalarda kaybolup isteklerimizi unuturuz. Filozofun bir diğer önerdiği şey ise, basit yaşam sürmek ve daha az istemektir. Bunun için doğada daha az zaman geçirmek, doğanın sadeliğinden ve basitliğinden ilham almak gerekir. Doğa bizim gibi arzularının esiri değildir. İsteklerini doğal bir yöneliş ve seçim ile yaşar. Doğada zorlama yoktur. Mütevazidir, basittir, muhteşem gözükse de sıradandır.

Ruhu dinginleştirmenin yolunu bulmak lazım, yaşamı acılarından özgürleşmek için sanata kaçmak lazım. İstekler kördür bir de biz gözümüzü kapatmayalım. Sade bir dünya yaratmak için kalabalık eden gereksiz düşüncelerden sıyrılmak lazım önce, sonra eldekilerin farkına varmak ve sürekli istemenin nasıl bir çıkmaz sokak olduğunu kavramak…

Sokrates Atina mahkemesinde yargılanırken ölüme mahkum edilmişti. Baldıran zehrini içip ölüme giderken korkusuz davranmıştı. Ona göre ölüm ruhun bedenden ayrılmasıydı ve hiçbir filozof ölümden korkmamalıydı, yaşamın ölüme bir hazırlık olduğunu söylerdi. Sokrates’ten sonra ortaya çıkan Stoacı düşünürler de ölümü doğal bir süreç gibi ele almamız gerektiğini söylerler. Ölümü hatırlamanın insanın yaşamının geri kalanının daha iyi geçirmesine yardımcı olacağını savunurlar.

Yaşam varsa ölüm yoktur diyen Epikürcü felsefe, bizi ölümden korkmamaya meylettirebilir ama asıl önemli olan onun varlığını hep hatırlamaktır. Şu anda şu satırları yazarken bir daha aynısının tekrar etmeyeceğimi bilmek, benzer cümleleri kullansam bile içinde bulunduğum ortam, duygulanımlar farklı olacağından benzersiz bir an yaşadığımın farkında olmak demektir ölümü hatırlamak. Hiçbir anın tekrarı yoktur.

HİÇBİR ANIN TEKRARI YOKTUR

Bu sözler ölüm yokmuş gibi yaşayan, ölüm unutkanlığına yakalanan bizler için ne kadar ürkütücü. Yaşam varsa ölüm yoktur diyen Epikürcü felsefe, bizi ölümden korkmamaya meylettirebilir ama asıl önemli olan onun varlığını hep hatırlamaktır. Şu anda şu satırları yazarken bir daha aynısının tekrar etmeyeceğimi bilmek, benzer cümleleri kullansam bile içinde bulunduğum ortam, duygulanımlar farklı olacağından benzersiz bir an yaşadığımın farkında olmak demektir ölümü hatırlamak. Hiçbir anın tekrarı yoktur. Bunun bilincinde olabilmek için ölümün her an yanı başımızda olduğunun farkına varmak gerekir.

Ölümü hatırlamak bizi yaşamın sıkıcılığından uzaklaştırır. Monoton ve sıkıcı hayatımıza renk katar. Neşelendirir aslında ölümü hatırlamak. Gerçekten yaşamayı öğretir, o anın hakkını vermeyi. İşin ilginci modern insan ölümü unutmuşken ve tam gaz yaşadığı sanrısına kapılmışken tam bir haz makinesiyken ölümü yok sayar. Tanrısızlığın prim yaptığı bu dönemde zaten insan makine ve teknik bir unsur gibi incelediğinden ölüm hepten yoktur, ölümün varlığı bile önemsenmez. Tanrılı dinler de cenneti vaat ederek ölüm korkusunu, mükafat yerini işaret ederek bertaraf etmeye çalışırlar ve bizi bir gün hayaller ülkesine yerleştireceğini anlatırlar tabii eğerli cümlelerini eylersek. Böylesi bir durumda da acı reçete olarak bildiğimiz ölümün varlığı yine yoktur, o sadece bir aracıdır.

Ölüm bize korkutucu gelir. Yakınlarımızı kaybetmeye başladığımızda bile önce adına yas dediğimiz öfke ve kızgınlık nöbetine tutuluruz. Hani ölmeyecektin hani hep yanımda sonsuza kadar kalacaktın diyen çocuksu yanımız öfkeden kudurur. Önce sevdiğimize sonra yaşama duyulan öfkedir bu. Ey yaşam seni hep yaşayacaktım hani, dünya işlerinin peşine koşturup kendimi oyalarken sen hani gelmeyecektin hiç!

EY YAŞAM SENİ HEP YAŞAYACAKTIM HANİ!

Ya ölüm anksiyetisi yaşayanlara ne demeli? Bazıları öleceğim korkusu yüzünden, huzurlu giden hayatını un ufak eder. Heyecan mottosuyla nasılsa ölüm gelecek diyerek empatiden yoksun, bencilce ve kaba davranır. Ölüm bize korkutucu gelir. Yakınlarımızı kaybetmeye başladığımızda bile önce adına yas dediğimiz öfke ve kızgınlık nöbetine tutuluruz. Hani ölmeyecektin hani hep yanımda sonsuza kadar kalacaktın diyen çocuksu yanımız öfkeden kudurur. Önce sevdiğimize sonra yaşama duyulan öfkedir bu. Ey yaşam seni hep yaşayacaktım hani, dünya işlerinin peşine koşturup kendimi oyalarken sen hani gelmeyecektin hiç! diye bağıran yanımız nasıl da mutsuz ve üzgündür. Onun bir an bile düşünmemiş olanın mutsuzluğu onu her gün en az bir kere ananın mutsuzluğundan ne büyüktür.

İncecik bedenlerde sağlığı ararken, toksik atıcı diyetlerle zehirleri atmaya çalışırken, yaşlanmamak mümkün mü diye tartışırken acizliğimizi iyiden iyiye haykırıyoruz. Ölüm seni yeneceğim, haklayacağım seni diyen kaç kişi var aramızda? Ne zaman ayırdık ölümü yaşamdan. Onlar birbirine zıt gibi görünürken ikisi içiçe geçmiştir oysa. Momente mori, ölümü hatırla!Hatırla ki doğadaki güzelliği görebil, hatırla ki sevdiğine her an son kezmiş gibi bakabil. Hatırla ki yaşamı bir ceset gibi değil yaşayan bir canlı gibi yaşa. Hatırla ki nefesini dolu dolu içine çek ve boşaltırken onun burun deliklerinden çıkışını izle. Hatırla ki varoluşunun derin anlamını yakala. Momente mori!

Çok acıktınız, işler üst üste gelince yemek için zaman da bulamadınız. Önünüze ne yemek istiyorsanız hepsinin serildiğini düşünün. Karnınızın açlığına karşı koyamazken bir lokmada yemekleri mideye indirmeniz de olası, aheste aheste yiyip doymaya çalışmakta.

Japonya’da Okinawa adasında 100 yaşını geçmiş insanların oranı diğer bölgelere nazaran yüksek. Bunda beslenmelerinin önemi oldukça fazla: Konfüçyus’un öğretisi etrafında şekillenmiş beslenme biçimini gündelik yaşamlarına uyarlamışlar: Hara Hachi Bu. Bu cümle mideyi yüzde 80 doldur anlamına geliyor. Bir bakıma doymadan kalkmak gerekiyor. Ama biz sadece yememiz gerekeni değil üstüne bir sürü atıştırmalık yiyerek sağlıksızlaşıyoruz. Yarın böyle yapmayacağımıza dair sözler versek de yine aynı rutini tekrar ediyor pişmanlık ve suçluluk duygularıyla dolup taşıyoruz.

Yemek yemeyi fiziksel bir eylem olarak görmekten ziyade tadını çıkarmak mümkün mü? Zen ustalarından Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung tarafından kaleme alınan Tadını Çıkar adlı kitap tam da bu noktaya ışık tutuyor. Farkında olmak gerekiyor. Zen bilgenin dediği gibi bir elma aslında kainatın bedenidir. Bir elmayı buzdolabından çıkarın, bir ısırık almadan durun. Avucunuzun içindeki elmaya bakın ve kendinize sorun: Bir elmayı yerken gerçekten elma yemenin tadını çıkarıyor muyum, yoksa kafam başka düşüncelerle meşgul olduğu için elmanın sunduğu keyifleri kaçırıyor muyum?[1]

Açlık dürtümüzü doyurmak için lokmaları yutuyoruz. Bilinçli bir şekilde çiğnemiyoruz. Yerken gözümüz ya sosyal medya postlarında ya da televizyon ekranında.  Gelen mesaja bir an önce cevap vermeye hazırız, uyaranlara sonuna kadar kendimizi açmışken, yerken kontrolden çıkmış durumdayız.

BİLİNÇLİ BİR ŞEKİLDE ÇİĞNEMİYORUZ

Sorun şu ki çiğnerken ne yediğimizi bilmiyoruz. Açlık dürtümüzü doyurmak için lokmaları yutuyoruz. Bilinçli bir şekilde çiğnemiyoruz. Yerken gözümüz ya sosyal medya postlarında ya da televizyon ekranında.  Gelen mesaja bir an önce cevap vermeye hazırız, uyaranlara sonuna kadar kendimizi açmışken, yerken kontrolden çıkmış durumdayız. Bunun üzerine bir de iç dünyamızdaki tatminsizlik ve mutsuzluk eklendiğinde içimizdeki duygu boşluğunu doldurmak için midemizi dolduruyoruz.

Besinlerin doğanın mucizevi vericiliğinin eseri olduğunu unutmadan yemek, hayranlıkla ve şükrederek lokmaları ağır ağır çiğneyerek yemenin hazzına varmak da mümkün. Yemeğin ağzımızda tatlandığı an, ancak farkındalıkla yemek yediğimizde mümkün. Bunun için çaba göstermek gerekir, sadece yemek yerken değil, konuşurken, izlerken, dinlerken ve diğer eylemlerimizde de farkında olmalı insan. Yemek sadece bunun bir ayağı. Siz ancak farkındalık içinde yemek yediğinizde aç mı yoksa tok mu olduğunuzu anlarsınız. İşte o zaman midenizin yüzde sekseni dolduğunda masadan kalkabilirsiniz. Ve farkında olarak yediğinizde yediğinizden daha keyif almaya başlarsınız.

Lokmaları iyice çiğnemek, yavaş yemek ve yemeğin tadını gerçekten çıkarmak mümkün. Modern insanın işi pek kolay değil tabii. Gelecek yıllarda sadece birer tablet hap ile beslenme sorununu ortadan kaldıracak beslenme şekillerinden bahsedilirken bir de. Zaman sanal olunca gerçeğin kendisiyle bağımız koptu. Mideye indirdiğimizin ne olduğunu duyumsadıkça, onu hissettikçe gerçekten bir yeme eyleminden bahsedebiliriz. Bu mümkün!

---

[1] Tadını Çıkar, Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung Koton Kitap, 2010, s.55 

Kadının değişimi erkek gibi daha yatay bir doğrultuda değil inişli çıkışlı gerçekleşir. Kadının cinselliği, bedensel olarak içinden geçtiği üç dönemle değişir: regl, hamilelik ve menopoz. Her bedensel değişim kadının ruhsal değişiklikleriyle eşzamanlı gider. Her aşamada kendisiyle karşılaşır kadın, ilk adet döneminde kadınlığıyla, ikinci aşama gebelik döneminde yaratıcılığıyla ve üçüncü faz menopoz döneminde özgürlüğüyle. Her evreden güçlenerek çıkar, bedeni yorgun bir savaşçı olabilir ama bu dalgalanmalardan geçerek ruhsal güç kazanır.  Kadının bedensel değişiminin ilk evresi adet görmesiyle başlar. Her 28 günlük aylık döngü içindeki dalgalanmalar kadının duygu durumunu etkiler. Halden hale geçerken kadın ruhsal olarak savrulur, her türlü duygu içinden geçer çünkü bu dönemde kendi bilinçdışıyla daha fazla haşır neşirdir. Bu yüzden antik dönemden beri mastürbasyon döneminde kadının her türlü büyüsel özelliklere sahip olacağı düşünülmüştür. Regl olan kadın, erkeğe tehdit olarak algılanmıştır. Örneğin Papua Yeni Gine yerli erkekleri arasında, kadınlar tarafından özellikle adet kanı yoluyla kirletilecekleri ve zarara uğrayacakları korkusu yaygındır. Kadınlar bu dönemde erkeklerden uzak durmuşlardır. Hâlâ bazı toplumlarda bu düşünce devam eder. Halk arasında kadının kan akıttığı bu süre, ‘kirlilik’ olarak tabir edilir. Kadın kirlidir. Yaşadığı her reglde Havva’nın suçu kadına hatırlatılır. Günah işlemeye hazırdır kadın ve bu dönemde cinselliğinin doruğundadır. Kadın bugünlerde yumurtlamayacağı için cinselliğinde özgürdür, günaha yakındır. O yüzden âdet döneminde kadın, erkek dünyası için gerçek bir tehlike unsurudur. 

Kadının hamileliği ve devamındaki annelikle davranışları kısıtlanır. Artık düşünmesi gereken bir can ile feragat etmek zorunda kaldığı özgürlüğüyle karşı karşıyadır. Hamilelik onu gündelik hayatında daha güçsüzleştirmiştir. Kadın bu fazda daha alıcıdır, hassastır.

KADININ ANNELİKLE DAVRANIŞLARI KISITLANIR

Kadın bedenindeki ikinci önemli değişiklik gebeliktir. Gebelik, kadının anneliğe hazırlık evresidir. Ayın en doğurgan anında döllenme olur. Erkek, kadını bu teslimiyet anında gebe bırakır. Ağrı ve sancıyla doğuran kadın, cana can katar. Nasıl âdet döneminde akan kana karşı koyamadıysa gebeliğindeki hiçbir anda da hükümdar ve karar verici değildir. Artık doğanın kanunlarının hükmü geçer. Ona biçilen rolle akar. Kadının hamileliği ve devamındaki annelikle davranışları kısıtlanır. Artık düşünmesi gereken bir can ile feragat etmek zorunda kaldığı özgürlüğüyle karşı karşıyadır. Hamilelik onu gündelik hayatında daha güçsüzleştirmiştir. Kadın bu fazda daha alıcıdır, hassastır. Kış uykusuna geçmiş bir hayvan gibi yeni bir mevsime uyanmak için bekler. Kadın, anne olunca kurallar yer değiştirir. Artık genç bir kız değildir, bir annedir. Kilo alması doğal karşılanır; besleyecek olan doğal olarak bolca beslenmelidir. Şimdiki zamanın 34 beden olmak isteyen kadınlarına inat, antik dönemde saygı duyulan kadınların oldukça kilolu olması bu anlamda manidardır. MÖ 40.000’li yıllardan kalma Venüs heykelciklerine baktığımızda kadının iri kalçalı, abartılı irilikte göğüslere sahip ve göbekli olarak şekillendirildiğini görürüz. Çünkü kadın bu haliyle doğurganlık ve bereket sembolüdür. Zaten annelik kadının seksapelini gölgede bırakır. Ama anne olması onu sosyal hiyerarşide yukarılara çıkarır. İlkel toplumlar dahil çoğu toplum kadının doğurganlık özelliğine hayranlık beslemiştir. Hâlâ da öyle değil midir? Anneliğin kutsallığıyla ne yarışabilir?

Yaşı ilerlemiş kadın, yelkenlisini her hava koşulunda limana ulaştırmıştır. Neden keyif aldığını öğrenmiştir. Eğer cinsellik iktidarsa kadın bu dönemde krallığını ilan eder, bu zamanda kadın dünyanın kraliçesidir.Menopoz ile östrojen hormonu azalır. Yani kadının stres düzeyi düşer. Östrojen ve stres bozukluğu arasında doğrusal bir ilişki kurulmuştur. Kadın, son evrildiği dönemde huzursuzluğu alaşağı etmiş ve kurtuluşa ermiştir. 

KADIN, SON EVRİLDİĞİ DÖNEMDE KURTULUŞA ERMİŞTİR

Kadının yaşamındaki üçüncü ve son önemli evre menopoz dönemidir. Bu dönem kadının artık ne istediğini bildiği ve özgürleştiği dönemdedir. Yaşı ilerlemiş kadın, yelkenlisini her hava koşulunda limana ulaştırmıştır. Neden keyif aldığını öğrenmiştir. Eğer cinsellik iktidarsa kadın bu dönemde krallığını ilan eder, bu zamanda kadın dünyanın kraliçesidir.

Menopoz ile östrojen hormonu azalır. Yani kadının stres düzeyi düşer. Östrojen ve stres bozukluğu arasında doğrusal bir ilişki kurulmuştur. Kadın, son evrildiği dönemde huzursuzluğu alaşağı etmiş ve kurtuluşa ermiştir. Özetle, kadının bedeni bir ömrü için birden fazla kritik dönemeçte yol almıştır. Her virajda uçurumu görerek yaşadığı korku ve tehlikeyle baş etme yollarını öğrenmiştir. Ve her değişimden daha güçlenerek çıkar kadın. Regl ile duygularıyla baş etmeyi, annelikle karşılıksız sevmeyi öğrenir, menopoz dönemiyle ise de bir kuş gibi özgürce uçar.

Neden kötülük var? Biz insanlar neden ondan uzak kalamıyoruz? İyiliği yüceltip kötülüğün tuzaklarına kapılıp gidiyoruz. İnsan kötü bir varlık mıdır? Hobbes insanın doğal durumunun bencil ve vahşi olduğunu savunur. Filozofa göre insanın temelinde kötülük vardır. Güçlü olmak ve varoluş durumunu sürdürmek için insanın diğerini yok etmesi gerekir. İnkaların çöküşündeki katliamdan tutun Nazi Almanyasına, Yüzyıl savaşlarından günümüzde hala devam eden ölümler şunu gösteriyor; kötülük denen şey hayatta, nefes alıyor. Sosyal medyada iki kelime ile tepki göstermeyi seçmiş bizler iyi miyiz peki? İyiliği isteyen ruhlar kötülüğün pençesine hep düşmüyor mu?

İyilik ve kötülük bir çok kültürde efsanelerle evrimleşmiş, dinlerle de duvara çakılı sabit kalmıştır. Tanrının iyilik yolunu takip etmesi gereken inançlılar, şeytanın kötülük çağrısına uyuyorlar. İnsan doğa gibi değil, bir olma halinde; dalgaların denize çarpması iyi ya da kötü değil, bir  kaplan bir zürafayı yakalayıp midesine indirince onu kötü olarak yaftalamıyoruz, arıların, çiçeklerin polenlerini taşırken bitkilerin üremesine yardımcı olmasının iyi olmaması gibi. Doğa tarafsızdır ve dengenin korunumu üzerine çalışır. İşte onlardan ayrılan bizler, doğanın denge arayışına bir nokta koyuyoruz. Bozuyoruz, yağmalıyoruz, öldürüyoruz, yok ediyoruz. Ölüm kokusu ve kan istiyoruz.

İnsan var oldukça kötülük hep olacak. Belki Sokrates’in dediği gibi insanlar gerçekten bilmedikleri için kötülüğü seçiyorlar, bilen kötülük yapamaz. Belki de cehaletimizden vahşi bir hayvanlar gibi ağzımızdan salyalar akarak iştahla öldürmek yok etmek istiyoruz.

İNSAN VAR OLDUKÇA KÖTÜLÜK HEP OLACAK

Savaş tanrısı Romalı Mars öldürürken zafer kazandırıyordu. Roma İmparatorluğunun sınırlarını genişlemesi ondan ötürüydü. Sanırım biz de öldürdükçe Apollon gibi başımıza defne yapraklarından bir taç takılacağını düşünüyoruz. Kötülüğün zaferinin işareti! Artık liderlerin boynunda asılı duran karanlık şeytani madalyon. Ve bizler sessiz kalanlar başka bir kötü. İnsan var oldukça kötülük hep olacak. Belki Sokrates’in dediği gibi insanlar gerçekten bilmedikleri için kötülüğü seçiyorlar, bilen kötülük yapamaz. Belki de cehaletimizden vahşi bir hayvanlar gibi ağzımızdan salyalar akarak iştahla öldürmek yok etmek istiyoruz. Çünkü içimizdeki kötülüğü neye çevireceğimizi bilmiyoruz.En çok sevdiğimizden yeri geldiğinde nefret ediyoruz. Hayranlık duyarken bir yanımız kıskanıyor. Yaşatmak isterken bir yandan yok etmek istiyoruz. Güneş pencerimize vururken sabah, dünyamızı aydınlanırken sıkılıp bir an önce gece gelsin, kurtların uğuldadığı ormanlara ayak basmak istiyoruz. Bu dilemmayı aşamıyoruz. İçimizdeki kötülüğü, öldürücü hayvanı ehlileştirmeyi bilmiyoruz.

Kötülük korkunun eseridir. Nietzsche’nin aktardığı köle ahlakının bir sonucudur. Bastırılmış öfkenin, kızgınlığın sonucudur. Kötülüğü nasıl iyileştireceğiz? Önce kötü olduğumuzun farkına varmak lazım.  Arzuların yönettiği kendimize erdemli olmayı hatırlamak gerekiyor. Her canlının yaşam hakkına saygı duymak, egozmin eseri olmadan diğerlerinin hallerine empati duyabilmeyi geliştirmek gerekiyor. Ne zaman uyanacak insan cehalet uykusundan?

Özgürleşmemiş insanın sorunudur insanın kötülüğü, kendini gerçekleştirmemiş bireylerin içinden oluk oluk akan kandır. İradenin yokluğu, yozlaşmış insanın öyküsüdür. Dionysos ve Apolloncu bakış arasındaki dengesizliğimiz, şirazemiz iyice kaydı, bozuldu. Ne yapalım? Bilgi ve erdemle donanalım önce. Düşünelim yaşam üzerine, bize öğretilmiş kalıp düşüncelerden arınarak bunu yapalım. Unuttuğumuz iç sesimizi hatırlayalım. Kötülüğün farkına varacak olan ancak kendi potansiyelini görüp gerçekleştirebilen insandır. Önce kendin sonra iyi olmanın sorumluluğunu almanın artık zamanı gelmedi mi?

Dijital ekonominin hızla yükselişi ilk olarak ülkelerin sanayi üretim alt yapılarını zorlamaya başladı. Teknolojinin manuel işleri hem daha ekonomik hem de verimli bir şekilde devralmasıyla birlikte bu işleri yürüten birçok çalışanın görevlerinin otomasyon ile değişeceği görülüyor. Bu iş gücünün yeniden tanımlanması ve sürekli teknolojik gelişmelere ayak uydurması ve yeni beceriler kazanmasını da gerektirecek bir dönüşüm demek. Yerli sanayiyi ayakta tutabilmenin ötesinde dünyanın üretim üssü olan ülkeler ise bu pozisyonlarını siyasi ve ekonomik çatışmaların etkisiyle ve Covid-19’un tedarik sistemini sorgulatması sebebiyle kaybedecek duruma geldiler. Bu da coğrafyanın önemini artıran ve üretim alt yapısını yenilebilen ülkeler için bir fırsat yaratıyor.

Bunun için ekonomik, verimli ve dayanıklı üretim alt yapısı için yeni nesil sanayi parkları ile mutlaka hayata geçirilmelidir.

Son yüz yılda uygulanan üç sanayileşme modeli (Sanayi Sitesi, Serbest Bölge, Organize Sanayi Bölgesi) ve son dönemde hayata geçirilen yeni modeller (Özel Endüstri Bölgesi, Ar-Ge/Tasarım Merkezi, Teknoloji Geliştirme Bölgesi) şu andaki sanayi alt yapımızın temellerini teşkil ediyor. Bu modellere son çeyrekteki dijitalleşme dalgası ve yakın zamanda gelişen küresel ekonomik çatışmaların yarattığı fırsatlar çerçevesinde baktığımızda ülkemize büyük ölçekli sanayi yatırımı çekilmesi ve teknoloji transferi noktasında hazır olmadığını istisnalar dışında söyleyebiliriz. Ülkemizin sahip olduğu tüm avantajlara rağmen Orta Gelir Tuzağına takılmamızın ana noktalarından biridir.

Singapur nasıl bir sanayi parkı yarattı? Önce çekirdek endüstrisini tanımladı. Bu aslında bir pazar analizi çalışması. Akabinde çevre planlamasını yaptı. En son olarak da belediye alt yapısını düzenledi.

SİNGAPUR ÖNCE ÇEKİRDEK ENDÜSTRİSİNİ TANIMLADI

Yeni nesil sanayi parkı bütünleşmiş şehir planlamasını da beraberinde getirmelidir. Bunun için Singapur modeline bakabiliriz. Singapur’un tek bir nesilde orta gelirden yüksek gelire atlamasının temeli bu modeli yaratmasıyla oldu. Ülkenin bağımsızlığını kazandığı 1965 yılında sadece timsahların gezdiği bataklıkların bulunduğu yedi adadan oluşan Jurong bölgesi, kurucu liderleri Lee Kuan Yew’in vizyonu sayesinde 1970’lerde Endüstri Bölgesi’ne, yıllar içerisinde her yeni sanayi tesisi için denizin doldurulmasıyla anakaraya bağlı tek bir adaya ve bir Küresel Petrokimya Hub’ına dönüştü. Tek bir damla petrolü bulunmayan ülke, Çin dahil tüm Asya kıtasının petrol ürünlerinin fiyatlandırmasının yapıldığı, dünyanın en büyük üç petrol ticareti merkezinden biri haline geldi. Hiçbir taksisi olmadan taksi şirketi olan Uber, hiçbir odası olmadan otel şirketi olan Expedia gibi… Singapur, aslında coğrafi, tarihsel, sosyokültürel ve ekonomik açıdan bakıldığında benzerliklerimizin pek bulunmadığı 5 milyon nüfuslu küçük bir şehir devleti.

Singapur nasıl bir sanayi parkı yarattı? Önce çekirdek endüstrisini tanımladı. Bu aslında bir pazar analizi çalışması. Akabinde çevre planlamasını yaptı. En son olarak da belediye alt yapısını düzenledi. Bu çekirdek endüstri, çevresindeki diğer tüm sanayi tesislerini ara/nihai ürünleriyle besleyecek şekilde kısa orta ve uzun vadeye yayılmış bir master plan çerçevesinde ve şehir planlamasıyla çember çember büyütüldü. Her çember içindeki endüstrinin ihtiyaçlarına göre de şehir planlamasının çevre ve belediye alt yapısı değişebildi.

Yeni nesil sanayi parkı kısaca sürdürülebilir alt yapıyı tesis etmeli, lojistik kolaylığı sağlamalı, iş güvenliğini tesis etmeli, emniyeti sağlamalı ve ekonomik verimliliği gözetmeli. Bu da bir yönetişim gerektiriyor.

Kamunun teşvik odaklı olması yerine hıza odaklanması önemli. Ülkemizin teşvik mekanizması alan için kolaylıklar sağlasa da kimin alacağı ve hangi sürede alacağı önem kazanıyor.

KAMUNUN HIZA ODAKLANMASI ÖNEMLİ

Yönetişim anlayışı fırsat pencerelerini kaçırmayacak şekilde olmalı. Kamudan-Yatırımcıya doğru entegre olmalı. Kamunun teşvik odaklı olması yerine hıza odaklanması önemli. Ülkemizin teşvik mekanizması alan için kolaylıklar sağlasa da kimin alacağı ve hangi sürede alacağı önem kazanıyor. Çokuluslu şirketlerin bir ülkede imalat sanayiine doğrudan yatırımında yatırımın en az yirmi veya otuz yılda geri dönüşünü bilanço üzerinde izleyebilmesi için muhtemel riskleri de öngörmesi gerekir. Bu nedenle Dünya Bankasının İş Yapma Kolaylığı endeksi oluşturulmuş durumda. Singapur’da her yıl zirvede. Bu nedenle mevzuat ve risk yönetimi hızlanmalıdır.

Teşviklere gelirsek, teşvikler hali hazırda olan yatırımcının sorunlarını gidermek, maliyetlerini düşürmek üzerine kurulu. Teşvikler aynı zamanda sıfırdan yatırımcı çekmek üzerine de kurgulanmalı. Ülkemizdeki holding ve KOBİ yapısı küreselleşmenin önünde aynı düşük/orta düzey teknoloji ürününü daha düşük maliyetle üretmeye devam ettiği bir kısır döngü yaratıyor[1]. Yeni nesil endüstri parkı ile tamamen büyük ölçekli sanayi/teknoloji yatırımcılarını ülkeye çekmek hedeflenmelidir.  

Singapur endüstri parkı içinde örneğin bütün kamunun endüstri parkı için küçük bir iz düşümü yaratılmış. Bir nevi süpermarketlerdeki “hızlı-kasa” olmuş. Yatırımcılar projede harcayacağı zamanı ve emeği ön izin süreçlerinde harcamamaları sağlanmış. Bu model Çin’inde Singapur’dan örnek aldığı bir yöntem olarak Suzhou Endüstri Parkında uygulanmaya başlanmış. Kısa sürede bu park örneğin Fortune500 şirketinden 300 aşı fabrika yatırımı çekmeyi başarmış. Ve Çin bu modeli diğer endüstri parklarına da uygulamış. Bu “hızlı-kasa” modeli ile bütün kamu kurumlarının sanayi parkında birer odası ve temsili var. Bütün izinler ve başvurular tek bir noktadan ilerletilerek hız kazandırılıyor. Buna haberleşme, bilgi işlem, veri merkezi gibi özel sektör hizmetlerini de ekleyin.  

Ülkemiz, çokuluslu şirketlerin tedarik zincirinin yeni halkası olmak için en kuvvetli adaylardan. Lojistik alt yapısı güçlendi. Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği’nin sağladığı ticari avantajı var. Modern İpek Yolu ülkemiz olmadan kurulmamalı. Covid-19 sonrası yeni dünyanın küreselleşmeden adalaşmaya geçerek üretimi yedeklemeye çalıştığı süreçte Avrupa Adası’nın üretim üssüne dönüştürecek yeni bir kalkınma modeli neden olmasın.

Bunun için uluslararası yatırımcılara yeni bir hikâye anlatmalıyız. Hikâyenin temeli hız olmalı!

---

İnsanlığın, olması gereken durum ile devamlı bir savaş halinde olduğunu fark ettiniz mi? Aslında dünyaya gelişimizden itibaren sürekli “Ne olmaması gerekiyorsa o” olmaya çalışan, “Ne yapmaması gerekiyorsa onu” yapan bir türüz dünyadaki. Hiçbir şeyi akışına bırakmamak, doğa durumuna saygı duymamak sanırım bizim “doğa”mızda var. Hani akrep demiş ya “Ben akrebim, benim fıtratım böyle.” Benzer şekilde biz de insanız, bizim de fıtratımız böyle.

Bu cürete zaman zaman saygı da duyuyorum; en büyük zaferler en güçlü savaşlar sonunda kazanılmış çünkü tarihe baktığımızda da. İnsanın savaşma, mücadele ve başarma içgüdüsü olmasa şu an bizi bu duruma getirmiş olan kahramanlıkların birçoğundan da söz edemezdik sanıyorum. Fakat dikkat ederseniz, bu kahramanlık hikayeleri, bir icat, bir hastalık önleme, bir fetih, bir öğrenim hikayesi; ne olursa olsun hepsinin arkasında işinin ehli olan bir insan söz konusu.

Fakat aynı modern dünyada bir de mevcut olayla hiç ilgisi olmamasına rağmen “her iş bilirkişisi” olan yeni bir tür mevcut. Siz de gündelik hayatınızda mutlaka denk gelmişsinizdir; Markette reyon hazırlamakla ilgili en iyi bilgi ondadır, dolmuşta kimin nerde inmesi gerektiğine o karar verir, apartmanınızda neyin gürültü olduğuna neyin “Ne var canım gençler eğleniyor.” olduğuna da o kadar verir.

PEKİ YA MODERN DÜNYA?

"Eski çağ kahramanlıkları”nı bir kenara koyarsak, modern çağ maceracılarında da iş farklı değil. Nerede bir başarı var, arka planında işin ehli olan, hani deriz ya “Bu iş için biçilmiş kaftan” kişisi öylece duruyor. Hatta bu kişiler çok görünmek de istemiyor. Işığı kendiliğinden zaten, spotlara gerek duymuyor.

Fakat aynı modern dünyada bir de mevcut olayla hiç ilgisi olmamasına rağmen “her iş bilirkişisi” olan yeni bir tür mevcut. Siz de gündelik hayatınızda mutlaka denk gelmişsinizdir; Markette reyon hazırlamakla ilgili en iyi bilgi ondadır, dolmuşta kimin nerde inmesi gerektiğine o karar verir, apartmanınızda neyin gürültü olduğuna neyin “Ne var canım gençler eğleniyor.” olduğuna da o kadar verir. Trafikte en haklı odur, “Bu ‘cafe’ de böyle işletilmez ki canım.”cıdır hep, “Yapamıyorlarsa kapatıp gitsinler, böyle mağaza mı olur.” hep onun dilindedir. Bir restoranda onu masada garsona mutlaka bir nasihat vermesinden tanırsınız. Çünkü o, o işin de ustasıdır. Yıllardır o işi yapan garsonun bilmediği servis sırlarına vakıftır. Spor salonunda hareketlerin nasıl yapılması gerektiği ile bir sorun yaşarsanız mutlaka ona danışın çünkü o, evet, onun da uzmanıdır.

Bu kişileri mahalle kahvesinde, okul yolunda, hastane koridorunda, altın gününde, yürüyüş yolunda, markette; her yerde görüyoruz her gün hepimiz. Ve bir şekilde “İdare” ediyoruz. Çünkü kimsenin, hele ki artık bu modern çağ dediğimiz, hızla akıp giden hayat içerisinde kimseye herhangi bir şeyi izah edecek ne zamanı kaldı ne takati. Bu kişileri, örneğin televizyon kanallarında “Savaş uzmanı” gibi bir unvanla yorumcu olarak gördüğümüzde herhangi bir tepki vermek yerine artık umarsızca kanalı değiştirmekle yetinir olduk. Çünkü bizde de “Bitti artık, kalmadı.”

Biz, sıradan insanların bu konudaki bitişi, bıkkınlığı çok da mühim değil bana kalırsa. Zaten bu anlattığım insanlığın ezelden beri süregelen sorunu. Eminim mağarada resim çizen kişinin arkasından bakıp dudak büken, “Yalnız orası öyle olmayacaktı.” demeye çalışan bir başkası olmuştur, olacaktır da.

MODERN DÜNYANIN BIKKINLARI

Dikkat çekmek istediğim nokta aslında tam da burada başlıyor. Biz, sıradan insanların bu konudaki bitişi, bıkkınlığı çok da mühim değil bana kalırsa. Zaten bu anlattığım insanlığın ezelden beri süregelen sorunu. Eminim mağarada resim çizen kişinin arkasından bakıp dudak büken, “Yalnız orası öyle olmayacaktı.” demeye çalışan bir başkası olmuştur, olacaktır da.

Bana kalırsa sorun tam da gerçek bilirkişilerin yaşamaya başladığı bıkkınlık. Peki bu tam olarak ne demek:

Geçtiğimiz gün, akşam saatlerinde yüksek ateş şikayeti ile çocuk acil polikliniğine bir giriş yaptık. İleri tahlil tetkik yapılmadan evvel, yaşının benden hayli küçük olduğu belli olan doktor bey söz konusu çocuğu muayene etti ve bana çocuğun şu an yüksek ateşe neden olacak bir enfeksiyona sahip olmadığını düşündüğünü belirtti. Çünkü kendisi almış olduğu tıp eğitimine istinaden gerekli gördüğü bütün ihtimaller üzerine muayenesini yapmıştı: kulak, bademcik, akciğer, karın vs. hepsini muayene ettikten sonra çocuğun, benim evde verdiğimden başka, herhangi bir ilaca ihtiyacı olmadığını fakat ben istersem ileri bir tetkik yapabileceğini ve ilaç da yazabileceğini belirtti.

Bir, iki saniye süren bakışmamız hekimin gözündeki bıkkınlığı anlamama yetti de arttı bile. Yıllarını bu mesleğe sahip olabilmek için okumaya adamış bu birey bu genç yaşına rağmen belli ki “sözde bilirkişi”lerle yaşadığı sorunlardan o kadar bıkmış ki… Bir tartışma, bir ses yükselmesine daha tahammülü, söz konusu insan hayatı dahi olsa artık kendi fikrine saygı duymayan bizler için çaba sarf etmeye mecali kalmamış. Neredeyse “Sizin istediğiniz bir ilaç varsa yazayım, bu bahsi kapatalım.” diyecek durumdaydı doktorumuz. Sonrasını anlatmaya gerek görmüyorum, sadece “Hekim sizsiniz, siz ne derseniz o.” dememle gözlerindeki o rahatlamayı görmek bana yetti diyelim kısaca.

İşte “bilirkişilerin yaşamaya başladığı bıkkınlık.” tehlikesi tam olarak bu. Biz bir yerlerde her şeyi bildiğimizi ve her şeye müdahale edebileceğimizi düşünüp buna cüret ederken yine bir yerlerde işinin gerçekten ehli olanları küstürüp günün sonunda “Şimdi bu durumda tam olarak ne yapmamız gerekiyor?” diye boş boş birbirimize bakmak zorunda kalacağımız bir cahiliye dönemine doğru savrulmakta olduğumuzu düşünüyorum.

Bu durumu ilk kez yıllar önce Uluslararası İlişkiler bölümü mezunu olan bir yöneticimden “Biz yarı hukukçu sayılırız.” cümlesini duyduğumda ufak ufak yaşamıştım fakat aşağı yukarı on yıl kadar sonra sözde bilirkişinin alışılagelmiş ukalalığının gerçek bilirkişi üzerinde yaratmış olduğu bıkkınlığa bu şekilde sebep olabileceği ihtimalini hiç düşünmemiştim.

Bir yerlerde gerçek hukukçular var, bir yerlerde gerçek hekimler de var. Bir yerlerde gerçek psikologlar var, bir yerlerde gerçek iletişimciler de var. Bir yerlerde gerçek inşaat ustaları var, bir yerlerde gerçek marangozlar da var. Birilerinin yaptığı, yapmaya çalıştığı üzerinden bir “üretim tatmini” yaşamaya çalışmak zaten gerçek bir tatmin değildir. İnsan olmanın verdiği üretim içgüdüsünü tatmin etmek için gerçekten üretmemiz gerekir. Bunu yapamıyorsak bile en azından gerçek “üreticileri” küstürmeyecek şekilde had bilirlik diliyorum herkese.

Modern hayatın bir parçası olan stres, ne yazık ki yeme alışkanlıklarımızı da olumsuz yönde etkiler. Stres altındayken insanlar genellikle daha fazla yemek yeme eğilimindedir ve çoğu zaman sağlıksız, yüksek kalorili yiyeceklere yönelir. Bu durum, kilo alımı ve sağlıksız beslenme döngüsüne neden olabilir. "Duygusal yeme" olarak bilinen bu davranış, stres, kaygı, üzüntü ya da yalnızlık gibi olumsuz duygulara yanıt olarak ortaya çıkar. Peki, stres yeme alışkanlıklarımızı nasıl etkiler ve duygusal yeme ile nasıl baş edebiliriz?

Stresli bireyler genellikle hızlı bir çözüm arayışına girer ve bu da onları çoğunlukla "rahatlatıcı" yiyeceklere, yani yüksek şekerli, yağlı ve kalorili gıdalara yöneltir.

STRESİN YEME ALIŞKANLIKLARINA ETKİSİ

Stres, vücutta bazı hormonal değişiklikler yaratır. Bunların başında kortizol adı verilen stres hormonu gelir. Kortizol seviyesinin artması, vücudun enerjiye ihtiyaç duyduğunu düşündürür ve yeme isteğini tetikler. Stresli bireyler genellikle hızlı bir çözüm arayışına girer ve bu da onları çoğunlukla "rahatlatıcı" yiyeceklere, yani yüksek şekerli, yağlı ve kalorili gıdalara yöneltir.

Stresin Yemek Yemeyi Tetiklemesinin En Önemli Nedenleri: 

1. Kortizolün İştahı Artırması

2. Hızlı Rahatlama Arayışı

3. Duygusal Açlık

Duygusal yeme eğiliminde olduğunuz zamanları tespit ederek bu anlarda alternatif çözümler geliştirebilirsiniz. Meditasyon yapmak, nefes egzersizleri, yürüyüşe çıkmak ya da keyif aldığınız bir hobiyle ilgilenmek stres yönetimi konusunda size yardımcı olabilir.

DUYGUSAL YEME İLE BAŞA ÇIKMA YOLLARI

Duygusal yeme alışkanlığı, sadece kilo kontrolü açısından değil, duygusal ve zihinsel sağlık açısından da ele alınması gereken önemli bir konudur. Kişi stres, üzüntü, yalnızlık gibi duygularını yemek yiyerek bastırmaya çalışır. Duygusal ihtiyaçların giderilmesi için yapılan yemek yeme davranışı alışkanlık haline gelmeye başlar. İşte Duygusal yeme ile baş edebilmek için uygulayabileceğiniz birkaç öneri;

1. Duygularınızı Tanıyın ve Anlayın
Duygusal yeme döngüsünü kırmanın ilk adımı, hangi duyguların sizi yemek yemeye ittiğini fark etmektir. Stres, üzüntü, öfke ya da can sıkıntısı gibi duyguların sizi nasıl etkilediğini anlamak önemlidir. Bu duyguları fark etmek ve kabullenmek, onları yemekle bastırmaya çalışmayı engeller.

2. Yemek Günlüğü Tutma Alışkanlığı Geliştirin
Yediğiniz yiyecekleri ve yeme motivasyonunuzu kaydetmek, ne zaman ve neden yemek yediğinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olur. Duygusal yeme eğiliminde olduğunuz zamanları tespit ederek bu anlarda alternatif çözümler geliştirebilirsiniz.

3. Stresle Baş Etmek İçin Alternatif Yöntemler Kullanın
Yemek yerine, stresle başa çıkmanın başka yollarını deneyin. Meditasyon yapmak, nefes egzersizleri, yürüyüşe çıkmak ya da keyif aldığınız bir hobiyle ilgilenmek stres yönetimi konusunda size yardımcı olabilir.

4. Fiziksel Aktiviteyi Hayatınıza Dahil Edin
Egzersiz, sadece vücudunuz için değil, zihniniz için de faydalıdır. Fiziksel aktivite stres hormonlarını dengeleyerek zihinsel rahatlama sağlar ve iştahı kontrol altına almanıza yardımcı olur.

5. Dengeli ve Düzenli Beslenmeye Önem Verin
Sağlıklı ve düzenli öğünler tüketmek, ani açlık krizlerini önler ve sağlıksız yiyecek tercihlerine yönelmenizi engeller. Tam tahıllar, taze sebzeler, meyveler ve protein kaynaklarına dayalı dengeli bir diyet, kan şekerinizi dengeleyerek açlık hissini azaltır.

6. Mindful Eating (Farkındalıkla Yemek Yeme) Uygulayın
Yemeğinizi yavaş ve dikkatli bir şekilde yemeye özen gösterin. Yediğiniz yiyeceklerin tadını çıkararak, doyma sinyallerinizi daha iyi fark edebilir ve duygusal açlık ile gerçek açlık arasındaki farkı anlayabilirsiniz.

7. Destek Almayı Düşünün
Duygusal yeme alışkanlığı bazen zorlayıcı olabilir. Bu durumda bir diyetisyen ya da psikologdan destek almak, bu süreçle başa çıkmanızı kolaylaştırabilir.

Bu sorunun kestirme yanıtı şudur: Enflasyon yükselirken neler olduysa onların tersi oluyor.

O halde enflasyon yükselirken neler olmuştu sorusunun yanıtıyla başlayalım. Enflasyon yükselirken faizi yükselteceğimize düşürmüştük. Bunun sonucu olarak insanlar tasarruf edip faiz geliriyle enflasyonu göğüsleyemeyeceklerini görünce dolar, altın ve mal almaya başlamışlardı. Mal alımı gayrimenkulden, otomobile, dayanıklı tüketim mallarından (buzdolabı, çamaşır makinesi vb.) dayanıksız tüketim mallarına (deterjan, şampuan, bulgur, nohut vb.) kadar uzanan geniş bir yelpazeye yayılıyordu. İnsanlar imkânları çerçevesinde tüketim taleplerini öne çekerek (öne çekilmiş talep) harcamalarını artırmışlar ve bu talep artışı da enflasyona yol açmıştı. İşte şimdi bunların tersi oluyor.

Talepte ortaya çıkan bu ciddi gerileme üretimin düşmesine neden olurken bir yandan da üretimde kullanılan ithal girdilerin ithalatının düşmesine yol açıyor. Böylece cari açık düşüyor. Yılın başında yüzde 4 açık vereceği düşünülen cari dengenin artık yüzde 1,5 dolayında açık vermesi bekleniyor.

Şimdi faiz gerçi hane halklarının olduğunu düşündüğü yüzde 90 oranındaki enflasyonu karşılayacak kadar yüksek değil ama döviz kuru pek oynamıyor. Öyle olunca Türk Lirası faizi döviz faizi haline geliyor ve insanlar tüketim taleplerini kısarak bu durumdan yararlanmak için tasarruflarını harcamayıp mevduata ya da tahvile yatırıyor. Bunun sonucu olarak tüketim talebi düşüyor. Tüketim talebi düşünce üretilen ve satışa sunulan mallar eskisi gibi satılamıyor ve üretim düşüyor. Üretim düşünce de ekonominin büyümesi düşüyor. Bu düşüşler talep kökenli enflasyonu düşürüyor. Kurun fazla oynamaması da maliyet kökenli enflasyon üzerinde ciddi baskı yaratıyor. Zaten baz etkisiyle düşüşe geçmiş olan enflasyon bu etkilerle biraz daha düşüyor.  

Talepte ortaya çıkan bu ciddi gerileme üretimin düşmesine neden olurken bir yandan da üretimde kullanılan ithal girdilerin ithalatının düşmesine yol açıyor. Böylece cari açık düşüyor. Yılın başında yüzde 4 açık vereceği düşünülen cari dengenin artık yüzde 1,5 dolayında açık vermesi bekleniyor.

Bugünkü durumda “enflasyonu ne pahasına olursa olsun düşürelim diyenler” en azından yıl sonuna kadar etkili olacak gibi duruyor.

Enflasyondaki düşüşün özellikle KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerin tahsilatında da düşüşe yol açması bekleniyor. Yukarıda değindiğimiz gibi eğer tüketim harcamaları ve ithalat düşüyorsa bunlar üzerinden alınan dolaylı vergilerin tahsilatı da düşecek demektir. Bunun sonucunda bütçe dengesi için revize edilerek açıklanan 2,2 trilyon liralık açık, eğer yeni vergiler açıklanmazsa, yakalanması zor bir hedefe dönüşecek demektir.  

Enflasyon yükselirken üretim artışının da desteğiyle canlı görünen piyasa şimdi enflasyon düşerken ona paralel olarak gerileyen üretimle birlikte ivme kaybediyor. Bu gidiş devam edeceğine göre bir süre sonra “enflasyonu ne pahasına olursa olsun düşürelim” diyenlerle “büyümeden vazgeçersek vatandaş desteğini kaybederiz” diyenler arasındaki çatışma da büyüyecek demektir. Bu gibi durumlarda hep arabulucular, denge sağlayıcılar çıkar ortaya. Onlar da “önce biraz enflasyonu düşürelim sonra büyümeye döneriz” derler. Bunlar arasında hangi grup etkili olur diye sorarsanız duruma göre değişir derim. Eğer seçime zaman varsa başlarda “enflasyonu ne pahasına olursa olsun düşürelim diyenler” zaman ilerledikçe “enflasyonu yeterince düşürdük büyümeye dönelim” diyenler etkili olur. Seçime yaklaşıldıkça “büyümeden vazgeçersek vatandaş desteğini kaybederiz” diyenler etkili olur.

Bugünkü durumda “enflasyonu ne pahasına olursa olsun düşürelim diyenler” en azından yıl sonuna kadar etkili olacak gibi duruyor.

Bunları nereden biliyorsun diye sorarsanız kamu kesiminde geçen 25 yılımda hep bunları yaşadım diye yanıtlarım. 

----

Bu yazı, yazarın izniyle https://www.mahfiegilmez.com/ adresinden alınmıştır.

TMMOB Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, her yıl olduğu gibi bu yıl da Ekolojik Yıkımla Mücadele Haftası kapsamında İstanbul Çevre Durum Raporu’nu 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nde kamuoyuyla paylaştı.

Bu yılki raporda İstanbul’un içme, kullanma ve atıksu durumu, atık yönetimi, toprak kirliliği, hava kalitesi, arazi kullanımı, kentleşme baskısı, afete karşı direnci, iklimi ve ÇED süreçleri incelenirken, incelemeler sonucunda çarpıcı pek çok sonuca ulaşıldı.

"Ekolojik Yıkımla Mücadelede İstanbul’un Gerçekleri: İstanbul Çevre Durum Raporu 2024" başlığıyla paylaşılan raporda farklı inceleme alt başlıkları altında çarpıcı tespitler, durum değerlendirmesi ve çözüm önerilerine yer verildi.

AKP hükümetleri dönemini kapsayan 20 yıldan fazla sürede en fazla eleştirilen, tepki gören ve çevre örgütleri tarafından mücadelesi yürütülen konuların başında çevre düzeni planlarına uyulmaması, ÇED süreçlerinin doğru şekilde işletilmemesi, projelerin kamu denetiminden kaçırılması, kentin betona, asfalta teslim edilmesi, orman varlıkları başta olmak üzere doğal ekosistemlerin bozulması, parçalanması ve çarpık kentleşmeye göz yumulması gibi konular geliyor. Bu açıdan raporda en önemli bulduğum başlıklardan bir tanesi "İstanbul’da ÇED Süreçlerinin Değerlendirilmesi" başlığı. Bu başlık altında çok önemli veri ve tespitlere yer veriliyor. ÇED Yönetmeliği’nde verilen tanımı çerçevesinde ÇED, "gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları" ifade ediyor.

İlk defa yürürlüğe girdiği 1993 yılından bu yana 23 kez değişikliğe uğrayan ÇED Yönetmeliği nedeniyle onlarca yıkım projesinin önündeki yasal engeller kaldırıldı.

Sadece İstanbul’da 30 yılda 277 projenin "ÇED Olumlu" kararı ile 197 bin 811 projenin ise “ÇED Gerekli Değildir” kararıyla uygulanmasına izin verildiği görülüyor. Verilen bu kararlarla birlikte geri dönülemez ekolojik yıkıma yol açan projeler ÇED süreçlerinden muaf tutuldu.

İstanbul özelinde sadece 2023 yılında ise 10 projeye "ÇED Olumlu" Kararı verildi.

Çevre koruma mevzuatında bu kadar sıklıkla değiştirilen başka bir yönetmelik bulunmadığı gibi bu durum sermaye baskısının çevreyi korumakla yükümlü kurumlarda ne derece etkin olduğunun da başka bir göstergesi. Raporda bu konuya ilişkin, "Yapılan bu değişikliklerle yönetmeliğin etkinliği sıfırlanmış ve amacının tersine ekolojik yıkımın önünü açan ve onu yasallaştıran bir aparata dönüştürülmüştür" ifadesine yer veriliyor. 

"Buradan çıkan sonuç, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na başvurusu yapılan her 10 projeden 9’unun aynı Bakanlığın vermiş olduğu kararlarla, çevresel etki değerlendirmesi sürecinin dışında bırakıldığıdır. Sadece bu istatistikler bile ÇED süreçlerinin işlevsizleştirildiğinin somut delilidir."

10 PROJEDEN 9’UNA YOL VERİLMİŞ

Raporda, ÇED süreçlerine dair başka önemli değerlendirmeler ise şöyle:

"Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan 1993-2023 yılları arası ÇED Karar Sayıları’nı gösterir istatistiklere göre; 30 yıllık dönem içinde yapılan toplam 86 bin 306 proje başvurusundan sadece 77 proje hakkında "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumsuz" yani proje yapılamaz kararı verilmiştir. "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı verilen, yani çevresel etki değerlendirmesi süreci dışında bırakılan proje sayısı ise 77 bin 434’dür.

Buradan çıkan sonuç, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na başvurusu yapılan her 10 projeden 9’unun aynı Bakanlığın vermiş olduğu kararlarla, çevresel etki değerlendirmesi sürecinin dışında bırakıldığıdır. Sadece bu istatistikler bile ÇED süreçlerinin işlevsizleştirildiğinin somut delilidir."

ÇED konusundaki değerlendirmelerle ilgili diğer önemli tespitler şu başlıklar altında ifade edildi:

"Çevresel etki değerlendirmesi süreçleri, bir projenin ekosistemler üzerinde yol açacağı tahribatın önceden değerlendirilmesi ve önlem alınması, oluşabilecek ekolojik tahribatın çok yüksek olacağı durumlarda da projenin kamu yararına aykırı olacağının öngörülerek doğa katliamının oluşmadan önlenebilmesi açısından son derece kritik ve önemli süreçlerdir.

Türkiye’de İstanbul’da yaşanan ekolojik yıkımın temel sebeplerinde biri, bu yıkıma yol açan projelerin Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinin bilime ve uluslararası yasalara aykırı şekilde yürütülmesidir. Ekolojik yıkıma yol açacak projeler "ÇED Gerekli Değildir" Kararları ile ÇED süreçlerinden ve dolayısıyla kamu denetiminden muaf tutulmaktadır.

ÇED sürecini, yatırımcının önünde bir ‘engel’ olmaktan çıkaran ve koruma/kullanma dengesini “ne pahasına olursa olsun kullanma” yönünde değiştiren politikaların acilen terkedilmesi gerekmektedir.

Çevresel Etki Değerlendirmesi süreçlerinde yer alan tüm tarafların özeleştiri yaparak bilimi, doğayı ve canlıyı önceleyen yaklaşımları benimsemesi en temel gerekliliktir."

Marmara Denizi’ndeki kirliliğin boyutu İstanbul’un yaşadığı en önemli çevre sorunlarının başında geliyor. Deniz ekosisteminin olmazsa olmazı sudaki çözünmüş oksijen oranı pek çok noktada sıfıra inerken ve deniz ekosistemi tamamen yok olurken, müsilaj gibi gözle görülebilen çevresel sorunlar da gün yüzüne çıktı.

MARMARA DENİZİ’NDEKİ KİRLİLİĞİN BOYUTU VE MÜSİLAJ

Raporda dikkat çeken diğer başlıklardaki temel tespitler ise şöyle:

- İstanbul’un 2023 verilerine göre su ihtiyacını karşılayan baraj kapasitelerinin yüzde 59,42’si Avrupa Yakası’nda, yüzde 40,58’i Asya Yakası’nda yer alıyor. Buna karşılık İstanbul nüfusunun yüzde 64,07’si Avrupa Yakası’nda yüzde 35,92’si ise Anadolu Yakası’ yaşıyor. Kanal İstanbul ve Yenişehir Projesi ile Avrupa Yakası’nda İstanbul’un su havzaları yapılaşmaya açılırken aynı zamanda bölgede nüfus artışı gerçekleşecek, Avrupa Yakası için kişi başına düşen su miktarındaki dezavantajlı durum daha da kötüleşecek.

- Mevcut durumda İstanbul, Sakarya’da bulunan Melen Havzası’nın suyuna muhtaç. Kente 200 kilometre uzaklıkta yer alan ve yüksek enerji tüketimiyle İstanbul’a içme ve kullanma amacı ile iletilen suyun kalitesi ise 3. veya 4. sınıf su niteliğinde. Ayrıca Düzce’nin tüm kirleticileri Melen suyuna karışıyor ve havzanın korunması ile ilgili ciddi bir önlem alınmıyor. Bu durum İstanbul halkına sağlıklı su verilebilmesi için uygulanması gereken arıtma ihtiyacını ve maliyetini artırıyor.

- İstanbul’un atıksu yönetimi de tıpkı içme suyu gibi acil çözüme kavuşturulması gereken sorunları bünyesinde barındırıyor. Kentteki 90 adet atıksu arıtma tesisinde, toplam atık suyun yüzde 43’ü sadece ön arıtmadan geçirilerek Marmara Denizi’ne deşarj ediliyor. Bu tesislerde atıksudan sadece fiziksel olarak içindeki iri ve çökelebilen katı maddeler ayrılıyor, biyolojik arıtma işlemi yapılmıyor. 2023’te atıksu arıtma tesislerinden geri kazanılan atıksu miktarı da çok düşük. İstanbul’da geri kazanılan atıksu miktarı 29.285.760 metreküp, bu miktar toplam atık suyun yalnızca yüzde 1,78’i kadar. Geri kalan atıksu alıcı ortama deşarj ediliyor.

- Mega projeler, 16 milyona yaklaşan resmi nüfusuyla, düzensiz kentleşmesiyle ve ihtiyacı karşılayamayan altyapısıyla, herhangi bir müdahale olmasa dahi doğal taşıma kapasitesini çoktan aşmış İstanbul ekosistemini yok olmanın eşiğine getirdi. Özellikle 2009 yılında onaylanan İstanbul ili 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı’nın kentin kuzeyindeki hassas ekosistemlerin korunmasını gözeten esasına sadık kalınmalı. Ancak gerçekleştirilen Yavuz Sultan Selim Köprüsü ve bağlantı yolları, Kuzey Marmara Otoyolu ve İstanbul Havalimanı projeleri ile birlikte bu ilke açıkça ihlal edildi. Yatırım programına alınan projeler incelendiğinde de bu ihlalin ve İstanbul’un yaşam alanlarına yönelik yapılaşma baskısının devam edeceği görülüyor. Kanal İstanbul ve Yeni Şehir Rezerv Alanları Projesi ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nca Yavuz Sultan Selim Köprüsü’nü kullanacak şekilde İstanbul’un kuzeyinden geçecek Gebze-Çatalca demiryolu hattı projesi, bu ihlalin ve İstanbul’un kuzeyindeki yapılaşmanın devam edeceğini gösteriyor.

- Marmara Denizi’ndeki kirliliğin boyutu İstanbul’un yaşadığı en önemli çevre sorunlarının başında geliyor. Bir iç deniz olan Marmara Denizi, birbiri üzerinde yer alan ve hidrografik özellikleri çok farklı iki su kütlesinden oluşuyor. Üstteki akıntı Karadeniz’den gelen akıntı, alttaki akıntı ise Akdeniz kökenli akıntı ve en iyi şartlar altında bile sadece yüzde 10’u Karadeniz’e ulaşabiliyor. Buna rağmen, deniz tabanındaki bu akıntı 30 yılı aşkın süredir "derin deniz deşarjı" adı altında arıtılmamış atıksuların deşarj alanı haline getirildi. Deniz ekosisteminin olmazsa olmazı sudaki çözünmüş oksijen oranı pek çok noktada sıfıra inerken ve deniz ekosistemi tamamen yok olurken, müsilaj gibi gözle görülebilen çevresel sorunlar da gün yüzüne çıktı.

- Raporda gürültü kirliliği ise İstanbul'da plansız kentleşmenin getirmiş olduğu sorunların en önemli sonuçlarından biri olarak değerlendiriliyor. Gürültü kirliliğini yaratan başlıca etmenler, ulaşım, sanayi, inşaat ve şantiye çalışmaları, eğlence amaçlı müzik yayını yapan işletmeler, rekreasyon faaliyetleri olarak sıralanıyor. Rapora göre, merkezi hükümetlerin uyguladığı hatalı ekonomi politikalarının bir sonucu olarak İstanbul'un aldığı kontrolsüz göçün plansız kentleşmeye yol açtığı vurgulanırken, "Konutlarla eğlence mekanlarının, sanayi kuruluşlarının, atölyelerin iç içe olması, gürültüye hassas alanların oluşturulmaması, çevre düzeni planlarında yapılan değişiklikler gibi nedenlerle gürültü kirliliği canlı yaşamını tehdit eder boyutlara ulaştı" tespiti yapıldı.

- İstanbul'da hava kirliliği de önemli çevre sorunlarından biri. Raporu göre sanayi, ısınma, inşaat ve trafik kaynaklı kirlilik, hava kalitesini ciddi şekilde etkiliyor. Raporda Kuzey Ormanları'nın bu olumsuz tabloyu bir nebze olsun iyileştirdiği ifade ediliyor. Hâkim rüzgâr yönü poyraz olan İstanbul, kuzeyinde yer alan ormanlar sayesinde kötü olan tablosunu iyileştirebiliyor. Ancak, hava kirleticilere dair yapılan ölçümlerin de standartlara uygun şekilde açıklanmadığına dikkat çekiliyor.

Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, İstanbul’daki yaşamı daha iyi hale getirebilmek için yapılması gerekenleri ise şöyle sıraladı:"İstanbul’da uygulanan kar amaçlı yatırım programları sonucu ortaya çıkan kirlilik ve yapılaşma baskısı, canlı yaşamını tehdit eder boyuta ulaşmıştır. Kentleşme politikalarının gözden geçirilmesi, iklim değişikliğine karşı dirençli altyapı çözümlerinin uygulanması, kentin iklim değişikliği etkilerine karşı daha dayanıklı hale gelmesi için yeşil alanların artırılması, geçirimsiz yüzeylerin azaltılması ve enerji verimliliğinin artırılması ertelenemez zorunluluklardır. Kentin iklimini, flora ve faunasını tehdit eden mega projelerden vazgeçilmeli, en önemli varlıklarından biri olan Kuzey Ormanları tahribatına son verilmeli, İstanbul’un su havzalarına, tarım, orman ve mera alanlarına zarar verebilecek, kentin kirlilik yükünü artıracak tüm projeler iptal edilmeli ve yenilerine izin verilmemelidir.

İstanbul mevcut yapısıyla dahi kendi kendine yetebilir bir kent olmaktan çıkmış, başta su kaynakları olmak üzere çevre illerin doğal varlıklarını tüketen bir kente dönüşmüştür. Bu durum yaşamın devamlılığı için derhal tersine çevrilmelidir."

Almanların "zeitgeist" diye epeydir İngilizce’ye de yerleşmiş bir kavramı var, “zamanın ruhu” demek… Zamanın ruhu sadece zamana uymak değil aynı zamanda içinden geçilen zamanın değişen ritmine, hareketlerine, düşüncelerine çağı yakalayarak ayak uydurmak demek…

Avrupa’da zamanın ruhu son seçimle birlikte nereye doğru evriliyor, biraz buna bakalım.

Avrupa Parlamentosu seçimleri Yeşiller açısından fiyaskoyla sonuçlandı. Yeşiller Partisi, beş yıllık süreçte sonunda en çok kan kaybeden grup oldu. 2019 yılında büyük bir yükselişle yüzde 10 oy oranına ulaşan Yeşiller’in, bu seçimlerde oy oranı yüzde 7’lere düştü.

Yeşiller'in en önemli kayıpları, hareketin Parlamento'daki gücünün yarısını oluşturan Fransa ve Almanya'yı temsil eden delegasyonlardan geldi. Hollanda ve Danimarka gibi ülkelerdeki küçük ilerlemelere rağmen, grup parlamentodaki en büyük dördüncü parti konumundan altıncı parti konumuna düştü.

Bu döneme damgasını vuran hakim zihniyet, iklimi hareketini, beraberindeki isyanı ve ardından küresel kolektiviteyi harekete geçiren bir eylemlilik haline bürünmüştü. Geldiğimiz noktada artık gençlerin ve bu isyanı destekleyen kesimlerin oy tercihlerini iklim krizi, adaletsizlikler, gezegenin yok oluşu belirlemiyor mu? Özellikle gençlerin Yeşiller’den uzaklaşmasının sebebi, umutsuzluk, karamsarlık ve hayal kırıklığı mı?

Malum, Avrupa Birliği’nin üç temel kurumundan biri olan Avrupa Parlamentosu’nda seçimler tamamlandı. Merkez sağ partilerin çoğunluğu elinde tuttuğu sonuçlara göre, Avrupa toplumları dünyaya artık daha fazla sağdan bakıyor diyebiliriz. Rusya-Ukrayna Savaşı, iklim krizi, sığınmacı sorunu, resesyon tehlikesindeki ekonomik göstergelerin gölgesinde seçimlere giden Avrupa toplumları, çözümü daha fazla aşırı sağ partilerde aramaya karar vermiş görünüyor. Yeni Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birliği'nin gelecek beş yıldaki rotasını belirleyecek politikalara imza atacak. Sandıktan merkez partiler, liberaller, yeşiller ve sol partiler ciddi ölçüde güç kaybederek çıkarken, sonuçlar birçok AB ülkesinin iç dinamiğini de tetiklemiş oldu. Merkez sağ ve aşırı sağın büyük yükselişi karşısında liberallerin, yeşillerin, sosyalistlerin ağır bir yenilgi almış olmasıyla birlikte, Avrupa Parlamentosu’nun sağcılaşması hem üye ülkelerde hem de çeperdeki ülkelerde birtakım etkiler doğuracak. Seçim sonuçları, gelecek dönemdeki gündem başlıklarının da aşağı yukarı neler olabileceğini de bize gösteriyor. 

Bu Avrupa Parlamentosu seçimlerinde yeşil partiler tam 20 sandalye kaybetti. Yeşiller, Avusturya ve Almanya'da beklenenden çok daha kötü bir performans sergiledi. Yeşil partilerin ağır oy kaybı ile sağcı ve aşırı sağcı partilerin oy oranlarındaki yükseliş AB’nin çevre politikasına dair Yeşil Mutabakat Planı’nın uygulanıp uygulanmayacağına dair şüpheler uyandırmaya başladı. 

YEŞİLLER, AP’DE 20 SANDALYE KAYBETTİ

Seçimlerin sonuçları üzerine Avrupa siyasetini uzun yıllardır izleyen uzmanlar önemli tespitler içeren yazılar yazdı. Bu yazıda seçim sonuçlarının bize gösterdiği genel perspektife ek olarak, yeşil siyaset açısından ve daha da önemlisi iklim politikaları açısından bizi neler bekliyor üzerine değerlendirme yapmak isterim.Bu Avrupa Parlamentosu seçimlerinde yeşil partiler tam 20 sandalye kaybetti.

Yeşiller, Avusturya ve Almanya'da beklenenden çok daha kötü bir performans sergiledi.

Yeşil partilerin ağır oy kaybı ile sağcı ve aşırı sağcı partilerin oy oranlarındaki yükseliş AB’nin çevre politikasına dair Yeşil Mutabakat Planı’nın uygulanıp uygulanmayacağına dair şüpheler uyandırmaya başladı.

Şu saatten sonra elbette Avrupa’nın genel çerçevede iklim politikalarından çok büyük geri dönüşler yaşanmaz ancak yeni politikalar hayata geçirilmesi konusunda sıkıntılar yaşanması çok mümkün.

Ancak, seçim sonuçlarının, AB 2040 iklim hedefi ve yine 2050 sıfır emisyon hedefine yönelik engelleyici sonuçlar doğurmasına ilişkin kaygılar var.

AB Komisyonu, 2040 hedefiyle yüzde 90’lık emisyon azaltımı önermişti. Ancak bu teklifin hem AB ülkelerinin hem de AB parlamentolarının onayını alması gerekiyor. Dolayısıyla göreve başlayacak AB Komisyonu ve Parlamentosu 2040 hedefine ilişkin aralarında tarımın da yer aldığı farklı sektörlere yeni politikalar önermek konusunda zorlu kararlar vermekle yüzleşecek gibi görünüyor.

Yeni iklim önlemlerini hayata geçirmek zorlaşsa bile, AB’nin geçen beş yılda kabul ettiği, yenilenebilir enerji hedeflerinden, sanayi üzerinde güçlendirilmiş karbon fiyatlandırma rejimine kadar birçok maddeden oluşan iklim politikalarından geri dönüş yasal olarak çok zor görünüyor.

İKLİM POLİTİKALARINDAN YASAL OLARAK GERİ DÖNÜŞ ZOR

Nitekim seçim sonuçlarının ardından yeşil enerji dönüşümüne yönelik artan kaygılar nedeniyle, yenilenebilir enerji şirketlerinin hisselerinde düşüşler de yaşandı.

Öte yandan yeni iklim önlemlerini hayata geçirmek zorlaşsa bile, AB’nin geçen beş yılda kabul ettiği, yenilenebilir enerji hedeflerinden, sanayi üzerinde güçlendirilmiş karbon fiyatlandırma rejimine kadar birçok maddeden oluşan iklim politikalarından geri dönüş yasal olarak çok zor görünüyor.Halen çoğu işleyen bu kararlarla, AB karbon emisyonu seviyesi 1990 seviyelerinden bu yana neredeyse en düşük üçüncü seviyede ve Avrupa’da rüzgar ile güneş enerji kapasite kurulum hızı rekor seviyelerde seyrediyor. Ama yine de sağcı partilerin seçim kampanyalarında AB’nin yeni benzinli ve dizel araba üretimini 2035’e kadar yasaklamak hedefi gibi Yeşil Mutabakat politikalarına sert çıkışlar geldi.

Ancak, genel beklenti geniş çaplı çevre politikalarından geri dönüşün pek de mümkün olmadığı yönünde. Bu durum biraz da ulusal hükümetlerin ve parlamenterlerin AB’de yasallaşan sera gazı emisyonlarının 1990 seviyelerine göre yüzde 55 azaltımını hedefleyen 2030 hedefine onay vermiş olmasından kaynaklı.

Politikalardan geri dönüş çok mümkün görünmüyor ancak mevcut politikaların uygulanması konusunda isteksizlik, süreçlerin yavaş işletilmesi ya da zaman zaman alınması gereken kararların askıya alınması gibi gelişmeler görülebilir.2019 yılındaki bir önceki AB seçimlerinde milyonlarca genç iklim aktivistinin Avrupa sokaklarında eylem yaptıkları havanın tam aksine, bu seçimlere göçmen dalgası, ekonomik kaygılar ve debelenen Avrupa sanayisi damgasını vurdu.Nitekim Avrupa Yatırım Bankası’nın son verilerine göre, AB’nin 2030 iklim hedefini karşılayabilmesi için her yıl için 1 trilyon euroluk bir kaynak sağlaması gerekirken, bu miktar 2010-2020 dönemiyle kıyaslandığında yıllık 365 milyar euroluk bir artış anlamına da geliyor.

Özellikle ABD ve Çin’deki çelik ve elektrikli araba üretimiyle rekabet kızışırken, siyasal arenada yerel sanayilere yatırım başlığı kampanya vaadi olarak öne çıktı. Bazı analizciler ise bu durumun AB’nin iklim dostu projeleri desteklemek adına daha fazla fon ayıracağını ve politika oluşturmaya odaklanacağını söylerken, bunun "yeşil" ve "temiz" olmaktan daha çok sanayiye yardıma odaklanmak şeklinde görüleceği yorumunda da bulunuyor.

Yeni yayımlanan Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayım 2024 Avrupa raporu, bölge genelinde iklim değişikliği ve sağlık arasındaki bağlantıların izini sürerken, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerini izleyen 42 göstergenin yanı sıra Avrupa’da iklim eyleminin yetersiz, gecikmiş ya da kaçırılmış fırsatlarını da inceliyor.

LANCET SAĞLIK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ GERİ SAYIM 2024 AVRUPA RAPORU

Avrupa Parlamentosu’ndaki seçimin sonuçları iklim siyaseti açısından neden bu kadar önemli, bir de şu açıdan bakalım.

Yeni yayımlanan Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayım 2024 Avrupa raporu, bölge genelinde iklim değişikliği ve sağlık arasındaki bağlantıların izini sürerken, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerini izleyen 42 göstergenin yanı sıra Avrupa’da iklim eyleminin yetersiz, gecikmiş ya da kaçırılmış fırsatlarını da inceliyor.

Rapor, ülkelerin yurttaşlarını iklim değişikliğinden korumak adına yeterli siyasi adımlar atmadığını ortaya koyması açısından önemli.

Diğer yandan, rapor pek çok Avrupa ülkesinin sera gazı emisyonlarına büyük katkıda bulunmaya ve sağlığa zararlarına rağmen fosil yakıtlara sübvansiyon sağlamaya devam ettiğini de gösteriyor. Rapor, sıcaklığa bağlı ölümler, yeni ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklar ile gıda ve su güvensizliği de dahil olmak üzere Avrupa genelinde iklimle bağlantılı sağlık etkilerindeki endişe verici artışlara ilişkin kanıtları da ortaya koyuyor. Raporun yazarları, Avrupa’daki risk altındaki grupları ve Avrupa’nın iklim krizindeki sorumluluğunu vurgulayarak eşitsizliğin yönlerine odaklanıyor.

Rapora göre; sıcaklığa bağlı ölümler kadınlarda erkeklere kıyasla iki kat daha yüksek, düşük gelirli hanelerin gıda güvensizliği yaşama olasılığı önemli ölçüde daha yüksek, dengesiz beslenmeye bağlı ölümler kadınlar arasında daha yüksek ve orman yangını dumanına maruz kalma oranı yüksek yoksunluk bölgelerinde daha yüksek. Güney Avrupa sıcaklığa bağlı hastalıklardan, orman yangınlarından, gıda güvensizliğinden, kuraklıktan, sivrisinek kaynaklı hastalıklardan daha fazla etkilenme eğiliminde.

Dolayısıyla iklim krizi açısında Avrupa’da da işler hiç iyiye gitmediği gibi gelecek açısından da umut vaat eden bir durum yok…

Prens Adaları’nda faytonların kaldırılmasının üzerinden geçen yaklaşık beş yılda ulaşım sorunu çözülemiyor, tartışma çok başka eksenlere kayarak ilerliyor.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), 2020’de kaldırılan faytonların yerine Adalar’da ulaşım için 40 adet 13 kişilik elektrikli araç sistemi getirdi. 30 Nisan 2024 tarihinde tescilsiz olan bu araçların faaliyetleri İBB'ye bağlı Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) kararıyla sonlandırıldı. Bunun yerine de İstanbul’da şehiriçi ulaşımında kullanılan minibüslere benzer elektrikli Adabüsler, ada sokaklarına girdi. Fakat, bu araçların boyutları ada karakteristiğine uymadığı ve farklı tehlikeler yarattığı yönündeki tartışma büyüyor.

Yeni Arayış’ta “Adalar’a çöken çökene: Kıyı talanı yetmedi, minibüs işgaline açıldı” başlıklı şu yazının üzerinden bir ay geçti, ancak ne konu çözümlenebildi, ne de Adalılar’ın ulaşım hakkına dair olumlu bir gelişme yaşanabildi.

Bir aydır Prens Adaları’nda ne oluyor? Kısaca hatırlayalım…Prens Adaları’nın tamamında kullanılan elektrikli küçük dolmuş ve taksiler yerine buralara minibüs büyüklüğünde “azmanbüs” denilen araçlar sokulmak istenirken, elbette Adalılar bu araçların Adalar’a sokulmasına karşıydı.

Adalar’da kısa sürede konuyla ilgili 4 bin 500 imza toplandı, imzalar hem İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne hem de İETT’ye elden ulaştırıldı ancak yüz yüze görüşme sağlanamadı.

Araçların tescillerinin uzatılması konusunda söz verildi ancak ardından oldubittiye getirilerek bu “azmanbüsler” Büyükada’ya sokulmaya çalışıldı, Adalılar’ın tepkileri ile bu püskürtüldü ve araçlar garaja çekildi. Ancak, birkaç gün sonra bir gece yarısı gemilerle yeni minibüsler getirilerek hizmete açıldı. Minibüslerin garajdan çıkışını engellemek isteyenlere polis müdahale ederken, gözaltına alınanlar da oldu.

ESKİ ARAÇLARIN TESCİL SÜRELERİ UZATILMADI

İBB, 2020’den beri kullanılan elektrikli araçların nisan ayında tescil sürelerinin dolduğunu ve araçların tescilsiz olduğunu ve bu sebeple Karsan’a bu araçları ürettirdiklerini belirtti. Araçların tescillerinin uzatılması konusunda söz verildi ancak ardından oldubittiye getirilerek bu “azmanbüsler” Büyükada’ya sokulmaya çalışıldı, Adalılar’ın tepkileri ile bu püskürtüldü ve araçlar garaja çekildi.

Ancak, birkaç gün sonra bir gece yarısı gemilerle yeni minibüsler getirilerek hizmete açıldı. Minibüslerin garajdan çıkışını engellemek isteyenlere polis müdahale ederken, gözaltına alınanlar da oldu.

Bu arada tescil beklenen araçlarla ilgili hiçbir bilgilendirme de yok.Prens Adaları’nda 12 binden fazla akülü araç var. Bu da aslında batarya yangını denen başka bir tehlikenin de habercisi. Bu araçlarda olabilecek batarya yangını, patlama şeklinde gerçekleşiyor ve maalesef suyla söndürülemiyor. En ufak bir alev alma durumunda yüzde 60’ı orman olan adalardan örneğin Büyükada’nın tamamı 4,5 saatte yanabilir. Bu süre Heybeliada için sadece 2,5 saat.

UKOME’nin Adalar’a uygun araçlara tescil vermeyerek, bu azman minübüsleri dayatması nedeniyle Adalar’da ciddi bir kaos yaşanıyor.

Her ne kadar İBB, “Yürü be İstanbul” güzergahlarına Adalar’ı dahil etmemiş olsa da, zaten bu minibüsleri buralara getirerek, İstanbullular’a “Adalar’da yürüme İstanbul” mesajı vermiş oldu.

ADALAR’DA ADETA YÜRÜYÜŞ YAPILMASI İSTENMİYOR

Mesele burada ulaşımdan ziyade günübirlik gelen turistleri daha hızlı ve daha büyük araçlarla gezdirmek. Bu gezdirme faaliyeti sebebiyle Adalılar’ın ulaşım hakkı ellerinden alınıyor, adaya gelenler yürümeye değil de bu araçlara binmeye yönlendiriyor.

İBB, İstanbul’u yürüyerek keşfetme alışkanlığı kazandırmaya yönelik “Yürü be İstanbul”  sloganlı aktiviteyi hızlı unutmuşa benziyor. Büyükada 5,4 kilometrekare, Heybeliada 2,34 kilometrekare, Burgazada 1,5 kilometrekare ve Kınalıada 1,36 kilometrekare yüzölçümüne sahip. Adalar içinde en büyük olan Büyükada’da bile yerleşim yeri bir uçtan diğer uca 1,5 saatte yürünebiliyor. Her ne kadar İBB, “Yürü be İstanbul” güzergahlarına Adalar’ı dahil etmemiş olsa da, zaten bu minibüsleri buralara getirerek, İstanbullular’a “Adalar’da yürüme İstanbul” mesajı vermiş oldu.

Kıyı Hareketi Dayanışma Ağı’ndan Derya Tolgay: “Bu minibüsler İstanbul’un her yerinde kullanılabilir ancak Adalar’ı İstanbul’a dönüştürmeyin, konu bu. Burada tersine işleyen bir süreç var. Adalar İstanbullular’ın o yüzden herkes tarafından korunması gerekiyor. Bağ bahçe orman alanlarının nasıl SİT dereceleri düşürülür ve buralardan nasıl meta olarak faydalanılır bunun peşine düştüler. Adalar sermayeye ne kazandırır, bunun peşindeler.”

ADALAR’I SERMAYEYE PEŞKEŞ ÇEKME PEŞİNDELER

Bütün bu tartışmaların önemli bir kısmında Adalar için yapılan imar planları var.1984’te SİT alanı ilan edilen Prens Adaları’na ilişkin uzun yıllar herhangi bir koruma planı olmadı. Kasım 2021’de Marmara Denizi ve Adalar, “Özel Çevre Koruma Bölgesi” olarak ilan edildi. Adalar ile ilgili hazırlanacak koruma planında yetki, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na devredildi.

Daha önce bir plan üzerine çalışmaya başlayan İBB ise tamamladığı koruma planını Bakanlık ile paylaştı. Bakanlığın da yaptığı değişiklilerle birlikte hazırlanan imar planında Bakanlık ve iBB anlaştı.

Prens Adaları’ndaki bu minibüs ısrarının arka planını Kıyı Hareketi Dayanışma Ağı’ndan Derya Tolgay ile konuştuk.“Bu minibüsler İstanbul’un her yerinde kullanılabilir ancak Adalar’ı İstanbul’a dönüştürmeyin, konu bu. Burada tersine işleyen bir süreç var. Adalar İstanbullular’ın o yüzden herkes tarafından korunması gerekiyor.

Yakın zamanda Adalar Koruma İmar Planları açıklanmıştı. Birtakım rotalar oluşturuldu, ne kadar dönüm bağ bahçe var, buraya ne büyüklükte bir site düşünülüyor, başka bir bölgeye nasıl bir otel yapılmak isteniyor, nerelerde orman alanında SİT derecesi düşürülmüş bunlar tespit edildi. Bağ bahçe orman alanlarının nasıl SİT dereceleri düşürülür ve buralardan nasıl meta olarak faydalanılır bunun peşine düştüler. Adalar sermayeye ne kazandırır, bunun peşindeler.

Plan tamamen bunun üzerine kurulu. İki yıl katılımcı planlama adı altında pek çok toplantı yapıldı, daha sonra bu imar planları oluşturuldu. Ancak daha sonra müsilajdan dolayı Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı burayı Özel Koruma Bölgesi ilan etti. Plan yapma yetkisi de Cumhurbaşkanlığına ve Bakanlığa geçti. Açıklama beklememize rağmen, İBB bu konularla ilgili bizi hiçbir şekilde bilgilendirmedi. Planlar askıya çıkarıldıktan sonra kıyıların, denizin planda olmadığını gördük. Mevcut sistemde olanı değiştirmek istememeleri, kopya ederek devam ettirmek istemeleri çok kötü. İBB, Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı ile birlikte bu plana sahip çıktı.”Adalar’da otel projeleriyle, villa projeleriyle hem kıyılar hem de Adalar’ın genel karakteristik özellikleri değiştirilmek isteniyor.

“Örneğin, Büyükada’da Nizam Mahallesi’ndeki tarihi Seferoğlu Köşkü’nü restore edilerek, turistik bir tesis haline getirildi. Etrafına Princess Palace adı verilen villaların da yapıldığı bu alan Bahri Akdağ’ın sahibi olduğu Akdağ Turizm ve İnşaat şirketine ait. Buranın muhteşem peyzajının ortasına onlarca villa konduruldu, denize sıfır otel yapılıyor. Bütün dertleri denize sıfır bir dolgu alan üzerine heliport yapmak. Amaçları bir yandan da Adalar’ı soylulaştırmak.”

ADALAR’DA AMAÇ SOYLULAŞTIRMA YAPMAK…

Tolgay, Büyükada’da yaşanan değişimi ise şöyle aktarıyor:

“Örneğin, Büyükada’da Nizam Mahallesi’ndeki tarihi Seferoğlu Köşkü’nü restore edilerek, turistik bir tesis haline getirildi. Etrafına Princess Palace adı verilen villaların da yapıldığı bu alan Bahri Akdağ’ın sahibi olduğu Akdağ Turizm ve İnşaat şirketine ait. Buranın muhteşem peyzajının ortasına onlarca villa konduruldu, denize sıfır otel yapılıyor. Bütün dertleri denize sıfır bir dolgu alan üzerine heliport yapmak. Amaçları bir yandan da Adalar’ı soylulaştırmak. Çünkü, o insanlar Adalar’a vapura binip gelmeyecek, jet motorlarına ya da helikopterlerine binerek gelecekler.”

Büyükada’nın tamamının kentsel ve doğal SİT alanı olması gerekçesiyle bu heliport projesi de geçmiş dönemlerde yargıya taşınmış ve hukuka aykırı bulunmuştu.

Adalar’ın hem ekolojik dengesini, hem kıyılarını hem de tarihi binalarını içine olan çok katmanlı, çok boyutlu, sistemik bir değişim ve dönüşüm sürecine sokulmak istendiğin anlıyoruz. Bu mesele sadece Adalılar’ın değil, nefes alınacak yerlerin hızla azaldığı bir mega kentte tüm İstanbullular’ın derdi olmalı…

Diyarbakır'ın Çınar ve Mardin'in Mazıdağı ilçelerinde 15 bin dönüm alanda çıkan ve 15 yurttaşın hayatını kaybettiği içimizi yakan yangınlar, tüm yalanlamalara ve çarpıtmalara rağmen açık biçimde baş şüphelinin Dicle Elektrik Dağıtım AŞ olduğunu gösteriyor. DEDAŞ’ın, yıllardır yapması gereken bakım ve onarımları ihmal ederek yapmadığı için yangınların çıktığı ihtimali giderek güçleniyor.

Kısaca hatırlayacak olursak, görgü tanığı köylüler, yangının elektrik telleri nedeniyle çıktığını söylerken, DEDAŞ yangının ilk tanıklarından olan ve “yangın elektrik tellerinden çıktı" diyen İbrahim Eren hakkında suç duyurusunda bulunmayı tercih etti.

Elektrik Mühendisleri Odası Diyarbakır Şubesi, yangın bölgesinin ekili alan olduğunu, burada anız olmadığını ve elektrik iletim hatlarının geçtiği güzergahlarda yangına karşı bir önlem alınmadığını açıkladı.Raporda, “Nakil hatlarının ve trafoların bulunduğu bölgelerde herhangi bir atlama olmaması için gerekli olan bakımların yapılmadığı, atlama durumunda ise yangın meydana gelmemesi için yapılması gereken düzenli bakım ve temizlik çalışmalarının ihmal edildiği anlaşılmaktadır” denildi.

Bölgenin afet bölgesi ilan edilmesi gerektiği bildirilen ön raporda, yangın sonrası soğutma çalışmalarının yetersiz olduğu, bu durumun yeni yangınların çıkması açısından risk teşkil ettiği ve endişe yarattığı kaydedildi.

Başsavcılık, 15 kişinin öldüğü, çok sayıda kişinin yaralandığı olayla ilgili etkin soruşturma yapılabilmesi için daha detaylı bir ara raporun hazırlanmasını istedi. Hazırlanacak yeni rapora göre, soruşturma genişletilecek. Yeni raporda yangına ilişkin havadan çekilen fotoğrafların incelenmesi talep edildi. Yangın öncesi, yangın esnası ve sonrasına ait fotoğraflarla uydu görüntülerinin detaylı incelenmesi istendi.

Maalesef, her yaz döneminde ciğerimizi yakan yangınlara karşı ne doğru dürüst hazırlık yapılıyor, ne anında verilmesi gereken reaksiyonlar veriliyor…

Gelişmeleri yakından izleyeceğiz elbette ancak burada AKP dönemi özelleştirme politikalarına ve yandaşlık yoluyla devşirilen sermaye transferlerinin nelere mal olduğuna dair geniş bir parantez açmamız gerekiyor.

Kim bu DEDAŞ, kim bu bağlı bulunduğu Eksim Holding?

Failleri doğru işaret etmek, bu tür can yakan facialara yol açanları doğru tespit etmek çok önemli. İngilizce’de buna dair önemli bir tanım var: Name it and shame it.

Kamusal anlamda yanlış bir faaliyette bulunan kişi, kurum ya da şirketin isminin işaret edilerek utanç verici faaliyetini ifşa etmek…

Türkiye’de ekonomi politikaları alanında atılan tartışmalı her adım, eninde sonunda bir yandaş besleme operasyonunun parçası olarak karşımıza çıkıyor.

Elektrik üretim piyasasının böylesine özel şirketlerin insafına bırakılmasının olumsuz sonuçlarını geçmişte gördük, maalesef acı tecrübelerle görmeye devam ediyoruz.Elektrik dağıtımı kamusal bir haktır, tekelleşmeye açılmamalı, sermayenin insafına bırakılmamalıdır, bu hizmet devlet tarafından yurttaşa sunulmalıdır. 

Özelleştirme yoluyla Haziran 2013’te Tivnikli ailesine ait Eksim Holding’e devrolan DEDAŞ, Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsayan bölgede özel elektrik tekeli haline geldi. Eksim Holding'in kurucularından Abdullah Tivnikli, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yakınında olan isimlerden biriydi ve “becerikli Abdullah” ismiyle tanınıyordu. 

DEDAŞ, 2013’TE ÖZELLEŞTİRMEYLE EKSİM HOLDİNG’E GEÇTİ

Özelleştirme yoluyla Haziran 2013 tarihinde Tivnikli ailesine ait Eksim Holding’e devrolan DEDAŞ, Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsayan bölgede özel elektrik tekeli haline geldi.

Şöyle kısa bir haber taraması yaparak bile özelleştirmeyle bölgenin elektrik tekeli konumuna yükseltilen DEDAŞ’ın hem yurttaşlar hem de doğal alanlar için ne tür yıkımlara yol açtığını görmek mümkün.

Eksim Holding’in sahibi ise AKP’ye yakınlığıyla bilinen Tivnikli ailesi. Eksim Holding'in kurucularından Abdullah Tivnikli, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yakınında olan isimlerden biriydi ve “becerikli Abdullah” ismiyle tanınıyordu. Bu ismi AKP iktidarları döneminde farklı biçimlerde sık sık duyduk aslında.Abdullah Tivnikli, Kasım 2018’te vefat etti. Türk Telekom’un özelleştirilmesi döneminde aktif rol oynayan Abdullah Tivnikli, Türk Telekom'da Yönetim Kurulu ve İcra Komitesi Üyeliği görevlerinde bulundu.

2008’de Türk Telekom'un Hariri ailesine ve bu aileye ait Öger Telekom'a satışı sırasında da dönemin CHP Grup Başkanvekili Kemal Kılıçdaroğlu, "Satışta büyük katkıları olduğu ileri sürülen Abdullah Tivnikli'nin, AKP Hükümeti üzerinde büyük bir etkiye sahibi olduğunu" söylemişti.

Kılıçdaroğlu, Oger Telekom'un yüzde 35'inin Saudi Telecom Company'e satılmasında Tivnikli'nin ön planda olduğuna ilişkin Suudi Arabistan medyasında yer alan haberi gündeme getirmişti.

Malum, Türk Telekom’u satın alan Oger Telekom hem satın aldığı şirketi, hem Türk bankalarını oyuna getirerek milyarlarca dolar batık krediyi de geride bırakarak Türkiye’yi terk etmişti.Vefatının ardından işlerin başında Abdullah Tivnikli’nin oğlu Ebubekir Tivnikli var.

Ebubekir Tivnikli, verdiği bir röportajda DEDAŞ’ınTürkiye’de elektrik dağıtım hizmeti veren 21 elektrik şirketi arasında Ar-Ge Merkezi açma izni alan ilk kurum olduğunu ve sadece 2023’te 8,5 milyar liralık yatırım gerçekleştirdikleri belirtti. Belli ki, esas iyileştirilmesi gereken alanlar pas geçilmiş…Ayrıca röportajda, elektrik dağıtım ve üretim faaliyetlerinin Eksim Holding’i ciroda 100 milyarliralık lige çıkardığını da öğreniyoruz.

Abdullah Tivnikli, elektrik dağıtım şirketinin kaçak elektrik bedellerinin devlet tarafından karşılanması için o dönem Erdoğan'ın danışmanı olan şimdiki MİT Başkanı İbrahim Kalın'ın kızının okul taksitlerini karşıladığını kabul etmişti. 

İBRAHİM KALIN’IN KIZININ OKUL TAKSİTLERİNİ ÖDEDİ

Eksim Holding’i tam olarak anlayabilmek için filmi yine biraz daha geriye sarmak gerekiyor. Çünkü, 17-25 Aralık operasyonlarında adı geçen Abdullah Tivnikli, ilk olarak Türkiye’deki en tartışmalı satış hikayelerinden biri olan Türk Telekom'un satışı sürecindeki rolüyle gündeme gelmişti.17-25 Aralık operasyonunun ikinci dalgasında Mustafa Latif Topbaş, Cemal Kalyoncu, Ömer Faruk Kalyoncu, Mehmet Cengiz, Üsame Kutub ve Cengiz Aktürk'le birlikte mallarına el konma kararı çıkarılan isimlerden biri olan Tivnikli hakkında o dönemde yakalama kararı da verilmişti.

Operasyon kapsamında Abdullah Tivnikli, elektrik dağıtım şirketinin kaçak elektrik bedellerinin devlet tarafından karşılanması için o dönem Erdoğan'ın danışmanı olan şimdiki Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın'ın kızının okul taksitlerini karşıladığını kabul etmişti. 

Tivnikli, Meclis’te rüzgar santrallarının kapasite artırımına sınırlama getiren tasarı görüşülürken, zarara uğramamak için AKP’lileri devreye sokarak yasa değiştirten patron olarak da biliniyor. 

MAHİR ÜNAL’I DEVREYE SOKTU, YASA DEĞİŞTİRTTİ

Yine geçmiş dönemde Tivnikli, Meclis’te rüzgar santrallarının kapasite artırımına sınırlama getiren tasarı görüşülürken, zarara uğramamak için AKP’lileri devreye sokarak yasa değiştirten patron olarak da biliniyor. 

Yasa Meclis'te görüşülürken o dönem AKP Grup Başkanvekili olan Mahir Ünal’ı arayan Tivnikli, "30-40 milyon avrom yanar" diyerek düzenlemede değişiklik yaptırmıştı.

KUVEYT TÜRK’TEN DEDAŞ’A TARTIŞMALI BİR YÖNTEMLE KREDİ VERİLDİ

Yani anlayacağınız “Becerikli Abdullah” ismi boşuna değil. Biz tekrar meselenin DEDAŞ boyutuna dönelim.

2013’te Tivnikli’nin sahibi olduğu Eksim Holding’in DEDAŞ’ı özelleştirme yoluyla satınalmasının ardından yine o dönem Abdullah Tivnikli’nin Yönetim Kurulu Başkan Yardımcıs ıolduğu Kuveyt Türk Bankası’nın DEDAŞ’a kredi verdiği ortaya çıkmıştı.

Yasayla yasaklanmasına rağmen Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun (BDDK) “dolaylı ortaklık” kisvesi altında bu krediye onay vermesi de o dönem büyük tartışma yaratmıştı. O dönem CHP İzmir Milletvekili olan Aytun Çıray, konuyla ilgili bir soru önergesi verdi.Tivnikli’nin yönetici olduğu Kuveyt Türk’ün yine Tivnikli’nin birkaç şirket üzerinden dolaylı olarak yüzde 30’dan fazla paya sahip olduğu DEDAŞ’a kredi açtığı haberleriyle ilgili Çıray, “Tivnikli hakkında savcılıklarca bankacılık faaliyetleri nedeni ile soruşturma açılmış mıdır?” diye sordu. Çıray’ın sorularına sltı ay sonra verilen cevapta işlemin prosedüre uygun olduğu ve bankacılık sektörünün sıkı şekilde denetlendiği ifade edildi.Gerçek bir AKP dönemi iş insanı portresine sahip Abdullah Tivnikli’nin yaşamı boyunca attığı her adım, aldığı her karar, bulunduğu her pozisyon bize geride bıraktığımız 23 yıllık AKP Türkiye’sinin hızlandırılmış filmi gibi. Ahbap çavuş ilişkilerinin, yandaş kayırmalarının, özelleştirmeyle sermaye transferlerinin, usulsüz kredi dağıtmaların sebep, yanan ormanlar, yok olan ekosistem, gözümüzün önünden kayıp giden geleceğimiz sonuç…

Türkiye, son günlerde yeni vergi paketinin içeriğini tartışıyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan ve yakın zamanda kamuoyuna sızan yeni vergi paketi taslağı pek çok yeni verginin gündemde olduğunun habercisi…Daha taslak halindeyken vergi paketinin satır satır haber yapılması, Hazine ve Maliye Bakanlığı bürokrasisinde de tartışmaya neden oldu. Taslağın, Bakanlık tarafından değil, Cumhurbaşkanlığı bürokrasisi tarafından sızdırıldığı iddiaları da gündemde.

Malum Türkiye’de temel sorun doğrudan vergi gelirlerinin düşük olması.

Ancak, bu sızdırma operasyonu sonrası doğrudan vergilerin payını artırmaya yönelik birçok maddenin tartışmalar sonrası taslaktan çıkarıldığına dair de bazı haberler yer aldı.

Yeni vergi düzenlemelerini içeren paketin sızdırılmadığını, kamuoyunda yaratacağı etkiyi ölçmek için test amacıyla bilinçli olarak yayıldığını düşünenler de var.

Her ne kadar Hazine ve Maliye Bakanı Şimşek, vergi paketi hazırlığına ilişkin, “Bizim tercihimiz vergilendirilmeyen alanlardan vergi almak, vatandaşımıza yeni bir vergi yükü getirmek değil” dese de hepimiz uygulamada bunun böyle gerçekleşmeyeceğini biliyoruz.

Biz vergi paketine farklı bir açıdan bakalım, kamu maliyesi ve vergilendirme meselesine fosil yakıt teşvikleri yönünden ayna tutalım.

Türkiye’de düşük karbonlu ekonomiye geçiş ve iklim değişikliği mücadelesi başta olmak üzere enerjinin finansmanı üzerine çalışmalar yapan Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFİA) bu konuda çok önemli bir çalışmaya imza attı.

Fosil yakıtlar Türkiye’de hatırı sayılır bir yere sahip. Bu durum hem iklim kriziyle mücadele dinamiklerini güçleştirirken, aynı zamanda Türkiye’nin net sıfır hedefleriyle de uyumsuz bir görünüm sergiliyor.

FOSİL YAKIT, İKLİM KRİZİYLE MÜCADELE DİNAMİKLERİNİ GÜÇLEŞTİRİYOR

Fosil yakıt teşvikleri açısından raporun temel tespitleri neler bakalım…Türkiye, son yıllarda enerji kaynaklarını çeşitlendirirken, yenilebilir enerjide de önemli bir gelişme gösterdi. Türkiye’nin yenilenebilir enerji kurulu güç kapasitesinde 2015-2022 yılları arasında yüzde 54 oranında bir artış görülürken, 2021-2026 döneminde yenilenebilir elektrik kapasitesinin yüzde 53 oranında artması bekleniyor.

Bu ilerlemeler elbette sevindirici ancak bu kapasite artışlarına rağmen fosil yakıtlar Türkiye’de hatırı sayılır bir yere sahip. Bu durum hem iklim kriziyle mücadele dinamiklerini güçleştirirken, aynı zamanda Türkiye’nin net sıfır hedefleriyle de uyumsuz bir görünüm sergiliyor.

Türkiye, hali hazırda petrolde yüzde 93 ve doğalgazda ise yüzde 99 oranında ithalata bağımlı durumda.Üstelik, bilinenin aksine, birincil enerji arzındaki kömür kaynakları içerisinde yüzde 55 oranında ithal kömür kullanan santraller var. Elektrik arzında ise yine ithal kömürlü termik santraller kaynaklı elektrik ağırlıkta. Bu haliyle Türkiye, fosil yakıtların üretim ve tüketimini desteklemeyi sürdürüyor.

Türkiye Ulusal Enerji Planı’nda 2030 yılına kadar 1,7 GW yerli kömür santralinin sisteme dahil edileceği görülüyor. 2035 yılına kadar devreye alınacak yeni kömür kapasitesinin 3,2 GW’a erişmesi planlanıyor. Diğer yandan, Katma Değer Vergisi (KDV) muafiyeti, gelir vergisi istisnaları, yatırım destekleri, işveren tarafından ödenen sigorta primlerine istisnalar, vergi indirimleri gibi tedbirler yoluyla kömür, petrol ve doğalgazda ithalata bağımlılığın azaltılmasına odaklanan önemli destekler söz konusu. Önümüzdeki yıllarda hedeflenen kapasite artışlarının gerçekleştirilmesi için bu alanda daha fazla bütçe ve vergi harcaması yapılması beklenebilir.

Fosil yakıt teşvikleri, fosil yakıt kullanımının artışı yoluyla neden olduğu çevre ve sağlık maliyetlerinin yanında, yenilenebilir enerji kaynakları karşısında fosil yakıtlara maliyet avantajı da sağlıyor. Böylece yenilenebilir kaynakların tercih edilirliği zorlaşıyor.

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFiA) Türkiye’de fosil yakıt teşviklerini incelediği çalışmasında fosil yakıt kullanımıyla doğrudan ilişkili teşvik kalemlerini hesaplamaya dahil etti. 2023 yılındaki vergi harcamaları kapsamında, harcama oluşan 18 teşvik başlığı hesaplamada baz alındı.

En güncel verilerle değerlendirildiğinde, 2022 yılında 29,3 milyar TL olan vergi harcamaları 2023 yılında 43,8 milyar TL’ye yükseliyor.

Aynı dönemde bütçe transferlerinin 12,1 milyar TL’den 20 milyar TL’ye yükseldiği görülüyor. Böylece, 2022 yılında 41,4 milyar TL olan toplam fosil yakıt teşviklerinin, 2023 yılı itibarıyla 63,8 milyar TL’ye yükseldiği göze çarpıyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın hazırladığı ve kamuoyuna sızan yeni vergi paketinde Türkiye’nin küresel asgari kurumlar vergisi uygulamasına uyumunu sağlayacak zorunlu düzenlemelerden, diğer gelir ve kurumlar vergisi düzenlemelerine, kripto varlıklardan işlem vergisi alınmasından, borsa kazançlarının vergilendirilmesine, yem ve gübredeki KDV istisnasının kaldırılmasına kadar birçok ayrıntılı madde yer alıyor.

Yeni vergi paketiyle gündeme taşınan bu tartışmalar iklim krizini ve bunun kamu maliyesindeki yansımalarını tartışmak açısından da önemli bir fırsat sunuyor.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, geçtiğimiz günlerde düzenlenen İklim Ekonomisi-Sürdürülebilirlik Finansman Zirvesi’nde yaptığı konuşmada, Türkiye’nin 2003 başından 2024 ilk çeyreği sonuna kadar geçen 21 yılda fosil yakıtlara 900 milyar dolar ödediği bilgisi verdi. Bu rakam Türkiye’nin bu dönemdeki birikimli toplam cari açığının 1,5 katı. Şimşek’in fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması gerekliliğine ilişkin görüşlerini paylaşmış olması, bu konunun kendisinin gündeminde olduğunu gösteriyor.

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek önerilen vergi paketindeki yurt dışı çıkış harcının 20 kat artışından beklenen gelirden yüzde 75 daha fazla gelir elde edilebilir. Anayasal bir hak olan seyahat özgürlüğü kısıtlanmadan, kamu bütçesini desteklemek mümkün.

YURT DIŞI HARCININ 20 KAT ARTIŞINDAN BEKLENENDEN YÜZDE 75 FAZLASI

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek kamu gelirlerini kayda değer oranda artırmak mümkün.

Sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi muafiyeti, istisnası ve indirimleri yoluyla sağlanan 43,8 milyar TL’lik teşvik tutarı, yeni vergi paketinin devreye girmesiyle 2024 yılının dört ayında elde edileceği hesaplanan gelirden (38,5 milyar TL) yüzde 14 daha fazla. SEFİA’nin yaptığı hesaplamalara göre, fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek hem vergi paketinde öne çıkan önlemleri telafi etmek hem sosyal ve ekonomik fayda gözetmek mümkün:

- Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek önerilen vergi paketindeki yurt dışı çıkış harcının 20 kat artışından beklenen gelirden yüzde 75 daha fazla gelir elde edilebilir. Anayasal bir hak olan seyahat özgürlüğü kısıtlanmadan, kamu bütçesini desteklemek mümkün.

- 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi teşvikleri ile kira geliri istisnalarının kaldırılması yoluyla elde edilmesi beklenen 40 milyar TL’lik geliri karşılamak mümkün. Barınma sorunundaki mevcut problemleri derinleştirmek yerine, fosil yakıt teşviklerinden vazgeçilebilir.

- Yem ve gübre teslimlerindeki KDV istisnasının kaldırılması ile elde edilecek gelir, sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi teşviklerinin yüzde 78’i kadar. Fosil yakıtları teşvik etmek yerine tarım ve hayvancılığı destekleyerek hem üretim korunabilir hem de gıda enflasyonu azaltılabilir.

- Sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan 43,8 milyar TL’lik vergi teşviki tutarıyla, borsa kazançlarının vergilendirilmesi ile elde edilmesi beklenen gelirin yüzde 60’ı karşılanabilir. Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek vergi yükü azaltılabilir ve ekonomi güçlendirilebilir.

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçilmesi kamu maliyesi açısından önemli bir kaynağa işaret ediyor. Türkiye’nin fosil yakıt teşviklerini sürdürmekteki ısrarı, hatırı sayılır bir kaynak harcamasına neden olmasının yanında, enerjide ithal bağımlılığını artırması bakımından da cari işlemler dengesini bozucu bir etkiye neden oluyor.Bunun yanında çevresel, sosyal ve sağlık maliyetleri, ve özellikle de Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefleri göz önünde bulundurulduğunda, fosil yakıt teşviklerinin kaldırılmasından sağlanacak tasarruflar, kamu faydasını gözeten ve Türkiye’nin 2053 net sıfır patikası ile uyumlu kalkınma patikasını destekleyecek alanlara yönlendirilebilir.

Çok bilinen bir söz vardır: Fakirleri doyuramadığımız için değil, zenginleri doyuramadığımız için açlık, yoksulluk, sefalet bitmiyor. Bunu biraz da genişlettiğimizde aslında pekala zenginleri bir türlü memnun edemediğimiz için iklim kriziyle ilgili acil, kararlı ve sistematik uygulamalara geçemiyoruz da diyebiliriz.

Zenginlik ve iklim krizi arasındaki ilişkiye dair son birkaç haftada önemli araştırmalar paylaşıldı. Bunların her biri bağımsız birer araştırma olarak farklı verilerle ortaya konmuş olsa da ortak ve paralel bazı özelliklere sahip.

O araştırmalara geçmeden önce bundan tam bir yıl önce açıklanmış başka bir araştırmanın sonuçlarına atıf yapalım…

Oxfam ve Stockholm Çevre Enstitüsü'nün The Guardian gazetesi ile birlikte yürüttüğü The Great Carbon Divide (Büyük Karbon Uçurumu) başlıklı araştırmasına göre, dünyanın en zengin yüzde 1'i en yoksul yüzde 66'dan daha fazla karbon salımına neden oluyor.

Yani, insanlığın en zengin yüzde 1'lik kesimi, en yoksul yüzde 66'lık kesimden daha fazla karbon emisyonundan sorumlu olup, bu durum savunmasız topluluklar ve iklim acil durumuyla mücadeleye yönelik küresel çabalar açısından vahim sonuçlar doğuruyor.

Milyarderler gezegeni yok etme noktasına kadar yağmalıyor…

Küresel iklim eşitsizliği üzerine bugüne kadar yapılan en kapsamlı çalışmalardan biri olan bu araştırmaya göre, milyarderler, milyonerler ve yılda 140 bin dolardan fazla maaş alanlar dahil 77 milyon kişiden oluşan bu elit grup, 2019 yılında tüm karbon emisyonlarının yüzde 16'sından sorumlu.

Bu oran, sıcaklık nedeniyle 1 milyondan fazla ölüme neden olmaya yetiyor.

Rapor, ABD Çevre Koruma Ajansı tarafından kullanılan ve her 1 milyon ton karbon için dünya çapında 226 fazla ölüm anlamına gelen ölüm maliyeti formülünü kullanarak, sadece yüzde 1'in emisyonlarının önümüzdeki on yıllar boyunca 1,3 milyon insanın sıcaklığa bağlı ölümüne neden olacağını hesapladı.

Araştırmaya göre yoksulluk içinde yaşayan insanlar, marjinalleşmiş etnik topluluklar, göçmenler ve aşırı hava koşullarına karşı savunmasız evlerde ya da dışarıda yaşayan ve çalışan kadınlar ve kız çocukları orantısız bir şekilde acı çekiyor. Bu grupların tasarruf, sigorta veya sosyal korumaya sahip olma ihtimalleri daha düşük.

Bu da onları sel, kuraklık, sıcak hava dalgaları ve orman yangınları karşısında hem ekonomik hem de fiziksel olarak daha fazla risk altında bırakıyor. BM, gelişmekte olan ülkelerin aşırı hava koşullarına bağlı ölümlerin yüzde 91'inden sorumlu olduğunu söylüyor.

Kirleten kirlettiği ile kalıyor, iklim krizine katkısı hiç olmayan kesimler “zenginlerin kirletme hakkının” acısını çekiyor.

Milyarderlere servet vergisi uygulansa 500 milyar dolar gelir

Oil Change International’ın geçen ay yeni yayımlanan araştırması, zengin ülkelerin servet vergisi, kurumlar vergisi ve fosil yakıtlara yönelik vergilerin toplamından yılda 5 trilyon dolar gelir elde edebileceğini gösterdi.

Milyarderlere uygulanacak bir servet vergisi ile dünya çapında 483 milyar dolar gelir elde edebilirken, finansal işlem vergisi ile 327 milyar dolar toplanabilir. Büyük teknoloji, silah ve lüks moda satışlarından alınacak vergilerin toplamı da 112 milyar dolara ulaşacak.

Dünya çapında uygulandığı takdirde kamu askeri harcamalarının yüzde 20’sinin yeniden dağıtılması ise 454 milyar dolar değerinde olacak.

Fosil yakıtlara verilen sübvansiyonların durdurulması, zengin dünyada 270 milyar dolarlık, dünya çapında ise yaklaşık 846 milyar dolarlık kamu parasının serbest kalmasına neden olacak. Fosil yakıt çıkarımına ilişkin vergiler zengin dünyada 160 milyar dolar, küresel olarak ise 618 milyar dolar değerinde olacak.

Özellikle zengin ülkeler fosil yakıt yardımlarına son vererek, çevreyi kirletenlere ödeme yaptırarak ve adil olmayan mali kuralları değiştirerek trilyonlarca dolarlık hibe ve hibeye eşdeğer iklim finansmana erişime olanak sağlayabilir…

Dünyanın farklı ülkelerinden 125 milyarder, dünya nüfusunun daha düşük gelirli yüzde 90’lık kısmında yer alan herhangi birinden 1 milyon kat daha fazla emisyona sebep oluyor.

ZENGİNLERİN KARBON AYAK İZİ, TAHMİNLERDEN ÇOK DAHA YÜKSEK

Karbon ayak iziniz, hem dünyanın hangi ülkesinde yaşadığınıza hem de gelir seviyenize bağlı olarak büyük farklılık gösteriyor. ABD’de yaşayan birinin karbon ayak izi, ortalama bir Nijeryalı’nın karbon ayak izinden yaklaşık 13 kat daha büyük.

Öte yandan, dünyanın farklı ülkelerinden 125 milyarder, dünya nüfusunun daha düşük gelirli yüzde 90’lık kısmında yer alan herhangi birinden 1 milyon kat daha fazla emisyona sebep oluyor.

Bu eşitsizlik, ülkeler özelinde de oldukça belirgin. Örneğin ABD’de en fazla gelire sahip yüzde 1’lik kesimden birinin karbon ayak izi, en az gelire sahip yüzde 50’lik kesimden birine kıyasla 1,388 kat daha büyük.

Gelelim bu konuya dair son araştırmaya…

Yeni bir çalışma, ülke içindeki karbon ayak izi eşitsizliğinin yeterince anlaşılmadığına ve büyük ölçüde azımsandığına işaret ediyor.

Nature Climate Change’de yayınlanan ve ABD, Danimarka, Hindistan ve Nijerya’dan 4 bin kişinin katılımıyla yapılan yeni bir çalışma, bu ülkelerin tamamında zenginlerin (en yüksek gelire sahip yüzde 10’luk ve yüzde 1’lik kesimin) karbon ayak izinin gerçekte olduğundan çok daha düşük tahmin edildiğini ortaya koydu.

Gerçeklik ve tahminler arasındaki en büyük uçurum, ABD’de ve Danimarka’da gözlendi.

Araştırmanın bir diğer önemli bulgusu, desteklenen iklim politikalarının da gelir düzeyine göre farklılık göstermesi oldu. En yüksek yüzde 10’luk gelir grubundan katılımcılar, kullanımın fazla olduğu dönemlerde elektrik fiyatını artırmak veya kırmızı ete vergi ilave etmek gibi politika önerilerini daha yüksek oranda destekledi.

Çalışmanın yazarlarından Copenhagen Business School İşletme Bölümü Öğretim Üyesi Kristian S. Nielsen’e göre daha varlıklı kesimler, davranışlarını değiştirmelerini gerektirmeyen çözümleri daha çok benimsiyor.

Öğretim Üyesi Kristian S. Nielsen, “Küresel ısınmayı engellemeye yönelik hedeflerde görülebileceği gibi, sınırları tam anlamıyla belli olan bir karbon bütçemiz var. Şu anda bazı insanlar, hafta sonu Dubai’de alışverişe gitmek, büyük bir eve sahip olmak veya başka türlü amaçlar için, bu sınırlı bütçeden çok büyük bir pay alıyorlar. Bunun adil olup olmadığını konuşmak, tartışmak önemli” diyor.

SINIRLI KARBON BÜTÇESİNİN ADİL PAYLAŞILMASI GEREKİR

Nielsen, "Eşitsizlikler söz konusu olduğunda bazıları ‘zenginlerin ne kadar parası olduğundan kime ne’ diyebiliyor, çünkü nihayetinde paraya sınırlı bir kaynak gözüyle bakılmıyor. Ama söz konusu iklim olduğunda durum farklı. Küresel ısınmayı engellemeye yönelik hedeflerde görülebileceği gibi, sınırları tam anlamıyla belli olan bir karbon bütçemiz var. Şu anda bazı insanlar, hafta sonu Dubai’de alışverişe gitmek, büyük bir eve sahip olmak veya başka türlü amaçlar için, bu sınırlı bütçeden çok büyük bir pay alıyorlar. Bunun adil olup olmadığını konuşmak, tartışmak önemli” diyor.

Son derece açık ki, yüksek karbon salımı yapanlarla düşük karbon salımı yapanlar arasındaki büyük uçurum, karbonu azaltmaya yönelik mevcut ülkeler merkezli yaklaşımın yeniden düşünülmesi gerektiğini gösteriyor. Karbon vergileri ve zenginlerden alınacak servet vergileri bu noktada kritik önemde.

İster istemez, bu politikanın yaygın bir şekilde uygulanması yoksul insanların gelirlerine oranla daha fazla ödeme yapmasına neden oluyor. Refah dağılımında aşağıya doğru indikçe, insanlar enerji için daha yüksek bir yüzde ödemek zorunda kalıyor.

Bu konuda işler tamamen çığırından çıkmadan önce kısa bir süre daha zaman var. Eğer bu fırsat da kaçırılırsa, muhtemelen ekonomik, sosyal ve toplumsal açıdan daha karmaşık bir durum ortaya çıkacak ve üstelik karbon politikası artık küçük bir elit üzerinde yoğunlaşmaktan çıkıp, daha geniş kesimlere yaygınlaşacak ve ülkelerin tüm nüfusunu etkilemeye başlayacak.

Hamas’ın 7 Ekim 2023’te düzenlediği saldırılarıyla başlayan, sonrasında İsrail’in uluslararası hukuku ihlal eden ve misli ile saldırarak karşılık verdiği süreç yakında bir senesini dolduracaktır. Bu süre zarfında Hamas ve İsrail arasında ateşkes sağlanamamıştır. Ateşkesin sağlanmasının, çatışmaların sonlanmasının aksine İsrail, Gazze Savaşı’nı Lübnan’a, Suriye’ye ve İran’a genişletmektedir. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve aşırı sağcı-dinci kabinesi, sadece sert söylemleriyle değil izlediği politikalarla da Orta Doğu’da barışın sağlanmasının zor olacağını göstermektedir.

Gazze’deki saldırılar sebebiyle hayatını kaybeden Filistinlilerinin sayısının yaklaşık 50.000 olduğu tahmin edilmektedir. Bu yüksek rakama, Gazze’nin yerle bir edilmesine ve BM Genel Kurulu başta olmak üzere uluslararası kamuoyundan durması yönünde yapılan çağrılara rağmen Tel Aviv, Gazze saldırılarına ara vermemektedir. “Cephesi”ni genişletmektedir. Lübnan’da Hizbullah’ı hedefine almış ve düzenlenen saldırı sonucunda Hizbullah’ın Genel Sekreteri Hasan Nasrallah ve birçok kilit ismi öldürülmüştür. Bu ve benzeri saldırılarda sivil halk da kayıplar yaşanmaktadır.

Netanyahu gerek söylemleriyle gerek politikalarıyla Orta Doğu’yu “yeniden şekillendirme”, “yeni Orta Doğu” hedefinde kararlı olduğunu göstermektedir. Eylül 2023’te BM Genel Kurulu’nun 78. toplantısında söz aldığında “Yeni Orta Doğu” olarak adlandırdığı harita ile dünya kamuoyuna seslenmiştir. İsrail ile birlikte Mısır, Ürdün, Sudan, Birleşik Arap Emirlikleri gibi İsrail ile ilişkileri normalleştirme andlaşması imzalayan ülkeleri “yeni Orta Doğu” olarak nitelendirmiştir. Bu noktada ilginç olan henüz İsrail ile söz konusu andlaşmayı imzalamayan Suudi Arabistan’ın da bu haritada yer almasıdır. Filistin’e ise bu haritada yer verilmemiştir. 7 Ekim öncesinde Netanyahu yönetiminin başlıca hedefi Filistin-İsrail sorununu çözmek ve Filistin devletinin kurulması önündeki engelleri kaldırmak olmamıştır. Suudi Arabistan ile ilişkilerini başlatmayı gündeminin üst sıralarına oturtmuştur.

Filistin’de İsrail işgalinin apartheid rejimi ile beraber devam etmesine rağmen Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Sudan ve Fas İbrahim Andlaşmalarını imzalayarak İsrail ile ilişkilerini başlatmıştır. Dolayısıyla Arap devletlerinin ortak düşmanı İsrail olmaktan çıkmış artık İran yeni düşman olarak belirlenmiştir.

ARAP DEVLETLERİNİN ORTAK DÜŞMANI İSRAİL OLMAKTAN ÇIKMIŞTIR

Değişim, 7 Ekim’den önce diplomatik alanda İbrahim Andlaşmaları ile başlamıştır. İsrail ile barış yapmak, İsrail’i tanımak için Filistin devletinin kurulması şartından bazı Arap devletleri vazgeçmiştir. Filistin’de İsrail işgalinin apartheid rejimi ile beraber devam etmesine rağmen Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Sudan ve Fas İbrahim Andlaşmalarını imzalayarak İsrail ile ilişkilerini başlatmıştır. Dolayısıyla Arap devletlerinin ortak düşmanı İsrail olmaktan çıkmış artık İran yeni düşman olarak belirlenmiştir. ABD eski başkanı Donald Trump’ın “Yüzyılın Planı” adlı “barış girişimi” söz konusu Arap-İsrail yakınlaşmasını başlatmıştır. İran’ı ortak tehdit olarak merkezine alan Plan ile Orta Doğu’nun İsrail’i kapsayan İran’ı dışlayan entegrasyonun sadece barışı değil aynı zamanda refahı getireceği savunulmuştur.

Netanyahu’nun değişim hedefi, 7 Ekim sonrasında da devam etmekte ve izlenen politikalarla uygulamaya konulmaktadır. Örneğin Riyad yönetimi ile ilişkilerin normalleştirilmesi hâlâ gündemdir. Gazze’ye saldırıları sürmekte, Hamas’a son verme politikasını devam ettirme ve Filistinliler hayatını kaybetmekte, yerlerinden edilmekteir. Dolayısıyla Filistin devletinin kurulması ve bu bağlamda barışın sağlanması daha da zorlaştırmaktadır.

Hamas’ın ve bazı Filistinli grupların başlattığı “El-Aksa Tufanı”ndan kısa bir süre sonra İsrail’e saldırı düzenleyeceğini açıklayan Hizbullah da İsrail’in hedefine alınmıştır. Nasrallah’ın ve üst kademedeki kilit isimlerin öldürmesiyle İsrail, Hizbullah’ı “elimine ederek” bölgedeki “güvenliğini” sağlamak ve İran’ın etkisini sınırlamak istemiştir. İran’ın Orta Doğu’daki en önemli müttefiklerinin başında Hizbullah’ın geldiği hatırlanmalıdır. Hizbullah’ın yeniden yapılanmasını ne zaman tamamlayacağı, Nasrallah’ın ölümünden ve mühimmatının zarar görmesinden sonra eski gücüne sahip olup olmayacağı kısa ve orta dönemde belirsizliğini koruyacaktır.

Netanyahu yönetiminin Hamas’ı “elimine etme” politikası örgütün Siyasi Büro eski Başkanı İsmail Haniye’nin İran’ın başkenti Tahran’da bulunan Devrim Muhafızları’nın karargahlarından birine düzenlenen saldırı ile öldürülmesine devam etmektedir. Hamas ile çatışmalar ise Gazze’de sürmektedir.

Haniye’nin ve Nasrallah’ın İsrail saldırıları sonucu ölmeleri Orta Doğu’daki denge ve ittifak sisteminin ne ölçüde değişeceğini düşündürtmektedir. Bu denklemde İran’ın oynayacağı rol ve atacağı adım önem teşkil etmektedir. Sırasıyla eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’yi helikopter kazasında kaybeden İran, Orta Doğu’daki en yakın müttefiklerinin liderlerinin öldürülmesi sonucunda İsrail’e füze saldırı düzenleyerek yanıt vermeyi tercih etmiştir. Haniye’nin İran sınırları içinde öldürülmesi rejimin etkinliğini ve gücünü sorgulatmıştır. Netanyahu, İran’ı savaşa çekmekten bir adım daha ileri giderek İran’da rejim değişikliğinin de hedeflendiğini söylemleriyle belirtmiştir.

Körfez ülkelerinin tavrı ise dikkat çekici olmaya devam etmektedir. Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri, ilişkileri normalleştirerek İsrail’i tanımıştır. Bir sonraki ülkenin Körfez’in önemli devleti Suudi Arabistan olması beklenirken “El-Aksa Tufanı” başlamıştır. Hamas’ın “El-Aksa Tufanı” ile Riyad-Tel Aviv yakınlaşmasını engellemeye çalıştığı düşünülmüştür. Fakat, Netanyahu, Suudi Krallığı ile görüşmelerin devam ettiğini 7 Ekim sonrasında açıklamaktadır. Oysa İbrahim Andlaşmaları’nın uygulanmasından Sonra Riyad Çin’in ev sahipliğinde Mart 2023’te bir araya gelerek ilişkileri normalleştirmiş ve 7 yıldan sonra diplomatik ilişkiler başlamıştır. Körfez ülkelerinden Katar, Filistin-İsrail arasındaki ateşkes görüşmelerinde rol oynamaktadır. Mısır, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, İsrail ile imzaladıkları barış andlaşmalarının tarafı olmaya devam etmektedir.

7 Ekim saldırılarıyla başlayan savaş şiddetini arttırarak devam etmektedir. İsrail, Gazze’deki saldırılarından sonra hedefini genişletmiştir. Bölgesel savaşa istekli olduğunu göstermiştir.

İSRAİL, BÖLGESEL SAVAŞA İSTEKLİ OLDUĞUNU GÖSTERMİŞTİR

İsrail, 5 Kasım’da düzenlenecek olan başkanlık seçimlerine hazırlanan ABD’nin desteğini alarak saldırılarını sürdürebilmektedir. Öte yandan uluslararası kamuoyu nezdinde giderek yalnızlaşmaktadır. Netanyahu, BM Genel Kurulu açılış konuşmasında BM’yi hedefine almıştır. Yahudi karşıtı olmakla suçlamıştır. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in İran’ın füze saldırına tepkisine ise İsrail oldukça sert cevap vermiş ve Guterres’in İsrail’e girişini yasaklayarak “persona non grata” ilan etmiştir.

Sonuç olarak, 7 Ekim saldırılarıyla başlayan savaş şiddetini arttırarak devam etmektedir. İsrail, Gazze’deki saldırılarından sonra hedefini genişletmiştir. Bölgesel savaşa istekli olduğunu göstermiştir. Netanyahu, söylem ve adımlarıyla Hizbullah’ı ve İran’ı “savaşına” dahil etmeye çalışmakta olup söz konusu hedefini başarmıştır. Tel Aviv, İsrail ve Hizbullah arasında özellikle Güney Lübnan’daki doğrudan çatışmaları yoğunlaştırmıştır. Bu gelişmelere karşı ise korkulan olmuş Tahran yönetimi İsrail’in saldırılarına cevap vermiştir. İran’a karşılık verileceği İsrail tarafından açıklanmıştır. Netanyahu, karşılık verirken de kendi koydukları kurallara dayanacaklarını diğer bir ifadeyle uluslararası hukuka uymamaya devam edileceğini ifade etmiştir.

Hizbullah’ın geleceği ve Hamas’ın geleceği kısa ve orta dönemde belirsizliğini koruyacakken İsrail’in söz konusu politikalarının Filistin, Lübnan, Suriye ve İran kapsamında barışın sağlanmasına katkıda bulunmayacağı aksine gerginliği arttıracağını ifade etmek mümkündür. Binyamin Netanyahu’nun sert söylemleri Gazze, Lübnan, Suriye’ye düzenlenen saldırılar ile eyleme dönüşmektedir.

19.ve 20.yüzyıla; bağımsızlık, ulusal kurtuluş mücadeleleri, iki kutuplu dünyanın siyasi, askeri, ekonomik, kültürel vb birçok alanda rekabeti, çatışmalar ve savaşlar damgasını vurdu.

21. yüzyılda ve küreselleşmenin sonunda ise; devletlerin “terör ve güvenlik tehdidi” yalanlı evrensel insan hakları gasplarına, egemenlik hakkı ihlallerine, işgallere, ilhaklara, bölgesel çatışmalara, savaşlara, yeni tarz ‘vekâlet’ savaşlarına tanıklık ediyoruz.

Günümüzde her devlet, çoğu zaman kendince, hiçbir hukuka, kanıta dayanmadan, keyfince ve çoğu kez iç siyasetin ve çıkarlarının ihtiyacı olarak, dönemsel veya olgusal “terör ve güvenlik” tanımı, algısı icat eder oldu.  

Emperyalist muktedirler arasındaki çıkar çatışmaları ve keyfiyetçi tutumlar, 24 Ekim 1945 tarihinde kurulan Birleşmiş Milletler’in 10 Aralık 1948 tarihinde kabul ettiği “İnsan Hakları Bildirgesi”nde ve daha sonraki birçok sözleşme ve belgelerde yer alan; eşitlik, adalet ve özgürlük ekseninde anlam kazanarak inşa edilen “insan hakları rejiminin” krizini ve çöküşünü getirdi. 

7 kim 2023 tarihinde Hamas’ın İsrail’e saldırısıyla yeniden kızışan işgalci İsrail ile Filistin’in savaşı, İsrail Başkanı Binyamin Netanyahu’nun durdurulmayan/durdurulamayan Gazze’deki soykırımı, gelinen aşamada sınırları aştı. ABD’nin İsrail’i kullanarak Ortadoğu’yu yeniden dizaynına dönüştü.

İsrail’in son dönemdeki siyasi suikastları ile Hamas ve Hizbullah’a yönelik askeri operasyonları, bölgedeki güç ilişkilerini ve dengelerini önem ölçüde değiştirecek nitelikte. 

İsrail, Gazze savaşında 7 Ekim 2023’te kaybettiği moral üstünlüğü yeniden kazanmış durumda. Netanyahu, salı günü üstelik bunca olandan sonra, “bölgede ulaşamayacağımız yer yok” sözleriyle bütün bölgeyi tehdit edebildi.

Netanyahu’nun bu gücü ABD’den, Avrupa ülkeleri yönetimlerinden aldığı çok açık. İsrail, Filistinliler karşı 75 yıldır sürdürdüğü işgale ve savaşa rağmen hiçbir ciddi yaptırım görmediği gibi, 10 aydır uyguladığı soykırımda da yaptırım görmedi. Hatta Batı’dan ve kimi Körfez ülkelerinden çoğu kez destek görüyor.

Hamas’a, Hizbullah’a ve İran’a yönelik son yapılan operasyonlar ve suikastlar; Mısır, Suudi Arabistan, Ürdün ve Kuveyt gibi devletlerin politik çıkarlarıyla uyumlu, bu devletlerde memnuniyet yarattı.  Suudi Arabistan veliaht Prensi Bin Selman’ın dediği “Filistin benim umurumda değil. Ben ülkemin çıkarlarını koruyorum” cümlesi, meselenin Filistin olmadığının açık örneği.  

MHP lideri Devlet Bahçeli’nin 1 Ekim 2024 Salı günü Meclis’te DEM Partililerle tokalaşması sonrasındaki sözleri de Selman ile aynı mahiyette.

Bahçeli’nin “yeni bir döneme giriyoruz dünyada barış isterken ülkemizde barışı sağlamak lazım diye düşünüyorum” sözleri 2015 sonrası yaşanan çatışma ve gerilimin aslında “terör, güvenlik veya Kürt sorunundan” kaynaklı olmadığını bir kez daha hatırlatmış olsa gerek.

Bahçeli’nin yeni dönem dediği ne olabilir? Dün barışmaktan söz edenleri vatan hainliğiyle bölücülükle suçlayanlar, yaftalayanlar, bir anda neden barışmaktan söz eder hale geldiler, gibi bir dizi soru havada uçuşuyor.

Türkiye, İsrail’in silahşörlüğünde, Ortadoğu’nun dizayn sürecinde, mezhepçi ve Kürt karşıtı politikaları nedeniyle, yalnızlaşmanın ve ofsayta düşmüş olmanın telaşında, başka bir şey değil.

TÜRKİYE İÇİN ÇIKIŞ KAPISI KÜRT BARIŞI

Türkiye de 2015 sonrası “terör ve güvenlik tehdidi” bahanesiyle Irak’ta, Suriye’de benzer şeyler yapmıyor mu? Barış isteyen binlerce akademisyen ihraç edilmedi mi, siyasetçiler, gazeteciler, aktivistler tutuklanmadı mı, yüzlercesi sürgünde yaşamıyorlar mı?

Devlet Bahçeli daha iki ay önce DEM Partili milletvekillerinin maaşlarına el konulsun, partileri kapatılsın çağrısı yaptı, Can Atalay’ın vekilliğini yasadışı düşürdü. Bahçeli’nin; CHP Genel Başkanı Özgür Özel’i, Halk TV’yi, gazetecileri tehdit ettiğini unutup barıştan söz etmesi neyin habercisidir.

Türkiye, İsrail’in silahşörlüğünde, Ortadoğu’nun dizayn sürecinde, mezhepçi ve Kürt karşıtı politikaları nedeniyle, yalnızlaşmanın ve ofsayta düşmüş olmanın telaşında, başka bir şey değil.

Gazze savaşı öncesi İsrail ile normalleşme süreci yaşayan Türkiye, Gazze savaşının ilk günlerinde önce arabuluculuğa soyundu.

Kısa bir süre sonra, Ankara Hamas taraftarı olarak, diplomatik yollarla İsrail’i durdurma çabası verir görünürken İsrail’e karşı caydırıcı hiçbir tedbir almaya cesaret dahi edemez haldeydi, Son on gündür ise süngüsü tam düştü.

Şimdi İsrail’in Türkiye’ye saldırı olasılığını dillerine dolandırarak, toplumda yeni bir beka ve güvenlik kaygısıyla, iç siyaseti dizayn etmekle ve güç devşirmekle meşgul. Cumhurbaşkanı ve AK Parti, “İsrail’in Türkiye’ye yönelebileceğinde “söz ederek yeni bir beka sorunu yaratmak gibi tehlikeli bir oyun kurmanın çabası içindeler. 

Diğer taraftan da İsrail’in “terör ve güvenlik tehdidi” konseptli politikaların ülkede yarattığı kötülüklerden beslenme arzu içinde olduğu ve Türkiye’nin işlerini daha da zorlaştırmak istediği çok açık.

Bölgenin, Filistin sorunundan daha eski bir sorunu olan Kürt sorununun çözümsüzlüğünde gelenekselleşmiş bir politikada ısrar etmenin ülkeye pahalıya patlaması kuvvetle muhtemel. Kritik siyasal eşiklerde, Kürt sorunu her zaman birileri tarafından araçsallaştırıldı.

BÜYÜK TEHLİKE HIZLA YAKLAŞIYOR

Türkiye oyunu Bahçeli’nin yaptığı gibi bir dizi cingözlüklerle bozamaz. Bozabileceğini düşünenler bir kez daha yanıldıklarını çok geç olmadan görecekler. Tehlike yaklaşıyor.

Sözünü ettiğim büyük tehlike, Türkiye’nin Kürt barışından uzak durması ve sorunu “terör ve güvenlik” parantezine hapsetme siyasetidir.

Bölgenin, Filistin sorunundan daha eski bir sorunu olan Kürt sorununun çözümsüzlüğünde gelenekselleşmiş bir politikada ısrar etmenin ülkeye pahalıya patlaması kuvvetle muhtemel. Kritik siyasal eşiklerde, Kürt sorunu her zaman birileri tarafından araçsallaştırıldı.

Bugün de İsrail tarafından araçsallaştırılmasının kuvvetli siyasal zemini bulunmaktadır. İsrail ile Kürt siyasal hareketi yakın dönemde çatışma ve gerilim yaşamış değil. Hatta bölgedeki birçok ülkeye göre her ikisi arasında çok daha normal bir ilişkiden söz edilebilir.

Hamas’ın Suriye’de, Türkiye’nin müttefikleriyle işbirliği içinde Kürtlere karşı mücadele etmiş olması, bu tehlikeyi artıyor.

Tabi ki, Kürt siyasal hareketinin, soykırımcı, insan hakları suçları batağına saplanmış, katliamcı ve savaş suçlusu mevcut İsrail yönetimiyle hangi gerekçe ile olursa olsun, yaşam hakkının korunması dışında herhangi bir amaçla işbirliğine girmesi kabul edilebilir, rıza gösterilebilir değildir. Böylesi bir şey siyasi intihar olur.

Ancak Kürt hakları karşıtlığıyla kendini var edenlerin, bu konuda söyleyecek anlamlı bir sözü olamaz. Kürt sorununda yapılması gereken, ‘terörle mücadele bahanesine’ son verip başta Kürt barışı için olmak üzere insan hakları ve uluslararası hukuk temelinde bir ülke olma yoluna girmektir.

Bu, ne kolay, ne de zor bir şeydir. Yeter ki yakın tarihimizden yeterince doğru dersler çıkarmasını bilelim.

Ülkü Ocakları Eski Başkanı Sinan Ateş’in öldürülmesine ilişkin davada dün karar açıklandı. 22 sanıklı davada tahliye edilen 6 kişiyle birlikte, tetikçi ve azmettirici müebbet hapis cezasına çarptırılmış. Tetikçi Eray Özyağcı’ya "tasarlayarak kasten öldürme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet ve olay anında Ateş’in yanında bulunan Selman Bozkurt'a yönelik "kasten öldürmeye teşebbüs" suçundan ise 13 yıl hapis cezası verilmiş. Özyağcı'yı motorla olay yerinden kaçıran Vedat Balkaya’ya "tasarlayarak kasten öldürme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet ve müşteki Selman Bozkurt'a yönelik "kasten öldürmeye teşebbüs" suçundan ise 13 yıl hapis cezası verilmiş. Ofis önünde keşif yapan Suat Kurt’a "tasarlayarak kasten öldürme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet ve müşteki Selman Bozkurt'a yönelik "kasten öldürmeye teşebbüs" suçundan ise 13 yıl hapis cezası verilmiş. Azmettici ve tetikçiyi Ankara’ya getiren Doğukan Çep, "tasarlayarak kasten öldürme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapse mahkum edilmiş.

Dosyada azmettirici olaran geçen eski Ülkü Ocakları yöneticisi ve telefonundan kurtarılan yazışmalarla olayın biraz olsun aydınlatılabildiği Tolgahan Demirbaş’a da "tasarlayarak kasten öldürmeye azmettirme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilmiş. Tetikçiyi transporter araçlar Ankara’ya getiren özel harekat polisleri Mustafa Uzunlar, Aşkın Mert Gelenbey, Murat Can Çolak ve Emre Yüksel ise 15 ile 18 yıl arasında değişen cezalara çarptırılmışlar. Dava kapsamında toplam 11 sanık için hapis cezası verilmiş, 5 kişi beraat etmiş, 6 kişiye ise tahliye edilmiş.

Tahliye edilenlerden biri Serdar Öktem. Ülkü Ocakları Genel Başkanı Ahmet Yiğit Yıldırım’ın Ülkü Ocakları İstanbul İl Başkanlığı döneminde birlikte çalıştığı isimlerden olan Öktem, aynı zamanda Ülkü Ocakları Genel Başkan Yardımcılığı da yapmış olmasıyla dikkat çekiyor.

Hrant Dink cinayetinde ne olduysa, Sinan Ateş cinayetinde de o oldu işte anlayın! Yalnızca tetikçiler ceza aldı, daha üste kimse çıkmaya cesaret edemedi. Savcıyım diye kurum kurum sokakta gezenlerin cesaret düzeyinin ancak işlenen kabahat belli olmasın diye sürekli kahverengi pantolon giyenler kadar olduğu da böylece anlaşıldı. Maalesef yargımız, bir türlü devletten de bağımsız bir yargı olamıyor.

DİNK CİNAYETİNDE NE OLDUYSA, ATEŞ CİNAYETİNDE DE O OLDU!

Öktem’in cinayetin İstanbul ayağında eylemi organize eden Doğukan Çep, Eray Özyağcı ve Ufuk Köktürk gibi isimlerin avukatı olması ise kritik önemde bulunuyor. Soruşturma aşamasında İstanbul’daki eylemci ekiple Ankara’daki azmettiriciler arasında bağlantıyı sağlayan kişi olduğu iddia edilen Öktem, sorgusu sırasında “covid geçirmesi nedeniyle hafızasının iyi olmadığını ve telefon şifresini hatırlamadığını” iddia etmiş. Serdar Öktem, savcılar değiştirilerek dosyanın Başsavcıvekili Ahmet Altun koordinatörlüğüne verilmesinden sonra hazırlanan iddianamede sadece “tetikçinin Ankara’dan İstanbul’a kaçırılması sırasında Bolu’da olmak”la suçlanmıştı.

İddianamede Öktem'in, İstanbul ile Ankara'daki şüpheliler arasındaki bağlantıyı kurmasına ilişkin olarak hiçbir değerlendirme yer almamış, sosyal medyaya düşen ve Öktem’e ait olduğu iddia edilen yazışmaların da araştırılmadığı anlaşılmıştı. Öte yandan avukat Serdar Öktem’in üzerinde Emniyet Genel Müdürlüğü vekâleti bulunduğu da iddia edilmişti. Öktem’in tahliyesi, olayın yargı seviyesindeki algılanışını gayet net gösteriyor aslında. Görünen o ki “Devlet”, en alt düzeydeki tetikçiler ve azmettirenler dışında daha üst seviyedeyi kimseye işin sirayet etmesini istememiş. Öktem ve daha üst düzeydeki, aslında sorumluluklarını davayı izleyen herkesin gayet iyi anladığı hiç kimse, yargı radarına girememiş. 

Hrant Dink cinayetinde ne olduysa, Sinan Ateş cinayetinde de o oldu işte anlayın! Yalnızca tetikçiler ceza aldı, daha üste kimse çıkmaya cesaret edemedi. Savcıyım diye kurum kurum sokakta gezenlerin cesaret düzeyinin ancak işlenen kabahat belli olmasın diye sürekli kahverengi pantolon giyenler kadar olduğu da böylece anlaşıldı. Maalesef yargımız, bir türlü devletten de bağımsız bir yargı olamıyor. “Devletin yargısı” ise ancak bu kadar adalet dağıtabiliyor.

Yargı sürecinde anlaşıldı ki, Sinan Ateş’in Ülkü Ocakları Başkanlığı görevinden alınmasına karşın siyasi faaliyetlerini sürdürmesi ve şehir şehir gezerek temaslarda bulunması, parti içindeki belli grupları rahatsız etmiş. Ateş’e haber gönderilerek, siyasi faaliyetlerini sonlandırması, sadece akademik faaliyetlerde bulunması istenmiş, ancak Ateş telkinleri dinlememiş. Yakın çevresiyle yaptığı görüşmelerde Ateş, sadece kendisinin değil, ziyaret ettiği kişilerin de arandığını ve kendisiyle irtibatlarının kesilmeye çalışıldığını anlatmış. Ateş’in üst düzey bazı isimlerin Mersin Limanı üzerinden uyuşturucu ve silah kaçakçılığı yaptığı konusunda elde ettiği bilgileri istihbarat birimleriyle paylaştığı da öne sürülüp, bu nedenle hedef olduğu da konuşulmuş.

Bu yargılama, yalnızca adaletsizlik duygusunu pekiştirmeye, güçlünün hukukunun her zaman galip çıkacağını bir kez daha idrak etmeye, zenginlerin bir biçimde her zaman sıyıracaklarını anlamaya hizmet etti. Yargı cephesinde yeni bir şey yok!

YARGI CEPHESİNDE YENİ BİR ŞEY YOK!

Benim anladığım, hedef olmasına ilişkin en önemli faktörlerden biri, Ateş’in Bahçeli’den sonra Genel Başkanlık koltuğunun en güçlü adaylarından biri olduğu yönündeki söylentiler. Ateş’in bilinçli şekilde karalanmaya çalışılması da bunu gösteriyor, mesela Ateş hakkında Ülkü Ocakları Başkanı Ahmet Yiğit Yıldırım’a yakın olduğu söylenen Orhun Haber isimli siteden "FETÖ’cü olduğu" yönünde paylaşımlar yapılması, benzer paylaşımların Ateş’in öldürüldüğü güne kadar devam etmiş olması, tabloyu daha da netleştiriyor.

Bir yiğidi daha, itinayla yemişler! Daha önce farklı gerekçelerle ama benzer yöntemlerle Hrant Dink’e, Tahir Elçi’ye, Uğur Mumcu’ya yapılanlar ne ise, burada da aynı patern izlenmiş.

Türkiye’de şekilsel olarak işleyen, ticaret hukuku, boşanma hukuku ya da icra hukuku gibi alanlarda görece işleyen asgari bir hukuk ve adalet anlayışı evet var, ama özellikle “Devlet’in bekası” söz konusu olduğundan işleyen bir yargı maalesef yok. Bu yargılama, yalnızca adaletsizlik duygusunu pekiştirmeye, güçlünün hukukunun her zaman galip çıkacağını bir kez daha idrak etmeye, zenginlerin bir biçimde her zaman sıyıracaklarını anlamaya hizmet etti. Yargı cephesinde yeni bir şey yok! Devlet içindeki çetelerden bir türlü yakasını kurtaramayan bu yargı erkinin dikiş tutmasına da imkan yok!

7 Ekim’de 2023 tarihinde HAMAS, Aksa Tufanı adını verdiği operasyonla paramotorlarla İsrail’e girerek bin iki yüzden fazla İsrailli sivili öldürmüş ve   üç yüze yakın sivili de rehin almıştır. 7 Ekim saldırısından sonra İsrail, Gazze ve Batı Şeria başta olmak üzere HAMAS’ın hakim olduğu yerlere yönelik uzun sürecek bir savaşa girişmiştir. İsrail saldırıları sonucu Gazze’de binlerce kişi hayatını kaybetmiş, HAMAS’ın askeri ve siyasal örgütlenmesinin etkisiz hale getirilmesi amaçlanmıştır. HAMAS’ın siyasi lideri İsmail Heniyye, 31 Temmuz 2024 tarihinde İsrail’in füze saldırısı sonucu Tahran’da öldürülmüştür.

7 Ekim’den sonra İsrail, yeni bir savaş ve güvenlik doktriniyle hareket etmektedir. İsrail, başdüşmanları olarak gördüğü HAMAS’ı, Hizbullah’ı, Yemenli Husileri ve İran’ı nerede olursa olsun vurmayı, İran ve vekil güçlerini bir bütün olarak etkisizleştirmeye dayanan yeni bir güvenlik ve savaş doktrinini uygulamaya koymuş durumdadır. Kısa sürecek savaşlarla sonuç alma anlayışını terkeden İsrail, çok cephede tamamen modern ve siber teknolojilerin kullanıldığı ve uzun sürecek savaşlarla düşmanlarını etkisiz bırakma doktrinini benimsemiştir. İsrail, İran’ı yılanın başı ve asıl düşman olarak görmektedir. İsrail, 25 Aralık 2023 tarihinde İranlı General Razi Musavi’yi, 20 Ocak 2024 tarihinde ise İran İslam Devrimi Muhafızları Ordusu Kudüs Gücü komutanlarından Tuğgeneral Sadegh Omidzadeh’yi füze saldırılarıyla öldürmüştür.

İsrail-HAMAS savaşının yoğunlaşması üzerine Hizbullah, İsrail’e roket ve füze saldırılarında bulunarak İsrail’in Gazze’de HAMAS üzerindeki baskısını azaltmaya çalışmıştır. Hizbullah’ın füze saldırıları sonucu Lübnan’a yönelik operasyonlara başlayan İsrail, Lübnan’la olan sınırını boşaltmış ve buraya büyük bir askeri yığınak yapmıştır. İsrail, Hizbullah’ın en üst düzey komutanlarından Fuad Şükür’ü 20 Temmuz 2024 tarihinde öldürdü. Daha sonra İsrail, siber savaşın en yıkıcı pratiklerinden birini uygulamaya soktu. Hizbullah’ın   önemli kadrolarının kullandığı pager ve walkie-talkie tarzı iletişim cihazlarına 17-18 Eylül 2024 tarihlerinde siber saldırılarda bulundu.17-18 Eylül siber saldırıları sonucu Hizbullah kadrolarından 37 kişi ölmüş ve üçbine yakın kişide yaralanmıştır.

27 Eylül 2024 tarihinde Hizbullah lideri Hasan Nasrallah, Beyrut’aki karargahında İsrail tarafından düzenlenen bir hava saldırısıyla öldürülmüştür. Nasrallah’ın öldürülmesinden sonra İran, iki yüze yakın balistik füzeyle İsrail’in tümüne yönelik saldırılar yaptı. Demir Kubbe olarak adlandırılan İsrail hava savunma sistemi, İran’ın attığı füzeleri havada büyük ölçüde etkisiz hale getirmiştir. İran’ın İsrail’e yaptığı saldırı, mevcut çatışma halinin açık bir şekilde İran-İsrail savaşı aşamasına evrildiğini göstermektedir. Nasrallah’ı öldürmekle İsrail, istediğini elde etmiştir. İsrail, artık İran’ın Hizbullah, HAMAS ve Husiler gibi vekil güçleriyle değil, direkt olarak İran’la savaşacaktır. Bundan sonra dünya, İsrail-İran savaşında daha çok saldırıya, şiddete, suikaste, katliama, ölüme ve yıkıma şahitlik edecektir.

Yaşadıkları yerleri çatışma ve savaş etrafında kurgulayan taraflar, yapmış oldukları kavramsallaştırmaya uygun olarak savaş ve şiddet üretmektedirler. Savaş yapmakta çok usta olan tarafların şiddet pratikleri ve operasyonları ışığında Ortadoğu’nun savaş sanatı olduğu tesbitini yapmak mümkündür.

TARAFLAR, KAVRAMSALLAŞTIRMALARINA GÖRE ŞİDDET ÜRETMEKTE

Bir yıldan fazla süren çatışma ve savaş durumuna baktığımız zaman tarafların, klasik ve modern savaş yöntemlerini ustalıkla kullandıklarını görmekteyiz. 7 Ekim’de HAMAS’ın İsrail’e yönelik düzenlediği düzenlediği paramotor saldırısı, bütün dünya için büyük şok edici bir sürpriz olmuştu. İsrail’in Hizbullah kadrolarına yönelik gerçekleştirdiği pager and walkie-talkie dijital saldırıları, siber savaş alanında bir ilki oluşturmaktadır. İran, İsrail’e yaptığı hava saldırılarında hipersonik Fettah füzelerini kullanmıştır. Taraflar, savaş sanatının bütün imkanlarını ve araçlarını birbirlerine karşı kullanmaktadırlar. Taraflar, Ortadoğu’yu bir savaş ve çatışma coğrafyası olarak kavramsallaştırmaktadırlar.

Direniş Ekseni kavramıyla Lübnan, Suriye, Yemen ve Filistin şeklinde Ortadoğu’yu kendisine göre haritalandıran İran, Ortadoğu’da egemenliğini ve nüfuzunu korumaya çalışmaktadır. İran, Lübnan, Suriye, Yemen, HAMAS, Hizbullah, Husiler, İslami Cihad ve İŞİD gibi kendisine tehdit gördüğü güçlere göre Ortadoğu’yu haritalandıran İsrail, ne olursa olsun varlığını ve gücünü korumaya çalışmaktadır. Kendi siyasal ajandalarına göre Ortadoğu’yu haritalandıran İsrail ve İran, bölgeyi dinselleştirilmiş ve güvenliksiz bir bölge olarak kurgulamaktadırlar ve kullanmaktadırlar. Yaşadıkları yerleri çatışma ve savaş etrafında kurgulayan taraflar, yapmış oldukları kavramsallaştırmaya uygun olarak savaş ve şiddet üretmektedirler. Savaş yapmakta çok usta olan tarafların şiddet pratikleri ve operasyonları ışığında Ortadoğu’nun savaş sanatı olduğu tesbitini yapmak mümkündür.

Kültürleriyle, kimlikleriyle, mezhepleriyle, mitolojileriyle, kabileleriyle, örgütleriyle, aile-akrabalık ilişkileriyle, doğal kaynaklarıyla Ortadoğu, şiddet üretmektedir. İsrail-Arab çatışmasını ve İsrail-İran çatışmasını, bir güç savaşı olduğu kadar bir kültür savaşı olarak değerlendirmek mümkündür.

ORTADOĞU ŞİDDET ÜRETMEKTEDİR

Ortadoğu’nun savaş ve şiddet demek olduğunun çok derin sosyal, kültürel, dini, mezhebi, coğrafi, stratejik ve jeolojik kaynakları vardır. İran, HAMAS ve Hizbullah, siyasal İslam ideolojisi ışığında kontrol ettikleri yerlerde teokratik bir şeriat düzeni kurmkta ve uygulamakktadırlar. Şia-Sünni ayırımı, mezhep kaynaklı çok derin bir çatışma dinamiğidir. İsrail, Yahudileri ve Yahudi devletini koruma adına ne olursa olsun düşmanlarını yok etme politikasını uygulamaktadır. Ortadoğu’da kültür ve kültürel farklar, çatışmanın ve savaşın bizzat kaynağıdır. Kültürleriyle, kimlikleriyle, mezhepleriyle, mitolojileriyle, kabileleriyle, örgütleriyle, aile-akrabalık ilişkileriyle, doğal kaynaklarıyla Ortadoğu, şiddet üretmektedir.

İsrail-Arab çatışmasını ve İsrail-İran çatışmasını, bir güç savaşı olduğu kadar bir kültür savaşı olarak değerlendirmek mümkündür. Ortadoğu kültürleri ve kimlikleri, bütün katılıklarıyla ve kapalılıklarıyla, sürekli olarak savaş, şiddet ve çatışma üretmektedirler. Savaş, şiddet ve çatışma üretmek konusunda çok bereketli olan Ortadoğu kimliklerinin ve kültürlerinin, barış, demokrasi, hukukun üstünlüğü, çatışma çözümü konularında hiçbir yetenekleri, kapasiteleri ve kaynakları bulunmamaktadır. Ortadoğu’da barış sanatı yoktur, savaş sanatı vardır. Ortadoğu’nun acı, üzücü ve yıkıcı gerçekliği maalesef budur.

Yunan çobanlarının ıslık seslerini yeniden duyar heyecanlanırdım.

Bu neşe eskiyeli çok oldu.

 Bugün yeniden ortaya çıkacak mı?

Bulantı, Sartre

Neşemizi kaybettiğimiz günlerdeyiz, gün geçmiyor ki suratımızı asmamıza neden olacak bir olay duymayalım. Kahkahalarımız içeriden değil ama zevk dünyasına batmış gibi paylaşımlarımız. Yaşamın geçiciliğini anlatan mutlu postlarımız çare olur mu, neşemizi saklandığı yerden çıkarabilir miyiz? Yaşam iştahsızlığımız böylesine artmışken keder ve üzüntü yerini neşeye bırakabilir mi?

Pür neşeyi bir çocuğu tebessümünde yakalayabilirsiniz. Oyun oynarken gözlerinin içi parlar, büyüklerin parmak sallamaları coşkusunu dindirmez. Keşfedecek kocaman bir dünya önlerinde durur çocukların, merakla ve neşeyle karşılarlar her gün doğumunu. Sonra büyür o çocuklar, duvarların farkında olmaya başlayınca bu sefer kendisini bir oyun bahçesinde değil  hapisanedeymiş gibi algılar. Çocukken ön yargılardan uzak düşünceleri, çerçeveleri belli yargılara bırakır yerini. Artık hayal gücününün yaşam damarları kesilmiş, mutsuz, umutsuz biri vardır karşımızda. Nietzsche üst insanın en son aşaması olarak çocuğu görürdü. Pür neşe için çocukça yaşama dönmemiz gerekiyor. Sadece neşe de değil insanın kendini aşarak potansiyelini gerçekleştirmesi için hayat bizi o heyecanlı çocukluğa davet ediyor.

Kendi cemiyetinden dışlanmış, yalnız bir yaşam süren Spinoza, fakirlik içinde felsefeni oluşturdu. Öldükten sonra cenazesi için kıyafetleri satıldı fakat mutlu Spinoza olarak anıldı her zaman.

MUTLU SPİNOZA OLARAK ANILDI HER ZAMAN

Spinoza çetin yaşamına rağmen neşesini korumuştu. Kendi cemiyetinden dışlanmış, yalnız bir yaşam süren Spinoza, fakirlik içinde felsefeni oluşturdu. Öldükten sonra cenazesi için kıyafetleri satıldı fakat mutlu Spinoza olarak anıldı her zaman. Spinoza’nın conatus dediği kavram neşe ve kederin kaynağıydı. Conatus, her varlığın var kalma çabasıdır. Spinozaya göre varlıklar her daim diğer varlıklarla etkileşim içindedir.  Bu karşılaşmalar duygularımızda gelgitler yaratır. Var olma çabamızı destekleyen kişilerle bir araya geldiğimizde sevinç ve neşeleniriz, ışığımızı söndüren birliktelikler ise bizi kedere boğar. Kendi varlığımızı güçlü bir şekilde sürdürürken hissettiğimiz neşedir, işte o zaman çocuklar gibi potansiyelimizi gerçekleştirme arzusuyla doluyuzdur. Neşe varsa varlığımızın özüyle direkt temas halindeyizi demektir.

Maslow’un ihtiyaçlar teorisindeki basamağın en alt kademesindeki yaşamsal ihtiyaçları doğru düzgün karşılayamamış insanın neşeli olması nasıl mümkün olabilir dediğinizi duyar gibiyim. Yeterince doymamış, barınma ihtiyacını karşılayamamış, insanca yaşam haklarının elinden alınmış insan neşeden yoksun bir hayat yaşamaz mı? Programlanmış bir makine gibi yaşayıp, sosyal pembe dizi hayatlara özenirken neşemizi tekrar yakalayabilir miyiz? Heraklietos’un dediği gibi Tanrı bile zar atmış kumdan kaleler yapıp onları bozarken evrenle oyun oynarken biz neden oynayamıyoruz? Modern insan kendini antik insandan daha çaresiz ve yalnız, Jung’un söylediği gibi. Kahkaha ile beslenmek için öncelikle şu yargılarımızdan arınalım önce. Neşeli olmak için son moda araçlara ihtiyacımız yok. Doğanın basit ve önemsiz ve bir o kadar önemli bir parçası olduğumuzu kabul edelim önce. Kuru bir daldan canlı bir yapraktan farkımız yok. Biz doğanın bir parçasıyken ve onun kendine gerçekleştirmesine vesile olurken neşelenelim. İçten gelen bu duygusal durumu bilinçli bir şekilde değiştirmek irade gücüyle zor. Ama gülümsemeyle işe başlayabilirsiniz. Gülümseme oyunuyla başlayalım neşeyi aramaya. Dışarıdaki mutsuz tehditler hep var olacak. İçinizdeki özde olan neşeye ulaşmak için,  yaşamının her anının muhteşemliğinin farkında olmak lazım. Yaşamın bir parçası olmak, onun bir organının küçük bir hücresi olsak da ne güzel. Ne güzel her an birbirinden benzersiz anları yaşamak. Neşelenmek ne güzel!

İsrail ile İran arasındaki gerilim, Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın suikastle öldürülmesi sonrası daha da tırmandı. İran’ın mukabil misilleme hamlesi sonrası gözler ABD-İsrail ikilisine çevrilmiş durumda. Bu yazıda, bu gerginlik etrafındaki bazı dikkat çekici noktalara işaret etmek istiyorum.

Hasan Nasrallah, 1979 Devrimi’nden beri –hatta öncesinde, Necef’teki sürgün yıllarından itibaren- bizzat Ayetullah Humeyni’nin yakınında olmuş, 1980’den sonra da Lübnan Şiileri nezdinde Humeyni ve velayet-i fakih’in temsilcisi görevinde bulunan çok kritik bir figürdü. Dolayısıyla Nasrallah’ın öldürülmesi, Hizbullah’ın 40 yıllık kurucu kadrosundan dini/siyasi/askeri bir liderin kaybı değil sadece.

Hatta diyebilirim ki Hamas lideri İsmail Heniyye’den de, İran Cumhurbaşkanı Reisi’den de, Suriye’de öldürülen onlarca Devrim Muhafızı generalinden de daha kritik bir kayıp İran ve “direniş ekseni” bileşenleri açısından. Nasrallah’ın kaybı belki 2020’deki Kasım Süleymani’nin kaybıyla mukayese edilebilir ancak.

Ayetullah olmasa da Hüccetülislam mevkiinde bir din adamıydı, Lübnan’ı oluşturan dini/etnik/mezhepsel cemaatler arasında saygı duyulan bir liderdi. Bilhassa 2006’da İsrail’e karşı gösterilen direnişteki belirleyici rolü, Lübnan’daki yurtsever cephede ve Ortadoğu’daki anti-emperyalist çevrelerde kendisine büyük itibar kazandırmıştı.

HÜCCETÜLİSLAM MEVKİİNDE BİR DİN ADAMIYDI

Nasrallah bir siyasi parti ve askeri örgütün lideri olmasının yanında aynı zamanda “siyah sarıklı bir seyyid” olarak da dikkat çekiyordu. Ayetullah olmasa da Hüccetülislam mevkiinde bir din adamıydı, Lübnan’ı oluşturan dini/etnik/mezhepsel cemaatler arasında saygı duyulan bir liderdi. Bilhassa 2006’da İsrail’e karşı gösterilen direnişteki belirleyicirolü, Lübnan’daki yurtsever cephede ve Ortadoğu’daki anti-emperyalist çevrelerde kendisine büyük itibar kazandırmıştı. Bu yönüyle Nasrallah’ın ömrünün son döneminde, yine Lübnan Şiilerinden olan ve 1978’de Libya’da tuhaf bir şekilde ortadan kaybolan [İmam[ Musa Sadr’ın Lübnan ve bölge ölçeğindeki itibarına yaklaşan bir konumu vardı. 

Bununla birlikte Nasrallah’ın ölümünün bölgedeki Müslüman topluluklar içinde herkesi üzdüğünü söyleyebilmek mümkün değil. Suriye İç Savaşı’nda oynadığı rol, “Şii Hilali” veya “direniş ekseni” bünyesindeki kritik konumu, dış destekli Sünni Suriye muhalefetinin Beşşar Esad’ı devirmeye çok yaklaştığı 2014-15 döneminde İran’ın ve Kasım Süleymani öncülüğündeki DMO-Kudüs Gücü’nün doğrudan koordinasyonuyla Hizbullah’ın sahaya inmesi ve İran’ın kara gücü olarak icra ettiği kanlı operasyonlar bazı çevrelerde bugün bile nefretle anılıyor. Bu açıdan Nasrallah’ın ölümünün ardından İdlib’de tatlı dağıtılması benzeri kutlamalar tepki çekse de buna neyin yol açtığını görmek çok zor değil.

Bazı çevrelerin sandığının aksine bu eleştirilerin “Siyonist Müslümanlar” veya “Amerikancı DAEŞ’çi teröristler”den geldiğini savunan kesimler açısından bu tür eleştirilerin şüphesiz bir kıymeti yok. Ancak bölgede ideolojik saiklerle ekilen nefret tohumlarının ve rövanş beklentisinin canlı dinamikleri bile —gören gözler ve rasyonel gerçekçiler için- bölgenin geleceği açısından alarm zillerini çaldırıyor. Yarın ilk fırsatta bu mezhepçi dinamikler yeniden devreye girecek ve rövanşist bir nefretle bölgeyi yeniden kan gölüne çevirecek.

Öte yandan İsrail’in bölgedeki başına buyruk ve uluslararası hukuku tanımayan saldırganlığına bir örnek olarak şu sahne bilhassa kaydedilmeye değer: Lübnan Dışişleri Bakanı Abdullah Buhabib, Hizbullah lideri Hasan Nasrallah'ın öldürülmesinden hemen önce İsrail ile ateşkes anlaşmasında mutabık kalındığını söyledi. Buhabib'e göre, Lübnan Meclis Başkanı Berri, Hizbullah ile istişarelerde bulundu ve hem Washington hem de Paris anlaşmadan haberdar edildi. ABD, Netanyahu'nun kabulünü teyit etti, buna rağmen İsrail saldırıya devam etti ve Nasrallah bu anlaşmaya rağmen öldürüldü.

Dolayısıyla, Gazze’nin ardından bir başka cepheyi Lübnan’ın güneyini işgal etmeye yeltenerek açan İsrail’i bundan sonra neyin durdurabileceği konusunda uluslararası toplumda da ciddi bir umutsuzluk ve çaresizlik hâkim. Gazze’de ölü sayısı 50 bine yaklaşırken, Lübnan’da da ciddi bir sivil katliamına girişen Tel Aviv karşısında, geniş ve dirayetli bir uluslararası koalisyon meydana getirilemezse ABD’nin koşulsuz desteği sayesinde bölgede akan kanın durmayacağı bir döneme girmiş bulunuyoruz.

Yine ilginç şekilde, İran’ın İsrail’in saldırılarına karşı misillemede bulunması da bulunmaması da bazı çevrelerde tuhaf tepkiler doğuruyor. Örneğin ağır bir karşılık verecek olsa, “bölgeyi kan gölüne çevirdiği, Şii yayılmacılığı peşinde koştuğu” vb yorumlar yapılırken; zayıf bir karşılık vermesi ve son birkaç aydaki iki drone/füze misillemesinde yaptığı gibi stratejik davranması durumunda ise bu sefer “kâğıttan kaplan olduğu, İsrail ile danışıklı bir dövüş içinde bulunduğu, gücünün yetmediği ve kuru hamasetten başka bir şey bilmediği” yorumları yapılıyor İran için. İlginç olan, her ki zıt yorumun da hemen hemen aynı çevrelerden gelmesi, üstelik bu çevrelerin siyaseten desteklediği ülke/rejimler İsrail’e karşı teslimiyetçi davranıp tepki dahi göstermezken, İran ve müttefiklerinin verdiği sınırlı karşılığa her durumda eleştiri getirilmesi şüphesiz iyi niyetli değil. Zaten bölgede uzun zamandır iyi niyetle yapılan herhangi bir siyasi hamle de bulunmuyor. 

“Stratejik sabır” benzeri söylemlerle bu güçsüzlük ve zafiyet halinin perdelelendiğizannedilse de aslında Tahran’ın caydırıcılığının ciddi ölçüde zarar gördüğünü söylemek mübalağa olmayacaktır

TAHRAN’IN CAYDIRICILIĞI CİDDİ ÖLÇÜDE ZARAR GÖRDÜ

Bununla birlikte, İran’ın söylem ve retorik bazında “el yükseltmesi” ve sürekli üst perdeden tehdit etmesi, ancak icraat vakti gelince sert adımları bir türlü atmak istememesi de dikkat çekiyor. “Stratejik sabır” benzeri söylemlerle bu güçsüzlük ve zafiyet halinin perdelelendiği zannedilse de aslında Tahran’ın caydırıcılığının ciddi ölçüde zarar gördüğünü ve kuru hamasetten öteye gitmeyen söylemlerin geniş kitleler nezdinde inandırıcılığı da sorgulamaya başladığını söylemek mübalağa olmayacaktır.

Nihayetinde bölgedeki tüm taraflar, bir büyük karşılaşmaya hazırlanıyor. Belki nihai savaş olmayacak bu ama Ortadoğu’da yıllardır tehlikeli şekilde biriken düşmanlık dinamiklerinin her an bölgesel bir savaşa yol açması için tetikleyici bir kritik gelişme bekleniyor artık. Nasrallah suikastı –en azından şimdilik- o kritik gelişme değildi, ancak her an bir başka suikast ve saldırıyla İran’ın savaş sahasına çekilmesi ve “erken bir doğum”la askeri gücünün kırılması planından vazgeçilmediği anlaşılıyor. Lakin İran’ın son 20 yıldır bölgede giriştiği iddialı hamleler ve saha hakimiyeti arzusunun, bugünkü kırılgan dengenin ve tahrik/provokasyon döngüsünün ortaya çıkmasında başat etkenlerden biri olduğunu da hatırda tutmakta fayda var.

Önceki geceyi televizyon başında haber kanalları arasında dolaşıp İran’ın İsrail’e yaptığı füze saldırısını ve olası sonuçlarını neler olabileceğini anlamaya çalıştık.

İsrail’in Gazze’den sonra Lübnan’ı hedef aldı ve kara harekâtı da başlattı. Bu dönem içinde İsrail Hamas’ın siyasi lideri İsmail Haniye’i İran’da, Hizbullah lideri şeyh Hasan Nasrallah’ı, İran Devrim Muhafızları Ordusu Kudüs Gücü’nün Lübnan sorumlusu Tuğgeneral Abbas Nilfuruşan’ı Lübnan’da öldürdü.

İran’ın gerek Hamas gerekse Hizbullah vasiliğini düşündüğümüzde İsrail’e bir saldırı bekleniyordu. Nitekim İran İsrail’e yaptığı saldırının, İran’da öldürülen İsmail Haniye ile birlikte önceki gün öldürülen Hasan Nasrallah ve Abbas Nilfuruşan’ın intikamı alma amaçlı olduğu açıklandı.

İran füze saldırısının başarılı olduğunu açıklarken, İsrail ise bunun tersini iddia etti. Ama saldırının İsrail’e zarar verip vermemesinden bağımsız olarak ABD’yi arkasına almasıyla İran’a yönelik bir misilleme yapacağını açıklamalardan anlıyoruz.

Ancak şunu söylemek ne kadar yanlış olur bilemiyoruz; yaşanan bu uzun gecenin sonunda, dünyayı bölgesel savaşa biraz daha yaklaştırmış görünüyor.

Ortadoğu’da bunlar olurken, dünkü Meclis açılışında Cumhurbaşkanı sıfatı ile Erdoğan; “Vadedilmiş topraklar hezeyanıyla hareket eden İsrail yönetiminin tamamen dini bir fanatizm ile Filistin ve Lübnan'dan sonra gözünü dikeceği yer bizim vatan topraklarımız olacaktır. Netanyahu hükümeti Anadolu’yu da içine alan bir ham hayal kurmakta. Hatay Yayladağ’daki Suriye sınırından Lübnan sınırı 170 km. Türkiye, Lübnan'a arabayla sadece 2,5 saat uzaklıkta. Antakya ile Gazze arası Ankara ile Aydın arası kadar.” şeklinde konuştu.

Aslında bu açıklamadan yaklaşık bir hafta önce Erdoğan’ın ekonomi danışmanı Yiğit Bulut bu mealde bir paylaşım yapmış ve AKP’lilerden tepki görmüş ve parti içinde tartışma yaşanmıştı.

Ancak görülen o ki, Bulut’un açıklaması Erdoğan’ın konuşmasına girmiş oldu.

İsrail’in bir sonraki hedefinin Türkiye (Anadolu) olur mu bilmiyoruz ama, eğer öyle bir olasılık var ise bunun nedeni İktidarın 2010 sonrasında dış politikada savrulduğu politikalardır.

Arap Baharı sonrası Batı’nın parçası olmayı, AB üyeliği hedefini bir kenara bırakarak farklı açılardan bu dünyada ağırlıkları olan Arabistan, İran ve Mısır’a rağmen hayali bir İslam Dünyası liderliğine soyundu. Ve bunun maliyetini çok ağır biçimde hem dış politikada yalnızlıkla hem de sayısı bilinmeyen göçmenlerin yarattığı maddi ve manevi maliyetle ödedik, ödemeye de devam ediyoruz.

Görünen o ki, bu politikalardan hala vazgeçilmiş değil.

Kuşkusuz İsrail, bölgede bir devlet terörü uygulamaktadır. Bunu yüksek dille ifade etmeli ve karşı olmalıyız. Ama bu Türkiye’nin barışı savunmasına engel olmamalıdır.

Normal işleyen bir demokraside tüm Türkiye’nin Cumhurbaşkanı olan kişinin ayakta karşılanması siyasi ve insani olarak olması gereken bir nezaket davranışıdır. Ancak bunu yapılabilmesinin temel koşulu da, Cumhurbaşkanının aynı şekilde CHP ve lideri Özel söz konusu olduğunda aynı siyasi ve insani nezaketi göstermesi.

ÖZEL’İN RİSKLİ TERCİHİ

Önceki gün sadece İran’ın İsrail’i bombalamasını izlemedik. Meclis açılışında ve Meclis açılış resepsiyonunda daha önce göremediğimiz bazı gelişmelere de şahitlik ettik.

Siyasi hayatımızda parti liderlerinin kürsüde birbirlerini sert biçimde eleştirdiğini gördük. Yine liderlerin karşılaştıkları resmi programlarda nezaket gereği birbirlerini selamladıklarını, tokalaştıklarını da.

Ancak önceki gün yaşanan iki olay üzerinde özellikle durulması gerekiyor.

İlki CHP lideri Özgür Özel’in makama saygı gereği Cumhurbaşkanı Meclis’e girdiğinde ayakta kendisini karşılanması.

Evet bu normal işleyen bir demokraside tüm Türkiye’nin Cumhurbaşkanı olan kişinin ayakta karşılanması siyasi ve insani olarak olması gereken bir nezaket davranışıdır. Ancak bunu yapılabilmesinin temel koşulu da, Cumhurbaşkanının aynı şekilde CHP ve lideri Özel söz konusu olduğunda aynı siyasi ve insani nezaketi göstermesi.

Peki Türkiye’de durum bu mudur?

Cumhurbaşkanı partili bir cumhurbaşkanıdır ve tarafsız da değildir. Yine Cumhurbaşkanı son dönemdeki konuşmalarının birçoğunda CHP ve lideri Özel’i siyasi nezaketi aşan cümlelerle eleştirmiştir.

Evet makama saygı önemlidir ama bu konularda mütekabiliyet de önemli olmalıdır.

Bugün olmayan budur.

Bu açıdan Özel, siyaseten bir tercih yapmıştır. Sonuçlarını da göreceğiz

Ancak topluma örnek olması gereken siyasilerin, kürsülerde yani kamusal alanda toplumu bu kadar gerip, kutuplaştırırken; kısmen özel sayılabilecek bir alanda birbirlerine karşı bu kadar yumuşak olabilmeleri; iktidar ortağı için anlaşılabilir olsa da; iktidar adayı bir parti lideri için anlaşılabilir ve kabul edilebilir değildir.

SİYASETEN KONUŞMA NEDİR?

Gelelim ikinci olaya.

Yine önceki gün MHP lideri Devlet Bahçeli, Sinan Ateş Davası üzerinden CHP’yi, Halk TV’yi ve orada program yapan dört gazeteciyi de hedef aldı, tehdit etti.

Aynı konuşmada Özel için de “çürük” ifadesini kullandı.

Ancak aynı günün akşamında Meclis açılış resepsiyonunda Bahçeli ve Özel karşılaştıklarında aralarında geçen diyalog şu şekilde;

Bahçeli Özel’e; “Birbirimizi kırmıyoruz inşallah. Üzülme! Bazen siyaseten söylememiz gerekenler oluyor. Siyasetin gereği”.

Özel’de Bahçeli’ye; “Herkes doğru bildiğini söylüyor. Önemli olan saygıda ve sevgide eksiklik göstermemek.”

Nezaket, her türlü ilişkide gerekli ve önemli bir davranıştır.

Ancak topluma örnek olması gereken siyasilerin, kürsülerde yani kamusal alanda toplumu bu kadar gerip, kutuplaştırırken; kısmen özel sayılabilecek bir alanda birbirlerine karşı bu kadar yumuşak olabilmeleri; iktidar ortağı için anlaşılabilir olsa da; iktidar adayı bir parti lideri için anlaşılabilir ve kabul edilebilir değildir.

Öyle görünüyor ki, siyaset, siyasette olan herkesin birbirine kürsüde eleştiriden çok kişisel hakaretin özgürce ifade edildiği, kulislerde, resepsiyonlarda birbirlerine yakın davrandıkları bir oyun alanı.

Siyasetçiler siyaset yaparken, olan siyasetin dışındakilere oluyor.

Önceki geceyi televizyon başında haber kanalları arasında dolaşıp İran’ın İsrail’e yaptığı füze saldırısını ve olası sonuçlarını neler olabileceğini anlamaya çalıştık.

İsrail’in Gazze’den sonra Lübnan’ı hedef aldı ve kara harekâtı da başlattı. Bu dönem içinde İsrail Hamas’ın siyasi lideri İsmail Haniye’i İran’da, Hizbullah lideri şeyh Hasan Nasrallah’ı, İran Devrim Muhafızları Ordusu Kudüs Gücü’nün Lübnan sorumlusu Tuğgeneral Abbas Nilfuruşan’ı Lübnan’da öldürdü.

İran’ın gerek Hamas gerekse Hizbullah vasiliğini düşündüğümüzde İsrail’e bir saldırı bekleniyordu. Nitekim İran İsrail’e yaptığı saldırının, İran’da öldürülen İsmail Haniye ile birlikte önceki gün öldürülen Hasan Nasrallah ve Abbas Nilfuruşan’ın intikamı alma amaçlı olduğu açıklandı.

İran füze saldırısının başarılı olduğunu açıklarken, İsrail ise bunun tersini iddia etti. Ama saldırının İsrail’e zarar verip vermemesinden bağımsız olarak ABD’yi arkasına almasıyla İran’a yönelik bir misilleme yapacağını açıklamalardan anlıyoruz.

Ancak şunu söylemek ne kadar yanlış olur bilemiyoruz; yaşanan bu uzun gecenin sonunda, dünyayı bölgesel savaşa biraz daha yaklaştırmış görünüyor.

Ortadoğu’da bunlar olurken, dünkü Meclis açılışında Cumhurbaşkanı sıfatı ile Erdoğan; “Vadedilmiş topraklar hezeyanıyla hareket eden İsrail yönetiminin tamamen dini bir fanatizm ile Filistin ve Lübnan'dan sonra gözünü dikeceği yer bizim vatan topraklarımız olacaktır. Netanyahu hükümeti Anadolu’yu da içine alan bir ham hayal kurmakta. Hatay Yayladağ’daki Suriye sınırından Lübnan sınırı 170 km. Türkiye, Lübnan'a arabayla sadece 2,5 saat uzaklıkta. Antakya ile Gazze arası Ankara ile Aydın arası kadar.” şeklinde konuştu.

Aslında bu açıklamadan yaklaşık bir hafta önce Erdoğan’ın ekonomi danışmanı Yiğit Bulut bu mealde bir paylaşım yapmış ve AKP’lilerden tepki görmüş ve parti içinde tartışma yaşanmıştı.

Ancak görülen o ki, Bulut’un açıklaması Erdoğan’ın konuşmasına girmiş oldu.

İsrail’in bir sonraki hedefinin Türkiye (Anadolu) olur mu bilmiyoruz ama, eğer öyle bir olasılık var ise bunun nedeni İktidarın 2010 sonrasında dış politikada savrulduğu politikalardır.

Arap Baharı sonrası Batı’nın parçası olmayı, AB üyeliği hedefini bir kenara bırakarak farklı açılardan bu dünyada ağırlıkları olan Arabistan, İran ve Mısır’a rağmen hayali bir İslam Dünyası liderliğine soyundu. Ve bunun maliyetini çok ağır biçimde hem dış politikada yalnızlıkla hem de sayısı bilinmeyen göçmenlerin yarattığı maddi ve manevi maliyetle ödedik, ödemeye de devam ediyoruz.

Görünen o ki, bu politikalardan hala vazgeçilmiş değil.

Kuşkusuz İsrail, bölgede bir devlet terörü uygulamaktadır. Bunu yüksek dille ifade etmeli ve karşı olmalıyız. Ama bu Türkiye’nin barışı savunmasına engel olmamalıdır.

Normal işleyen bir demokraside tüm Türkiye’nin Cumhurbaşkanı olan kişinin ayakta karşılanması siyasi ve insani olarak olması gereken bir nezaket davranışıdır. Ancak bunu yapılabilmesinin temel koşulu da, Cumhurbaşkanının aynı şekilde CHP ve lideri Özel söz konusu olduğunda aynı siyasi ve insani nezaketi göstermesi.

ÖZEL’İN RİSKLİ TERCİHİ

Önceki gün sadece İran’ın İsrail’i bombalamasını izlemedik. Meclis açılışında ve Meclis açılış resepsiyonunda daha önce göremediğimiz bazı gelişmelere de şahitlik ettik.

Siyasi hayatımızda parti liderlerinin kürsüde birbirlerini sert biçimde eleştirdiğini gördük. Yine liderlerin karşılaştıkları resmi programlarda nezaket gereği birbirlerini selamladıklarını, tokalaştıklarını da.

Ancak önceki gün yaşanan iki olay üzerinde özellikle durulması gerekiyor.

İlki CHP lideri Özgür Özel’in makama saygı gereği Cumhurbaşkanı Meclis’e girdiğinde ayakta kendisini karşılanması.

Evet bu normal işleyen bir demokraside tüm Türkiye’nin Cumhurbaşkanı olan kişinin ayakta karşılanması siyasi ve insani olarak olması gereken bir nezaket davranışıdır. Ancak bunu yapılabilmesinin temel koşulu da, Cumhurbaşkanının aynı şekilde CHP ve lideri Özel söz konusu olduğunda aynı siyasi ve insani nezaketi göstermesi.

Peki Türkiye’de durum bu mudur?

Cumhurbaşkanı partili bir cumhurbaşkanıdır ve tarafsız da değildir. Yine Cumhurbaşkanı son dönemdeki konuşmalarının birçoğunda CHP ve lideri Özel’i siyasi nezaketi aşan cümlelerle eleştirmiştir.

Evet makama saygı önemlidir ama bu konularda mütekabiliyet de önemli olmalıdır.

Bugün olmayan budur.

Bu açıdan Özel, siyaseten bir tercih yapmıştır. Sonuçlarını da göreceğiz.

Ancak topluma örnek olması gereken siyasilerin, kürsülerde yani kamusal alanda toplumu bu kadar gerip, kutuplaştırırken; kısmen özel sayılabilecek bir alanda birbirlerine karşı bu kadar yumuşak olabilmeleri; iktidar ortağı için anlaşılabilir olsa da; iktidar adayı bir parti lideri için anlaşılabilir ve kabul edilebilir değildir.

SİYASETEN KONUŞMAK

Gelelim ikinci olaya.

Yine önceki gün MHP lideri Devlet Bahçeli, Sinan Ateş Davası üzerinden CHP’yi, Halk TV’yi ve orada program yapan dört gazeteciyi de hedef aldı, tehdit etti.

Aynı konuşmada Özel için de “çürük” ifadesini kullandı.

Ancak aynı günün akşamında Meclis açılış resepsiyonunda Bahçeli ve Özel karşılaştıklarında aralarında geçen diyalog şu şekilde;

Bahçeli Özel’e; “Birbirimizi kırmıyoruz inşallah. Üzülme! Bazen siyaseten söylememiz gerekenler oluyor. Siyasetin gereği”.

Özel’de Bahçeli’ye; “Herkes doğru bildiğini söylüyor. Önemli olan saygıda ve sevgide eksiklik göstermemek.”

Nezaket, her türlü ilişkide gerekli ve önemli bir davranıştır.

Ancak topluma örnek olması gereken siyasilerin, kürsülerde yani kamusal alanda toplumu bu kadar gerip, kutuplaştırırken; kısmen özel sayılabilecek bir alanda birbirlerine karşı bu kadar yumuşak olabilmeleri; iktidar ortağı için anlaşılabilir olsa da; iktidar adayı bir parti lideri için anlaşılabilir ve kabul edilebilir değildir.

Öyle görünüyor ki, siyaset, siyasette olan herkesin birbirine kürsüde eleştiriden çok kişisel hakaretin özgürce ifade edildiği, kulislerde, resepsiyonlarda birbirlerine yakın davrandıkları bir oyun alanı.

Siyasetçiler siyaset yaparken, olan siyasetin dışındakilere oluyor.

Telefon rehberini yazdığını bilsem hiç üşenmem alır okurum, dediğiniz insanlar vardır.

Onların yeni çıkacak kitaplarını heyecanla bekler, söyleşilerini merakla okur, ağzından çıkacak hiçbir sözü kaçırmamaya çalışırsınız.

Radikal’deki yazılarıyla, bir de unutulmaz Gerçek Orada Bir Yerde adlı televizyonculuk tarihimizin en güzel programıyla tanıdığım Gündüz Vassaf, benim için o insanlardan biridir.

Cehenneme Övgü’yü okuduğum günleri düşünüyorum da hayranlıktan bocalamış, ufuksuz düş gücü karşısında sersemlemiş, sayfaları hayranlıkla birbiri ardına çevirmiş, nihayetinde de Gündüz Vassaf okumaya Cennetin Dibi ile devam etmiştim.

Sonra, gazeteciliğe yeni yeni adım atmaya başladığım günlerde, futbol temalı söyleşilerimin derlenmesi için bir teklif aldım.

Futbol mu? Yok daha neler! adlı kitabım için futbolla doğrudan ilgisi olmayan insanlarla söyleşiler yapacaktım.

Gündüz Vassaf’ın teklifimi kabul etmesiyle havalara uçtuğum, Molla Bayırı’nı nasıl büyük bir heyecanla indiğim hâlâ gözümün önünde.

Kimden duyduğumu, nereden öğrendiğimi hatırlamıyorum ama Vassaf’ın Caravaggio üzerine bir roman yazdığını biliyordum.

Hayatın anlaşılmaz tuhaflıklarından biri, Gündüz Vassaf’ın bütün kitapları kütüphanemde yer alırken romanı bir türlü almadım.

Ha bugün ha yarın derken, aylar geçti, sonra bir gün, Bağdat Caddesi’ndeki bir kitapçıda Gündüz Vassaf’la karşılaştık!

Tabii içim kıyım kıyım, bırak romanı okumayı henüz almamışım bile.

Koşar adım kitapçının alt katına inip Ressamın İsyanı’nı aldım, beni bekleme inceliğini gösteren Gündüz Vassaf’a imzalattım.

Ressamın İsyanı, Caravaggio’yu merkezine alan bir roman ama bana Mostari’yi çağrıştıran bir saplantıyı da içinde barındırıyor.

Mostari’de köprü bekçisini omzu başında beklerken Ressamın İsyanı’nda bir kilisede, Caravaggio’nun tablosunun karşısında günler geçiriyoruz.

Doğrusu ya, Ressamın İsyanı’na birkaç açıdan ciddi eleştirilerim olduğu için bu roman hakkında bir yazı yazmamayı düşünüyordum.

Gündüz Vassaf’ın romanını eleştiren bir yazı yazmanın bir manası var mı, emin değilim, böyle durumlarda anneannemin sözü çınlıyor kulaklarımda: “Evladım İslam’ın şartı beş, altıncısı haddini bilmek.”

Belki bu yazıyı yayınlamaktan vazgeçeceğimi bilerek gene de bazı şeyler söylemek istiyorum.

Evvela, romanın güncel polemiklerde birilerini doğrudan hedef almasını yadırgadığımı ifade etmek istiyorum.

Bir örnek vereyim: “Türkiye’de bir tanıdığım Mao, FKÖ, Popper, CHP, Gülen derken uydu kişiliğinin kurbanlığında sürgüler yaşadı, hapse girdi, gittiklerinin peşinde selam durmadığı kıble kalmadı. Anılarını yazıyormuş. Anılarınla kendinden, başkalarından hıncını alma. Cambazlıkla kendini haklı çıkarma.”

Aynı kişi hakkında, bir başka yerde: “(…) Bunları söyleyen iyi Amerikan okullarında okumuş, İsveç’te doktora yapmış, üniversite hocası olmuş, köşe yazarı, makullüğüyle tanınırken dinle siyaseti birleştirip inancının müridi olunca aklını kaybetmiş biri. Sonunda hapis de yattı.”

Tanıyanlar, bu kişinin Şahin Alpay olduğunu hemen anlar.

Ve ben Gündüz Vassaf’la Şahin Alpay arasında herhangi bir husumet var mı hiç bilmemekle beraber bu romanda böyle bir polemik açmanın hiç gereği olmadığını düşünüyorum.

Nilüfer Göle de payına düşeni almış: “bunu Modern Mahrem kitabıyla onaylayan arkadaşım”…

Göle’nin onayladığı “namus adına bıçak çekilebilecek, katil olunabilecek ırz düşmanlığı tohumlarının başörtüsüyle atılması” ise ya ben kitabı hiç anlamamışım, ya da… burada yazılanlara hiç katılmadığımı ifade etmek zorunda hissediyorum kendimi.

“İstanbul’un henüz yazarını bulamadığı” da romanın iddialarından biri. Tek başına Selim İleri yeter bence ya, gene de Orhan Pamuk’tan, Tanpınar’a, Sait Faik’e pek çok isim sayılabileceği kanaatindeyim.

TEK BAŞINA SELİM İLERİ YETER BENCE

“Yetmez ama evet” meselesi de iki kere karşımıza çıkıyor, Ressamın İsyanı pek tabii ki bu tavrı takınanları korkunçluğa yol açan kimseler olmakla itham ediyor -ben de YAE demiştim.

“Özür Diliyorum” bildirisi de bütün olumsuzluğuyla kitapta yer alıyor mesela ve ben yine neden bu bildirinin Caravaggio romanına girecek kadar öneme sahip olduğunu anlayamıyorum.

“İstanbul’un henüz yazarını bulamadığı” da romanın iddialarından biri.

Tek başına Selim İleri yeter bence ya, gene de Orhan Pamuk’tan, Tanpınar’a, Sait Faik’e pek çok isim sayılabileceği kanaatindeyim.

Bu saydıklarımın Caravaggio bölümleriyle doğrudan bir alakası yok ama bu roman da aslında Caravaggio’dan çok, Caravaggio saplantılı bir yazarın romanı, dolayısıyla onun zihninden geçen düşünceleri kitap boyunca okuyoruz.

Romanın diline dair de bir eleştirim var.

Gündüz Vassaf, büyük emek harcadığı Ressamın İsyanı’nı yedi senede bitirmiş. Yazarın isyanı başka bir kitaba alınıp bu roman “ressamın isyanı” ile sınırlı tutulsaydı, bence daha iyi olurdu.

ROMAN, “RESSAMIN İSYANI” İLE SINIRLI TUTULSAYDI, DAHA İYİ OLURDU

Ressamın İsyanı’nda erotizmin dozu hiç düşmüyor; gelgelelim, bu erotizm ve açık saçıklık Türkçe kelimelerle yapıldığında bence o atmosferi sağlamıyor, kaba kaçıyor, kabalıktan kastım da bu kelimelerin inestetik olması, bu yönüyle, bir zenginlik kazandırmadığı metni zayıflatması.

Gündüz Vassaf, büyük emek harcadığı Ressamın İsyanı’nı yedi senede bitirmiş.

Yazarın isyanı başka bir kitaba alınıp bu roman “ressamın isyanı” ile sınırlı tutulsaydı, bence daha iyi olurdu.

Zira, roman yazarlığı, benim anladığım şekliyle, nefret ettiğiniz insanları bile yerden yere vurmak yerine anlamaya çalışmanız gereken bir iş.

Vassaf’ın anlamaya çalışmak yerine yargılamayı tercih etmesini garipsedim.

Her şeye rağmen, “Gündüz Vassaf romancılığının” tek bir romanla sınırlı kalmayacağını, Ressamın İsyanı’nı yeni romanların takip edeceğini umuyorum.

Bankacılık hayatımın yaklaşık dörtte birini bireysel bankacılık alanında geçirdim. Önce pazarlama biriminde, arkasından kredi tahsis departmanında görev yaptım. 2007-2015 yılları arasında Bireysel Bankacılığın altın yıllarını Genel Müdürlük bünyesinde; Şubelerin ulaştığı müşterilere en rekabetçi şekilde hizmet sunma çabasıyla geçirdim.

Çalışırken mütevazilikten ödün vermedim. Artık çalışmadığım için mütevazi olmaya gerek görmüyorum. Çok iyi çalıştım ve Türkiye’nin en önemli Bankacılık markalarından birinde olmanın gereğini sonuna kadar yerine getirdim.

Benim bireysel birimlerde çalıştığım zamanlarda her bayram öncesi hummalı bir faaliyet başlar ve arife günü saat (12.30 da değil) 13.00 da biten mesainin sonuna kadar devam ederdi.

Tüm banka bayram kredisi ile yatar, bayram kredisi ile kalkar, Şubeler arasındaki yarış, şubelerin bağlı olduğu Bölge Müdürlükleri arasında rekabete dönüşürdü.  Bankalar bayram kredisi ile pazar payı artışında öne çıkacaklarını iyi bilirler ve yazılı ve görsel medyayı reklam kampanyaları ile ihya ederlerdi.

Bayram Kredisi aslında ihtiyaç kredisinin bir türü. Araç ve konut kredisine nazaran daha düşük tutarlı daha kısa vadeli ve karşılığında genellikle bir maddi teminat bulunmayan kredilerdir ihtiyaç kredileri. Kredi tutarı krediye kullanılanın hesabına yatırılır ve kişinin serbest kullanımına bırakılır.

BAYRAM KREDİSİ İHTİYAÇ KREDİSİNİN BİR TÜRÜ

Google Trends’e göre Bayram Kredisi ilk defa 2005’de hayatımıza girmiş, 2010’da zirveye ulaşmış. Sonrasında da ilgi görmeye devam etse de 2020’den sonra vatandaş için google’lamaya bile değmeyecek bir kavrama dönüşmüş.

Bayram Kredisi aslında ihtiyaç kredisinin bir türü. Araç ve konut kredisine nazaran daha düşük tutarlı daha kısa vadeli ve karşılığında genellikle bir maddi teminat bulunmayan kredilerdir ihtiyaç kredileri. Kredi tutarı krediye kullanılanın hesabına yatırılır ve kişinin serbest kullanımına bırakılır.Kişi bu parayla isterse bir eksiğini giderir, tatile çıkar veya evinin tamiratını yapar.Kredi kararları skorkart denen matrisler aracılığıyla verilir. Bayram kredilerinde genel olarak kredi tutarı için bir üst sınır yer aldığından skor kart matrisinde yeşil alanda yer alan müşteriler kredilerini kolaylıkla alırlardı. Diğer taraftan matriste gri alana düşenlerin değerlendirmesi için üçüncü göz devreye girerdi. Bu üçüncü göz Genel Müdürlüktür.  Kredi matrisine göre otomatik olarak kredi talebi onaylanmayan müşteri için Şube kanalıyla Genel Müdürlükten istisna talep edilirdi.  Bu süreçleri ne kadar hızlı ve doğru yaparsanız kredi pazarında o kadar öne çıkar rakiplerinizin önüne geçebilirsiniz. Benim Genel Müdürlükte görev yaparken mütevazi olmayacağım dediğim konular da tam da bunlar aslında.Türkiye’de  futbol gibi Bankacılığı da  çok az kişi yapabilir ama futbol gibi Bankacılık hakkında da atış her zaman serbesttir.

Üst seviye futbol oynayabilecek yetenekte kişilerin ülke nüfusuna oranı neyse , Bankacılığın kredi karar süreçlerinde yer alan uzmanların sayıları hemen hemen aynıdır. Ama herkes futbol gurusu olduğu gibi Bankacılık gurusudur.

Futbola dair obsesyonun kökleri derinde olsa da 2000 li yıllarda gelişen Türk Bankacılık sistemine dair“Abi biliyor musun bu Bankacılar milleti batırıyor, borca sokuyor yada“Efendim Bankaların verdiği krediler yüzünden ithalat patlıyor , ekonomi tökezliyor mirim”replikleri olgun ve leziz meyvenin tadının alınmasıyla beraber başladı.

Bu satırlara aşina olanlar “Babacanist/Şimşekçi” Makro İhtiyatlılığın asıl amacının Bankacılığın sermaye biriktirmesinin önüne geçip normalde Bankaların hakkı olan karları bazen Telkoculara, bazen yakın ve yandaş finansman şirketlerine veya Banka görünümlü iktidar aparatı haline sokulan Kamusal Bankalara pazarlamak olduğunu bilirler.

Bu iktisadi bakış başarısızlığa mahkum olduğunu ve aslında kendi sonunu hazırladığını kısa sürede kanıtladı.

Bugün Bayram kredisi altında önerilen aylık faizi %5 olan bir kredinin buna ilave %30 fon ve vergi katkısıyla basit kredi maliyeti aylık 6,5’i ve yıllık %78’i buluyor.  Bu faiz oranlarıyla anlamlı bir finansman imkanı bulunmuyor.

Karl Marx işçi sınıfının fakirleşerek satın alma gücünden yoksun kalacağı öngörüsüyle devrim hayalleri kurmuştu. Kapitalizm işçi sınıfına gelecekteki gelirlerini kullanarak borçlanma ve tüketim yapabilme imkanı tanıdı. Devrim yapacak işçileri tüketiciye dönüştürdü.2024’de Türkiye ekonomisinin geldiği nokta Marx’ın devrim hayallerine çok uygun. Sizce gelecek bayram Türkiye’ye komünizm gelir mi? Bari bunca çilenin sonu devrimin şanlı yolu olsun.

Her şeye rağmen “Bayram Kredisiz de olsa” bayramınız kutlu olsun….

nsanlar üçe ayrılır. Yemek yapanlar, yemek yapmayanlar ve yemek yapmaya aşık olanlar. Birilerinin beni eleştirirken yemekle olan ilişkimden bahsettiğini duymuştum. Evet yemekle olan ilişkimin tutkulu olduğunun farkındayım. Aşk tutkuyla kadimdir. Ve bu keyfi kategoride üçe ayrılan insan grupları arasında kendi yerimin 3. kompartımanda olduğuna kuşku duymuyorum.

Etler, balıklar, sebzeler, meyveler, otlar, şaraplar insanlığın avcı toplayıcılıktan tarım krallığına geçmesinden sonra şekil değiştirdi. Besin zinciri; bir masanın etrafında toplanmanın, birlikte yeme içmenin keyfini yaşamanın vesilesine dönüştü.

Bu sorular üzerine bir kez daha kafa yormama vesile olan ve beni yemek yapmaya bir kez daha aşık eden filmin Türkçe adı o kadar uyduruk ki söylemeye dilim varmıyor: Şeflerin Aşkı…. İngilizcesi Taste of Things (Şeylerin Tadı) da orjinalin yerini tutmasa da bizim sinema ithalatçılarımızın hayal gücü kıtlığına göre nispeten dişe dokunuyor.

ŞEFLERİN AŞKI

İnsan homo economicus olduğu kadar homo magirastır da. Yemek yapan ilk insan kimdi? Yemeğin tarihi, sosyolojisi ve ekonomisi üzerine söylenen ve söylenecek çok fazla söz olduğuna kuşku yok. Vızır vızır işleyen motosikletlerin bagajında gezen karın doyuran paketler bu sosyolojide nereye düşüyor?Bu sorular üzerine bir kez daha kafa yormama vesile olan ve beni yemek yapmaya bir kez daha aşık eden filmin Türkçe adı o kadar uyduruk ki söylemeye dilim varmıyor: Şeflerin Aşkı….

İngilizcesi Taste of Things (Şeylerin Tadı) da orjinalin yerini tutmasa da bizim sinema ithalatçılarımızın hayal gücü kıtlığına göre nispeten dişe dokunuyor. Filmi çekenlerin filme verdikleri isim ise Dodin Bouffant’ın Tutkusu (La Passion du Dodin Bouffant).

İngilizler neden orijinal isimden kaçtılar bilinmez ama bizimkilerin aşklı meşkli adın filmi biraz daha ilgi çekici kılacağını düşündüklerine şüphe duymuyorum.

İsmi değiştirme yetkisi bende olsa bu filme tereddütsüz “Yemek Pornosu” derdim. Zaten filme dair İngilizce yorumlarda da tanımlamalar arasında bu yer alıyor.

Pornografiyi insanlar daha çok seks yapmak için izliyorlarsa bu filmi de izlerken insanın aklına yemekten başka hiçbir şey gelmiyor. 1877-1936 arasında yaşamış İsviçreli yazar Marcel Rouff’un romanından uyarlanan filmin merkezinde eksiksiz bir 19.yüzyıl mutfağı var.

Mutfağın merkezinde kocaman bir kuzine soba sürekli yanıyor. Hiç sönmeyen ateş pişiriyor, haşlıyor, kızartıyor, kaynatıyor, tütsülüyor, ısıtıyor, yakıyor. Besinler kuzinenin mucizesiyle şekil değiştiriyor ve yenden tanımlanıyor.

Bozulmamış saf halleriyle besinler karşımızda soyunuyor. Etler, balıklar, av hayvanları, yakındaki bostandan toplanan sebzeler, otlar, dağlardan gelen mantarlar ve suyu icat eden Tanrıya karşı insanın cevabı olan: Şaraplar.Filmin merkezinde Türkçe isme kaynaklık eden iki aşçı var. Evin sahibi aşçıların ustası erkek olan. Usta aşçının aşçısı ise kadın olan.

20 yılı aşkındır aynı mutfağı ve bazı geceler de aynı yatağı paylaşıyorlar.  Ama şeflerin birbirine aşklarının ötesinde bir yemek aşkları var.

Marcel Rouff’un biri öncülü diğeri çağdaşı olan 2 önemli gastronomi uzmanına ithaf ettiği roman kurgusal başkahramanının aşçılık meziyetlerine bir övgü ve dönemin en özel yemek ve şaraplarının bir seçkisi niteliğinde.

DÖNEMİN EN ÖZEL YEMEK VE ŞARAPLARININ BİR SEÇKİSİ

Fransız-Vietnamlı yönetmenin yaratıcılığının eseri film bir görsel gastronomi şöleni olmanın ötesine geçiyor. Kimi sahnelerinde bir 19. Yüzyıl resim sergisi izliyor hissine kapılıyorsunuz.Marcel Rouff’un biri öncülü diğeri çağdaşı olan 2 önemli gastronomi uzmanına ithaf ettiği roman kurgusal başkahramanının aşçılık meziyetlerine bir övgü ve dönemin en özel yemek ve şaraplarının bir seçkisi niteliğinde.

Yemek yapanlarla, yemek yapmaya aşık olanlar arasındaki farkı anlatıyor bu film. Yemek yapmaya aşık olmadan da yemek yapabilirsiniz ama yaptığınız besinin midede yer kaplayan karbon atomlarından fazlası olmasını beklememelisiniz.Yemeğin mideyi dolduran moleküllerin ötesine geçmesi için işin içine tutkunun, aşkın ve onun da üzerinde pornografik bir bağın girmesi gerekir.

Çoğu insan yemekle olan ilişkisinde ben şu yemeği, salatayı, tatlıyı vs. yi çok güzel yaparım der. Bu onun o yemekle kurduğu bağdır aslında. Bunu elinizi attığınız her yemek için söyleyebiliyorsanız o zaman bu filmde anlatılan hikayenin parçasısınız demektir.

Kaotik ekonominin kısa ve orta vadeli zararları üzerine

Son dönemin ekonomik gelişmeleri arasında üzerinde en çok konuşulan konu Türk Parasının değerlenmesi olarak öne çıkıyor. Carry Trade yoluyla ülkeye sıcak paranın girdiği bunun kısa vadeli mevduata dönüştüğü ve bu yolla ciddi bir kar penceresinin oluştuğu üzerinde duruluyor. Bu düşünceyi aşırı noktalara getiren ekonomistler oldu ve durumu şu şekilde tarif ettiler: Bugün Türk parasına verilen faizden değil dolara ya da euroya verilen faizden söz etmeliyiz. KKM aracılığıyla neredeyse %100 dolarize olmuş bir finansal sistemden çıktığımızı düşünürsek aslında yapılan bu yorumları biraz da öğrenilmiş çaresizlik ya da otomatiğe bağlanmış tepkiler olarak değerlendirmeliyiz. 2021 sonlarında hayata geçirilen kaos ekonomisinin Türk Parasını uğrattığı değer kaybının parayı TL’de tutmanın finansal intihar manasına gelmesinin etkilerini üzerimizden atmamız kolay değil. 2004’de 6 sıfır atarak itibar kazandırdığımız paramız yerlerde sürünüyor.  Daha 20 yıl geçmeden paradan tekrar 2 sıfır atsak çok da yadırgatıcı olmaz.  Benim önerim Sn. Şimşek’in son beyanında söylediklerine itibar edersek bu noktada sıfır atmak yerine doğrudan Euro’ya geçiş yapmak yönünde. Şaka da yapmıyorum. Yarım reformlardan çok sıkıldık. Mehmet Şimşek ve Ali Babacan Türkiye Ekonomisini sedyede bırakıp topuklayan yarım doktorlar olarak bize bu kaotik dönemi hediye ettiler. Babacan için geri dönüş zor olsa da Şimşek’in dönüşü muhteşem oldu. Niyeti yapısal reform yapmak sedyede bıraktığı hastayı bağırtarak da olsa iyileştirmek. Tek adamın gölgesinde imkansız olduğu aşikar olan bu çaba ilk seçimde (mümkünse erken olsun) emanetin çoğulculuğa devri ile beraber anlam kazanabilecek. Şimşek’in niyeti ne olursa olsun kaos ekonomisinin ülke parasına ve buna bağlı olarak ekonomisine ettiklerinin düzeltmeye ihtiyacı bulunuyor., Düzeltilecek şeylerin başında da ev fiyatları geliyor. Kadim dostum ve gayrımenkul piyasası deyince tereddütsüz ilk akla gelen Ahmet Büyükduman’ın son paylaşımında ev fiyatlarındaki görece gerilemenin pek çok nedeni arasında alternatif yatırım olarak mevduat faiz getirisinin de katkısının altı çiziliyor.

Duayen ekonomistlerin bazıları dövizin artmamasından endişe duyarak özellikle carry trade yoluyla ülkeye giren ve faizi alıp çıkmayı hedefleyen sermayenin altını çiziyor. Yapılan basit hesaba göre 100.000 doları TL’ye çevirip faize yatırıyor 1 ay sonra kur değişmediği için TL faiz getirinizi dolara çevirip sermaye kazancınızı alıp Miami’de ya da LA’de harcıyorsunuz.

FAİZİ ALIP ÇIKMAK

Türkiye’de emlak fiyatları tabii ki sadece mevduat faizi artırılarak düzeltilmez. Neticede faiz (düşük faiz) ev fiyatlarının artması için sebepti ama tek sebep değildi. Büyükduman da paylaşımında emlak piyasasına yapılması planlanan müdahalelerden söz ediyor ve bunların zaman zaman birbiriyle çelişen hedefleri işaret ettiğini belirliyor. Bu konuların detaylarını uzmanına bırakıp faiz/kur ilişkisine dair tespitlere geri dönelim. Duayen ekonomistlerin bazıları dövizin artmamasından endişe duyarak özellikle carry trade yoluyla ülkeye giren ve faizi alıp çıkmayı hedefleyen sermayenin altını çiziyor. Yapılan basit hesaba göre 100.000 doları TL’ye çevirip faize yatırıyor 1 ay sonra kur değişmediği için TL faiz getirinizi dolara çevirip sermaye kazancınızı alıp Miami’de ya da LA’de harcıyorsunuz. Alış satış ve transfer maliyetini göz ardı ettiğiniz bir hesaplamada bu yaklaşık %3’lük bir getiriye tekabül ediyor. Senelik bazda %36 gibi bir orana karşılık geliyor. Burada göz ardı ettiğimiz şeyler çok da göz ardı edilebilmesi uygun şeyler değil aslına bakılırsa. Alış satış kur farkı Bankalar nezdinde 1 lira düzeyinde. Bu aslında 1 aylık %3 kazancı sıfırlar. Ben Bankadan daha rekabetçi kur alırım diyen için de sınırlar. Ve asıl göz önünde tutulması gereken ise kur riski. Türkiye’de kurlar son dönemde ağır ağır artsa da geleneksel olarak hızlı artışlar da görülüyor. Kurun 1 günde %3 artması senelik %36’ya yani kazancın buharlaşmasına neden olabilir. Carry trade el de yakar cep de. Deneyimli ekonomist İris Cibre de bu konular hakkındaki tereddütlere değinmişti.

Burada, ana fikir harici bir çok bilgi hatalı:)

1) Yabancı yatırımcı Türkiye'ye gelip, mevduat hesabı açmaz 2) 6 ay sonunda diyelim Fatih Beyin dediği gibi 37.74 kur bekleniyor 6 aylık 2.75% Dolar maliyeti Haftalık Offshore faiz bileşik 25,2% 1000 USD ile gelen, 6 ay sonunda… https://t.co/7Rrpb5b9iu — İris Cibre (@iriscibre) June 16, 2024

Sonuçta insanlar hep yakını hatırlar. Türkler ise en yakını hatırlar. Ama büyük resmi kaçırmamak lazım.

Carry Trade’i basit bir mekanizma olarak ülkenin sömürülmesi olarak görenler aslında AKP’ye olan haklı kızgınlığı ifade ediyorlar. Ancak AKP’ye çok kızsak da bu yangın yerinden çıkış yolunun paramıza değer katmak olduğunu bilmeliyiz. AKP’nin tükürdüğünü yalaması bu gerçeğin bir sonucuydu.

YANGINDAN ÇIKIŞ YOLU PARAMIZA DEĞER KATMAK

Son 6 yılda gayrımenkul fiyat endeksi 12 kat arttı. Bu sadece Türk parası değer kaybettiği için olmadı ama en çok da onun için oldu. Türkiye’de gayrımenkul dolar bazında akıl kanatan noktalara geldi. Dolar bazında fiyatlanan evler için bu gelinen noktalar tepe olarak kabul edilse, doların artmadığı TL’nin faiz getirisiyle alım gücü kazanması en azından mevcut durumda göreceli iyileşme anlamına gelecek. Cebinde 5 lirası olan bunu mevduatla 1 sene sonra 7 ye 8’e çıkarır ev fiyatları dolara paralel seyrederse mevcut TL birikimlerin biraz olsun yarasındaki kanama azalır. Carry Trade’i basit bir mekanizma olarak ülkenin sömürülmesi olarak görenler aslında AKP’ye olan haklı kızgınlığı ifade ediyorlar. Ancak AKP’ye çok kızsak da bu yangın yerinden çıkış yolunun paramıza değer katmak olduğunu bilmeliyiz. AKP’nin tükürdüğünü yalaması bu gerçeğin bir sonucuydu. Bizler için AKP’siz bir Türkiye umudunu çok da ertelemeden gerçeklerin altını çizmek en önemli görev olmalı.

AKP iktidarının yerel seçimlerde aldığı ağır yenilginin sonunda ilk defa karşı taraf ne diyor acaba diye dinlemeye başlaması Türkiye için bir yenilik olarak kayıtlara geçiyor.

CHP açısından halkın, geniş  kitlelerin ekonomik sıkıntılarını birinci elden muhatabına iletmek ve bunu yapıyor olmanın özgüveni ile halkla olan bağları güçlendirmek anlamını taşıyor bu ziyaret.Bence hiç  gecikmeden vize değil vize randevusu bile alamama konusunda Dış İşleri Bakanı Hakan Fidan’ın kapısı da çalınmalı. Meşruiyet sınavında/seçimlerde düşük not almış bir iktidarın keyfi kararlarla halkın yaşamını güçleştirme hakkı bulunmuyor.

CHP’nin ülkenin en çok oy alan partisi konumuyla ekonomiden dış politikaya her konuda iktidara akıl verme selahiyeti  bulunuyor. Ağır bir seçim yenilgisine dair ciddi bir muhatapla konuşmamış olmanın özgüveni Ömer Çelik’in bildik kibirli retoriğinde dış cephe kaplaması olarak dursa da  halkın artık AKP’yi ülkeyi yönetme için çok da vekil olarak algılamadığı yalın bir gerçek.

Toplantının 4 saati aşkın sürmesi ve konuşulan başlıkların bu 4 konu olduğunun altının çizilmesi CHP’nin bu konuları halkın ana ajandası olarak değerlendirdiğini gösteriyor. İlk 3 başlık parasal talepleri içerirken 4. başlık çok daha geniş bir spektrumu işaret ediyor.

KONUŞULANLAR

Konuyu dağıtmadan ve lafı uzatmadan iktisat bilgisi konusunda hiçbir tereddüt duyulmayan Yalçın Karatepe’nin görüşmeye taşıdığı başlıkların üzerinde durabiliriz.

Bu başlıkların üçü  özel ( asgari ücret, emekli maaşları ve tarımsal destekler) biri ise daha genel ( vergiden adalet) nitelik taşıyor.

Toplantının 4 saati aşkın sürmesi ve konuşulan başlıkların bu 4 konu olduğunun altının çizilmesi CHP’nin bu konuları halkın ana ajandası olarak değerlendirdiğini gösteriyor. İlk 3 başlık parasal talepleri içerirken 4. başlık çok daha geniş bir spektrumu işaret ediyor. CHP’nin konuları kompakt tutma konusundaki hassasiyetini anlamakla beraber en azından Mehmet Şimşek gibi AKP’nin iktidarını sağlamlaştırmasına bu denli katkı verip işlerin en bozulmaya yüz tuttuğu dönemde oyundan çıkan/çıkarılan ve sonrasında düzeltme için davet edilen bir muhataba bu sürece dair birkaç soru sorulabilirdi kanısındayım.

Toplantı bittikten sonra “biz söyledik ama bildiğini okuyacak” ifadesini duyduğumuza göre bu konuda çok da siyasi nezaket kaygısının güdülmediğini söyleyebilirim. Mehmet Şimşek’in Nebati’den görevi devralırken bizzat kullandığı “rasyonel ekonomiye dönüş” kavramının ne anlama geldiğini bu ilk görüşmenin  ilk ve en elzem sorusu olarak kaydetmek gerekirdi.CHP’nin konuları basitleştirmek ve halkın genelinin anlayacağı ve önemseyeceği düzeyde tutma çabası ne kadar anlaşılır olsa da karşısında 22 yıldır ülkenin kılcal damarlarına kadar nüfuz etmiş bir iktidar var. Mehmet Şimşek bu 22 yılın 10 yılında (9+1) görev aldı. Olanları  ondan iyi kim bilebilir?

Sayın  Bakan’ın hayat hikayesi . Hikaye 2013’e kadar büyük bir başarı hikayesi olarak geliyor . Sayın Bakan yılın Maliye Bakanı olarak seçiliyor ama ondan sonra eski Türk filmlerinin aniden kesilen sekansı gibi birden hikaye SON oluyor.

YARIM KALAN HİKAYE

Mehmet Şimşek’in kendine ait bir websitesi olduğunu bu yazıyı yazarken fark ettim. Kısmen güncel olan sitenin güncel olmayan yeri Sayın Bakan’ın hayat hikayesi. Hikaye 2013’e kadar büyük bir başarı hikayesi olarak geliyor. Sayın Bakan yılın Maliye Bakanı olarak seçiliyor ama ondan sonra eski Türk filmlerinin aniden kesilen sekansı gibi birden hikaye SON oluyor.2013’ten sonra ne oldu? Bu kadar başarılı köy çocuğu yılın Maliye Bakanı bile olmuşken işler nasıl bu hale geldi ve 9 sene sonra kendi ifadesiyle  “gecesine gündüzüne katan, heyecanlı ve heyecan verici ekip” ne olmuştu da irrasyonelin peşinden gitmişti?Mehmet Şimşek’e sorulacak çok soru var. Hakan Fidan’a ve diğerlerine olduğu gibi.

Bu soruların cevaplarının pek çoğu Mehmet Şimşek’in yarım bıraktığı hayat hikayesinde gizli. Türkiye kuvvetler ayrılığı gibi 200 senedir benimsaaenmiş bir ilkeye sırtını dönen bir anlayışla daha iyi noktada olamazdı. Bu sürecin kuraldışı tercihleri  artık sürdürülebilir değil.

Mehmet Şimşek’in CHP’nin taleplerine sırtını dönmesinin çok da önemi yok. Biz onun hayatının anlatmadığı zamanında neler yaşandığını çok iyi biliyoruz.

Halk iradesini zaten gösterdi.  Umutlu olmak için çok fazla sebebimiz var.

Türkiye’nin yaşadığı iktisadi krizin en ağır faturasını finansman ihtiyacı olanlar ödüyor. Faiz oranları ülkede finansmana ulaşmanın maliyetini çok ileri noktalara taşıdı. Para pahalı ve el yakıyor.

Son yapılan PPK toplantısında sabit bırakılan faiz oranı %50. Türk parası cinsinden borç aldıkları için taksimetre 50’den açılıyor ve kilometre başına yük hızlı artıyor.

Ticari ve bireysel kredi faizi aylık %5’i yıllık %60’ı buluyor ve geçiyor.Erdoğan iktidarda olduğu süre boyunca faizin hep düşük olacağına dair verdiği sözü ne hatırlıyor ne de hatırlatıyor. Ekonomi yönetimi ise bütün bu olana seyirci ve biraz da bu hacimden parsa koparma peşinde.Türkiye’de kredi maliyeti faizden ibaret değil. Kredi kullandığınız takdirde devlet de parayı sanki o veriyor gibi ödenen faiz üzerinden sizden kesinti yapıyor. İster ticari kredi olsun ister taksitli tüketici kredisi ya da ek hesap veya kredi kartı. Hiçbiri fark etmiyor. Devletimiz her bir TL faiz üzerinden kendi payını talep ediyor.Ticari kredi faizi üzerinden alınan vergi %5, bireysel kredi üzerinden alınan vergi ve fon ise %30 düzeyinde.

Ticari kredide yıllık %3 bireysel kredide %18 devlet ilave yük bindiriyor. Bu vergi ve fonlar yeni değil. Yıllardır vardı ancak faizler bu denli artmışken bu oranları korumak veya bireysel kredilerde olduğu gibi artırmak aslında devletin krizi fırsata çevirmesi anlamına geliyor.

DEVLET KRİZİ FIRSATA ÇEVİRİYOR

Yani şirketler ödediği faizin %5’i kadar devlete de vergi ödüyor. %60 olan yıllık maliyet bununla 63’e çıkıyor. Diğer tarafta aynı orandan kredi kullanan vatandaş ise %60’ın %30’u kadar vergi ve fon ödemek zorunda. Bu da %18 yapıyor. Vatandaşın üzerindeki yük toplamda %78’e çıkıyor.

Ticari kredide yıllık %3 bireysel kredide %18 devlet ilave yük bindiriyor. Bu vergi ve fonlar yeni değil. Yıllardır vardı ancak faizler bu denli artmışken bu oranları korumak veya bireysel kredilerde olduğu gibi artırmak aslında devletin krizi fırsata çevirmesi anlamına geliyor.

Eğer faiz oranları %20 olsaydı ticari krediye 1 puan bireysel krediye ise 6 puan ilave yük gelmiş olacaktı. Ekonomiyi irrasyonel politikalarla boğacaksınız, faiz sonuç enflasyon netice diyeceksiniz, para biriminiz yeri öpecek ondan sonra bir sabah uyanıp şu türküyü çığıracaksınız: "Serhoştum aydım, ben bu işten caydım"Sizin türkülerinizi değiştirme tercihiniz size aittir. Biz karışmayız. Ama türkünüzün 180 desibelle kulağımızın zarını patlatmaya hakkı bulunmuyor.

Ortalama bir Avrupa ülkesinde kullanılan krediden devlet %18 oranında yıllık vergi alıyor deseniz size deli muamelesi yaparlar. Bireysel kredi için ödenen %18’lik vergi ve fonun Türkiye’nin özendiği ülkelerde bir benzerini bulmanız olasılık dışıdır. Ticari kredi için alınan %3 lük vergi ise aslında normal bir ülkede ortalama borçlanma maliyetine yakındır.

Halka reva görülen ve yüksek enflasyonun dolaysız bir sonucu olan yüksek faizden hicap etmeyen iktidar bir de suyundan, kılından ve de derisinden kendine bütçe denkliyor. Türkiye’de faiz belki yüksek ama faizden devletin kestiği vergi ve fonlar fahiş noktaya gelmiş durumda.

DEVLETİN FAİZDEN KESTİĞİ VERGİ VE FONLAR FAHİŞ NOKTADA

Türkiye’de krediler belki gelişmiyor ama yerinde sayıyor, gerilemiyor. Zorda kalan işletme ve bireyler en azından ek hesaplarını kullanıyor veya kredi kartlarının limitlerinden yararlanıyor. Halka reva görülen ve yüksek enflasyonun dolaysız bir sonucu olan yüksek faizden hicap etmeyen iktidar bir de suyundan, kılından ve de derisinden kendine bütçe denkliyor.

Türkiye’de faiz belki yüksek ama faizden devletin kestiği vergi ve fonlar fahiş noktaya gelmiş durumda.Eğer Türkiye’de bir şeyin fiyatının gerçekten yüksek olduğundan emin olacaksak bu kredi işlemlerinden fon ve vergi adı altından kesilen ilave faizdir.

Benden daha az akıllı bir insan olmayan Mehmet Şimşek bu çelişkiden habersiz değil. Ama yazık ki Türkiye ekonomisine dair kafa yoran sabahtan akşama faiz ne olacak diye ekonomi masalarından seslenenler de dahil olmak üzere kimse bu konunun altını yeterince çizmiyor. Belli ki fincancı katırlarını ürkütmekten korkanlar var.Türkiye ekonomisini yönetenlerin vergi olsun da çamurdan olsun anlayışının uç noktası KKDF ve BSMV ile yüklenen finansman maliyetidir. Ülkenin yükünü azaltacaksanız buradan başlamalısınız.

AYM 703 Sayılı KHK’nın bazı maddelerini iptal etti. Bu durum basın tarafından bir hayli eksik, biraz da çarpıtılmış bir şekilde haberleştirildi. Cumhurbaşkanını rektör atama yetkisinin iptal edildiğine yönelik başlıklar atıldı. Oysa rektör seçme yetkisi anayasanın 130. maddesine göre cumhurbaşkanında. AYM’nin cumhurbaşkanına doğrudan doğruya anayasa tarafından verilmiş bir yetkiyi iptal etmesi söz konusu olamaz. 12 ay sonra yürürlüğe girecek iptal kararı daha biçimsel bir nedenle alındı. Rektör olmak kamu hizmetine girmeyle ilgili bir hak. KHK gibi bir işlemle kamu hizmetinin bu biçimde düzenlenmesi anayasaya aykırı. 

Rektör atamalarını öğretim üyelerinin görüşlerine hiç başvurmadan yapması artık daha zor. Çünkü iktidar yeni anayasa istiyor. CHP ile başlayan bir yumuşama süreci var. Bu koşullar altında YÖK ve üniversiteler masaya gelecek, muhalefetin talepleri iktidar tarafından daha dikkatle ele alınacaktır.

ÖĞRETİM ÜYELERİNİN GÖRÜŞLERİNE BAŞVURULMAMASI DAHA ZOR

​Peki, şimdi ne olacak? Kesinlikle kanun yoluyla bir düzenleme yapılacak. Ancak gelecek 1 yıl içinde yapılması zorunlu olan bu düzenlemenin muhtemel içeriği belirsiz. Mevcut siyasi iktidar pekala KHK’daki hükmü aynen kanun haline getirebilir. Meclis çoğunluğu cumhur ittifakında. Rektörler bir yıl sonrada tıpkı bugün olduğu üzere hiç seçim yapılmadan doğrudan doğruya cumhurbaşkanı tarafından atanabilir. Ancak başka bir modelde benimsenebilir. Siyasi konjonktürdeki yumuşama ve rektörlere yönelik yoğun şikayetler AKP iktidarını başka bir formüle doğru da itebilir. ​Kayyım rektör tartışmalarının doruğa çıktığı mevcut akademik iklimde siyasi iktidarın rektör atamalarını öğretim üyelerinin görüşlerine hiç başvurmadan yapması artık daha zor. Çünkü iktidar yeni anayasa istiyor. CHP ile başlayan bir yumuşama süreci var. Bu koşullar altında YÖK ve üniversiteler masaya gelecek, muhalefetin talepleri iktidar tarafından daha dikkatle ele alınacaktır. Tabii bu seçenek biraz da iyimser bir senaryo. Türk siyasi hayatında tekrar soğuk rüzgarlar esmeye başlarsa akademik özgürlükleri genişletecek adımları atmak mümkün olmayabilir. ​Beklenen kanuni değişiklik karşısında bir dizi hususu esaslı bir şekilde yeniden düşünmememiz gerekli. Öncelikle şu soru sorulmalı: Rektörlük seçimleri akademik özgürlük ve liyakat için gerekli mi? Rektörün seçilmediği yerlerde daha kötü bir üniversite düzeni mi var? Tabii ki öyle bir şey yok. Çünkü gelişmiş ülkelerde standart bir uygulama yok. Hatta pek çok prestijli üniversitede rektör seçimle iş başına gelmiyor. Genel eğilim ise atama ve seçiminin aynı anda kullandığı karma bir model şeklinde. Burada bizimle gelişmiş dünya arasındaki farkın niteliğine tekrar dikkat çekmek lazım. 

Akademik özgürlük ve liyakat sürekli bir şekilde tartışılıyor. Bu nedenle öğretim üyelerinin kendilerini idare karşısında daha güvenceli hissetmesi için seçime ihtiyaç var. Rektör adayları akademik kadroya kendilerini beğendirmek adına ikna ve müzakere kanallarını açık tutmak zorunda. Ama rektörün doğrudan doğruya merkezi idare tarafından atandığı yerde iletişim zayıflıyor. 

REKTÖRÜN ATANDIĞI YERDE İLETİŞİM ZAYIFLIYOR

​Rektörlük seçimlerinin neden gerekli olduğuna dair en iyi izah bence milletvekili dokunulmazlığı mevzuatına yönelik tartışmalarda karşımıza çıkıyor. Bilindiği üzere Türkiye’de milletvekili dokunulmazlığı bir hayli geniş tutulmuş durumda. Milletvekilinin halk adına yaptığı konuşmalardan ötürü sahip olması gereken kürsü dokunulmazlığın ötesinde bir koruma var. Meseleye sadece prensipler açısından bakıldığında dokunulmazlığın alanının daraltılması gerek. Ancak Türkiye gibi hukuk devleti ve anayasal demokrasinin tam anlamıyla oturmadığı, yargıya yönelik siyasi etki iddialarının sürekli bir şekilde gündemde olduğu bir ülkede dokunulmazlık tümüyle veya önemli ölçüde kaldırılırsa muhalefet iş yapamaz hale gelir. Benzer bir durum rektörlük seçimleri için de geçerli. Normal şartlarda bilimsel liyakat ve akademik özgürlük seviyesi yüksekse ve kurum ile kurullar tam anlamıyla işliyorsa rektörün göreve gelme biçimi ve hatta rektörün kim olduğunun hiçbir önemli yok. Yani rektör seçimle, atamayla ya da seçim ve atamanın birlikte kullanıldığı ara bir formülle belirlenebilir. Ama Türkiye’deki durum böyle bir esnekliğe izin vermiyor. Kurumlar ve yasalar yetersiz. Akademik özgürlük ve liyakat sürekli bir şekilde tartışılıyor. Bu nedenle öğretim üyelerinin kendilerini idare karşısında daha güvenceli hissetmesi için seçime ihtiyaç var. Rektör adayları akademik kadroya kendilerini beğendirmek adına ikna ve müzakere kanallarını açık tutmak zorunda. Ama rektörün doğrudan doğruya merkezi idare tarafından atandığı yerde iletişim zayıflıyor. ​AYM’nin kararını rektörlük seçimlerinin yeniden mevzuata eklenmesi yolunda bir fırsat olarak değerlendirmek lazım. Ancak YÖK Kanunundaki bazı hassas sorunları yeniden ele alan derinlikli bir bakış açısıyla sadece seçimi değil başka meseleleri de konuşmalıyız. Mesela kadro ilan süreci ve kadro ilanlarında rektörün takdir yetkisi kesinlikle yeniden ele alınmalı. Rektörlerin istediği akademisyene kadro verdiği, istemediğini ise uzun süreler beklettiği pek çok örnek olay var. Sonuç olarak üniversite özerkliğinin güçlenmesi için rektörün seçilmesi gerekiyor. Seçim rektörün temsil kabiliyetini güçlendirecektir. Ancak etkinlik ve liyakat seçimi aşan konular. Rektörün akademisyenler üzerindeki yetkilerinin, özellikle de özlük haklarıyla ilgili meselelerin kanunla sınırlanması üniversiteleri çok daha nitelikli hale getirecektir.

Alexis de Tocqueville aristokratik yanı ağır basan cumhuriyetçi bir liberalizmin en bilinen düşünürüdür. Aristokrasi, liberalizm ve cumhuriyetçilik gibi aslında her bir tek başına önemli akım ve kurumların bir entelektüelde sentezlenmesi bakımından ise siyasi düşünce tarihinde benzersiz bir konuma sahip. Daha çok Amerika’da Demokrasi ile Eski Rejim ve Devrim kitaplarıyla tanınıyor. İlk çalışma demokrasi teorisi açısından çok önemli. Bugünün dünyasında sağ popülizm tarafından her gün biraz daha geriletilen liberal demokrasinin henüz kuruluş sürecinde, doğasına içkin gerilimleri oldukça derin bir tartışma düzeyiyle okuyucuya sunuyor Tocqueville.​Demokrasinin en büyük sorunu eşitlik ile özgürlük arasındaki karşıtlıkta kristalize olmakta. Eşitlik yolunda atılan adımlar özgürlüğü tehdit eder. Çünkü eşitlik siyasal yabancılaşmaya, siyasal yabancılaşma ise çoğunluğun tiranlığına yol açmakta. Tocqueville demokratik rejimlerin insanları basitlikte eşitlendiğini düşünürdü. Bu bağlamda çoğunluğun tiranlığı basitçe devlet baskısından çok topluma hakim olan siyasal ve kültürel davranış tarzlarının herkesi belli bir biçimde davranmaya zorlaması. Twitter’daki linç kampanyalarından mahalle baskısına, sosyal medyanın afişe eden dilinden kamusal alandaki İslamileşme tartışmalarına, Atatürk’ü eleştirmenin imkansız olduğu burjuva laikliğinden kadın cinselliğini tabulaştıran muhafazakar tahayyüle kadar bir dizi olay, süreç ve akımda çoğunluğun tiranlığından izler görmekteyiz. Bu bağlamda Türkiye siyaseti çoğunlukta olan kimliğin kendi hakikatini ötekine dayattığı sayısız otoriter kamusal alanın toplamı gibi sonuç doğurmakta. ​Tocqueville’nin dikkat çektiği bir diğer husus keyfi iktidara karşı alınacak tedbirlerde somut bir içeriğe bürünür. Bu hususta sivil toplum, adem-i merkeziyetçilik ve din başlıkları öne çıkar. Düşünür öncelikle monarşideki kralla demokrasideki halkın birbirine çok benzediği gerçeğine dikkat çeker. Kralı hangi gerekçeyle sınırlıyorsak halkı da aynı gerekçeyle sınırlamalıyız. Sınırlanmamış halk iktidarı keyfiliğe yol açar ve özgürlüğü yok eder. Ona göre devlet şiddetinin alternatifi ve özgürlükçü demokrasinin en büyük teminatı sivil toplumdur. Sivil toplumun güçlü olduğu ve bireylerin devlet karşısında serbestçe örgütlenebildiği coğrafyalarda insani ilişkiler özgürlük tarafından belirlenir. Türkiye’nin de dahil olduğu pek çok Asyatik toplumda en büyük sorun sivil toplumun eksikliği. Devlet çok güçlü. Yurttaşlar sorunlarının çözümünü devletten ve siyasetten bekliyor. Ayrıca sivil toplum örgütleri çoğu kez özerk değil, devletin uzantısı gibi. Bu durum değişmediği müddetçe hangi hükümet gelirse gelsin demokrasimiz kırılgan olmaya devam edecek.   

Yerel demokrasi olmaksızın tam demokratik bir rejime ulaşmak da imkansızdır. 21. yüzyıl Türkiye’si şüphesiz ki 19. yüzyıl Amerika’sından farklıdır. Bu nedenle Tocqueville’nin önerisi olduğu gibi tekrar edilemez. Ülkenin elitleri kendi koşullarımızı dikkate alarak adem-i merkeziyetçiliğin düzeyini ve yoğunluğunu kendilerini belirlemelidir. 

YEREL DEMOKRASİ OLMADAN TAM DEMOKRATİK REJİME ULAŞILAMAZ

​Tocqueville’nin demokrasi teorisine bir diğer önemli katkısı merkeziyetçilik üzerine yaptığı çözümlemede açığa çıkar. O, adem-i merkeziyetçiliği yatay bir kuvvetler ayrılığı formu olarak önemser. Daha doğrusu merkeziyetçiliği ikiye ayırır düşünür: Siyasi merkeziyetçilik ve idari merkeziyetçilik. Siyasi merkeziyetçilik kaçınılmaz ve bir yere kadar da gereklidir. Toplumların tek bir siyasi merkezinin olması büyük işler başarmayı kolaylaştırır. Ancak idari merkeziyetçilik felaket getirir. Yereli ilgilendiren sorunlar yerelde çözülmelidir. Siyasi merkeziyetçiliğin idari merkeziyetçiliği yutması kamunun etkin bir şekilde çalışmasını imkansız hale getirir. Ayrıca idari merkeziyetçilik özgürlükçü demokrasi önünde ciddi bir engeldir. Türkiye’nin en temel sorunlarından birinin bu merkeziyetçilik meselesi olduğu söylenebilir. Siyasi ve idari anlamda yüksek düzeyde merkeziyetçilik Türkiye’deki devlet örgütlemesinin başat özelliklerinden biridir. Merkeziyetçilik konusundaki hassasiyetin tarihsel bir arka planı olduğunu hepimiz biliyoruz. Adem-i merkeziyetçi Osmanlı etnik isyanların belirleyici olduğu bir konjonktürde siyasi bütünlüğünü kaybetmiştir. Ayrıca Türkiye’deki Kürt hareketi ayrılıkçı taleplerde bulunmakta ve amaçları doğrultusunda terör eylemleri gerçekleştirmektedir.

Yani ortada bir siyasi şiddet sorunu vardır. Ancak merkeziyetçilik konusunda katı tutumun kamu kaynaklarının rasyonel kullanımına engel olduğu, yerelle ilgili kararların merkezde alınmasının etkinliği azalttığı da açıkça ortadadır. Dahası yerel demokrasi olmaksızın tam demokratik bir rejime ulaşmak da imkansızdır. 21. yüzyıl Türkiye’si şüphesiz ki 19. yüzyıl Amerika’sından farklıdır. Bu nedenle Tocqueville’nin önerisi olduğu gibi tekrar edilemez. Ülkenin elitleri kendi koşullarımızı dikkate alarak adem-i merkeziyetçiliğin düzeyini ve yoğunluğunu kendilerini belirlemelidir.

İdeal seküler ortam demokratlarının dini dışlamaması, dindarların demokratikleşmesi, dinin bir baskı unsuru olarak kullanılmaması, dindarlara baskı yapılmaması ve dini adamlarının siyasi güç peşinde koşmamaları gibi bir dizi siyasal sosyolojik eğilimin toplamıdır.

İDEAL SEKÜLER ORTAM

Son olarak din-demokrasi ilişkisine değinmek gerekir. Tocqueville Fransa ve ABD örneklerini karşılaştırır. Ona göre Fransız laikliğine yön veren iki unsur, yani din kurumunun siyasi güç istemesi de, demokratların dini demokrasi dışı bir öğe olarak görmesi de sorunludur. Dindarlara yönelmiş cumhuriyetçi tepki bu kesimlerin demokratik rejimi tam anlamıyla içselleştirmesine engel olmuştur. ABD örneği ise daha yumuşak bir devlet-din siyasetinin var olabileceğini gösterir. Dinin apolitik ama aynı zamanda demokrat olduğu seküler ortam demokratik rejimin sağlıklı bir şekilde işlemesi için elzemdir.    

Tocqueville’nin bu tespitlerinin Türkiye toplumu için ne kadar değerli olduğu açıkça ortada. İdeal seküler ortam demokratlarının dini dışlamaması, dindarların demokratikleşmesi, dinin bir baskı unsuru olarak kullanılmaması, dindarlara baskı yapılmaması ve dini adamlarının siyasi güç peşinde koşmamaları gibi bir dizi siyasal sosyolojik eğilimin toplamıdır. Türk toplumunda ise bu koşullar listesinin neredeyse tamamında sorun yaşanmaktadır. Pek çok demokrat özgürlük ve dinin bir arada olamayacağını düşünmekte. Din politikleşmiş, devlet dinsel bir karakter kazanmıştır. Laiklik ise normal bir sosyolojik dönüşümden çok, devletin dindarlara ve cemaatlere baskısı şeklinde sonuç doğurmuştur. Tüm bu toksik ortama karşı Tocqueville’nin sekülerizm tavsiyesini ciddiye almak ve din-siyaset ilişkisini istikrarlı bir demokrasi için yeniden düşünmek yerinde olacaktır.

Yılmaz Özdil Türkiye’nin en popüler gazetecilerinden biri. Ulusalcı bir içerikte kendini açığa vuran sağ Kemalist çizginin bir temsilcisi aynı zamanda. Muhalif basının amiral gemisi olan Sözcü’nün televizyon kurma sürecinde işini kaybetti. Özgür Özel’in de parçası olduğu Kılıçdaroğlu CHP’siyle Özdil’in temsil ettiği bakış açısı ise hiçbir zaman barışık olmadı. Özdil’e ve pek çok muhalife göre CHP Atatürkçülüğü yeterince vurgulamayan bir düzen partisi görünümünde. CHP yönetimi bu söylemin kara propaganda olduğu ve gerçeği yansıtmadığını düşünüyor. Onlara göre CHP tabii ki eskisi kadar Atatürkçü. Ama geniş muhafazakar kitlenin hassasiyetlerini önemseyen bir dili de kullanıyor artık. Halkın gerçek sorunlarını dile getirmek, orta sınıflara ve yoksullara ulaşmak için elitizmi bir kenara bırakmak lazım. Özel ile Özdil arasındaki “bidon kafalılık” polemiği aslında bu laikçi zihniyet-halkçı bakış açısı karşıtlığının dışa vurumu niteliğinde.Özdil’in Özel’e eleştirileri ise daha güncel. CHP’nin AKP’yle yürüttüğü normalleşme sürecine karşı çıkan yazar CHP liderliğinin erken seçim istemeyerek AKP’nin iktidarda kalmasına yardımcı olduğu kanaatini dile getiriyor. Aslında hem genel başkan hem de diğer önde gelen parti elitleri AKP ile CHP arasındaki diyalog sürecinin iktidar partisinin 22 yıllık kötü yönetimine yönelik eleştirel değerlendirmeleri ortadan kaldırmadığını vurgulamakta. Onlara göre CHP yeterince ve güçlü bir şekilde muhalefet yapıyor. Ancak bu söylemin herkesi ikna etmediği açıkça ortada. “AKP ile müzakere edilmez, mücadele edilir” diyen Kılıçdaroğlu da, Kılıçdaroğlu’yla her 10 meselenin 9’unda farklı fikirlere sahip olan Özdil de benzer bir yerde duruyor. CHP yerel seçim başarısını ülkenin siyasi iklimini belirleyecek aktif bir pozisyona doğru yenileyemedi.

CHP AKP’yi geçti. Ama bu sonuç İyi parti, DEM ve TİP’in erimesi sayesinde mümkün oldu. Muhalif seçmen AKP karşısındaki en büyük politik güce desteğini kaydırdı. Yani oy geçişleri taktiksel. CHP emanet oylarla siyasi liderliği elde etti. İktidarı daha fazla sıkıştırmama politikasının arkasında bu durum olabilir.

OY GEÇİŞLERİ TAKTİKSEL

Bu tartışmaların siyasi çekişmeleri yeniden üreten polemiksel bir yanının olduğu açık. Ayrıca siyasi magazin siyasetin düzeyini düşürüyor. Tüm bu yükleri bir kenara bırakıp iktidar-muhalefet ilişkilerine yeniden baktığımızda ise bir dizi sorunla karşılaşıyoruz:Öncelikle partinin seçim başarısının muhalefetin toplam oyunu artırıp arttırmadığı meselesi hala belirsiz. CHP AKP’yi geçti. Ama bu sonuç İyi parti, DEM ve TİP’in erimesi sayesinde mümkün oldu. Muhalif seçmen AKP karşısındaki en büyük politik güce desteğini kaydırdı. Yani oy geçişleri taktiksel. CHP emanet oylarla siyasi liderliği elde etti. İktidarı daha fazla sıkıştırmama politikasının arkasında bu durum olabilir. Yerel seçim başarısının oy verme davranışlarında kalıcı sonuçlar doğurduğunu görmek için biraz daha zamana ihtiyacı var parti elitlerinin. Ancak bu bahsi geçen zaman AKP’nin yaralarını sarmak için kullanacağı bir süre aynı zamanda. Özel liderliği erken seçimi bu nedenle istemiyor olabilir. Erken seçim pekala CHP’nin 1. parti haline geldiği ama yine de iktidarı devralamadığı arafta bir sonucu beraberinde getirebilir.

Muhalif seçmen iktidar partisinin icraatlarının bireysel özgürlük alanını daha da daralttığını ve ülkenin liyakatten hızla uzaklaştığını düşünüyor. Bu koşullara rağmen iktidar bloğunu desteklemeye devam eden eğitim ve gelir seviyesi düşük kesimlere bakış ise çok olumsuz. Önce Kılıçdaroğlu, ardından da Özel’in sağa açılma stratejisi ise muhalif kitledeki bu ateşi söndüren bir içeriğe sahip. Muhalefet liderleri oylarını aldıkları seçmen kadar muhalif değil. İşte bu noktada Yılmaz Özdil’lerin eleştiri yapmasına olanak sağlayan bir yarık meydana geliyor.

ÖZDİL’LERİN ELEŞTİRİSİNE OLANAK SAĞLAYAN YARIK

Bir diğer mesele CHP’nin seçim başarısıyla kullandığı kapsayıcı dil arasında kurulan bağla ilgili. Muhalif seçmen iktidar partisinin icraatlarının bireysel özgürlük alanını daha da daralttığını ve ülkenin liyakatten hızla uzaklaştığını düşünüyor. Bu koşullara rağmen iktidar bloğunu desteklemeye devam eden eğitim ve gelir seviyesi düşük kesimlere bakış ise çok olumsuz. Önce Kılıçdaroğlu, ardından da Özel’in sağa açılma stratejisi ise muhalif kitledeki bu ateşi söndüren bir içeriğe sahip. Muhalefet liderleri oylarını aldıkları seçmen kadar muhalif değil. İşte bu noktada Yılmaz Özdil’lerin eleştiri yapmasına olanak sağlayan bir yarık meydana geliyor. Mesela yeni Milli Eğitim müfredatına neden daha güçlü bir tepki verilmediğinin veya bir aralar çok sık kullanılan 5’li Çete söyleminin neden terk edildiğinin tam bir izahı yok.Bu noktada şeffaflık ve müzakere etiğiyle ilgili bir hatırlatma yapmak da fayda var. Aslında ve sanıldığının aksine AKP ile CHP arasında tam bir müzakere süreci söz konusu değil. Sadece diyalog ortamı var. Partilerin birbiriyle konuşması siyasal iklimin demokratikleşmesi açısından şüphesiz ki olumlu. Ancak muhalefetin görevi sorunlar listesi hazırlayıp iktidara postacılık yapmak değil. Bu işin herkes tarafından ciddiye alınması için diyalog ortamının mutlaka müzakere seviyesine çıkarılması, müzakerenin içerik ve süre yönünden kısıtlanması ve kamuoyuna karşı şeffaf davranılması lazım. Kapalı kapılar ardından yapılan siyaset kelimenin gerçek anlamıyla siyaset değil çünkü.

Son olarak gazetecilik-siyaset ilişkisine dair bir hususun altı çizilmeli. Özel daha önce Sözcü TV ekranlarında kendisini eleştiren Deniz Zeyrek’i terslemiş, hatta bozmuştu. Şimdi üslup biraz da sertleşti, Yılmaz Özdil’le polemik gündeme geldi. Gazetecilerin muhalefeti iktidardan daha fazla eleştirdiği yönünde yaygın bir kanı var. Ama bu durum genel başkanlarının kendilerini eleştiren gazetecileri suçlaması için bahane olamaz. Kamusal rol üstlenmiş tüm siyasetçiler ahlak ve hukuk sınırları içinde kendilerine yöneltilen tüm eleştirilere yanıt vermek zorunda. Yorumunu beğenmediği gazeteciyi terslenmek demokratik kültürle bağdaşmaz. Madem diyalog iyileştirici bir şey, Özgür Özel’in sadece Recep Tayyip Erdoğan’la değil, Yılmaz Özdil’le de konuşabilmesi lazım. Bu durum, Yılmaz Özdil’in düşüncelerini veya kişiliğini beğenip beğenmemizden tümüyle bağımsız bir içeriğe sahip.

Seçimlerden sonra popülizm tartışması açmak bir seçim klasiği haline geldi. Son AB seçimlerini takip eden süreçte içinde “popülizm”, “faşizm”, “göçmen karşıtlığı”, “yabancı düşmanlığı” ve “küreselleşmenin krizi” gibi kavramlar geçen sayısız değerlendirme yapıldı. Liberal yorumcular yine şokta. Çünkü Fransa, Avusturya ve İtalya’da aşırı sağ seçimi ilk sırada tamamladı. Almanya’da ikinci sıraya yükseldiler. Macaristan ve İspanya’da aşırı sağı besleyen güçlü bir ivme var. Sadece AB seçimleri değil, ulusal seçimler de aşırı sağı ön plana çıkarıyor. Fransa parlamentosu için yapılan genel seçimin ilk turunu Le Pen’in partisi önde bitirdi. Bu sağ popülist dalga karşısında ise merkez ve merkez sol partiler konumlarını korumakta güçlük çekiyor. Üstelik bu daha başlangıç. ABD seçimlerini Trump kazanabilir. Avrupa ve Amerika’nın aynı anda sağ popülizme teslim olması demokratik söylemleri daha da işlevsiz hale getirecektir. ​Liberal demokrasi hasta adama dönüşmüş durumda. Artık gerçeklerle yüzleşmenin, kitlelerin aşırılığı karşısında sistemi kurtarmak mümkün mü sorusunu tartışmanın vakti geldi. Dünyadaki siyasi dengenin sağ lehine bozulmasının temel sorumlusu yarım asrı aşan bir süredir gerileyen sol. Sosyalist/sosyal demokrat blok 68 olayları ile sarsıldı. Kimliğin sınıftan daha önemli olduğu bir dünyayı kabul etmek zorunda kaldılar. Sosyalizmin devrim yapma kapasitesindeki azalış kapitalist sistemin işçi sınıfına verdiği rüşveti, yani sosyal devleti geri almasına yol açtı. Muhafazakar ve liberallerin desteğini çekmesi ile sosyal devlet sürekli bir şekilde mevzi kaybeden tarihsel bir anıya dönüştü. Emekçilerin hak ve taleplerini kapitalizm içinde korumayı amaçlayan sosyal demokrasi de sosyal devlet düzeniyle birlikte çöktü. Bugünün dünyasında sosyalist olduğunuzda devrim yapamıyorsunuz. Sosyal demokrat siyaseti benimsediğinizde ise kapitalizmi sınırlayamıyorsunuz. Kimlikçi sol yorum hariç tutulursa solcu olmanın hiçbir anlamı yok. Eşitsizliklerin daha da yoğunlaştığı açıkça ortada. Ama eşitsizlik karşısında ezilen kitleler bireyci sinizmi toplumcu bir siyaset lehine terk edemiyor. Herkesin her şeyden şikayet ettiği, ama aslında hiç kimsenin hiçbir şey yapmadığı bir dünyada sağ popülizm halka siyasal enerji veren tek akım. Trump, Meloni veya Le Pen’i dinlediğinizde heyecanlanıyorsunuz. Değişim vaat ediyor popülizm. Sürekli bir şekilde kimlik ve insan hakları tartışması yapan, teoriyi halka dayatmaya çalışan bürokratik, hatta skolastik sol jargon değişmediği müddetçe seçimleri popülistler kazanmaya devam edecek. 

Ama buradaki esas sorun popülizmin ne olduğu veya faşizme ne kadar benzediği meselesi değil, liberal demokrasilerin neden halktan bu kadar koptuğu hususudur. Halk pasif bir özneye dönüştü mevcut liberal demokratik rejimlerde. Adına karar alınan ama politik süreçlere gerçekte müdahale edilmesine izin verilmeyen yaramaz bir çocuk gibi halk.

HALK PASİF BİR ÖZNEYE DÖNÜŞTÜ LİBERAL DEMOKRATİK REJİMLERDE

​Bu noktada denilebilir ki sağ popülizm bir çözüm değil aslında. Popülistler demagoji yapıyor. Ulus devlete ve sosyal devlete dönüş politik bir nostalji, kötü bir aldatmacadan ibaret. Belki de öyledir. Ama buradaki esas sorun popülizmin ne olduğu veya faşizme ne kadar benzediği meselesi değil, liberal demokrasilerin neden halktan bu kadar koptuğu hususudur. Halk pasif bir özneye dönüştü mevcut liberal demokratik rejimlerde. Adına karar alınan ama politik süreçlere gerçekte müdahale edilmesine izin verilmeyen yaramaz bir çocuk gibi halk. Yapmamız gereken şey çok açık. Elitlerin halk üzerindeki vesayetinin yumuşatılması gerek. Ekonomi ve insan hakları gibi başlıkları demokratik karar alma süreçlerine dahil ederek bürokratik aklı sınırlamayız. Tabii tüm yetkileri halka devretmenin demokrasiyi tiranlaştırdığını bilebilecek kadar fazla deneyimi olduğu insanlığın. Demokrasi yeni bir rejim değil. Ne tür tehlikeleri içinde barındırdığını hepimiz az çok biliyoruz. Ama liberalizm ile demokrasi arasındaki ilişkinin fazlasıyla liberalizm kutbuna doğru kaydığı ve bu durumun da bir yönetim/meşruluk krizine yol açtığı artık saklanamaz bir gerçek haline geldi. Trump gibi demagoglar bu gerçeği bizim yüzümüze vuran siyasetçiler sadece. Onlardaki basitliğe kızacağımıza, kitlelerin bu basitliğin arkasında nasıl sıralandığı noktasında özeleştiri yapmak zorundayız.

İnsanlar göçmenlerin gönderilmesini, bu mümkün olamıyorsa güçlü bir asimilasyon istiyor. “Ama böyle bir şey insan hakları krizine yol açar” dediğimizde vatan ile vatandaşlık arasında kurulan binlerce yıllık siyasal özdeşliği paramparça etmiş oluyoruz. Vatan ev gibidir.

VATAN EV GİBİDİR

​Peki, gündelik hayatın önümüze koyduğu gündem ne? İnsanlar göçmenlerin gönderilmesini, bu mümkün olamıyorsa güçlü bir asimilasyon istiyor. “Ama böyle bir şey insan hakları krizine yol açar” dediğimizde vatan ile vatandaşlık arasında kurulan binlerce yıllık siyasal özdeşliği paramparça etmiş oluyoruz. Vatan ev gibidir. İnsanlar evinde yabancı istemiyorsa onların bu isteği göçmenlerin yaşama hakkından daha önemli. Çünkü insanlık devleti diye bir şey yok. Vatandaşlık hakları olmaksızın insan hakları da içi boş bir kavram. ​Halkın ikinci önemli talebi iş güvencesi ve ekonomik refah. Bolluk toplumundan uzaklaştık. Kimse yarınını göremiyor. Neo-liberal düzenin yaratıcı yıkımı elitlere yaratıcılık,halka yıkım getirdi. Milyarlarca insan parya gibi çalışıyor. İşini kaybetme korkusu her şeyi felç etti. Ekonomi parası olanlar için eğlence, olmayanlara ise sıkıntı vermekte. Maddi hayatın yarattığı bu kitlesel korku ekonomik modernlik ile siyasi modernlik arasındaki karşıtlığı daha da derinleştirdi. Ezcümle kapitalizm demokrasiye zarar veriyor. Ulus devlete ve sosyal devlete geri dönelim, göçmenler gitsin insanların eskisi gibi işi olsun, çocuklarını rahat büyüsünler talebi sağ popülizmin en temel kitlesel dayanağı. Demokrasi yoluyla kapitalizme müdahale etmeden sağ popülizmi durdurmak veya popülizmin faşizme kaymasını önlemek ise imkansız.  

Büyük partilerin politik gündemleri şimdiden belirlenmiş durumda. AKP ekonomik krizle mücadele ederek bir sonraki seçimlere kabul edilebilir bir tabloyla girmek istiyor. Yüksek enflasyon ve topluma dağıtılan kaynaklardaki azalma partinin kitle mobilizasyonu zayıflattı. Ekonominin düzelmesi muhalefet karşısındaki gerilemeyi durduracak en önemli unsur. İkinci mesele ise anayasa. Erdoğan oyun planını tekrar seçilme üzerine kurdu. Bunun için anayasadaki dönem sınırlamasının kalkması ve mümkünse % 50 + 1’nin yumuşatılması lazım. CHP ise önemli bir ivme kazandı. Ekonomi başta olmak üzere belli başlı sorun alanlarında siyasi iktidarın daha da yıpranacağı temel öngörü. Bu elverişli şartlarda geriye tek bir mesele kalıyor. 2023’teki hatayı tekrarlamamak ve en iyi adayı Erdoğan’ın karşısına çıkarmak. Bu noktada mahşerin dört atlısı devreye giriyor. CHP’nin geleceğinde dört ismin, İmamoğlu, Yavaş, Özel ve Kılıçdaroğlu’nun söz hakkı olacak. Partide herhangi bir ikilik çıkmaması için bu 4 önemli güç odağından en azından 3’ün desteği bir adayda toplanmalı. Bu noktada bir dizi olasılığı irdelemekte fayda var.  ​Kılıçdaroğlu’nun kaybettiği kurultayla birlikte siyasi bir aktör olmaktan çıkacağı öngörüsü tutmadı. 31 Mart seçimlerinde İmamoğlu ve CHP Genel Merkezinin ciddi bir başarı yakalaması eski genel başkanı bir ölçüde frenledi. Yoksa şimdiye çoktan olağanüstü kurultay toplanmıştı. Kılıçdaroğlu ve yakın çevresine hakim olan havada motive edici duygu ise ihanet. Defalarca seçim kaybetmiş bir genel başkanın yaptığı, daha doğrusu yapamadığı şeyin bedelini ödemesi aslında normal. Ancak biz de genel başkanlarla partiler arasındaki ilişki böylesi bir rasyonellik zeminine sahip değil. Genel başkan partiyi babasından kendisine kalmış bir dükkan veya tarla olarak görüyor. İnsanlar mülklerini nasıl kullanacakları konusunda tavsiye alabilir. Ama yine de mülk onundur. İster batırır isterse refah içinde yaşar. Bu durum kimseyi ilgilendirmez.

Mesele şu: Aynı anda iki siyasetçi de aday olmak isterse ne olacak? CHP medyası ve parti elitleri İmamoğlu’na yakın. Ama Yavaş’ın halktaki beğeni oranı İmamoğlu’nun üzerinde. Ankara, hatta tüm İç Anadolu’da benzersiz bir siyasi desteğe sahip Mansur bey. Pekala biri diğerini kendi adaylığına ikna edebilir. Ama kimin hakkından feragat edeceği meselesi o kadar da açık değil. Kılıçdaroğlu’nun İmamoğlu karşıtı cepheye taşıyacağı malzemeyle bu iki belediye başkan adayını birbirlerinin amansız rakipleri haline getirebilir.

AYNI ANDA İKİ SİYASETÇİ ADAY OLMAK İSTERSE NE OLACAK?

İşte siyasetteki hava da böyle. Daha önce de seçim kaybetti Kemal bey. Hiçbir şey olmadı. Peki, bu sefer neden genel başkanlığı bırakmak zorunda kaldı? Kılıçdaroğlu’nun aklındaki soru hala bu. Tabii böyle düşünmesine neden olan asıl unsur kendisinden yönetimi devralan kişilerin geçmiş tutumları. Siyasette her şeyini Kılıçdaroğlu’nagösterdiği koşulsuz sadakate borçlu olan, sayısız hatasına rağmen genel başkanı bir kez bile eleştirmemiş, üstelik Kılıçdaroğlu’nun adaylığını hararetle, hatta sevinç gözyaşları içinde kutlayan Özgür Özel’in birden değişimci olması Kılıçdaroğlu için kabul edilebilir bir şey değil. Peki, ne yapabilir Kemal bey? Çok istiyor olmasına rağmen genel başkanlığa dönmesi artık mümkün değil. Ama siyasi hasımları olan İmamoğlu ve Özel’in oyun planını pekala bozabilir. Eylül ayındaki kurultayda partinin cumhurbaşkanı adayının ön seçimle belirlenmesi için hazırlık yapmak ve İmamoğlu’na karşı Yavaş’ı desteklemek Kılıçdaroğlu’nun siyasal vizyonundaki makul hedeflere karşılık geliyor.​İ

mamoğlu ve Yavaş’tan biri CHP’nin cumhurbaşkanı adayı olacak. Bu iki isim de oldukça popüler ve halkta karşılığı olan figürler. Mesele şu: Aynı anda iki siyasetçi de aday olmak isterse ne olacak? CHP medyası ve parti elitleri İmamoğlu’na yakın. Ama Yavaş’ın halktaki beğeni oranı İmamoğlu’nun üzerinde. Ankara, hatta tüm İç Anadolu’da benzersiz bir siyasi desteğe sahip Mansur bey. Pekala biri diğerini kendi adaylığına ikna edebilir. Ama kimin hakkından feragat edeceği meselesi o kadar da açık değil. Kılıçdaroğlu’nun İmamoğlu karşıtı cepheye taşıyacağı malzemeyle bu iki belediye başkan adayını birbirlerinin amansız rakipleri haline getirebilir. Ayrıca CHP içi tartışmalar CHP dışındaki aktör ve unsurlarca manipüle edilebiliyor. Yarın MHP dahil olmak üzere milliyetçi kesimler dümeni Mansur Yavaş’a kırarsa CHP hala “bizim adayımız İmamoğlu’dur” diyebilir mi? Siyasal kum saati azalarak bizi bir sona hazırladığında bu sorunun muhtemel yanıtlarıyla yüzleşeceğiz.

CHP’nin seçim başarısının muhalefetin toplam oylarını çok da arttırmadığını, ayrıca elde edilen desteğin büyük bir kısmının diğer muhalefet partilerden geldiğini unutmamak gerek. Partinin kendisine verilen emanet oyları kalıcı sayması, diğer muhalefet partileriyle sağlıklı bir diyalog veya işbirliği ortamı yaratmaması büyük bir risk olarak önümüzde durmakta.

DİĞER MUHALEFET PARTİLERİYLE SAĞLIKLI DİYALOG ÖNEMLİ

​CHP adayının belirlenme biçimi ve seçimlere doğru ana muhalefet partisinin koalisyon ortakları üzerine de düşünmek gerekiyor. Partinin aynı hatayı tekrar etmemesi için tüm seçmenlerini paydaş haline getireceği geniş tabanlı bir süreci işletmesi lazım. Cumhurbaşkanı adayı yine parti elitlerinin dayatmasıyla belirlenirse kırılganlık artacaktır. Bu noktada unutulmaması gereken bir diğer mesele dış paydaşlar. 6’lı masa gibi bir şeyin yeniden kurulmasını kimse beklemiyor. Ama CHP’nin seçim başarısının muhalefetin toplam oylarını çok da arttırmadığını, ayrıca elde edilen desteğin büyük bir kısmının diğer muhalefet partilerden geldiğini unutmamak gerek. Partinin kendisine verilen emanet oyları kalıcı sayması, diğer muhalefet partileriyle sağlıklı bir diyalog veya işbirliği ortamı yaratmaması büyük bir risk olarak önümüzde durmakta.

İnsanların çıkarları ve düşünceleri birbirinden farklı. Bu nedenle insani varoluş çoğulculuk içerisinde. Ayrıca siyasi ve toplumsal çatışma kaçınılmaz. Bu kaçınılmazlık o kadar belirleyici ki Charles Darwin’in evrim kuramını bir ölçüde çarpıtarak sosyolojiye aktaran Herbert Spencer gibi kuramcılar ile tarihi sınıf savaşımının tarihi olarak gören Karl Marx ve izleyicileri çatışmayı toplumsal tahayyülün merkezine yerleştirmiş durumda. Hiç kimse her şeyin parçası değil. Bu nedenle hepimiz cinsiyet, etnik köken, sınıf, kimlik vb. kategorilere göre belli toplumsal kesitlerin içinde var olmaktayız. Ait olduğumuz grubun çoğu kez ötekisi var. Ötekine karşı hep kendimizi koruyoruz. Belki her durumda değil, ama sıklıkla öteki ve düşman aynı anlama gelmekte.

Tabii insanlık çatışmayı kontrol altına alacak pek çok enstrümana sahip. Devlet dahil olmak üzere kurduğumuz birlikler ve bizim gibi düşünmeyen insanlara saygı duyup onlarla müzakere etmeyi politik bir gereklilik haline getiren demokrasi elimizdeki en büyük avantajlar.

Çatışmaları kontrol altına alarak, dağınık çıkarları ortak bir düzeyde toplama noktasında devlet aygıtı güçlü bir sigorta olarak varlığını koruyor. Ancak devletin bu hususta eskisi kadar etkin olmadığını söylemek gerekiyor. Çünkü sosyal devlet aşındı. Gerek Türk toplumu gerekse diğer toplumlar bakımından eşitsizlik düzeyinde ciddi bir artış var. Nüfusun çok az bir kısmı gelir ve servetin büyük bir bölümünü kontrol ediyor. Bob Jessop’un tabiriyle Keynes temelli kapitalist paradigma yerini Schumpeterci bir anlayışa bıraktı. Ortada bir değil, iki ulus var. Sınıf farklılıkları çoğulculuğu yönetmeyi zorlaştırıyor. Küreselleşmenin kimlikçi siyaseti ön plana çıkardığı, kimlik mücadelesi veren kesimlerin de kendi talepleri konusunda fazlasıyla katı olduğunu da ayrıca vurgulanmalı. İşte bu ikinci unsur, yani insanların kimlik ve sözlerindeki katılık kamusal müzakere rejimini çökerten bir dizi değişikliği tetikliyor.

Müzakere ve eleştiri, yokluğunu en çok çektiğimiz unsurlara karşılık geliyor. Bir fikri takip etmek, o fikrin de dahil olduğu bir davaya sempati beslemek, eleştirmek, bizim gibi düşünmeyen insanların yazı ve konuşmalarını ciddiye almak, düşünceler ile eylemler arasında uyumsuzluk olduğunda özeleştiri yapmaktan kaçınmamak kaybettiğimiz iyi nitelikleri özetliyor gibi.

MÜZAKERE VE ELEŞTİRİ, YOKLUĞUNU EN ÇOK ÇEKTİĞİMİZ UNSURLAR

Bir yeni kamusallık durumuyla karşı karşıyayız. Müzakere ve eleştiri, yokluğunu en çok çektiğimiz unsurlara karşılık geliyor. Bir fikri takip etmek, o fikrin de dahil olduğu bir davaya sempati beslemek, eleştirmek, bizim gibi düşünmeyen insanların yazı ve konuşmalarını ciddiye almak, düşünceler ile eylemler arasında uyumsuzluk olduğunda özeleştiri yapmaktan kaçınmamak kaybettiğimiz iyi nitelikleri özetliyor gibi.

Tabii bu aydınlanmacı-liberal kamusallığın da bazı sorunları/sınırları var. İnsanların her meseleye siyasi gözlüklerle bakması, aşırı siyasallaşmanın yarattığı ideolojik körlük ve tartışma ortamının haklı savaş kıvamında sonuç doğurması insanlığı bir hayli yordu. Zaten eleştiri ve hakikat temelli politik sosyallikten, kimlik ve haz dışında hiçbir şeyin değerli olmadığı apolitik topluma geçiş de önemli ölçüde bu yorgunluk sayesinde mümkün oldu. Ancak geldiğimiz yer yeni bir muhasebe yapılmasını gerekli kılıyor. Çünkü insanlar yankı odalarının konfor alanlarına çekildi. Düşünce beyanları tweetlerden ibaret.

Derinlik tümüyle kaybolmuş durumda. Kamusal alan yozlaştı. Dolayısıyla ondan çekilmemiz gerekir diyemeyiz. Ama kamusallıkta popülerlik aynı zamanda basitlik, hatta bayağılık anlamına geliyor. Bir meseleyi twitter gibi sosyal medya mecralarında derin bir içerikle tartışmak çok zor. Böyle bir şey mümkün olsa dahi kaliteli ve kalıcı içerikler asla popülerleşmiyor.

Geldiğimiz yer bakımından kritik soru şu: Daha ne kadar böyle devam edeceğiz? Anlamadan suçlayarak, düşünmeden konuşarak yaşamak hepimizi yormadı mı? 

DAHA NE KADAR BÖYLE DEVAM EDECEĞİZ?

Düşünce tartışması ve fikri mücadelenin yerini neyin aldığını ise hep beraber yaşayarak deneyimliyoruz. Trol gazeteciliği, şovmenlik ve linç kültürü sosyal medya gerçekliğinde çok yaygın. Herkes diğer herkesin katili veya celladı haline geldi. İnsanlar makale ve yazı okumuyor. Görsel determinizm her yeri kaplamış durumda. Video izlemek yazı okumaktan daha makbul. Videoların ise kısa ve ilgi çekici olması bekleniyor.

Peki, hiç eleştiri yok mu bu yozlaşmış dünyada? Elbette var. Seçici eleştirellik gibi bir şeyi kullanıyor yazar-çizer takımı. Eleştiri kamuya duyulan sorumluluk ve hakikati arama çabasının bir parçası değil. Karşı kampın üyelerini, siyasetçi ve toplumsal aktörlerini eleştiri adı altında suçluyoruz. Aynı davranışı bizim dünya görüşümüze yakın biri yaptığında ise büyük bir sessizlik ait olduğumuz mahalleyi kaplamakta.

Geldiğimiz yer bakımından kritik soru şu: Daha ne kadar böyle devam edeceğiz? Anlamadan suçlayarak, düşünmeden konuşarak yaşamak hepimizi yormadı mı?

Elitler yurttaşların siyaset yapmasını istemiyor. Tek arzulanan vatandaşın vakti zamanı geldiğinde sandığa gidip kendilerince doğru olan adaya oy vermesi. Aşağıdan yukarıya demokrasi, kurumların demokratikleştirilmesi, kamusal hayatta daha fazla eşitlik talebi ve seçim dışındaki siyaset araçlarına işlerlik kazandırılması artık sadece retorikte var. Neden mi böyle karamsarım? Gelin Türk siyasi hayatındaki apolitizm üzerine konuşalım.​

İnsanların politik tercihler yoluyla kendi hayatları üzerinde söz söylemesi hemen tümüyle marjinal bir şey haline geldi. Elitler kapalı bir devre olarak seçim oyunu oynamaktan başka bir şey yapıyor. Seçim bitti, şimdi yeni seçim üzerine analizler düşmeye başladı. İki adaydan biri Cumhurbaşkanı seçilecek. Ya şu anki mevcut başkan ve AKP genel başkanı Erdoğan yeniden aday olmanın ve seçilmenin bir yolunu bulacak ya da İmamoğlu-Yavaş ikilisinden biri ipi göğüsleyecek. İnsanlar zihinlerinde başka bir senaryoyu canlandıramıyor bile. Soruyorum size, geleceğin bu kadar belirli olduğu bir ülkede yurttaşlar neden siyaset yapsın ki? Siyaset olsa da olmasa da sonuç değişmeyecek algısı herkeste yerleşmiş. AKP ve CHP dışındaki partilerden gelen bir siyasetçinin cumhurbaşkanı olma ihtimali var mı mesela? Tüm favori cumhurbaşkanı adaylarının erkek olduğu ülkemizde kadın bir cumhurbaşkanımız olabilir mi? Siyasetin seçimlere indirgenmesi, seçimlerin de elitler tarafından planlanması büyük bir sorun. Çünkü bu siyaset yapma biçimi halkın kendiliğinden ve öngörülemez gücünü soğutuyor. Gelecek bu kadar belliyse neden onu değiştirmek için harekete geçelim ki?

​Siyasetin iki büyük aktörü kongreye hazırlanıyor. AKP’de sonbahar gibi il ve ilçe kongreleri başlayacak, CHP ise tüzük kurultayı yapıp kendine yeni bir parti içi düzen belirleyecek. Kağıt üstünde kongreler ve kurultaylar yaşansa da gerçekte yapısal bir değişikliği kimse beklemiyor, hatta istemiyor. AKP’de il başkanları için seçim yapılacak mı mesela? Yoksa genel merkezin seçtiği kişi mi il başkanı olacak? CHP’de ise parti içi demokrasi bir külfet olarak görülüyor. Belediye başkan adaylarını ön seçimle belirlemedi ana muhalefet partisi. Yine de başarılı oldu seçimlerde. Bir zamanlar AKP’nin deneyimleyerek öğrendiği bir şeyin tadına CHP’liler de vardı. Başarı için demokrasiye ihtiyaç yok. Aşağıdan yukarıya demokrasi parti elitlerinin işine gelmiyor. 

Siyaset sosyal medya mühendisliği ile halkın hoşuna gidecek şeyleri onlara söyleyen boş bir popülizme indirgendi. Yani politika tweet atmakla halkla ilişkiler arasında bir yerde kendini konumlandırıyor. Bu düzen siyasetçi ve siyasetçi adaylarını reklam panolarına dönüştürdü. Mesela muhalifler yandaş medyadan şikayet ediyor. Ama muhalefetin de yandaş medyası var. Koşullar böyleyse, yani apolitik elitizm her yeri sarmışsa, neden siyaset yapsın ki insanlar?

BU DÜZEN SİYASETÇİ ADAYLARINI REKLAM PANOLARINA DÖNÜŞTÜRDÜ

Bu arada tek sorun büyük partilerin antidemokratik iç siyasette ısrar etmesi değil. Büyük parti düzeninin siyasetteki çoğulculuğu daraltması bir eğilim olarak demokrasinin altını oyuyor. Ya AKP’yi destekleyeceksin ya da CHP’yi. Siyasal sosyolojik çeşitlilik iki seçeneğe doğru kendini tüketti. İki kutuplu bu mantık devam ettiği müddetçe siyaset soğuk savaş koşullarında kendini tekrar edecek gibi.​

Son olarak siyasetin yapılma biçimiyle apolitizm arasındaki organik bağa da değinmek gerekli. Siyaset sosyal medya mühendisliği ile halkın hoşuna gidecek şeyleri onlara söyleyen boş bir popülizme indirgendi. Yani politika tweet atmakla halkla ilişkiler arasında bir yerde kendini konumlandırıyor. Bu düzen siyasetçi ve siyasetçi adaylarını reklam panolarına dönüştürdü. Bir davayı savunan, o uğurda fikir mücadelesi veren kişilerin yerini mesleği siyaset olan demagoglar aldı. Peki ya ahlak? Ahlak karşı tarafı sıkıştırmak için kullanılan bir araç sadece. Mesela muhalifler yandaş medyadan şikayet ediyor. Ama muhalefetin de yandaş medyası var. Karşı tarafın yanlışını görürken şahine dönüşen gözlerimiz kendi gerçekliğimiz karşısında körleşiyor. En baştaki meseleye geri dönelim. Koşullar böyleyse, yani apolitik elitizm her yeri sarmışsa, neden siyaset yapsın ki insanlar? Özel hayatımıza daha fazla vakit ayırmak veya çocuklarımızı büyütmek siyasi mücadele vermekten daha rasyonel bir şey değil mi? 

Post-truth hakikatin önemsizleştiren tüm epistemolojik ve politik koşulları ortak bir çerçevede yeniden üreten bir kavramdır. Post-truthla post-modernizm arasında neden-sonuç ilişkisi olduğu yaygın bir şekilde kabul edilir. Her şeyin göreceli hale gelmesi ve yorumun bilginin yerine geçmesi post-truthla sonuçlanan gelişmelerin başlangıcı sayılır. Ayrıca yorumlarda nesnel değerlendirme olanakları zayıflamış, çok olasılıklı bir simülasyon evreninde herkesin söylediğinin kendince doğru ve haklı olduğu bir algı dünyası olguların yerine geçmiştir. Kısaca “düşünüyorum öyleyse varım” ilkesi “inanıyorum, o halde gerçektir” anlayışı lehine güç kaybetmiştir. Hakikat ve aklın bilincin zorunlu bir unsuru olmaktan çıkması bakımından post-modernizm post-truth için başlangıç durumu gibi işlevi görür. Ancak post-truth tipi bir düşünce iklimi sadece göreciliğe ve belirsizliğe indirgenemez. Sosyal medya determinizmi ve popülizm de en az post-modernizm kadar önemlidir.   

Medya ve sosyal medya meselesi bir epistemoloji tartışması olarak da okunabilir. Sosyal medya yanıltıcı malzeme, yalan haber ve çarpıtılmış içeriği hızla yaymaktadır. Çok sayıda kaynağı belirsiz veriye muhatap kalan bireyler ya yankı odalarına çekilmekte ya da demagogların abartılı tepkilerine maruz kalarak uyuşmaktadır. Medya teknolojisinin yankı odası yaratma konusundaki kabiliyeti insanların hoşuna gitmeyecek fikirleri savunan kesimlerden kendilerini soyutlamalarını kolaylaştırmıştır. Bu durumun iletişim çağı ve bilgi toplumuna dair tüm iyimser beklentileri çökerttiği ise açıktır. Sosyal medyanın öznelerarası süreci güçlendirerek evrensel bir kamusal alan inşa edeceği düşünülüyordu. Gelinen yer ise kimsenin kimseyi dinlemediği, linç ve trol kültürünün müzakerenin yerini aldığı yeni bir ortaçağ gerçekliği oldu. Gücünü sosyal medyadan alan post-truth, inkarcılık, safsata ve komplo teorilerin popülerleştiği bir düşünsel iklime yol açtı. 

Post-truth çağından önce de yalan siyasetin asli bir unsuruydu. Hannah Arendt gibi pek çok düşünüre göre hakikat siyaset kurumunun önem listesinde son sıralarda yer almaktaydı. Dürüstlük işe yaramadığından genelde yalan söyleyip rakiplerini ve halkı kandırıyordu siyasetçiler. Makyavalizm gibi etik politik çıkarımlar ise siyasete uzun vadeli bir yalan perspektifi sunmaktaydı. Kötülük iyi bir amaç için gerekli olabilirdi. Post-truth çağı ise yalan-siyaset ilişkisine dair bu zemini yeniden kurdu. 

POST-TRUTH ÖNCESİ VE SONRASI

Post-truthun üçüncü ayağı ise popülizmdir. Post-truth çağından önce de yalan siyasetin asli bir unsuruydu. Hannah Arendt gibi pek çok düşünüre göre hakikat siyaset kurumunun önem listesinde son sıralarda yer almaktaydı. Dürüstlük işe yaramadığından genelde yalan söyleyip rakiplerini ve halkı kandırıyordu siyasetçiler. Makyavalizm gibi etik politik çıkarımlar ise siyasete uzun vadeli bir yalan perspektifi sunmaktaydı. Kötülük iyi bir amaç için gerekli olabilirdi. Ortak iyiyi koruma adına yalan söylemek, gerçeği saklamak, şiddete başvurmak gibi seçenekler makul görülebilirdi. Post-truth çağı ise yalan-siyaset ilişkisine dair bu zemini yeniden kurdu. İyi bir amaç için yalan söyleme gibi etik politik yükler tümüyle ortadan kalktı. İnsanlar inandıkları şeyleri doğru kabul ettikleri, kendi inanç ve yargılarını tartışmaya açmadıkları ve kendileri gibi düşünmeyen insanlara karşı her hangi bir sorumluluk hissetmedikleri için yalan bayağılaşarak genelleşti. Popülistler çok kolay bir şekilde yalan söylemekte; söyledikleri yalanları ortaya çıkaran, ahlak veya hukuk dışı eylemleri ifşa eden karşı çıkışları ise halkın sesini kısmaya dönük elitist girişimler olarak değerlendirmekteler. Post-truthla içinde debelendiğimiz karanlığın iyilik, özgürlük, eşitlik, adalet ve hoşgörü gibi pek çok üstün değere zarar verdiği ise çok açık. Kendi kuyruğunu yiyen bir yılana döndü düşünce hayatı. Her eylemi onu akıldan biraz daha uzaklaştırıp nihilizme yaklaştırıyor.

Bir devlet olarak Amerika Birleşik Devletleri’nin son yıllarda dünyanın geri kalanına örnek teşkil eden demokratik ve modern devlet işleyişlerinden uzak olaylara sahne olduğu yalnızca ABD dışındaki ülkeler ve bireyler tarafından değil aynı zamanda ABD’nin kendi iç işleyişinden sorumlu olanlar ve vatandaşlar tarafından da bilinen bir unsurdur. Yakın geçmişte tezahür eden söz konusu olaylardan biri de şüphesiz ki 6 Ocak 2021 tarihinde Trump yönetiminden Biden yönetimine geçiş sürecinde Trump’ın davetiyle ABD Kongre Binası önünde toplanan kalabalığın, sayılan oyların resmi olarak onaylanmasının önüne geçmek adına Kongre Binasını basmasıdır. Yaklaşık 10 kişinin hayatını kaybettiği[1] ve akabinde ise yaklaşık 750 kişinin suçlu bulunduğu[2] olay yalnızca 2021 yılında değil aynı zamanda günümüzde de Kasım 2024 seçimleri bağlamında sıklıkla irdelenen bir konu haline gelmiştir.  2016 yılında başkan seçilen ve 2020 yılında tekrardan aday olan Trump’ın, seçimi kaybetmesinin ardından seçimi aslında kaybetmediğine, Demokrat siyasetçi ve bürokratlardan müteşekkil bir derin oluşumun seçim sonuçlarını etkileyerek galibiyetin kendisinden çalındığına yönelik iddiaları, Cumhuriyetçi seçmen tabanında geniş yankı bulmuş ve günümüzde dahi sıklıkla dile getirilip benimsenen bir sözde gerçekliğe dönüşmüştür.

Oyların resmi olarak sayılıp kabul edileceği 6 Ocak öncesi Trump’ın o dönemler son derece aktif kullandığı Twitter (X) üzerinden “İstatistiksel olarak seçimi kaybetmiş olmamız imkansız. 6 Ocak’ta Vaşington’da büyük bir protesto düzenlenecek, orada olun. Çılgın olacak!”[3] paylaşımı seçmenlerini mobilize etmiş ve 6 Ocak günü FBI verilerine göre yaklaşık 80 bin kişinin toplanmasına sebep olmuştur[4]. Trump’ın söz konusu kalabalığın önünde bir miting düzeni oluşturarak “Eğer şu an savaşmazsanız artık bir ülkeniz olmayacak”[5] minvalindeki heyecanlı ve provakatif söylemlerde bulunması, halihazırda içerisinde son derece silahlı ve şiddete eğilimli gruplar bulunduran Cumhuriyetçi seçmen tarafından adeta bir emir olarak algılanmış ve yaklaşık 2 bin kişinin[6] Kongre Binası’na saldırmasına yol açmıştır. Öyle ki, Kongre Binası’nı basan 2 bin kişi arasındaki kimi Cumhuriyetçi seçmenlerin mahkemede vermiş oldukları ifadede “Devlet Başkanı’nın emirlerini dinledikleri” yönündeki söylemleri basına yansımıştır.[7]

6 Ocak 2021 tarihinde meydana gelen bu baskın, Trump’ın siyasi hayatını olumsuz anlamda etkileyen hususlardan biri haline gelmiştir. Keza 6 Ocak olayları Demokratların Trump’ın bencil, salt kendi çıkarlarını ve politik amaçlarını düşünen ve bu uğurda devletin işleyişini hiçe sayabilecek adımlar atabileceği yönündeki düşüncelerine kanıt teşkil etmiştir. Bu nedenle geçtiğimiz 4 sene içerisinde siyasi kariyerini mütemadiyen canlı tutan ve günümüzde 3. kez başkanlığa aday olan Trump, kitleler tarafından hissedilen ve yüzleşmesi gereken önemli bir güven problemiyle karşı karşıya kalmıştır.

Cumhuriyetçilerin başkan adayının çeşitli suçlamalar nedeniyle çok defa mahkeme koridorlarında görüntülenmesi, Trump’ın kimi seçmenler nezdinde siyasi mağdur olarak nitelendirilmesine neden olmuştur. 

MAHKEME KORİDORLARINDA GÖRÜNTÜLENEN TRUMP

Ancak söz konusu olayları politik söylemlerine bir kanıt için kullanan Demokratlar, görünen o ki benzer bir suçlamayla baş etmek durumundalar. Başkanlıktan uzak olduğu geçtiğimiz 4 yıl içerisinde Trump, geçmişte birlikte olduğu yetişkin içerikli film yıldızının itirafta bulunmaması adına vermiş olduğu “sus payı”, 6 Ocak olayları, başkanlığının bitmesi akabinde devlet arşivlerine teslim etmesi gereken gizli dökümanları teslim etmeyerek elinde tutmaya devam etmesi gibi aleyhine açılmış pek çok davayla uğraşmak zorunda kalmıştır. Son derece tutkulu bir tabana sahip olan Trump, söz konusu davaların haklı gerekçelerle düzenlenmediği ve günümüzde iktidarda bulunan Demokrat Parti’nin adalet müessesesini “politik bir silah olarak” kulllandığı yönündeki iddialarını geniş kesimlere kabul ettirebilmiştir[8].

Yalnızca Cumhuriyetçi parti tabanında değil, aynı zamanda kararsız seçmen kategorisine ihtiva edilen kişiler tarafından da gerçeklik payı olan bir iddia olarak ele alınan bu söylem, Demokrat Parti’nin devletin çeşitli kurumlarını kendi lehine kullanabileceği yönündeki savları da güçlendirmiştir. Amerika’nın seçilmiş yöneticilerden ziyade kimi bürokratlar tarafından yönetildiği ve Demokratlarla söz konusu bürokratların müşterek bir çıkar ilişkisinde yer aldıkları yönündeki inanç, Trump’ın karşı karşıya kaldığı çoklu suçlamaların politik bir silah haline getirilen mahkemeler tarafından tertiplendiği düşüncesiyle birleşince, halk nezdindeki tereddütler artış göstermiştir. Cumhuriyetçi Parti’nin son zamanlardaki kökleşmiş söylemlerinden biri olan ve Demokrat Parti’nin yönlendirdiği addedilen politik vesayetin, bu bağlamda Trump aleyhine aksiyon aldığı ve yargı yoluyla kendisinin siyasi kariyerini akamete uğratmaya yönelik adli süreçlere yön verdiği belirtilmektedir. Dolayısıyla, Cumhuriyetçilerin başkan adayının çeşitli suçlamalar nedeniyle çok defa mahkeme koridorlarında görüntülenmesi, Trump’ın kimi seçmenler nezdinde siyasi mağdur olarak nitelendirilmesine neden olmuştur. 

Demokratların Cumhuriyetçileri şiddet yanlısı olmakla suçladıkları ve Cumhuriyetçilerin ise Demokratları başta adalet olmak üzere çeşitli devlet kurumlarını polizite etmekle suçladıkları bir dönemde Trump’ın biri kulağını parçalayacak kadar yakın iki suikast girişimine uğraması, şüphesiz ki son derece gergin bir hüviyet kazanan Amerikan iç siyasetine farklı dinamikler katmıştır. 13 Temmuz’da bir miting sırasında düzenlenen ve Trump’ın sağ kulağına isabet eden suikast girişiminden hemen iki ay sonra Trump’ın Florida’da golf oynadığı lokasyonda silah seslerinin duyulması ise yine FBI tarafından potansiyel suikast girişimi olarak incelenmiştir[9]. Düzenlenen suikast girişimleri, Trump’ı şiddeti meşrulaştıran katı söylemleri olduğu nedeniyle sıklıkla eleştiren Demokratların belki de elindeki en büyük kozlardan birini etkisizleştirmektedir. Keza Cumhuriyetçi Parti cenahından pek çok kişi, Trump’a yönelik düzenlenen suikast girişimlerinin Demokratların Trump özelindeki kışkırtıcı ve hayali distopik söylemlerinden dolayı meydana geldiğini belirtmektedir[10].

İkinci bir Trump döneminin ABD demokrasisinin sonu olacağını ve belki de ülkenin geri dönülemez bir anarşi içerisine düşeceğini her fırsatta dile getiren Demokratlar, en büyük rakipleri olan Trump’ın iki kez ideolojik suikast girişiminden kurtulmuş olmasının akabinde George Chidi’nin de belirttiği üzere zorlu bir ikileme düşmüşlerdir[11]. Keza uzun yıllardır rakiplerine yönelttikleri suçlamalar bu kez kendilerine yöneltilmektedir. Başkanlık koltuğundan uzak olduğu 4 sene boyunca karşı karşıya kaldığı pek çok suçlama ve 2024 Kasım seçimleri arifesinde kurtulduğu iki suikast girişiminin ardından Trump’ın Kasım seçimlerine mağdur olarak girip kazanan olarak mı çıkacağı yoksa Demokratların arzu ettikleri üzere “kendi oluşturduğu öfke ikliminin kurbanı” olarak girip mağlup olarak mı çıkacağı sorusu ise seçmenlerin gerçeklik algısıyla birlikte cevaplanacak hususlardan biridir. 

Şeytan ayrıntıda gizlidir diyerek iki bileşeni olan bu işleme yakından bakalım.

Bütçe açığının finansmanı

Orta Vadeli Programın açıklandığı basın toplantısında Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz 2025 yılında enflasyonun yüzde 17,5'e gerileyeceğini ve program döneminin sonunda da yüzde 7'ye düşeceğini ifade etmişti.

Yine OVP sunumunda, Sn. Yılmaz FED ve Avrupa Merkez Bankasının faiz indirimi sürecine girdiklerini belirterek uluslararası piyasalarda fon akışlarının destekleyici olduğunu belirtmişti. Yani ekonomi yönetimi yılın geri kalan kısmında ve 2025 yılında yurtdışından fon girişlerinin güçlü olması bekliyordu. Bu beklentiye paralel olarak son ihraç edilen yurtdışı tahvile 150 civarında yatırımcıdan ihraç tutarının 3 katına yakın talep geldi. Tahvilin %40’ının ABD, %36’sının Birleşik Krallık, %11’inin diğer Avrupa ülkeleri, %9’unun Türkiye, %4’ünün Orta Doğu ve diğer ülkelerdeki yatırımcılara satılmış olması ilginin kaynağının belli bir bölge olmadığını gösteriyor.

Şubat ayında ihraç edilen 10 yıllık tahvilin kupon oranı yüzde 7,625 ve yatırımcıya getirisi yüzde 7,875 olarak gerçekleşmişti. Bu defa ise 10 yıllık tahvilin kupon oranı yüzde 6,5 yatırımcıya getirisi ise yüzde 6,750 oldu. Yani borçlanmanın Hazineye olan maliyeti düştü.

Öte yandan, yatırımcıya sağlanan getiri ile ABD Hazinesinin 10 yıl vadeli tahvili arasındaki fark da Şubat ayında 371,3 baz puan seviyesindeyken son ihraçta 297,7 baz puana düştü. Bu da Şubat ayına göre risk algısının iyileştiğini gösteriyor.

Buraya kadar olan kısım bardağın dolu kısmını anlatıyor.

Bardağın diğer tarafına bakacak olursak; her ne kadar maliyet bir önceki ihraca göre azalmış olsa da gelecek 10 yıllık dönemde Hazinenin dolar bazında yıllık yüzde 6,5 seviyesinde faiz ödeyeği gerçeği değişmiyor.

OVP’nin baz senaryosunda yurtdışında faiz oranlarının düşeceği ve yurt içinde de enflasyonla mücadelenin başarılı olacağı varsayılıyorsa yüzde 6,5 seviyesindeki faizle 10 yıl borçlanmak doğru bir strateji gibi görünmüyor.

Nitekim bankaların da, enflasyondaki düşüş beklentisine paralel olarak, uzun dönemde yüksek faiz taşımaktan kaçındıkları ve vade uzadıkça daha düşük faiz oranı ile mevduat topladıkları görülüyor.

Borçlanma vadesinin kısaltılmasında olsun uzatılmasında olsun zamanlamanın doğru yapılması maliyet ve risk dengesinin sağlanması açısından önemli.

Yükümlülük yönetimi

Hazinenin gerçekleştirdiği işlemin ikinci ayağında 2024–2026 döneminde anapara ödemesi gelecek olan altı tahvilin yeni ihraç edilecek tahvil ile değiştirilmesi ve/veya nakit karşılığı geri alınması öngörülüyordu.

Tahvil değişimi refinansman ve likidite risklerini yönetmek için yaygın olarak kullanılan bir araç ve iki nedenle yapılıyor:

• vadesi yaklaşan tahvillerin geri alınarak yerine daha uzun vadeli tahviller verilmesi yoluyla refinansman riskinin azaltılması,

• piyasadan likit olmayan tahvilleri çekip yerine gösterge tahvil niteliğinde daha likit tahvillerin verilmesiyle piyasa likiditesinin ve fiyatlama etkinliğinin artırılması.

Tahvil değişimi borç idarelerine herhangi bir fon sağlamıyor, ancak borç portföyünün bileşimini etkiliyor. Yatırımcılara ise varlık portföylerini verimli bir şekilde yeniden yapılandırma imkanı sağlıyor.

Hazinenin basın açıklamasında tahvil değişiminin dış borç stokunun kısa vadeli geri ödeme profiline yönelik olduğu belirtilmişti. Yani tahvil değişiminin amacı Hazinenin refinansman riskini azaltmak.

Hazinenin refinansman riskinin boyutunu anlamak için 2024–2026 dönemi dış borç ödeme takvimine bakmak gerekiyor. Ve burada toplam 44,9 milyar dolar dış borç ödemesi olduğunu görüyoruz.

Bunun 2025 yılı Ağustos ayına kadar açıklanmış olan aylık dağılımına baktığımızda ise sadece Kasım 2024, Şubat ve Mart 2025 aylarındaki toplam dış borç ödemesinin 12,5 milyar dolar olduğu dikkat çekiyor. Dolayısıyla borç ödeme takvimi ve yüklü borç itfaları Hazinenin neden tahvil değişimine gittiğini açıklıyor.

2024 Ekim –2026 Nisan döneminde yapılacak borç geri ödemeleri içinde vadesi gelecek olan 10 adet tahvil bulunuyor. Ancak bunların ikisi kira sertifikası ve diğer ikisi de EUR cinsinden olduğu için ABD doları cinsinden yapılan değişim işlemine konu olmuyor. Dolayısıyla değişime sadece aşağıdaki yeşil ile işaretli altı adet USD cinsi tahvil dahil edildi.

Tahvil değişimine konu olan altı tahvilin toplam 13,5 milyar dolar anapara ödemesi bulunuyor. Ancak, Hazineden yapılan açıklamaya göre değişim işlemi 1,85 milyar dolarla sınırlı kaldı. Ayrıca sadece 2024 ve 2025 vadeli tahvillere ilişkin değişim yapıldığı ve 2026 vadeli tahvillerde değişim yapılmadığı ifade edildi.

Yapılan değişim işlemiyle birlikte Hazinenin Ekim 2024 — Aralık 2025 dönemine ilişkin toplam dış borç ödemesi 26,4 milyar dolardan 24,5 milyar dolara düştü. Dolayısıyla yapılan işlem neticesinde refinansman riskinin kayda değer bir şekilde azaldığını söylemek zor.

Vadesi ötelenen borcun 1,85 milyar dolar seviyesinde kalması büyük ölçüde vadesine çok az kalmış olan tahvillerin hedeflenmesinden kaynaklanıyor. Zira vadesi kısalan tahviller genellikle perakende (retail) piyasası olarak adlandırılan profesyonel olmayan yatırımcıların, bireylerin portföyüne geçiyor ve çoğu zaman da bu yatırımcılar tahvilin vadesine kadar bekliyorlar. Dolayısıyla değişime konu olan 1,85 milyar dolarlık işlemin büyük ölçüde varlık portöyü içinde Türkiye pozisyonunu yöneten bankalar ve kurumsal yatırımcılar tarafından gerçekleştirildiği tahmin edebiliriz.

Öte yandan değişime konu altı tahvilden dördünün 2019–2021 döneminde ihraç edilmiş olan 5 yıllık tahviller olması dikkat çekici. Bu tahvillerin toplamı 8,8 milyar dolara ulaşıyor. Hazine borç yönetiminde risk esaslı yaklaşımdan uzaklaşıldığı 2019–2021 döneminde yapılan bu ihraçların bugün refinansman riski yaratmış olması o dönemde yapılan uyarıların haklılığını da gösteriyor.

Gelinen noktada, Hazine TCMB rezervleri güçlü bir şekilde artıyor olsa da refinansman riskini azaltmayı hedefledi. Ancak, vadesine bir kaç ay kalan tahvillerin değiştirilmesindeki teknik güçlükler dikkate alındığında bunun geç kalmış bir girişim olduğu söylenebilir.

Doğru zaman ne zaman?

Günümüzde borç yönetimi sadece bütçe açığının finansmanı için fon sağlamaktan ibaret değil. Devlet borcunun etkin yönetimi borçlanma enstrümanlarının tasarımından, bunların hangi yöntemle, ne miktarda, hangi piyasalarda, ne zaman ihraç edileceğine, yatırımcı ilişkileri ve piyasa iletişiminden, refinansman, likidite, döviz ve faiz risklerinin ölçülmesine ve doğru enstrümanları doğru zamanda kullanarak bu risklerin makul sınırlar içinde tutulmasını gerektiriyor. Ayrıca bütün bunları yaparken borç yöneticileri bir yanda da piyasa koşullarını, yatırımcı iştahını, para ve maliye politikasının kısıtlarını da gözetmek durumunda. Bütün bunları bir arada yapmak da biraz joglörlük gerektiriyor. Ve topların hepsinin havada kalması ancak doğru zamanlamayla mümkün.

Kısa vadede yeni tahvil ihracı ve eşanlı olarak yapılan değişim işlemi bütçe açığının finansmanını sağlarken sınırlı ölçüde de olsa refinansman riskini azaltmış oldu. Ancak, orta ve uzun vadeli etkileri değerlendirildiğinde her ikisi için de zamanlamanın daha iyi olması beklenirdi.

Peki doğru zaman ne zaman?

Bu işlem özelinde bakacak olursak; finansman için henüz gelmemiş fakat yükümlülük yönetimi açısından geçmiş görünüyor.

Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerindeki genel kanı, görevine devam eden başkanın yeniden adaylığı söz konusu olmadığında başkan yardımcısının aday gösterilmesi yönündedir. En azından ülkedeki siyasi vesayet bu eğilimde görünmektedir. Ancak bununla beraber irdelenmesi gereken bir husus da başkanlığa aday gösterilen başkan yardımcılarının, seçim sonuçlarında pek iyi performans sergilememeleridir. Üstelik bu durum, aday gösterilen başkan yardımcılarının adaylık süreçlerindeki performansından ziyade, dört sene boyunca başkanlarıyla birlikte ülke yönetiminde olmaları ve bu nedenle de dört yılın tüm faturasına kefil olmalarıdır. Dolayısıyla halkın karşısına başkan adayı olarak çıkan bir başkan yardımcısı, geçmiş dört senede hayata geçirilen iyi-kötü tüm uygulamaların bir müsebbibi olarak çıkmakta, bu doğrultuda kendisine yöneltilen soru ve eleştirilerle de muhatap olmak durumundadır. Bu hususu Biden-Harris yönetimi bağlamında irdelemek, önümüzdeki başkanlık seçimleri noktasında Harris’in kazanma şansının ne kadar ve neden düşük olduğu noktasında çeşitli ipuçları verebilmektedir.

Amerikalıların en önemli sorunların başında gördüğü yasa dışı göç konusunda ise Harris’in dört yıllık performansı, belki de başkan adaylığını akamete uğratacak kadar kötü addedilmektedir. Keza Biden Beyaz Saray’da göreve başladıktan sonra sınır konusunu Harris’e emanet etmiş, fakat uzunca bir süre sınırlara ziyarette dahi bulunmayan Harris bu bağlamda sık sık eleştirilerin hedefi olmuştur. 

HARRİS’İN GÖÇ KONUSUNDAKİ PERFORMANSI ELEŞTİRİLERİN HEDEFİ

Joe Biden’ın ilerleyen yaşı ve azalan bilişsel becerilerine ilişkin her geçen gün yükselen sesler Biden’ın yeniden adaylıktan çekilmesine neden olmuştur. Yarıştan çekilmeden önce ise Kamala Harris’in adaylığını destekleyeceğini açıklayan Biden, resmen “topal ördek” vasfına erişerek ardından yeni tartışmalara da sebebiyet verdi. Amerikan kamuoyunda Biden hükümetine ilişkin pek çok eleştiride bulunulsa da gerek Cumhuriyetçi gerek Demokrat seçmenlerin neredeyse mutabık olduğu konuların başında yasa dışı göç sorunu gelmekte. Öyle ki, bu hususun halk nezdinde bir karşılığı olduğunu fark eden Trump ise yasa dışı göç meselesini seçim kampanyasının odağına konumlandırarak hemen tüm mitinglerinde ülke tarihinin en kapsamlı “sınır dışı etme operasyonunu” düzenleyeceğini belirtmeye başlamış bulunmaktadır. Ancak göçmenlerin Amerika Birleşik Devletleri’nin tarihsel olarak yararlandığı kültürel çeşitliliği sağladığını düşünen, dolayısıyla Trump’ın sınır dışı vaadine benzer bir yaklaşımdan ziyade yabancılara karşı ılıman bir tavır takınan Demokrat Parti ülkenin yasa dışı göç sorunuyla özdeşleşmiştir. Amerikalıların en önemli sorunların başında gördüğü yasa dışı göç konusunda ise Harris’in dört yıllık performansı, belki de başkan adaylığını akamete uğratacak kadar kötü addedilmektedir. Keza Biden Beyaz Saray’da göreve başladıktan sonra sınır konusunu Harris’e emanet etmiş, fakat uzunca bir süre sınırlara ziyarette dahi bulunmayan Harris bu bağlamda sık sık eleştirilerin hedefi olmuştur. Buna karşılık Harris, toplumdaki huzursuzluğu yatıştırmak ereğiyle ivedi bir eylem planına geçmekten ziyade konu özelindeki kayıtsızlığını sürdürmüş; “Seçildiğinizden beri sınırlara hiç gitmediniz.” diyen gazetecilere, “Seçildiğimden beri Avrupa’ya da hiç gitmedim.” şeklinde yanıt vererek seçmenler nezdindeki sempatisini zedeleyecek bir tutuma girmiştir. Dolayısıyla, Biden-Harris yönetiminde yasa dışı göç hususunun artarak devam etmesi, gerek Cumhuriyetçi Parti’nin yetkilileri gerek toplum tarafından konudan sorumlu Başkan Yardımcısı olan Harris’e mâl edilmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nin yasa dışı göç problemi salt bir kültürel unsurdan ziyade aynı zamanda ülkeye akın eden fentanil uyuşturucu maddesinin de başat nedenleri arasında düşünülmektedir. Keza Meksika sınırından Amerika’ya yasa dışı geçişlerini sürdürenlerin, binlerce Amerikalı’nın ölümüne neden olan fentanilden sorumlu olduğu kamuoyu tarafından sıklıkla ifade edilmektedir. Böylece Harris’in yasa dışı göç konusundaki performansı onun yalnızca bu konuda eleştirilmesini değil, aynı zamanda bu konudan kaynaklanan diğer sorunlardan da sorumlu tutulmasına sebebiyet vermiştir. Trump’ın yasa dışı göçü ve dolaylı olarak fentanil uyuşturucu maddesini Biden-Harris yönetimine mâl ederek seçim propagandasının merkezine konumlandırması şüphesiz ki Harris’in başkan adaylığı noktasında elini güçlendirecek.

Ancak geçtiğimiz sekiz sene içerisinde dünyanın feminizim ve azınlık hakları noktasında daha hassas bir yere dönüşmesi doğal olarak Harris’in bu dönemde kendisine yöneltilen seksist ithamları lehine daha çok kullanabileceği bir durum yaratmaktadır. Keza yalnızca feminizm noktasında değil, siyahilere yönelik ırkçı tutumlar da BlackLivesMatter hareketiyle birlikte Amerika’da daha hassas bir noktaya tahavvül etmiştir.

HARRİS’İN TEMSİL ETTİĞİ HASSASİYETLER

Şüphesiz ki Demokratların Harris’in adaylığı noktasında sıklıkla telaffuz edecekleri konuların başında onun haiz olduğu ve liberal kanatta karşılığı olan karakteristikleridir. Seçilmesi durumunda ilk siyahi kadın başkan olacak olması onun söz konusu karakteristiklerinden bazılarıdır. Öyle ki Amerikan siyasetinde Cumhuriyetçiler nezdinde Demokrat kadın siyasetçilere yönelik sıklıkla seksist ithamlarda bulunulması alışılageldik bir durumdur. 2016 yılında Hillary Clinton-Donald Trump yarışında da benzer durumlar tezahür etmiş fakat Clinton bu durumu yeterince lehine kullanamayarak Trump’a kaybetmiştir. Ancak geçtiğimiz sekiz sene içerisinde dünyanın feminizim ve azınlık hakları noktasında daha hassas bir yere dönüşmesi doğal olarak Harris’in bu dönemde kendisine yöneltilen seksist ithamları lehine daha çok kullanabileceği bir durum yaratmaktadır. Keza yalnızca feminizm noktasında değil, siyahilere yönelik ırkçı tutumlar da BlackLivesMatter hareketiyle birlikte Amerika’da daha hassas bir noktaya tahavvül etmiştir. Harris’in ise siyahi bir kadın olarak bu noktada alacağı tutum, seçim süresinde oy potansiyelini artırabilmesini sağlayabilecektir. Başta The New York Times, The Washington Post, CNN gibi ana akım medyanın son derece liberal ve Demokrat Parti çizgisinde ilerledikleri gerçeği göz önüne alındığında Harris’in temsil ettiği hassasiyetlerin önümüzdeki günlerde de sık sık kamuoyu dikkatine getirileceğini tahayyül etmek mümkündür. Keza Biden’ın Harris’i destekleyeceğini açıklamasının ardından yukarıda adı geçen yayın organlarında Harris’in çocuğu olmamasının Cumhuriyetçiler tarafından şefkat ve empati yoksunluğu adı altında eleştirilebileceğine yönelik çeşitli yazılar kaleme alınmıştır, henüz Harris’in çocuk sahibi olmamasına yönelik kamuoyunda kayda değer herhangi bir eleştirinin söz konusu olmaması ise ana akım medyanın Harris’in temsil ettiği hassasiyetleri sık sık gündeme getireceğinin bir kanıtı mahiyetindedir.

Ancak tüm bunlara rağmen Trump’ın geçtiğimiz günlerde karşı karşıya kaldığı suikast girişimi ve söz konusu girişimin hemen ardından verdiği, Amerikan siyasi tarihine geçen pozun akabinde genel eğilimin Trump’tan yana olacağı aşikardır. Keza uzunca bir süredir Trump’a yönelik başlatılan hukuki süreçler halk nezdinde adalet sisteminin Demokratlar tarafından siyasi amaçlar için bir silah olarak kullanıldığı algısını yaratmış ve gelinen son noktada Trump’ın silahlı saldırıya uğraması söz konusu sürecin nihai bir sonucu olarak ele alınmasına neden olmuştur. Dolayısıyla son gelişmeler ışığında Trump’ın “mağdur” pozisyonunda olması; Harris’in Biden döneminden kalan yasa dışı göç ve fentanil gibi Amerikan toplumunca başat sorunlar olarak ele alınan problemlerin baş müsebbibi olarak görülmesi onun siyahi bir kadın olmak gibi temsil ettiği hassasiyetlere rağmen başkan olarak seçilmesini akamete uğratacak faktörler olarak karşımıza çıkmaktadır. 

Her ne kadar konvansiyonel olarak devletlerin askeri güçleri sayesinde diğer devlet ya da devlet-dışı aktörlere üstünlük kuracağı düşünülse de iletişim araçlarının çok yönlülüğü ve aynı anda her yerde oluşu, iletişimi yönlendiren faktörlerin de sayısını arttırmış ve böylece söz konusu konvansiyonel yaklaşımı değiştirerek “en güçlü orduya sahip değil, en iyi hikayeye sahip aktörlerin üstün geleceği” (Nye, 2015) bir sistem yaratmıştır. İletişim ve iletişim araçları olgusunu salt müstakil bir konu olarak irdelemek yerine literatüre kazandırdığı “yumuşak güç” bağlamında ele alan Nye, iletişimi de “devletlerin diğer toplumlar üzerinde olumlu etki yaratarak istediklerini elde etmesi” (2005) olarak yorumladığı yumuşak güç çatısı altında yer alan bir araç olarak görmektedir. Keza iletişim araç ve yöntemlerinin, onları kullanan insan sayısıyla beraber çoğaldığı bir sistemde devletlerin gerek kendi toplumlarıyla gerek dış politika düzleminde çoklu ilişkiler sürdürdükleri toplumlarla ılımlı bir diyalog sürdürmesi için söz konusu araç ve yöntemleri kendi politikaları doğrultusunda kullanabilmeleri önem arz etmektedir. Esasında, Batı ülkelerinin üzerinde mutabık kaldıkları konulara olan yaklaşımlarında söz konusu iletişim araçlarını – etik ve ahlaklı olmasa da- verimli kullandıkları söylenebilir. Öyle ki, Batı’nın önde gelen ülkelerinin farklı konular özelindeki tutumları, sahip oldukları medya araçları ile dünyanın çeşitli bölgelerine yankılandırılabilmiş ve bilhassa hedefledikleri toplumlar üzerinde yanlış da olsa ülke çıkarlarının erekleri doğrultusunda kamuoyu oluşturabilmişlerdir.

İngiltere, ABD ve Fransa gibi ülkelerin kendi politik erekleri doğrultusunda oluşturmaya çalıştıkları Doğu algısı, yüzyıllar içerisinde akademik bir mahiyete de bürünmüş ve “oryantalizm” adı verilen bir akademik disiplinin temelleri atılmıştır. Lakin objektif bir akademik yaklaşımdan ziyade “Doğu’nun farklı bir portresini çizmeye çalışan” (Said, 1979) bu disiplin, Doğu’nun gerçek karakteristiklerini çoğu zaman yapısöküme uğratmakta ve Batı’nın “Doğu” denildiği zaman tahayyül edilmesini istediği bir Doğu portresi ortaya koymaktadır.

DOĞU’YU YAPISÖKÜME UĞRATAN ORYANTALİZM

Başta İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa gibi ülkelerin kendi politik erekleri doğrultusunda oluşturmaya çalıştıkları Doğu algısı, yüzyıllar içerisinde akademik bir mahiyete de bürünmüş ve “oryantalizm” adı verilen bir akademik disiplinin temelleri atılmıştır. Lakin objektif bir akademik yaklaşımdan ziyade “Doğu’nun farklı bir portresini çizmeye çalışan” (Said, 1979) bu disiplin, Doğu’nun gerçek karakteristiklerini çoğu zaman yapısöküme uğratmakta ve Batı’nın “Doğu” denildiği zaman tahayyül edilmesini istediği bir Doğu portresi ortaya koymaktadır. Sinema, edebiyat, müzik ve resim gibi sanatın her alanının müdahil edildiği bu harekette yüzyıllar içerisinde kapsamlı bir külliyat oluşturulmuştur (Said, 1979). Dolayısıyla, akademik bir hareket oluşturmak amacıyla şekillendirilen oryantalizm, bir süre sonra bilimsel kimliğinden sapmış ve adeta bir operasyona dönüşmüştür (Ortaylı, 2008). Bu külliyatın oluşturulmasında dilbilimciler ve çeviribilimciler de eşgüdümlü olarak rol almış ve edebi eseler gibi çoğu tarihi yazılı kayıtların Batı’nın anlayışları ve politikaları doğrultusunda adapte edilmiş versiyonlarını hayata geçirmişlerdir. Ancak iletişim araçlarının gelişmesi ve çoğalması ile beraber oryantalizm salt bir akademik faaliyet olarak sürdürülen ve yine akademik araçlarla geliştirilen bir disiplin olmaktan çıkmış ve görsel-işitsel araçların hüküm sürdüğü bir dünyada bayrak taşıyıcılığını medyanın yaptığı bir hüviyete bürünmüştür.

Ne var ki, Batı’nın fikirlerini yaymak konusunda en önemli medya araçlarından olan The Economist gibi yayın organlarının Gazze’ye ilişkin tutumlarını, haber alma hak ve özgürlüğünü kötüye kullanma adı altında irdelemek gayet tabiidir. Keza Gazze’de 40 bini aşkın kişinin katledilmesinin ve katledilenlerin büyük bir çoğunluğunun çocuk olmasının müsebbibi The Economist gibi yayın organları tarafından İsrail’in zulmü olarak değil, Gazze’nin demografisi olarak lanse edilmektedir. 

THE ECONOMİST’İN GAZZE’YE DAİR TUTUMU

Oryantalizmin odağına aldığı Doğu tasfirinde ise İslam, müslümanlar ve orta doğu şüphesiz ki sıklıkla telaffuz edilen kavramlardır. Bu kavramların medyada tasfir edilme ve yayılma şekillerin ise oryantalizmden ayrı düşünülmesi pek mümkün değildir. Medyanın, Batı’nın Doğu ve özellikle de Ortadoğu’daki çıkarları doğrultusunda doğru ya da yanlışlığını sorgulamadan salt çıkarcı amaçlarla dolaşıma soktuğu bilgi ve görsellerin çoğu zaman dezenformasyon adı altında incelendiği aşikardır. Söz konusu durumun günceldeki en belirgin örneği ise şüphesiz ki İsrail’in zoraki kurulmaya çalışıldığı 1900’lerden günümüze dek süregelen İsrail-Filistin konusudur.

Ekim 2023 itibarıyla İsrail ve Hamas arasında devam eden çatışmalarda Birleşmiş Milletler’in istatistiklerine göre 40 binin üzerinde Filistinli İsrail tarafından katledilmiş, 2 milyon insan da Filistin’i terk etmek zorunda kalmıştır (ochaopt.org). Filistin tarafından katledilen 40 binin üzerindeki insanların büyük bir çoğunluğunun çocuklardan oluşması ise dikkat çekicidir. Yalnızca Ekim 2023 itibarıyla öldürülen çocuk sayısının son 4 sene içerisinde tüm dünya genelindeki savaşlarda ölen çocuk sayısından daha fazla olduğu bilinmektedir (BM Türkiye). İletişim araçlarının ise her zamankinden daha yaygın ve efektif olması, “doğru haber alma” olgusunu da televizyon ve radyo gibi salt konvansiyonel medya araçlarının tahakkümünden çıkarmış; böylece dünya genelinde Gazze’de olup bitenlere ilişkin daha hızlı ve realiteye yakın bir içgörü edinilmesi mümkün olmuştur.

Öyle ki, İsrail’e desteği tartışılmaz olan ve bu doğrultuda silah, mühimmat, para ve yeri geldiğinde personel yardımı yapmaktan imtina etmeyen Amerika Birleşik Devletleri’nde dahi çeşitli üniversitelerin kampüslerinde Gazze yanlısı ve İsrail karşıtı çok sayıda gösteriler düzenlenmiştir. Ne var ki, Batı’nın fikirlerini yaymak konusunda en önemli medya araçlarından olan The Economist gibi yayın organlarının Gazze’ye ilişkin tutumlarını, haber alma hak ve özgürlüğünü kötüye kullanma adı altında irdelemek gayet tabiidir. Keza Gazze’de 40 bini aşkın kişinin katledilmesinin ve katledilenlerin büyük bir çoğunluğunun çocuk olmasının müsebbibi The Economist gibi yayın organları tarafından İsrail’in zulmü olarak değil, Gazze’nin demografisi olarak lanse edilmektedir.  “Gazze’deki kurbanların pek çoğu neden çocuk?” başlıklı makalesine (The Economist, 2023), “Çünkü eşsiz demografisinden dolayı.” cümlesiyle başlayan The Economist’in, İsrail’in çocuk, kadın ve yaşlı ayırt etmeden, ölçülü olmaktan ziyade bir nüfusun tamamını yok etmeye yönelik kararlarını hiçe sayıp salt Gazze’nin demografisini ve kadınların doğurganlık oranlarına odaklanması, şüphesiz ki yüzyıllardır süregelen oryantalizmin medyadaki karşılığıdır.

Keza katledilen çocuk oranının bu denli yüksek olması, Filistin’in yüksek doğurganlık oranıyla değil ancak İsrail’in soykırım hedefleriyle açıklanabilmektedir (Sukarieh, 2023). Dünya genelinde oldukça kapsamlı bir kitleye hitap eden The Economist’in insanların gerçeklik algısına bu denli müdahalesi münferit bir örnek olmaktan ziyade, Batı medyasının İsrail-Filistin meselesine ilişkin takındığı tutumun bir yansımasıdır. Keza Batı medyası İsrial-Filistin meselesine çoğu zaman önyargılı yaklaşmıştır (Said, 2008). İletişim araçlarını konvansiyonel kitle araçları tekelinden çıkaran Twitter, Telegram ve Instagram gibi sosyal medya platformları, dünya genelindeki insanların haber alma özgürlük ve hakkını manipülatif bilgileriyle besleyen ana akım medyanın muhtelif konulardaki hegomanyasını da şüphesiz ki etkilemiştir.

Böylece yaşanan katliam ve olayları yalnızca kendi gözleriyle gören ve bu doğrultuda da ulaşabildiği kitle sayısının kısıtı neticesinde gördüklerini ve duyduklarını aktaramayan insanların, Batı medyasının tahakkümünde bulunan insanlara ulaşması ve onlara gerçeği izah etmesi mümkün olmuştur. Buna rağmen Batı’nın ana akım yayın organlarının yüzyıllar içerisinde şekillene gelen anlayış ve ideolojisinden koparak hakikati öncelemesi ve manipülatif çıkarımlarından vazgeçmesi Batı’daki oryantalizm vesayeti çerçevesinde mümkün görünmemektedir.

Böylece yazının başında Nye’nın “Is the American Century Over?” (2015) isimli eserinden yapılan atıf tekrardan anımsanmaya değerdir: “Konvansiyonel olarak en güçlü orduya sahip olanın değil, en iyi hikayeye sahip olanın kazanacağı bir sistem meydana gelmiştir.”

Öyleyse şu soru üzerinde düşünmek faydalı olacaktır: Ana akım Batı medyasının hikayesi mi, yoksa Doğu’nun gerçekliği mi kazanacak?

---

KAYNAKÇA

Gaza: Number of children killed higher than from four years of world conflict. (n.d.). United Nations Türkiye. https://turkiye.un.org/en/263401-gaza-number-children-killed-higher-four-years-world-conflict

Nye, J. (2005). Soft Power – The Means to Succeed in the World Politics. PolityNye, J. (2015). Is the American Century Over. Polity.Said, E. W. (2017). Medyada Islam: Gazeteciler ve Uzmanlar Dünyaya Bakisimizi Nasil Belirliyor.

Said, E. W. (1979). Orientalism. Vintage.Sukarieh, M. (2023, December 5). The reason why many of the victims in Gaza are children is not what “The Economist” says it is. https://www.palestine-studies.org/. https://www.palestine-studies.org/en/node/1654817

The Economist. (2023, October 27). Why are so many of the victims in Gaza children? The Economist. https://www.economist.com/graphic-detail/2023/10/27/why-are-so-many-of-the-victims-in-gaza-children

İlber Ortaylı’nın TRT2 tarafından yayımlanan Oryantalizm ve Oryantalistler (2008) başlıklı videosu: https://www.youtube.com/watch?v=ClodVM6xZnw&t=9s 

Seçime çok az bir zaman kala Kamala Harris’in Ortadoğu’da ateşkes çağrısı, İsrail’in Lübnan ve Suriye’ye yaptığı saldırı sonrası bölgenin hareketlenmesi, en son olarak  Netenyahu’nun İran halkına hitaben konuşması sonucu tam anlamıyla boşa düştü. Çok yoğun devam eden kampanya süresince Harris, Gazze’de birinci yılına yaklaşan savaşta ateşkes ve itidal çağrısını çok kez tekrar etmişti. Ancak seçime bir aydan biraz daha fazla zaman kala, Ortadoğu’nun düşünülenden çok daha karışacağı gerçeği ABD seçimlerinde de etkisini gösterecek gibi duruyor. “Gerçekten” kastımız ise ABD – Biden yönetiminin Gazze’de ateşkes çağrısına karşılık İsrail’in Hizbullah’ın olduğu her ülkeye saldırmaya başlaması ve Hizbullah lideri  Nasrallah’ın öldürülmesiyle saldırının çok başka boyuta evrilmesi. Geçtiğimiz hafta yayınladığı bildiride Harris, Beyaz Saray’ın Ortadoğu’da tırmanan gerginliğin bölgesle savaşa dönüşmemesi talebini ve en doğru yolun diplomasiden geçtiğini bir kez daha vurguladı. Ama nafile…

Özellikle Lübnan’a yapılan saldırılar Harris kampanyasını olumsuz etkiliyor gibi gözüküyor, zira kampanyasının Amerikalı Araplarla hedefinde olan genç seçmen üzerindeki etkisini sarsıyor.

LÜBNAN’A SALDIRILAR HARRİS’İN KAMPANYASINI OLUMSUZ ETKİLİYOR

Netanyahu’nun Lübnan, arkasından Şam’ı vurması mevcut ABD yönetiminin yürüttüğü dış politikayı takip etmekte ısrarlı olan Kamala Harris’i bir hayli zorlayacak gibi duruyor. Pek çok dış politika uzmanına göre Biden yönetimi İsrail’e, 7 Ekim saldırısından beri söz geçiremiyor. Özellikle Lübnan’a yapılan saldırılar Harris kampanyasını olumsuz etkiliyor gibi gözüküyor, zira kampanyasının Amerikalı Araplarla hedefinde olan genç seçmen üzerindeki etkisini sarsıyor. Her ne kadar seçmen tarafından kürtaj ve sağlık politikası kadar ilgi görmese de, anketlere göre oldukça az bir farkla giden başkanık yarışında hızla çetrefilleşen Ortadoğu sorununa karşı Harris’in belki de farklı bir politika izlemesini gerektiriyor; çünkü her bir seçmenin önemli olduğu bir yarışın içinde.

Pek çok Cumhuriyetçi, Kamala Harris’i Israil’e açık destek vermediği için eleştiriyor. Tersine  eleştiri,  sol demokrat seçmen  tarafından İsrail’e karşı duruş sergilememesi nedeniyle yapılıyor oysa ki. Yine Cumhuriyetçiler Trump’ın bölgeyi sakinleştirecek  çok daha etkin siyaset ortaya koyabileceğini sıklıkla dile getiriyorlar. Bir başka söylem ise Biden yöentiminin İran korkusu yüzünden paralize olması, buna karşılık  Trump’ın açıkça İsrail’e destek vererek Hizbullah’I bölgede yok etmesine yardımcı olacağı ve böylelikle İran’ın korkulacak bir ülke olmasından hızla uzaklaşacağı.

Ortadoğu, ABD Başkanlık yarışının köşetaşı olmaya devam ederken hem Demokratların hem de Cumhuriyetçilerin bölge hakkında nasıl bir politika ortaya koyduklarını görmekte fayda var.

Demokrat Parti Platformu, Başkan Yardımcısı Kamala Harris’in adaylığının açıklanmasından kısa bir süre önce açıkladığı deklerasyonla ekonomiden, iklim krizine ve  Ortadoğu sorununa kadar pek çok politikasını yayınladı. Ortadoğu konusunda yayınlanan politikanın özellikle İsrail, Filistin ve Lübnan’ı kapsadığı açıkça görülmekte.

*Herhangi bir taraf tarafından yapılan eylem, iki-ülke çözümünü tehlikeye atar.

*Yerleşmeye karşı durulmaktadır

*Kudüs ,İsrail’in başkentidir ancak tüm inançlara saygı duyulmalıdır.

*ABD Yasalarıyla örtüştüğü süreve Filistin halkına kritik konularda destek sağlanmalıdır.

*İfade özgürlüğü garanti altına alınarak İsrail Devleti’nin Birleşmiş Milletler’de resmiyetini tehlikeye sokacak her türlü eyleme karşı durulmaktadır

*Lübnan-İsrail sınırındaki çatışma diplomatic yollarla çözülmelidir.

Diğer yandan Cumhuriyetçi Parti’nin 2024 ‘de yayınladığı deklerasyonda Ortadoğu konusuna değinilmemiş olsa da Başkanlık döneminde uyguladığı politikalara devam edeceği öngörülmekte.

Buna göre;

*İran’la nükleer anlaşma tamamen karşısında durmak,

*İran’a ekonomik yasaklar dahil askeri konularda maksimum baskı uygulamak,

*Bölgedeki Sisi ve Tayyip Erdoğan gibi güçlü liderlerle işbirliği yapmak,

*Suudi Arabistan’la iyi ilişkiler içinde olmak,

*Müslüman ülkelerden göç alımını durdurmak

*İsrail , BAE,Bahreyn ve Fasi le ortak bağlantılar kurmak.

İlk olarak Ortadoğu’da yaşananlar, anketlere bakıldığında şu an için Başkanlık yarışında önemli bir etki etmiyor. ABD seçmeninin gündemini başta ekonomi olmak üzere, kürtaj, göç, iklim değişikliği gibi konular oluşturuyor.

ORTADOĞU, BAŞKANLIK YARIŞINDA ÖNEMLİ ETKİ ETMİYOR

Her iki tarafın Oratdoğu politikalarına bakıldığında bazı noktaların altını çizmekte fayda var. İlk olarak Ortadoğu’da yaşananlar, anketlere bakıldığında şu an için Başkanlık yarışında önemli bir etki etmiyor. ABD seçmeninin gündemini başta ekonomi olmak üzere, kürtaj, göç, iklim değişikliği gibi konular oluşturuyor.

Diğer önemli nokta ise Başkan adayları tarafından kampanya boyunca  söylenen her konunun uygulanamayabileceği. Dış politika kararları o dönemki konjunktüre göre değişebiliyor. Bunun en güzel örneği en büyük örneğinin 2000 Başkanlık seçimlerinde Ortadoğu hakkında hemen hemen hiç konuşmayan  George W Bush’un, başkanlığı sırasında Irak ve Afganistan’a yapılan askeri müdahelelerle Ortadoğu’da en çok askeri harcamayı yapan Başkan olarak tarihe geçmesi.

Ancak herşeye ragmen Başkan adaylarının dış politika söylemleri dünyada yakından takip ediliyor. Ortadoğu’da ABD’nin sözünün şu ana dek fazla geçmediği görülse de verdikleri her sinyal dikkatle takip ediliyor. Belki de bu yüzden her iki tarafta net tavır alan konuşmalar yapamıyorlar.

"Elimden geleni yaptım" demek, bir insanın yaşamında karşılaştığı zorluklar ve mücadeleler karşısında kendine sunduğu en büyük tesellidir. Bu cümle, ağır yüklerin altında ezilirken bile boynunu bükmeyen, kendini tüm olup bitenlerin üzerinde konumlandıran bir duruşu simgeler. İnsan, yaşamın karmaşası içinde sık sık bir şeyleri değiştirmeye, düzeltmeye çalışır. Çaba gösterir, yorulur, denemekten bıkmaz ve bazen başarısız olur. İşte bu noktada devreye girer o cümle: "Elimden geleni yaptım." Bunu söylediğimizde, içinde bulunduğumuz durumun artık bizim kontrolümüzde olmadığını kabul eder ve bir teslimiyet duygusuyla hafifleriz.

Camus’nün sözleriyle: "Düş kırıklığına uğramış, yenilmiş ama aynı zamanda bu yenilgiye anlam katmış insanın rahatlığı, asıl mutluluğun kaynağıdır."

Camus'nün sözleriyle

Hayatta tüm gücümüzü ortaya koyarak bir şeyleri değiştirmeye çalıştığımızda, bu çaba her zaman istediğimiz sonucu vermez. Peki, çabalarımız boşa mı gider? Asla. Çünkü asıl kazanım, sonucun kendisi değil; o sürecin bize kattıklarıdır. Tıpkı Albert Camus’nün Sisifos Söyleninde Sisifos’un kayayı sürekli tepeye taşıması gibi. Kayayı her seferinde tepeye ulaştırıp geri düşmesine rağmen, Sisifos’un bu sonsuz mücadelede bulduğu anlam, yaşamın kendisine bir başkaldırıdır. Camus’nün sözleriyle:

​"Düş kırıklığına uğramış, yenilmiş ama aynı zamanda bu yenilgiye anlam katmış insanın rahatlığı, asıl mutluluğun kaynağıdır."

İnsan için gerçek özgürlük ve hafiflik, her şeyin sonunda kendine dönüp "Denedim, başaramadım ama elimden geleni yaptım" diyebilme lüksüdür. Bu cümlenin ardında, kendi yetmezliklerini ve sınırlılıklarını kabullenme olgunluğu yatar. Denemiş olmak, kişiye kendi gözünde itibar kazandırır. Çünkü hiçbir zaman sonuçlardan sorumlu olmadık; bizim sorumluluğumuz, yolculuğun kendisiydi.

Bu cümlenin hafifliğinde bir dinginlik saklıdır; hayata ve kendine karşı bir tür affediş. İnsanın elinden geleni yapması ve sonunda kendine karşı dürüst olması, belki de ulaşılabilecek en yüce noktalardan biridir. Çünkü hayat, her zaman başarıya ulaşmakla ilgili değildir. Önemli olan, kişinin iç huzurunu bulmasıdır. Çaba gösterip de başarısız olmanın rahatlığı, çaba göstermemiş olmanın pişmanlığından çok daha hafiftir. En sonunda, kişi elinden geleni yapıp yapmadığını yalnızca kendine itiraf eder.

"Ben elimden geleni yaptım" demenin hafifliği, vazgeçişin ya da yenilginin değil; aksine, var gücünle çabalayıp, artık kendini akışa bırakmanın, kendine duyduğun saygının ve kendinle barışmanın bir ifadesidir.

Cayır cayır Bankacılık konuşulan günlerden geçiyoruz. BDDK’nın aynı zamanda Etik Kurulunda yer alan Müdürünün düğününün gündemden düşmesi için pek çok neden var. Uğur Hocanın dediği gibi yemişiz etiğini.

Adana-Kayseri’den adını alan bankamızda yoğunlaştığı iddia edilen bazı dolandırıcılık vakaları, Kredi Kartı POS komisyonlarının kimin derdi olduğu, 60 ay vadeli yapılandırma kredileri diğer başlıklar.

Her daim olduğu üzere Kredi Kartıyla peşin ödemenin caiz ve vacip taksitli ödemenin melun ve mekruh olduğu günlerdeyiz.

Buradaki her maddenin ayrı ayrı konuşulması gerekiyor. Bu ülkenin tek derdinin bankacılık olmadığını en azından bir kişinin söylemesi gerek. Ama bütün bunların öncesinde benim üzerinde durmak istediğim konu ülkemiz Merkez Bankasının güncesi.

2021 yılı sonundaki Türk Tipi ekonomide çılgın atışın çıkış noktası olan TCMB son zamanlarda iletişim için bir blog içeriğinde paylaşımlarda bulunuyor. Buna şirin de bir ad vermişler. Merkez’in Güncesi. Bana daha çok Brigitte Jones’un Günlüğü’nü çağrıştırıyor. Merkez’in Güncesi Brigitte Jones’un reel romantik hikayeleri kadar açık sözlü değil rüzgârdasalınan yaprak misali gündemle beraber salınmakta.

Son yazılarından birini de Kredi Kartı Bakiyesine göre faizlendirmeye ayırmışlar. Yapılan düzenlemeyi biliyorsunuz. Kartınızın borcu yüksekse ve dönem borcunun tamamını ödemezseniz faizi de yükseliyor. Borcu az olan daha az, çok olan daha çok faiz ödeyecek. Bir tür komünizm gibi ama anakronik. Sayın Şenol Babuşçu’nun konuya dair özet grafiğini yazının sonuna Merkezin meşhur grafiklerinin öncesinde paylaştım. 

25-150.000 ve 150 Bin üzeri şeklindeki bakiye kırılımının sırrı Merkezin Güncesinde gizli. Merkezimiz Güncesinde Kredi Kartlarının bakiyelerini SPSS’e girmiş, hesaplamış kitaplamışve bu sonuca ulaşmış.

Merkezin Güncesi Karamurat misali zalim Kredi Kartlarının oyununu bozuyor

4 paragraflık Merkezin Güncesinde Kredi Kartlarının algılanmasına dair ilginç saptamalar yer alıyor.

31 yıllık Bankacılık hayatımda Kredi Kartını hiçbir zaman borçlanma aracı olarak tarif etmedim ama Merkezin Güncesine göre Kredi Kartları ödeme aracı değil bir borçlanma aracı olmuş.

Tabi elinizde dünyanın belki de en iyi çalışan bireysel bankacılık ekiplerine sahip Bankalarınca en iyi teknolojik donanımla hazırlanmış bir kredi kartı pazarı varsa oluşanrakamları elinizde iskambil kağıdı gibi karıştırır durursunuz.

Uzak olmayan bir geçmişte İsviçre’de İmprinter cihazı ile kart çekimi yapan otelci gördüğümde biz kredi kartına 36 taksit yapıyorduk. Almanya’da Media Markt’ta Kredi Kartı geçmezken Media Markt Türkiye’de taksitle Alman malları satıyordu.

Neyse tatil anılarına girmeyelim de Brigitte Jones’un pardon Merkez’in Günlüğünde zalim kredi kartları nasıl borçlanma aracı olarak ülkenin başına çoraplar örmekteymiş okuyalım.

Merkezin giriş saptaması şu:

“Bireysel kredi kartları (BKK) bakiyesi diğer bireysel kredi türlerine göre daha hızlı büyüyor.BKK bakiyesindeki yıllık büyüme oranı 2023 yılında yüzde 180’e kadar yükseldi. Bu büyümede talep kaynaklı gelişmelerin yanında kredi kartının ödeme aracı olarak kullanımı da rol oynuyor.”

İlk cümlenin çıkış kapısında kredi kartının ödeme aracı olduğu yarım ağız kabul edilmiş. Hadi Bankacılık yapmadınız en yüksek banknotun 6 dolar olduğu ülkede yaşadığınızın da mı farkında olamadınız?

Hayatında hiç portföy analizi yapmamış gibi çek. Hani milllet borca batmıştı, hani raksediyordunuz? Veriyi bol bulmanın zararları üzerine manifesto.

HANİ RAKSEDİYORDUNUZ?

Diğer Bireysel krediler deyip geçiştirdikleri kredilerin artış oranına nazaran daha çok artan Kredi Kartı bakiyesinin son aylarda yılan misali aşağı kıvrılması ise ilgilerini pek çekmemiş.Enflasyon düşüyor talep durdu; müjdesini başkası versin diye düşünmüş olmalılar.

85 milyon nüfuslu 65 milyon seçmeni olan ülkede neden sadece 28 milyon kişinin Kredi Kartı var sorusunu da Merkezin Güncesinde göremiyoruz. Onlar müthiş keşiflerin peşindeler.Tek sayfada Amerika’yı ve Hindistan’ı keşfedecekler. Bu zamana kadar hiç portföy analizi yapmamışçasına ellerindeki verinin piramit yapısına muhteşem bir sanat eseri muamelesi yapmadalar. Oysaki bütün portföyler piramidaldir. Bunu tüm Bankacılar bilir.

28 milyon kart kullanıcısının %10’u kart harcamasının da yarısını yapmaktaymış. Memlekette gelir eşitsizliğinin grafiğini çizebilir misin diye sorsak cevabı piramidimizin tepesinde soğan cücüğü misali gizlenmiş. Brigitte’imiz pardon merkezimiz bu topa girmek yerine portföylerin olağan davranışından esinleniyor ve 150 binin üzerinde neden faiz 4.75’e çıkıyor anlıyoruz.Diğer faizler de Osasuna’nın iddia KG oranı gibi bereketli 4.25, 3.50.

Bir diğer grafik ise yapılan çalışmanın nasıl nafile olduğunu gösteriyor. Anlayana tabi.

Burada da gelir gruplarına göre kredi bakiyelerini dizmişler. Malum 8 Ekim 2013 meşhur miladından itibaren herkes azami olarak gelirinin 4 katı kadar kredi kartı alabiliyor. (Bir ara 9 Ekim 2013’te yaşananları anlatırım. Siz o zaman hangi ortaokuldaydınız?) Merkezin Güncesindeki grafiklere göre vatandaşın kredi kartı bakiyesi üç aşağı beş yukarı gelirleri kadar. 

Hani kredi kartı borçlanma aracıydı?

Hani raksediyordunuz?

Bu grafiğin gören gözler için acı yanı ise ilk sütunda. Geliri en düşük olan kesimin kredi kartı borcu düzenleme limitinin sınırında. Bu demek ki Kredi Kartı ancak geliri düşük olan için borç aracı. Üstü için ödeme aracı. O da kanıtlanmamış ama gören gözler için ima edilen bilgibu.

Merkezin 1 sayfalık güncesi 3 parlak memurun bol buldukları veriyle gönüllerince oynayıp çıkan sonuçla koca bir ülkenin bankacılık sistemini yönlendirmeye varıyor. Hiç de öyle kişisel görüş falan değil.

Demek ki yağın da verinin de fazlası bünyeye zarar.

Türk Bankacısı da Türkiye Kredi Kartı İnovasyon Ekosistemi de bu muameleyi hak etmiyor. Yeter söz Bankacınındır.

Babacan’ın uydurduğu Türk Tipi Makro İhtiyatilik azalmıyor bitmiyor. Ben Merkez Bankacılarımıza vatana faydalı olacaklarsa ekteki ESRB paper’ını tavsiye ediyorum. Bankacılığı ticari (mümkünse sadece özel) bankalara bırakın siz para politikanızı yapın ve denetleyin. Aşırı düzenlemeden kaçının. 

Bankacılar bunu hak ediyor mu? Kesinlikle etmiyor. Türk Bankacılık sistemi ve özellikle Kredi Kartı operasyonu, teknolojisiyle, ekonomiyi kayıt altına almasıyla ve sayısız ilave faydasıyla kötü ekonomik anlayışın ve hakkını ihmal etmeyelim şimdi ayakları suya erse de Babacanist çarpık Makro İhtiyati manzumenin kurbanı olduysa bunun mesulü akıllı Bankacılar değildir.

Bankacılık sisteminde yer almayan cebinde bir kredi kartı bulunmayan milyonlara sosyal yardım ekonomisiyle sunulan sadaka sisteminin ceremesini ülkece çektik.

Brigitte Jones’un da dediği gibi:

“Bize hep ayaklarımızın yerden kesilmesi yerine, az şey bekle, çok şey bağışla felsefesi öğretildi.”

Bankacılar motorların maviliklere sürüleceği zamanlarda bundan çok daha fazlasını hak ediyor. O gün geldiğinde herkes işin yapacak. Bankacılar Bankacılık. Merkezciler merkez bankacılığı.

Grafik 1.(Kaynak Şenol Babuşçu)

Merkezin Güncesinden Grafikler:

Önce Hamas lideri, şimdi ise Hizbullah. Ortadoğu’daki kağıttan kaplanlar bir bir düşüyor. Ayrıca Gazze büyük bir mezarlığa dönüştü. Lübnan’ın güneyi ise benzeri bir kaderi yaşamak üzere. İran korkudan sinmiş durumda. Mısır, Suriye, Ürdün, S. Arabistan gibi belli başlı bölge ülkeleri İsrail ne yaparsa yapsın ağzını açamıyor. İsrail’in saldırganlığının nasıl algılandığına dair tartışmayı ise Ortadoğu coğrafyasıyla sınırlamak yanlış. Batılı devletlerin resmi politikası İsrail’in meşru savunma hakkını kullandığı ve terörle mücadele ettiği şeklinde. Ama halklar ve entelektüel kamuoyu bu argümanlara ikna olmuş değil. Geçenlerde Frankfurt Okulu’nun son dönem temsilcilerinden Seyla Benhabib’in Zeit’ten Peter Neumann’a verdiği bir röportaj yayınlandı. Söyleşi Türkçeye de çevrildi. Bilindiği üzere Benhabib İstanbul doğumlu bir Yahudi. Yaşadığımız çağın Hannah Arendt’i. 

​İsrail devletinin meşru müdafaa sınırını aştığı ve sivillere yönelik yoğun bir devlet terörünün uygulayıcısı haline geldiğinden şikayet eden Benhabib yaşanan gelişmeleri Yahudi Faşizmi üst başlığıyla kavramlaştırıyor. Bu ifade aslında İsrailli yazar Amos Oz’un Im Lande Israel kitabında geçmekte. Ancak Benhabib çapında bir düşünürün meseleyi ele almadaki ısrarı ve cesareti sayesinde Yahudi Faşizminin giderek yaygınlaşıp uluslararası düzeyde kabul göreceğini tahmin etmek şaşırtıcı olmayacaktır. Yazara göre Yahudi Faşizmin iki yönü var: İçerde, yani İsrail toplum ve siyasetinde ırkçı yanı ağır basan homojenlik tutkusu yükseliyor. İsrail’de artık giderek daha fazla insan ülkedeki Arap azınlığın varlığına dayanamıyor. Arapların ülkeden atılması ve etnik temizlik siyaseten destek görmekte. 

​ Peki, Yahudi Faşizmi konusunda ne yapacağız? Kör bir Batı eleştirisi yanlış elbette. İnsanlık vicdanına dünyanın her yerinde sahip çıkan grup ve kişiler var. Ancak uluslararası dayanışmayı arttırmanın bir zorunluluk olduğu gerçeği de açıkça ortada. 

ULUSLARARASI DAYANIŞMAYI ARTTIRMAK BİR ZORUNLULUK

​İsrail dışındaki medeni dünyada ise ciddi bir sansür var. İsrail’in soykırım siyasetini desteklemeyenler antisemitizmle suçlanıyor. İsrail’e karşı çıkmak terörizmi desteklemek veya ırkçılıkla eş anlama gelmekte. Bu noktada Batı medeniyetinin aydınlık yüzüyle karanlık yüzü arasında sert bir çatışma var. Irkçı, sömürgeci, soykırımcı Batı kendi geçmişini İsrail’e verdiği sınırsız destekle aklamaya çalışmakta. Tabii bu eğilimin uç noktasının düşünceyi suç haline getiren bir faşizm olduğu söylenebilir. Almanya’nın göçmen politikasında İsrail’i bir koşul haline getirmesi, ABD’nin Filistin’le dayanışma içinde olan üniversite öğrencileri ve akademisyenlere sert bir şekilde müdahale etmesi Batı müesses nizaminin bu konuda fazlasıyla hassas olduğunu gösteriyor. Ancak yine de Yahudi Faşizmine karşı çıkan kesimler var.

İsrail’in Uluslararası Ceza Mahkemesinde yargılandığı, soykırımcı politikalar nedeniyle liberal ve sol çizgide siyaset yapan kesimlerden eleştiri aldığı görülüyor. Yine de şiddetin büyüklüğü karşısında ortaya konan tepkiler yetersiz. Neden böyle bir sonuçla karşı karşıya kaldık diye sorduğumuzda birkaç ayrıntı ön plana çıkıyor: Her şeyden önce Batılı demokrasilerde ciddi bir motivasyon eksikliği sorunu var. Sağ popülizm toplumları içe kapatıp pasifleştirmiş durumda. İnsanlar kendi toplumları dışındaki meselelerle ilgilenmek istemiyor. Sadece Filistin değil, hiçbir önemli insan hakları ihlali kamuoyunda yeterince gündem olmuyor.

Bir diğer mesele ise Hamas ve Hizbullah. Batılı kamuoyu 11 Eylül sonrası dünyanın dezenformasyon ikliminde bu iki örgütü terör örgütü olarak tanıdı. Bu nedenle pek çok Amerikalı veya Avrupalı İsrail’in yaptıklarını onaylamasa da Hamas’ın veya Hizbullah’ın yanında yer almak istemiyor. Bu sürekli ilgisizlik İsrail’in rakiplerine duyulan güvensizlikle yakından ilgili. 

Peki, Yahudi Faşizmi konusunda ne yapacağız? Kör bir Batı eleştirisi yanlış elbette. İnsanlık vicdanına dünyanın her yerinde sahip çıkan grup ve kişiler var. Ancak uluslararası dayanışmayı arttırmanın bir zorunluluk olduğu gerçeği de açıkça ortada. Aksi takdirde İsrail’in her bir insan hakları ihlali, hatta katliam girişimi birkaç dakika sonra unutacağımız bir televizyon haberi kadar değerli olacak hepimiz için.

28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 3. yasama yılı bugün başlıyor. Kamuoyu, yıllardan beri biriken ve derinleşen sorunlarının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından çözülüp çözülemeyeceğini merak ediyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin bütün bu sorunlara etkili çözümler üretip üretemeyeceği ise görünüşte parlamento çoğunluğunun, yani Cumhur Blokunun iradesine bağlı. Gerçekte ise tüm sorunların çözümü, izlenecek politikaların tayininde asıl belirleyici olan Cumhurbaşkanının ve sayılarını bilemediğimiz Saray danışmanlarının iradesine bağlı.

Bu yazıda 28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 3. yasama yılında ele alacağı konularla 2. yasama yılına ilişkin gözlem ve değerlendirmelerimi kısaca özetlemeye çalışacağım.

9. Yargı Paketi’nin kamuoyu tarafından en çok tartışılan hükümlerinden biri, evli kadının soyadı hakkını düzenleyen 15’inci maddesiydi. AKP’li üyeleri ve komisyon başkanı, maddenin Genel Kurula değiştirilmek suretiyle sevk edileceğini; böylece kamuoyundaki tartışmaların dikkate alınacağını taahhüt ettiler. Bu taahhüdün yerine getirilip getirilmeyeceğini, bugün başlayacak 3. yasama yılında hep birlikte göreceğiz.

2. YASAMA YILINDA GÖRÜŞMELERİ BAŞLAYAN ANCAK TAMAMLANMAYAN KANUN TEKLİFLERİ

Hatırlanacağı gibi 28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi, 2. yasama yılında kamuoyunda ciddi tartışmalara yol açan çeşitli kanun tekliflerini görüşmeye başlamıştı. Bu tekliflerden biri, Öğretmenlik Meslek Kanun Teklifiydi. 39 maddeden oluşan bu teklif, Milli Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu’nda görüşülmekteyken kamuoyunda ve komisyonda yoğun tartışmalara yol açmıştı.[1] Buna rağmen komisyon görüşmeleri tamamlanarak teklif Genel Kurula sevk edilmişti. Teklifin 22 maddesi Genel Kurul’da görüşüldü ve kabul edildi. Ancak kamuoyundaki tartışmalar yoğunluk kazandığından ve parlamento çoğunluğu Hayvan Hakları Kanun Teklifini Meclis’ten hızla geçirmeyi daha öncelikli gördüğünden bu teklifin görüşmeleri tamamlanmadı ve teklif kanunlaşmadı. Bu nedenle 28. dönem 3. yasama yılında Genel Kurulda görüşülmesi beklenen tekliflerden biri bu metin olacaktır.

Komisyon Görüşmeleri Tamamlanan Ancak Genel Kurulun Gündemine Alınmayan Kanun Teklifleri

28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 2. yasama yılında tartışmalara yol açan ve kamuoyu tarafından akıbeti dikkatle izlenen bir başka teklif ise 2/2258 Esas Numaralı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifiydi. Toplam 38 madde ve bir Geçici Maddeden oluşan ve hükümet aktörleri tarafından 9. Yargı Paketi olarak adlandırılan teklif, 11-12 Temmuz 2024’te Adalet Komisyonu’nda hararetli tartışmalara konu olacak biçimde görüşüldü.[2] Komisyon görüşmeleri, 11 Temmuz 2024 Perşembe günü saat 10.14’te başladı. Kesintisiz olarak 12 Temmuz 2024 Cuma sabahı 06.27’ye kadar devam etti. Bu süre içinde sadece 45 dakikalık akşam yemeği molası verildi.

Bizler Adalet Komisyonu’nun muhalefet partilerine mensup milletvekilleri olarak, komisyon çalışmalarının ara verilerek iki tam güne bölünebileceğini önerdiysek de önerimiz, komisyon başkanı ve Cumhur Bloku üyeleri tarafından kabul edilmedi. Böylece Adalet Komisyonu, pek çok önemli hüküm içeren bu teklifi, 20 buçuk saat süren gayri insanî bir çalışma modeliyle tamamlamış oldu.

9. Yargı Paketi’nin kamuoyu tarafından en çok tartışılan hükümlerinden biri, evli kadının soyadı hakkını düzenleyen 15’inci maddesiydi. Bu madde, kamuoyunda kadın örgütleri tarafından dikkatle izlendi ve komisyonda önemli tartışmalara konu oldu.[3]

Sonuçta komisyonun AKP’li üyeleri ve komisyon başkanı, maddenin Genel Kurula değiştirilmek suretiyle sevk edileceğini; böylece kamuoyundaki tartışmaların dikkate alınacağını taahhüt ettiler. Bu taahhüdün yerine getirilip getirilmeyeceğini, bugün başlayacak 3. yasama yılında hep birlikte göreceğiz.

Bundan başka Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifinin Sanayi, Ticaret, Enerji, Tabii Kaynaklar, Bilgi ve Teknoloji Komisyonu’ndaki görüşmeleri 23 Temmuz 2024’te tamamlandı.[4] Ancak bu teklif de Genel Kurulun gündemine alınmadı. Dolayısıyla 3. yasama yılında Genel Kurulun gündemine alınması beklenen tekliflerden biri de bu metin olacak.

Nihayet hükümet aktörlerinin çeşitli açıklamaları dikkate alındığında, vatandaşların vergi, harç gibi malî yükümlülüklerine ilişkin düzenlemelerde değişiklik yapan bir kanun teklifinin de Meclis’in gündemine alınacağı anlaşılmaktadır.

TBMM Genel Kurulu’ndaki sandalye dağılımının bugünkü yapısı dikkate alındığında Cumhur Blokunun dayanışmasıyla Genel Kurula sunulacak bir anayasa değişikliği teklifinin 360 evet oyuna ulaşması mümkün görünmüyor.

YENİ ANAYASA

Türkiye’nin gündeminden hiç düşmeyen, belirli aralıklarla tartışmaya açılan konuların başında “yeni anayasa” kavramı geliyor. Hükümet aktörleri, kamuoyunun gündemini oluşturan gerçek sorunların tartışılmasını engellemek amacıyla “yeni anayasa”, “sivil ve demokratik anayasa” gibi kavramları telaffuz ederek gündem saptırma becerisini sergiliyorlar.

14-28 Mayıs 2023 parlamento ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra da çeşitli vesilelerle tartışmaya açılan yeni anayasa, 28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 3. yasama yılında da gündemi meşgul edecek konuların ilk sıralarında yer alacağı izlenimini uyandırıyor.

Sayın Cumhurbaşkanının son ABD ziyareti sırasında Türkevi’nde gazetecilerin sorularını cevaplarken yaptığı açıklamalar bu tahminleri teyit ediyor: “Ülkemizin gençlerinin geleceğini inşa edecek, onları dünya ile rekabete hazırlayacak vizyoner bir anayasaya bizim ihtiyacımız var. Biz bunu yapacağız. Zaten Cumhur İttifakı olarak Milliyetçi Hareket Partisi hazırlıklarını yaptı. Biz aynı şekilde hazırlıklarımızı yaptık. Bu hazırlıkları birbiriyle bütünleştirerek yolumuza inşallah devam edeceğiz. Güçlü bir anayasayı inşallah oluşturacağımıza inanıyorum.”[5]

Benzer şekilde TBMM Başkanı Sayın Numan Kurtulmuş’un 30 Eylül 2024’te yaptığı açıklamalar, yeni anayasa tartışmalarının 3. yasama yılında en önemli konulardan biri olacağını gösteriyor: “Bu çerçevede yeni anayasa çalışmalarının da TBMM’nin gündemine gelecek önemli ödevlerden bir tanesidir. 12 Eylül'ün anayasasından kurtulmanın vakti gelmiştir. Toplumun bütün kesimlerinin dile getirildiği, hem yöntem itibarıyla hem de içerik itibariyle tartışmaların olgunlaşmasıyla birlikte anayasanın Meclis çatısı altında, yasal zeminler çerçevesinde tartışılmasının mümkün olduğunu ifade etmek isterim. Sivil, demokrat, katılımcı, güçler ayrılığı bütünüyle benimsemiş, Türkiye'nin gerçeklerine uygun ve milletimizin ihtiyaçlarını karşılayacak bir anayasa çalışmasının yapılması zorunludur.”[6]

Sayın R. T. Erdoğan ve Sayın Numan Kurtulmuş, bugün TBMM Genel Kurulu’nda yeni yasama yılının başlangıcı dolayısıyla yapacakları konuşmalarda muhtemelen yeni anayasa vaatlerini daha somut ifadelerle tekrarlayacaklardır. Bu vaatlerin bir anayasa teklifine dönüşüp dönüşmeyeceğini, TBMM Genel Kurulu’nda 360 milletvekili tarafından kabul edilip edilmeyeceğini hep birlikte göreceğiz. TBMM Genel Kurulu’ndaki sandalye dağılımının bugünkü yapısı dikkate alındığında Cumhur Blokunun dayanışmasıyla Genel Kurula sunulacak bir anayasa değişikliği teklifinin 360 evet oyuna ulaşması mümkün görünmüyor.

28. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi 2. Yasama Yılında Hangi Çalışmalara İmza Attı?

28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 2. yasama yılı, 1 Ekim 2023’te başlamış; 29 Temmuz 2024’te gerçekleşen toplantının ardından sona ermişti. TBMM, 15 Ağustos 2024’te Filistin Devlet Başkanı Mahmut Abbas’ın Genel Kurula hitaben yapacağı konuşma nedeniyle olağanüstü olarak toplandı. 16 Ağustos 2024’te ise Anayasa Mahkemesi’nin 4 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayınlanan yokluk kararının gereği olarak Can Atalay’ın milletvekilliği statüsünün düşmemiş olduğunu kamuoyuna açıklamak amacıyla toplandı. Ne var ki 16 Ağustos 2024’te yapılan bu toplantı[7], beklendiği gibi Anayasa Mahkemesi kararının gereğini ve Anayasanın 153’üncü maddesinin emrini yerine getirecek biçimde sonuçlanmadı.[8] Tam aksine, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu, yüz yıllık mazisinde benzerine rastlanmamış yumruklaşmalara ve kanlı görüntülere sahne oldu.

1 Ekim 2023 – 29 Temmuz 2024 tarihleri arasında CHP, DEM Parti, İYİ Parti ve Saadet grupları tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne toplam 1265 araştırma önergesi sunuldu. Bu önergeler, ülkenin çok hayatî konularına ilişkin oldukları halde Cumhur Blokunun kararlı tutumuyla reddedildi. Böylece Anayasanın 98’inci maddesinin yer verdiği araştırma önergeleri vasıtasıyla hükümet politikaları üzerinde gerçekleşecek denetim engellenmiş oldu.

Bu süre içinde kabul edilen yegâne araştırma önergesi, TBMM’deki altı siyasi parti grubunun verdiği “13 Şubat 2024 tarihinde Erzincan'ın İliç ilçesinde meydana gelen maden kazasının nedenlerinin araştırılarak oluşabilecek kazaların önlenmesine yönelik tedbirlerin alınması”na ilişkin önergeler oldu. Önergelerin kabul edilmesi üzerine kurulan araştırma komisyonu çalışmalarını tamamladığı halde hazırladığı raporu, henüz TBMM Genel Kurulu’na sunmuş değildir.

Nihayet bu süre içinde TBMM, toplam 70 kanun teklifini kabul etti. Bu tekliflerden 50’si milletlerarası andlaşmaların uygun bulunmasına ilişkin metinlerdir.

TBMM’de 28. dönem 2. yasama yılında kabul edilen diğer kanun teklifleri ise şöyledir:

1. 7527 Sayılı Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

2. 7524 Sayılı Vergi Kanunları İle Bazı Kanunlarda Ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

3. 7521 Sayılı Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

4. 7519 Sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu İle Bazı Kanunlarda Ve 655 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

5. 7518 Sayılı Sermaye Piyasası Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

6. 7517 Sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

7. 7512 Sayılı Dışişleri Teşkilatını Güçlendirme Vakfı Kanunu

8. 7511 Sayılı Türk Ticaret Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

9. 7501 Sayılı Maden Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

10. 7500 Sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu İle Seyahat Acentaları Ve Seyahat Acentaları Birliği Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

11. 7499 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

12. 7496 Sayılı Sağlıkla İlgili Bazı Kanunlarda Ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

13. 7495 Sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

14. 7491 Sayılı Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun

15. 7490 Sayılı 2022 Yılı Merkezi Yönetim Kesin Hesap Kanunu

16. 7489 Sayılı 2024 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu

17. 7474 Sayılı Aile Ve Gençlik Fonu Kurulması Hakkında Kanun

18. 7471 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun İle Bazı Kanunlarda Ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

19. 7470 Sayılı Türk Yatırım Fonu Kuruluş Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun

20. 7464 Sayılı Konutların Turizm Amaçlı Kiralanmasına Ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun

Bu 20 kanundan 13’ü torba kanun mahiyetindedir. Bu nedenle bu 13 kanun, aynı anda konu yönünden birbiriyle ilişkisiz çeşitli kanunlar üzerinde değişiklik yapmıştır. Her vesileyle ifade ettiğim gibi torba kanun, Anayasamızın 2’nci maddesinde yer alan ve değişmezlik izafe edilen hukuk devleti ilkesini ihlâl etmektedir. Torba kanunlar, özellikle hukuk devleti ilkesinin hukukî belirlilik ve öngörülebilirlik olarak adlandırılan unsuruyla çelişmektedir. Muhalefet partilerinin milletvekilleri olarak bizler, torba kanun yönteminin ortaya çıkardığı anayasaya aykırılık sorununu her defasında bıkmadan ve usanmadan sarih bir biçimde ifade ettiğimiz halde, Meclis’te sandalye çoğunluğuna sahip olan Cumhur Bloku, bu alışkanlığından vazgeçmemektedir. Bu ise Anayasamızın 2’nci maddesinin içerdiği hukuk devleti ilkesinin sürekli olarak ihlâl edildiği anlamına gelmektedir.

28. dönem TBMM’nin 2. yasama yılında (1 Ekim 2023-29 Temmuz 2024) kabul edilen kanunların çeşitli hükümleri Anayasaya aykırı düzenlemelere yer verdiği halde, muhalefet partilerine mensup milletvekillerinin bu düzenlemelere ilişkin komisyonlarda ve Genel Kurul’da dile getirdikleri anayasaya aykırılık itirazları dikkate alınmamıştır. Somut bir örnek vermek gerekirse Maden Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 15’inci maddesiyle Türk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 23’üncü maddesi, geçmişe yürüyen hükümler içermektedir. Bir kanunun geçmişe yürüyen düzenlemeler içermesi ise Anayasamızın 2’nci maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesinin açık bir ihlâlidir. Ne var ki Genel Kurul’da bu anayasaya aykırılık sorununu dile getirdiğimiz halde bu husus, Cumhur Bloku milletvekilleri tarafından dikkate alınmamış; anılan kanunlar bu şekilde kabul edilerek yürürlüğe girmiştir.

Bu hazin tablo, yürürlükteki Anayasayı dikkate almayan, Anayasanın değiştirilmesi yasaklanan maddelerini tereddütsüzce ihlâl eden bir parlamento çoğunluğunun nasıl olup da yeni bir anayasa teklifiyle milletin ve parlamentonun karşısına çıkacağı konusunda soru işaretleri uyandırmaktadır. Bu açıklamalar, 28. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 3. yasama yılının da yoğun bir biçimde hukuk devleti, anayasanın üstünlüğü, demokrasi değerleri, temel hak ve hürriyetlerin korunması gibi tartışmalarla geçeceği izlenimini uyandırmaktadır.

Dünyada faiz totoya devam; Geçen hafta ABD haftalık işsizlik başvuruları verileri “ABD ekonomisi soğuyor” izlenimi verince ABD tahvillerine alış geldi. Ardından ECB beş yılın ardından ilk kez faizini 25 baz puan indirdi.Piyasada ABD’nin yeniden iki defa faiz indirimi beklentisi arttı. ECB üç defa, FED iki defa faiz indirimine gider beklentisi öne geçiyordu ki, Cuma günü ABD tarım dışı istihdam verileri hevesleri kursaklarda bıraktı. ABD ekonomisi oldukça canlıydı. Dolar, diğer paralar karşısında değer kazandı, tahvillere satış geldi, değerli madenlerin fiyatları düştü.

Bu hafta ABD Tüfe, Üfe verileri ve tüketici harcamaları verileri açıklanacak. Beklenti üstünde gelen veriler Cuma günü bozulan moralleri iyice bozacak, beklenti altı veriler ise Cuma günü bozulan moralleri düzeltecektir.Geçtiğimiz hafta sonu piyasaların son durumu şöyleydi, ECB, 2024 yılında iki defa 25 baz faiz indirimi yapacak ki, bunun birini geçen hafta yaptı zaten. Fed ise bir kez 25 baz faiz indirimine gider. Bunun için de sonbahar sonunu bekleyecektir. Faiz toto da son durum bu.

Temmuz, Ağustos aylarında eksi enflasyon bile görebiliriz. Yılsonu Tüfe %38 ile %42 arasında bitecek gibi duruyor. Üç aylık ortalama mevduat %50 civarında. Mevduatta reel kazanç devam ediyor.

MEVDUATTA REEL KAZANÇ DEVAM EDİYOR

Türkiye Mayıs aylık tüfe %3,37 arttı; Böylece yıllık tüfe beklentilerin biraz üstünde %75,45 olarak gerçekleşti. Yılın en yükseğini görmüş olduk. Bundan sonra göreceli olarak düşmeye başlayacaktır. Bu rakamlar TÜİK rakamları. İTO ve ENAG ise oldukça yüksek.Dünyada petrol başta emtia fiyatları kısa zamanda yukarı gitmeyecek gibi duruyor. TL nin değer kaybetmesi de olası gözükmüyor. ÜFE biraz yüksek, yüksek olması Tüfe yi de olumsuz etkiliyor. Yıllarca üretici ve toptancılar karlarınından fedakarlık yapmışlardı. 2023 Ekim ayından beri karlarını eski haline getirme gayretindeydiler; yaz ayları ile birlikte daha dengeli artış olacağını düşünüyorum. Böylece MB’nin yılsonu enflasyon hedefinin tutma olasılığı yüksek. Temmuz, Ağustos aylarında eksi enflasyon bile görebiliriz. Yılsonu Tüfe %38 ile %42 arasında bitecek gibi duruyor. Üç aylık ortalama mevduat %50 civarında. Mevduatta reel kazanç devam ediyor.31 Mayıs MB ve BDDK verilerine göre;Yabancılar ilgili hafta 94 milyon dolarlık tahvil alımı gerçekleştirmiş. Tahvil alımlarında sakinleşmiş duruyorlar. Hisse senedinde ise 529 milyon dolar satış yapmışlar. Yıllık toplamda sadece 117 milyon dolar artıdalar.

MB rezervlerindeki toparlanmaya devam. İlgili hafta, brüt rezerv 143,6 milyar dolara çıktı. Geçen sene Mayıs sonu 98 milyar doları görmüştü. Swap hariç net rezervde ise 2020 yılından beri ilk kez 1,5 milyar dolar olarak artıya geçti. Mart sonu eksi 65,5 milyar doları görmüştük. Güzel başarı ama tehlike devam ediyor. Yerlere darıları serptiler, güvercinler sürüler halinde geliyor. Tek bir gürültü, olumsuz ses tüm güvercinlerin bir anda uçup gitmesine sebep olabilir. Güvercinlerin çoğunun artık Türkiye’de yaşamaya karar vermesini sağlamak esas başarıdır. Ya da yabancı güvercinlere ihtiyaç duymamak. Ne yazık ki bu duruma gelmek için oldukça uzun süreye gereksinimiz var.

İlgili hafta kredi kartı harcamaları %3,2 büyümüş. Kredi kartlarına bir düzenleme gelmesi artık kaçınılmaz. Bireysel kredi haftalık olarak son haftalara göre daha çok artmış. Ticari krediler ise zayıflamış.

KREDİ KARTI HARCAMALARI BÜYÜDÜ

Döviz mevduat hesapları; Bankalardaki döviz mevduatında da çözülme devam ediyor. İlgili hafta vatandaşlar 1,1 milyar dolar, şirketler 2 milyar dolar döviz mevduatlarını azaltmış. Seçim öncesi döviz mevduatlarını 8 milyar dolar artıran vatandaşlar, 8 milyar doların tamamını TL mevduata dönmüş gözüküyor. Şirketler ise yılbaşından beri 9,3 milyar dolar döviz mevduatından vazgeçtiler. İlgili hafta toplam 64,6 milyar dolar döviz mevduatları kaldı. 2021 sonunda şirket döviz mevduat toplamı 90 milyar dolardı. Türkiye gibi bir ülkede şirketlerin fazla cesur döviz riskine girdiklerini düşünüyorum doğrusu.

Kredi ve faizler;  ilgili hafta kredi kartı harcamaları %3,2 büyümüş. Kredi kartlarına bir düzenleme gelmesi artık kaçınılmaz. Bireysel kredi haftalık olarak son haftalara göre daha çok artmış. Ticari krediler ise zayıflamış.Kredi ve mevduat faiz oranlarındaki gevşeme devam ediyor. 

Ortalama bireysel kredi faizi %71,24, ticari kredi faizi %64,22, üç aylık ortalama mevduat faizi ise %61 seviyelerine kadar gevşedi. Üç aylık mevduat faizinde ortalamayı KKM hesapları yükseltiyor. Normalde üç aylık mevduat faizileri %51 civarında, ortalamayı on puan KKM yükseltiyor. İki senedir finansal yıkıma yol açan KKM, bu yıkıma devam ediyor. Aradaki on puan farkı MB karşılamaya devam edecektir.

 Direnç 10850, destek 9650 puanda. Güçsüz görünüyor. Daha önce yazmıştım. “Bist100, beşinci dalgayı yapıyor ve 10500 ile 12500 arasında bunu tamamlayacak”. İki hafta önce gördüğü 11100 puan zirvesi, büyük olasılık beşinci dalga zirvesi kalacak gibi duruyor.

BİST100 GÜÇSÜZ

Dolar/TL; Günlük bazda 32 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam edecek gibi duruyor. Haftalık kapanışlar 32,25 lira civarında kalmaya devam edecektir. Orta vadede 31,75 kuvvetli destek. Çok ilginç bir destek. Buranın altında çok kuvvetli 50 günlük ağırlıklı ortalama olan 29,50 desteği var.

Bist100; Direnç 10850, destek 9650 puanda. Güçsüz görünüyor. Daha önce yazmıştım. “Bist100, beşinci dalgayı yapıyor ve 10500 ile 12500 arasında bunu tamamlayacak”. İki hafta önce gördüğü 11100 puan zirvesi, büyük olasılık beşinci dalga zirvesi kalacak gibi duruyor.Dünya Borsalar;  Avrupa borsalarındaki güçsüzlük devam ederken desteklerinde tutunmaya çalışıyorlar. ABD borsaları ise tarihi zirveleri civarında tutunmaya direniyorlar.

Eur/Usd;  Yukarıda 1,0905 direnci önemli ama kırılması da çok kolay. Çok basit olumlu bir habere buranın üstüne çıkıp 1.1075 seviyesine yükselebilir. Destek 1.07 ve 1.0635 seviyesinde.

Altın/ons; Geçen hafta “2330 dolar çok önemli, burayı aşağı doğru kırmaya hazırlanıyor sanki” yazmıştım. 2330 doların üstüne atamazsa bu hafta burası direnç olmaya başlayacak. Destek olarak 2210 puan civarına gelip oralarda bir süre oyalanabilir. Ama aylık kapanış 2230 dolar altında kalmamalı.

Gümüş; Bu hafta 29,90 dolar üstüne çıkamazsa 27,50 dolar desteğine kadar çekilebilir. Kuvvetli desteği 26,25.  Eğer buralara gelirse yeniden pozisyon açmaya hazır olmak gerekecek gibi duruyor.

TR 2 yıllık tahvil;  %40,75 üstüne çıkmadığı müddetçe  %37,30  desteğini görmesi çok zor bir olasılık değil ama, hedef  %34 artık.

On yıllıklar da; % 27,35  üstüne çıkamadığı müddetçe  %25,70 destek olmakla birlikte %23,85 hedefte. 

Okullar açılmasıyla birlikle eğitim, üzerine en çok konuştuğumuz konulardan birisi oldu. Eğitimde esas mesele müfredat ve eğitimin sisteminin kendisi olduğu halde bunları değil başka sorunları konuşuyoruz.

Ve eğitimle ilgili konuştuğumuz tüm sorunlar ülkenin yaşadığı ağır ekonomik krizle ilgili. Artan okul giderleri, servis fiyatları, kitap ve kırtasiye fiyatları vs.

Bu rutin sorunların dışında bu yıl gündeme gelen bir başka sorun var k, o daha vahim; okulların yaşadığı temizlik sorunu.

Bütün bir tartışmalara beni çok eskiye 1984 yılında Kabataş’ta liseye başladığım yıllara ve sonrasına götürdü. Her yılın başında bulduğumuz cam kırıkları ile tahta sıralarımızı üzerine yazılan yazıları kazıyarak yeni hale getirmek. Bizim için okuldaki temizlik sorunu sadece buydu.

Ama şimdi durum çok daha ciddi.  

Belediyenin bu sorunu gidermesi, söylendiği kadar kolay değilmiş. Çünkü yerel yönetimim o sorunun çözülmesi ile ilgili olarak İl/İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’nden izin almak başta olmak üzere pek çok prosedürel zorluğu yerine getirmesi gerekiyormuş.

ÖNCE İZİN AL SONRA YAP

Geçtiğimiz günlerde İstanbul BB Başkanı Ekrem İmamoğlu ziyaret ettiği okulların birinde üç kız öğrenci gelerek, okulda bulunan lavabo ve tuvaletlerin temizlenmesini, çünkü kullanılmaz halde olduğunu söylediler. İmamoğlu, çevresindekilere sorunun giderilmesi konusunda talimat verdi.

Ama sonradan öğrendik ki, belediyenin bu sorunu gidermesi, söylendiği kadar kolay değilmiş. Çünkü yerel yönetimim o sorunun çözülmesi ile ilgili olarak İl/İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’nden izin almak başta olmak üzere pek çok prosedürel zorluğu yerine getirmesi gerekiyormuş.

Sonrasında bu sorunun yani okulların temizlik konusunun neredeyse tüm Türkiye’de yaşandığını öğrendik. Nedeni de tasarruf tedbirleri kapsamında alınan tedbirlerden kaynaklı eleman yokluğuymuş.  

Geçtiğimiz yıllarda okul aile birlikleri, okul müdürlüklerinin velilerden temizlik malzemeleri alınması konusunda ayni ve maddi yardım istendiğini biliyor ve yaşıyorduk ama bu yıl yaşanan sorun çok daha büyük ve vahim.

Bu sorunu ağırlaştıran ise, yerel belediyeler ilçelerindeki okulların temizliği konusunda özel birimler, şeflikler kurdukları, bu birimler üzerinden okullara katkı sunarken karşılaştıkları sorunları öğrenmemiz oldu.

Mesela dün Ankara Büyükşehir Başkanı Mansur Yavaş, temizlik yaptıkları okulda, yetkililerin müdahalesiyle 3 katlı okulun 1 katının temizlenemediğini açıkladı.

Bunu öğrendikten sonra konuştuğum kimi belediyelerden yetkililer, kendilerine talepte bulunan okulların bazılarının bu talepleri geri çektiklerini söylediler. Muhtemelen okul yönetimlerine gelen baskı bu taleplerin çekilmesine yol açtı.

Merkezi hükümet pekala yerel yönetimlerle birer protokol yaparak, okulların özellikle fiziki açıdan ihtiyaçlarını giderilmesi konusunda yerel yönetimlere belli konularda inisiyatif verebilir.

ENGEL ÇIKARMAYIN SORUMLULUK VERİN

Görünen o ki, merkezi hükümet CHP başta olmak üzere muhalefet belediyelerinin okullara hizmet vermesini istemiyor. Bütün motivasyonunun CHP’li belediyelerin iş yapamaması üzerine kurmuş iktidar, bu hizmetin ulaşmasını doğal olarak engelliyor.

Bu yaklaşım, kendi siyasi geleneğin dışında tüm partileri, yerel yönetimleri “öteki” görüldüğünün itirafıdır.

Oysa burada sorun alanı, üzerinde siyaset yapılmayacak kadar önemlidir. Çünkü burada sorunun nesneleri çocuklarımız yani geleceğimizdir.

Merkezi hükümet pekala yerel yönetimlerle birer protokol yaparak, okulların özellikle fiziki açıdan ihtiyaçlarını giderilmesi konusunda yerel yönetimlere belli konularda inisiyatif verebilir. Ama karşı karşıya olduğumuz durumun bunun olmadığı yönünde. Belki muhalefet bu konuda bir politika geliştirebilir.

Sonuçta sivil itaatsizlik, siyasal bir eylemdir. Bunun sonucu da, itaatsizlik eylemiyle karşı çıkılan yasanın sonuçlarının baştan kabul edilmesidir. Çünkü eylem kamusal olduğu ölçüde katılanları kamusallaştırır ve siyasallaştırır.

BELEDİYELER NE YAPABİLİR?

Açıkçası böyle bir sorun varken, merkezi hükümet yerel yönetimlerin önünü açan değil kapayan bir rol üstleniyorsa muhalefet belediyelerinin yapması gereken belki de bir tür sivil itaatsizlik eylemi olabilir.

Henry David Thoreau’nun ifadesiyle; “Yönetim siyasetinin ya da yasaların değişmesini isteyen, aleni, şiddetsiz, vicdani, fakat aynı zamanda siyasi olan, yasa dışı bir eylem.”

Bu şekilde yerel yönetimlerin okulları, yasal bir kabul ve bu kabulü değiştirmeye yönelik şiddet içermeyen, yasayı ihlal eden bir eylemdir. Böyle bir eylem, toplumsal olarak meşru olanın yasal olmadığını söyler ve bunun için kamuoyu oluşturmayı ve farkındalık yaratmayı hedefler.

Bu yönüyle sivil itaatsizlik, i) yasaya aykırı, ii) şiddet içermeyen, iii) toplumsal duyarlılık yaratacak biçimde kamuya açık, Sonuçları hesaplanabilir ve iv) katılanların da bu eylemin hukuki ve siyasal sonuçlarına katlanmasına dayanır.

Okulların merkezi idareye rağmen temizlenmesi yasadışıdır ama yasa dışılığı, yasal olanı reddeden değil, meşru kabul edilenin yasal olmasını sağlama eylemidir.

Sivil itaatsizlik eylemi, sistemi toptan reddeden değil, sadece sorun olarak kabul edilene yönelik bir itirazdır. Sivil itaatsizlik eylemi, düzeltilmesi istenen doğrultuda, yasaklayıcı bir ya da birden fazla kurala karşı gelmek ya da, hukuken yapılması gereken bir kurala uymamak şeklinde gerçekleşebilir.

Bu haliyle şiddet içermediği için ikinci kurala da uygundur. Sonuçta sivil itaatsizlik, nasıl yapılırsa yapılsın, barışçıldır. Eylemin yapısı gereği, doğabilecek olumsuz ortamda temel ölçüt, üçüncü kişilerin hak ve özgürlüklerinin çiğnenmemesidir.

Okulların yerel yönetimler tarafından temizlenmesi bu sorunlar ilgili “Duyarlılık yaratma, kamuya açıklık, hesaplanabilirlik” unsurunu da yerine getirmektedir.

Sonuçta bu eylem herkesin bildiği bir sorunun giderilmesi için açıkça yapılması, bu konuda kamusal bir bilinirlik ve bunun sonucunda somut toplumsal destek sağlanması açısından da önemlidir.

Bu tür bir eylemi en önemli kılacak unsur ise bunu yapanların hukuki ve siyasal sonuçlara katlanması olacaktır.

Sonuçta sivil itaatsizlik, siyasal bir eylemdir. Bunun sonucu da, itaatsizlik eylemiyle karşı çıkılan yasanın sonuçlarının baştan kabul edilmesidir. Çünkü eylem kamusal olduğu ölçüde katılanları kamusallaştırır ve siyasallaştırır.

Ve bu tür bir eylemi anlamlı kılacak en önemli unsur da, siyaseti hapsedildiği alanlardan, toplantı odalarından çıkarıp kamusal alana taşıması olacaktır

Okulların temizlenmesi konusunda, yerel yönetimlerin tek başına haklı olmak değil aynı zamanda bu haklılığı siyaseten etkili biçimde ifade etmeleri önemlidir.

Ve sivil itaatsizlik bu açıdan önemlidir. Ve çocuklarımız için bu yapılamaya değerdir

“İşçi sınıfı” kavramına sarılarak siyaset yapanlar bazen işçi sınıfı ile ancak dolaylı yoldan ilişkisi olan ve fakat bir “zalim” karşısında “mağdur” olanların yanında yer almakta zorlanırlar. “Mağdurların” aradıkları adalete ulaşabilme mücadelesinin tıpkı “işçi sınıfı”nın mücadelesine benzer bir mücadele olduğunu görmek istemezler. Hatta daha da ötesinde “işçi sınıfı”nın burjuvazi karşısındaki mücadelesinin de burjuvazinin sömürü zalimliği karşısında bir “mağduriyet” ilişkisi olduğunu anlamak istemezler.

Marx özcü bir filozof değildi. O nedenle de kapitalizmin analizinde vardığı “değişim motorunun” “işçi sınıfı” olduğunu söylerken bu enerjinin kendiliğinden işçilerde olan bir enerjiden kaynaklandığı gibi saçma bir düşünceye işaret etmedi. Bu enerjinin işçi sınıfının burjuvazi karşısındaki yeri ve konumundan kaynaklandığını, bir başka deyişle işçilerin bir sınıf olarak burjuvaziye karşı bir mağduriyet ilişkisi içinde olduklarından dolayı tarihin motoru olduğunu söyledi. Yani, değişimin motoru (devrimin de diyebiliriz) işçi sınıfının niteliklerinden değil, burjuvazi karşısındaki mağduriyet ilişkisinden kaynaklandığını söylemiş oldu. Yani Marx, “özcü” değil aksine “ilişkisel” bir düşünürdü.

Bunları hatırlatmamın nedeni bugünlerde İsrail’in Lübnan’da başlattığı saldırının bizim siyaset alanımızda da etki ürettiği ve özellikle Kürtler ve solcular arasında çelişen pozisyon ve tutumlara neden olmuş olması.

Kimileri İsrail’in savaş yaptığı grupların Kürt düşmanı olmasının altını çizerek İsrail’in yanında yer alması, kimileri de Hizbullah’ı “Siyonist”bir devlete karşı savaş açmış anti-emperyalist bir güç olarak niteleyerek Hizbullah’tan yana tavır alması, kimileri de (özellikle sol içinde) İsrail’in Siyonist politikasına karşı çıkarken, Hizbullah’ın da kadın özgürlüğü ve Lgbt+ gibi konulara yönelik düşmanca tutumu nedeniyle Hizbullah’a da karşı olması gibi tutumlar içindeler.

Tabii ki isteyen istediği pozisyonu seçer buna karışamayız. Ama yazının başında altını çizdiğim fikirlerden yola çıkarak bu olayı değerlendirmeye kalktığımızda tabii ki mağdur olanın, yani Hizbullah’ın yanında olmanın daha doğru olduğunu söylememiz gerekiyor. Ama bu desteğin, ne Hizbullah’ın Kürt düşmanı oluşuyla, ne “Siyonist” bir devlete karşı savaşıyor oluşuyla ve ne de “anti-emperyalist” oluşuyla bir ilgisi olması gerekmiyor.

Çünkü “ilişkisel” boyutta, sadece ve sadece “güçlü”nün karşısında “güçsüzden yana” olmak “insanca” bir yaklaşım olduğundan dolayı “güçsüzden yana” olmak doğru olan tutumdur demeye çalışıyorum. Bu nedenle de, bu noktada kimin haklı kimin haksız olduğu ya da kim geçmişte neler yapmış olduğu gibi tartışmalara girmeden sadece ve sadece Filistin’lilerin ve de Hizbullah’ın, İsrail devleti ve arkasındaki Batılı güçlerin desteği karşısında “zayıf” ve “güçsüz” olduğu tartışılmaz gerçeğinden dolayı Hizbullah’ın (Hamas’ın) yanında olmak doğru bir tutum almaktır. Bu nedenle de her vicdanlı insanın her şeyden önce bu soykırımın bir an önce durdurulmasından yana tavır alması insanca bir görevdir.

Tıpkı işçilerin, Kürtlerin ve diğer mağdurların yanında olmanın, onların mücadelelerine destek vermenin her vicdanlı insanın görevi olması gerektiği gibi…

Seneler önce dibi bulduğumuzu, dolayısıyla da bundan daha kötüye gitmeyeceğimizi düşünüyordum.

Bir gün, bu fikrimi, sevgili hocam Ayhan Aktar’a açtım; o da her zamanki bilgeliğiyle bu çukurun dipsiz olduğunu, radikal değişiklikler yapmadan düşmekten kurtulamayacağımızı söylemişti.

Geriye bakıp da dibi gördüğümüzü düşündüğüm günleri bugünle mukayese edince Ayhan Hoca’ya hak vermemek mümkün değil.

Tamam, hukuktu, şuydu buydu hak getire ama geçen gün okuduğum bir habere yine de şaşırmadan edemedim.

Haber şu: Karar gazetesi yazarı Elif Çakır, yanlışlıkla gözaltına alınmış.

Bir gazetecinin gözaltına alınmasına mı yanarsın, bunun yanlışlıkla olmasına mı yoksa gözaltındayken saatlerce su verilmemesine mi…

Polis, başka bir Elif Çakır’ı arıyormuş, ama anladığım kadarıyla, “o da Elif Çakır, bu da Elif Çakır” diye düşünmüş ve TC kimlik numarasını falan önemsemeden ilk buldukları Elif Çakır’ı gözaltına atmaya karar vermişler.

Bu olay da aklıma meşhur fıkrayı getirdi.

Bilirsiniz ya, CIA, KGB ve MİT teşkilatlarından hangisinin daha başarılı olduğunu tespit etmek için bir “istihbarat yarışması” düzenlenmiş.

Üç teşkilat da en iyi adamlarından oluşturdukları takımlarıyla Afrika’nın balta girmemiş ormanlarından birine girip zürafa yakalamaya çalışacaklar, ilk getiren kazanacak.

Evvela, KGB’liler gitmiş, işte 15 dakika sonra bir zürafa ile çıkagelmişler.

Alkışlar, tebrikler.

Derken sıra CIA’ye gelmiş, onlar zürafayı 10 dakikada getirmişler.

Ruslar imrenirken Amerikalılar zaferlerini kutlamışlar.

Sıra nihayet bizimkilere gelmiş.

Ama o da ne, birkaç dakika içinde bir fille geri geldikleri görülünce, bunun kurallara aykırı olduğu söylenmiş.

Bizimkilerse gidin ona sorun, bakalım fil miymiş zürafa mıymış demişler.

Fil başlamış bas bas bağırmaya: “Abiler, ben valla zürafayım, ne olur beni bırakın!”

Fıkralar gerçek hayata tatbik edildiğinde yüzde tebessüm değil, öfke uyandırır.

Saatler sonra, aranan Elif Çakır’ın başka biri olduğu anlaşılmış ve gözaltındaki gazeteci Elif Çakır’ı serbest bırakmışlar.

Bereket, Elif Çakır’ın kendi mağduriyeti anlatacak gücü, çevresi, kalemi, köşesi var.

Ya olmayanlar?

Sesini duyuramayanlar?

Böylesine bir hukuk dışılığın ilk defa yaşandığını, onun da Elif Çakır’ın başına geldiğini düşünebilir miyiz?

Yanlışlıkla gözaltına alınma garabetinin en korkunç yanlarından biri ise, Elif Çakır’dan öğrendiğimize göre, gözaltına alınan kişiye gösterilen kötü muamele. Gözaltındaki kişi savaş esiri olsa bir bardak suyu esirgememen gerekirken -bırakın tanınmış bir gazeteci olmasını- bir şüpheliye su bile vermemek nedir?

BİR ŞÜHHELİYE SU BİLE VERMEMEK NEDİR?

Tabii bu uygulamanın bir gazetecinin başına gelmesi ve İçişleri Bakanının iki gün geçmesine rağmen kamuoyunu böylesine ilgilendiren bir konuda bir kelime olsun açıklama yapmaması, bu gözaltının tesadüf olup olmadığını da sorgulamamızı gerektiriyor.

Çakır’ın gözaltına alınmasının yanlışlıkla değil gözdağı verme amacını taşıdığını iddia eden pek çok gazeteci meslektaşı ve siyasetçi var.

Bu iddiaları görmezden gelmek mümkün değil.

Yanlışlıkla gözaltına alınma garabetinin en korkunç yanlarından biri ise, Elif Çakır’dan öğrendiğimize göre, gözaltına alınan kişiye gösterilen kötü muamele.

Gözaltındaki kişi savaş esiri olsa bir bardak suyu esirgememen gerekirken -bırakın tanınmış bir gazeteci olmasını- bir şüpheliye su bile vermemek nedir?

Bunun hukukta yeri var mı?

Vicdanda var mı?

Elif Çakır’a bir kez daha geçmiş olsun diyor; bunun bir tesadüf olduğuna, gazetecilere gözdağı verme amacı güdülmediğine inanmak istiyorum.

İsrail’in yaklaşık bir yıldır devam eden saldırılarının devamı olarak Lübnan saldırıları sonrası en çok merak edilen başlıklardan biri Lübnan, Ortadoğu ve küresel ne gibi gelişmelerin yaşanabileceği.

Doğrudan ve dolaylı muhataplar açısından bakıldığında kimi uçukluğa varan çeşitli senaryolar dillendiriliyor.

‘Dünya savaşı çıktı çıkacak’ diyenlerden, ‘İsrail Büyük İsrail’i kurana kadar durmayacak’ diyenlere kadar geniş bir yelpazeyi içeriyor bu senaryolar.

Taraflar açısından bakıldığında durumu kısa ve uzun vadeli olarak görmek mümkün mü? 

Nasrallah’ın ölümü Hizbullah ve “Direniş Eksenine” büyük darbe. Nasrallah’tan önce, onunla birlikte, İran, Hizbullah, FHKC ve Hamas’tan çok sayıda önemli isim de öldürüldü. “Direniş” tarihi boyunca böyle bir darbe yememişti. Ancak bu darbelerin Hizbullah’ı ve/veya direnişi bitireceğini söylemek için henüz çok erken.

Bu gibi olağanüstü gelişmelerin olağanüstü dönüşümleri de beraberinde getirdiğine şahit olunmuştu tarihte.

İsrail sadece İsrail değil. İsrail; ABD, İngiltere, Fransa, Almanya gibi ülkelerin başını çektiği koalisyonun koç başıdır aynı zamanda. O halde buna karşı gelişen yeni dünyanın da olması kaşınılmaz.

İSRAİL SADECE İSRAİL DEĞİL

Elbette İsrail devasa bir askeri güç ve çok ileri bir teknoloji ile saldırınca ‘böyle gider ve İsrail bugüne kadar yazılan bütün efsaneleri yerle bir eder’ diyenlerin daha yüksek ses ile konuşabildiği bir dönemdeyiz. Ancak şu gerçek gözardı edilemez: İsrail sadece İsrail değil. İsrail; ABD, İngiltere, Fransa, Almanya gibi ülkelerin başını çektiği koalisyonun koç başıdır aynı zamanda. O halde buna karşı gelişen yeni dünyanın da olması kaşınılmaz. Zaten tek bloklu dünyadan alternatifli dünyaya geçişini sancıları yaşanıyordu uzunca zamandır. Ortadoğu bu bağlamda ilk hesaplaşmanın olduğu sahnedir. Çünkü kendisine karşı alternatif yaratılmaya çalışılan Batı blokuna karşı yıllardır somut mücadele veren tek yer burasıydı ve buradaki örgütlerdi.

Şimdilik bu örgütlere çok büyük darbe vurulmuş olabilir. Ancan bu sancı yeni bir anlayışı da beraberinde getirecek gibi görünüyor. 

Yeni savaş konsepti ile birlikte Ortadoğu’da birçok örgüt artık hem entegre biçimde hem de dağınık düzende İsrail ve küresel güçlere karşı daha güçlü bir savaş verecek. Önümüzdeki 10 yıl bu türden savaşların şekilleneceği yıllar olacak.

Ortadoğu’daki bu savaş küresel olanın bir parçası olarak devam ediyor. Bu nedenle sadece bölge ile sınırlı kalması beklenemez. Sıcak cephe savaşının tüm topraklara yayılması değil mevzu bahis olan. 

Tam da yukarıda anlatmaya çalıştığım gibi tersi bir savaş taktiği ile mücadelenin artık yereller ve küçük birimler de dahil olmak üzere tam anlamı ile asimetrik devam etmesidir.

Özellikle bizimki gibi geri kalmış bölgelerde, ülkelerde krallıklar, emirlikler, devletler emperyalizm karşısında kendi vatandaşının yanında yer almak yerine tam tersi bir durum olarak kendi vatandaşına karşı durmaya devam ettiği sürece düzenli ordu dışı oluşumlar her yerde ortaya çıkmaya devam edecek. Ortadoğu bu gibi örgütlerden / oluşumlardan çok üretti bugüne kadar. Bir sonraki aşaması daha düzenli bir şekilde savaşılması ve yeni oluşumların ortaya çıkmasıdır.

Nasrallah bunun ilk olmasa da en önemli örneğiydi. Ölümü ile birlikte yeni bir dönemin başlangıcını da ilan etmiş oldu.

Bazen öyle olur, hayatınız boyunca vermek istediğiniz mesaj ölümünüz ile olur. Nasrallah’ın ölümüne buradan da bakılabilir.

Dünyada faiz totoya devam; Önceki hafta beklenti üstü gelen ABD istihdam verileri moralleri bozmuştu. Geçen hafta ise faiz toto beklentilerini değiştirecek veriler geleceğini yazmıştım. Önce ABD tüfe verileri beklenti altında geldi. FED faiz sabit tuttu ama güvercin açıklamalarda bulundu. Ardından ABD üfe verileri beklentilerin oldukça altında geldi. Mayıs üfe beklentisi %0,1 iken eksi %0,2 geldi. ABD çekirdek enflasyonda beklentilerin altında geldi. Geçen haftaya “FED, 2024 yılında faiz indirmeyecek” beklentisi ile başlayan piyasa, haftayı “FED, 2024 yılında bir kere faiz indirir; belki iki defa” beklentisi ile kapadı. Euro bölgesinde ise Nisan ayı sanayi üretimi verileri açıklandı. Beklenti %0,1 artış iken eksi %0,1 gerçekleşti. ECB faiz indirimine devam edecek beklentisini ateşledi. Geçen hafta piyasaların kafasını karıştıran Avrupa Parlamentosu seçimlerinde aşırı sağın zafer kazanması ve Macron’un meclisi feshetmesi oldu. Son üç, beş yıldır aşırı sağ sürekli yükseliyor. Bu durum nedense piyasaları olumsuz etkiliyor. Dünyanın hemen her ülkesinde aşırı sağ, sermayenin bekçisidir, sermaye ne derse onu yapar orta ve uzun vadede. Piyasalar neden böyle tepki gösteriyor anlayamıyorum. Aşırı sağ prim yaptığına göre, Avrupa’da sığınmacılar artık sermayenin istediği bedava işgücünü sağlamış, fazlalık zarar veriyor demektir. Aşırı sağ, sermayenin ihtiyacı kadar sığınmacıyı ülkede bırakacak, arta kalanını sınır dışı edecektir. Kısa vadeli sosyal karışıklık olabilir, hepsi bu.

Her sene milyonlarca işsizi piyasaya çıkarıyor üniversiteler. Aileler için çocuğunu üniversitede okutmak artık hatalı bir hedef, istek gibi duruyor. Türkiye’deki üniversitelerin çoğu üniversite değil zaten.

HER SENE MİLYONLARCA İŞSİZİ PİYASAYA ÇIKARIYOR ÜNİVERSİTELER

TÜİK Nisan ayı işsizlik verilerini açıkladı; Yakında Türkiye’de işsiz filan kalmayacak. Dar tanımlı işsizlik %8,5 seviyesine düşmüş. Mevsim özelliklerinden arındırılmış geniş çapılı işsizlik ise %27,2 oldu. Bence geniş kapsamlı işsizlik bile gerçeklikten uzak. Bir mühendis,iyi para kazansa da kuryelik yapıyorsa işsizdir. Beş yıllık tecrübesi olan bir mimar asgari ücret ile çalışıyorsa işsizdir. Özel okul anlaşmalı bir matematik öğretmeni, üç ay garsonluk, pazarcılık yapıyorsa işsizdir. Bu adamlar mutlu değildir. İşsizlik Türkiye’nin en büyük ve en derin sorunlarından biri. Tüm gençler üniversite mezunu olmak zorunda değil. Üniversite mezunu esnaf, pazarcı, kurye, kalfa, işçi, kurye Türkiye için lüks. Her sene milyonlarca işsizi piyasaya çıkarıyor üniversiteler. Aileler için çocuğunu üniversitede okutmak artık hatalı bir hedef, istek gibi duruyor. Türkiye’deki üniversitelerin çoğu üniversite değil zaten. 

Türkiye’nin kredi notu artar mı? Şimşek kalır ve programını devam ettirirse bence not artırımları gelecektir. Merkez bankası döviz rezervinde gerçekten rakamsal olarak takdire şayan bir düzelme var. Nitelik olarak bu artış çok su kaldırır, orası ayrı ama rakamsal olarak şahane iş. Uluslararası kredi kuruluşlarının en çok dikkat ettiği verilerden biri MB nın döviz durumu ve kasasındaki dövizin yabancı borçları ödeyip ödeyemeyeceği verisidir. Özellikle kasasındaki dövizin ülkenin kısa vadeli borçlarına yetip yetmediğine bakarlar. Türkiye’nin Nisan ayına göre kısa vadeli dış borcu 180 milyar dolar. 7 Haziran verilerine göre kasasında 146 milyar dolar var. Böyle giderse yıl sonuna kadar dış borca yetişecek gibi duruyor. Kredi not artırımı beklentisi arttıkça döviz girişi ve TL’nin değerlenmesi doğal süreç olacaktır. 

07 Haziran MB ve BDDK verilerine göre; Yabancılar ilgili hafta 540 milyon dolarlık tahvil alımı gerçekleştirmiş. Hisse senedinde ise 542 milyon dolar satış yapmışlar. 

Yabancılar neden tahvil alıyor da, hisse ve konut  almıyor? Çok basit. Yıllardır ilk defa Türk tahvillerinde deli reel kazanç var. 2023 yılı sonunda ABD 10 yıllık tahvil faizi %5 iken TR on yıllık tahvil faizi %23 civarındaydı. Şimdilerde TR tahvil faizi %28 iken ABD tahvil faizi %4,22 seviyelerinde. ABD de artık faizlerde zirvenin görüldüğü kesin. Konut endeksi 2021 sonunda 250 puandaydı. 2023 sonunda 1100 puanı geçti. Son iki yıl yabancı girişinde aslan payı gayrimenkul iken 2024 yılında bu pay kayboldu. Çünkü Türkiye’de gayrımenkul artık çok pahalı. Hisse senedinde de aynı durum söz konusu. 2021 yılı sonunda Bist100, 1,60 dolar civarındaydı. Burası aynı zamanda beş yıllık dip gibi duruyordu. Bugün 3,20- 3,50 dolar bandında geziyor. Ülkeye döviz yağdığı, herşeyin mükemmel görüldüğü 2005- 2013 yılları arasında 5 doları görmüştük. Son iki yılda dolar bazında %100 değer kazanmış Bist100 e girmeye çok istekli değil tabi yabancı. 2005- 2013 verilerinin çok uzağındayız çünkü.

MB rezervlerindeki toparlanmaya devam. İlgili hafta, brüt rezerv 146,2 milyar dolara çıktı. Swapsız net rezerv 5,9 milyar dolar oldu. Mart sonu brüt rezerv 123 milyar dolar, swapsız net eksi 65,5 milyar dolardı. Brütte 23 milyar dolar, swapsız nette 71 milyar dolar iyileşme var. Niteliği dikkate almazsak büyük başarı. 

Döviz mevduat hesapları; İlgili hafta vatandaşlar ve şirketler birer milyar dolara yakın dövizden vazgeçmişler. Yılbaşına göre vatandaşlar 500 milyon dolar, şirketler 10 milyar dolar eksideler. Seçim öncesi vatandaşların döviz hesapları 8 milyar dolar artıya geçmişti. 

BİST100 haftaya 10475 puan üstünde tutunarak başlayabilirse biraz daha toparlar. 11000 direnç, 10470 ve 10000 puan destek.

11000 DİRENÇ, 10470 VE 10000 PUAN DESTEK

Dolar/TL;  Günlük bazda 32 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam. 31,80 desteği çok önemli. Aylık kapanış 30.90 liranın altında kalırsa TL’de çok ciddi değerlenme yaşayabiliriz. Ama aylarca sürecek 32 civarı sıkışma, 31 liraya kadar sıkışık gevşeme daha olasılıklı duruyor. 

Bist100; Haftaya 10475 puan üstünde tutunarak başlayabilirse biraz daha toparlar. 11000 direnç, 10470 ve 10000 puan destek. 

Dünya Borsalar; Avrupa borsaları desteklerinde tutunuyorlar. ABD borsaları, özellikle S&P,  teknoloji hisseleri ile tarihi zirveleri civarında dolaşıyor. 

Eur/Usd; 1,0690 destek, 1.0990 direnç. Sanki dip yapmaya çalışıyor buralarda. Euro bölgesi ile sürekli olumsuz haber çıkmasına rağmen direniyor çünkü. 1.0635 kuvvetli desteği. Sanki ufak ufak risk alınır Euro lehine. 

Altın/ons; 2330 doların üstüne atamazsa burası direnç olmaya başlayacak. Bu hafta 2330 dolar üstünde kalmayı başarırsa bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanması olası. Dünya faiz indirimine başladı. Eninde sonunda Fed de başlayacak. Ben 2024 sonbaharında başlayacağını düşünüyorum. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık. 

Gümüş; Altın ile benzer. 29,90 doların üstüne atabilirse kendini; 29,90 ile 31,50 dolar arasında bir müddet oyalanır. 27,50 dolar civarına yaklaşırsa bence risk alınır. 

TR 2 ve 10 yıllık tahvil; Geçen hafta Perşembe ve Cuma günleri satış yedi tahviller. Büyük olasılık yabancının kar realizasyonlarıydı. Bu hafta Perşembe günü MB tatil olacağı için verileri görmek için bir hafta daha bekleyeceğiz.İki yıllıkta direnç %45,30, destek %37,20 seviyesinde. 10 yıllık direnç %29, destek %25,75 ve 23,90 seviyesinde. Bu hafta MB tüfe beklenti anketi açıklandı. 12 ay sonraki tüfe beklentisi %31,79 da. Mayıs gerçekleşen tüfe %75,45, buna karşılık iki yıllık tahvil faizi %39 civarından kapadı. 2025 yıl sonu MB tüfe hedefi %20 altı. TR tahviller bence halen çok cazip. 

Dolar/Yen; Bir süre önce Yen’e dikkat etmek gerekir diyordum. Henüz bir değer artışı yaşayamadı. Sebebi Japonya Merkez Bankasının tahvil alımlarını azaltmaya gitmesinin ötelenmesi. Parasal genişlemeyi bir türlü azaltma kararı almıyor. Temmuz toplantısında yeni programı açıklanması bekleniyor. Takibe devam. Direnç 160 Yen, Destek 151,80  Yen.  Bence hedef 140 Yen. 

Dünyada faiz totoya iyimserlik hakim; Geçen haftaki veriler faiz indirimi beklentilerini iyice yeşertti. İsviçre merkez bankası süpriz faiz indirimine gitti. İngiltere merkez bankası (BOE) faizi sabit tuttu ama, %2 gelen İngiltere enflasyonu, bu yıl iki defa faiz indirimi beklentisini zirve yaptırdı.

ABD haftalık işsizlik verileri yüksek, Mayıs konut başlangıçları, inşaat izinleri düşük geldi. Fed imalat endeksi ise beklentilerin oldukça altında açıklandı… Bu veriler sonrası FED in bu yıl iki defa faiz indirimine gideceği ve buna Kasım ayıyla birlikte başlayacağı beklentisi yeniden gündemi alevlendirdi.

Japaonya çekirdek enflasyonu ile imalat ve hizmet endeksleri beklentinin altında geldi. ABD hariç tüm dünyada enflasyon ciddi zayıflıyor. Çin den gelen karmaşık verilerde hoş değil. Tüm dünyada enflasyonla birlikte imalat, hizmet üretimi geriliyor. Böyle devam ederse dünyanın sert durgunluğa gireceği endişesi başlayabilir ki, bu durum merkez bankalarının beklenenden önce ve daha sert faiz indirimlerine gitmesine yol açabilir.

Tüm dünyada enflasyon düşerken Türkiye’de akıl almaz enflasyonları yaşadık. “Nas var, Türkiye modeli, ben ekonomistim söylemleri” ile fakirleştik, borçlarımız artı, merkez bankamızın kasası yekle yeksan oldu. Şimdi yeniden ortodoks ekonomik modele geri döndük.

TÜRKİYE ENFLASYONDA ZİRVE GÖRDÜ

Hemen hemen tüm uzmanlar ve ekonomi kurmayları Mayıs ayında Türkiye’nin enflasyonda zirveyi gördüğünde hem fikir. Enflasyon da keskin düşüş bekliyor ekonomi yönetimi. Ne büyük başarı değil mi? Dünyanın şu ortamında keskin düşmezse şaşırmak gerekir.

Yeni gündem yılsonunda %40 altı enflasyon görür müyüz tartışması. Major ülke enflasyonları %2 ile %2,5 arası enflasyon hedeflerken Türkiye’nin mucizesi %40 altı enflasyon. Yılbaşında 100 liraya aldığımız bir mal ve hizmeti 2024 Aralık ayında en iyi veri TÜİK e göre 140 liraya alacağız.Tüm dünyada enflasyon düşerken Türkiye’de akıl almaz enflasyonları yaşadık. “Nas var, Türkiye modeli, ben ekonomistim söylemleri” ile fakirleştik, borçlarımız artı, merkez bankamızın kasası yekle yeksan oldu. Şimdi yeniden ortodoks ekonomik modele geri döndük.

Babacan, Şimşek, Ağbal benzer programlar uyguladı. Ardından Bayraktar’ın dehasına, sonra Nebati beyin gözlerinden çıkan ışığa takıldık. Şimdi de Şimşek’in çakıp tüm Türkiye’yi aydınlatmasını bekliyoruz.

ŞİMŞEK BAŞARILI OLUR MU?

Bence imkansız. Aynı uygulamaları yapıp farklı sonuçlar beklemek ne kadar akıllıca emin olamıyorum. 2003 yılı ile birlikte benzer ekonomik programları defalarca uyguladık. Babacan, Şimşek, Ağbal benzer programlar uyguladı. Ardından Bayraktar’ın dehasına, sonra Nebati beyin gözlerinden çıkan ışığa takıldık. Şimdi de Şimşek’in çakıp tüm Türkiye’yi aydınlatmasını bekliyoruz.2003 ile 2013 yılları arasında bu ekonomik modelle düze çıkma şansımız vardı. Defalarca yazdığım gibi IMF, AB, sıkı Maliye politikaları çıpaları ve genç, dinamik, yıpranmamış yeni bir iktidar vardı. Ülke bugün ki gibi sudan ucuzdu. Ülkeye döviz yağdı. O döviz yağarken sanayi ve tarımda üretime ağırlık vereceğimize, ithalatı ikame yatırımlara koşacağımıza yol, köprü, havalimanı ihalelerine koştuk. Döviz bollaşınca ithal mallar sudan ucuza gelmeye başladı, tarımda ve sanayide yerli mallar pahalı kaldı. Bu durumu dengeleyeceğimize tüm üreticiyi, ithalatçı ve komisyoncu yaptık.

2008 Mortgage krizi sırasında döviz Türkiye’den çıkmaya başlayınca ithalat mal ve hizmetleri birden artı, enflasyon arttı. Yine ayılmadık. 2009 yılıyla beraber Major merkez bankaları dünyayı paraya boğdu. Bu paradan aslan payı yine Türkiye’ye geldi. Yine ithal mallar ucuzladı, yerli üretim pahalı kaldı. Ülkeyi yönetenler yine uyudu. 2013 yılına kadar daha çok tarım ve sanayi üreticimiz ithalatçı, komisyoncu oldu. 2013 yılından sonra gerçek yabancı yatırımcı bir daha dönmemek üzere çıkıp gitmeye başladı. Sonra dönem dönem yüksek kar için Türkiye’ye kısa vadeli gelip gittiler.2023 yılı ile birlikte rüyamızda Şimşek’in yeniden çaktığını gördük. Yüksek faiz, yüksek kur, sudan ucuz Türkiye yerli yabancı sermayenin ağzını sulandırdı. Uzun zamandır gelmedikleri kadar çok daha yüksek montamlı geldiler. Şimdi gitmesinler diye adaklar adıyoruz. Yerli yabancı tüm kuruluşlar “Aman sakın merkez bankası faizi düşürmesin, bankaların mevduat faizlerini düşürmeyecek önlemler alsın” diye ver yansın ediyor.

Ülke 2003 yılına göre çok daha fazla borçlu, çok daha fazla fakir ve kasası çok daha boş. 2013 yılında ülkeye 70 milyar dolar girdiğinde merkez bankası kasası 60 milyar dolar üstü net artıdaydı. Son üç ayda benzer para girdi swapsız nette ancak artıya geçebildik.

Bu borç nasıl ödenir? Ülke gırtlağa kadar borçta. Üstelik 2003 ile 2023 yılları arasında olduğu gibi gelen dövizin on yıl kalacağını hiç sanmıyorum. Hazine döviz bazında yıllık %10 civarında borçlanıyor. Geçenlerde İşbank sendikasyon kredisi aldı. Euribor ve Sfor artı %2,5 ile borçlandı. Bu şu demek Euro yu %6,5 ile Doları %7,5 ile borçlandı. Döviz kuru %20 artsa %8 ile %10 ile borç ödeyeceğiz. Can mı dayanır buna?!Borcu ödemek için üretmek zorundayız, üretmek için faizler düşük olmadı. Ama yabancı çıkmasın diye faizleri yüksek turmak zorundayız. Nasıl olacak? Sanayi ve imalat verilerine bakın, nasıl gevşiyor. Korkarım Şimşek sadece rüyalarımız aydınlatacak. Rüyada olmayanlar ise yerli, yabancı zenginin daha zenginleştiğini, dar gelirlinin vergi, zam, gelir azalması ile daha fakirleştiğini görecek.

Altın bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanacak gibi. Dünya faiz indirimine coşkusu yeniden alevlendi. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık.

FAİZ DÜŞERKEN ALTININ YUKARI GİTMEMESİ ÇOK ZAYIF OLASILIK

Dolar/TL; Günlük bazda 32,90 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam. 31,95 desteği önemli.  Zannetmiyorum ama burayı kırarsa 30 civarına kadar inebilir.

Bist100; 11100 puan direnç,  9800 puan destek.

Eur/Usd; 1,06 destek, 1.09 direnç. 1.0635 kuvvetli desteği.

Altın/ons; 2330 doların üstünde tutunmaya çalışıyor. Bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanacak gibi. Dünya faiz indirimine coşkusu yeniden alevlendi. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık.

Gümüş; Altın ile benzer. 29,90 doların üstüne kalmaya çalışıyor.

TR  2 ve 10 yıllık tahvil;  İki yıllk %43 seviyelerinden alış geliyor. %36,80 destek.10 yıllık da  direnç %29 seviyelerinden alış geliyor, destek %25,80 seviyesinde.MB ve bankaların faiz düşürmesine izin vermedikleri için tahvillere gelen alışlar temkinli kalıyor. Bu ay mevduat faizleri gevşemeye başladı. Böyle devam ederse TL mevduatın munzam karşılıklarını büyük olasılık yeniden yükseltirler. Ya da bankalar bunu görüp kendileri mevduat faizlerini yükseltir.

Dünya emtia endeksi; 102 puan desteğine yeniden gevşedi. Nisan ayından beri bu seviye dayanıyor. Burası kırılırsa 95 puan gündeme gelir ki, durgunluk beklentisi yeniden alevlenir.

Son dönemdeki Ayhan Bora Kaplan soruşturması, Kobani davası, Gezi davası, 28 Şubat davası ve daha pek çok siyasi temelli davanın ortaya koyduğu üzere; Türkiye’de her alanda büyük bir yozlaşma ve kokuşmuşluk hâkim durumda. Hizipleşme, çeteleşme, gruplaşma, mafyalaşma, tarikat ve cemaatlerin sultası ülkenin nefes borusu olması gereken tüm kurum ve kuruluşların boğazına çökmüş durumda.

Hz. Ömer’e atfedilen ve adliye binalarında ve duruşma salonlarında yer alan "Adalet mülkün temelidir" sözündeki “mülk” ne demekti, unuttuk mu?! Arapçada mülk kelimesi; devlet, iktidar, düzen, egemenlik, ülke" anlamlarına gelmiyor muydu?! Şeyh Edebali, “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” dememiş miydi?! Hz. Ömer, “Doğruluk ve adalet her ne kadar seni öldürse bile ondan ayrılma” dememiş miydi?! Bugün ülke yönetimine hâkim olan ve her fırsatta kendilerine İslam’ı referans aldıklarını söyleyen milliyetçi-mukaddesatçı siyasal İslamcılar bu düsturu unuttular çünkü adaleti sağlamakla yükümlüyken adaletsizliği memleketin her yerine hâkim kılmakla meşguller!

World Justice Project'in (Dünya Adalet Projesi) 2023 Hukukun Üstünlüğü Endeksi raporuna göre, Türkiye hukukun üstünlüğü konusunda yıllardan beri hızlı bir şekilde düşüşte ve totalde 0.41 puanı bulunan Türkiye bu skorla 142 ülke arasında 117. sırada bulunuyor ve hem bölgesel hem de küresel ortalamaların altında kalıyor. 

HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ ENDEKSİNDE 117. SIRADAYIZ

World Justice Project (Dünya Adalet Projesi)’nin 2023 Hukukun Üstünlüğü Endeksi raporuna göre, Türkiye hukukun üstünlüğü konusunda yıllardan beri hızlı bir şekilde düşüşte ve totalde 0.41 puanı bulunan Türkiye bu skorla 142 ülke arasında 117. sırada bulunuyor ve hem bölgesel hem de küresel ortalamaların altında kalıyor. Türkiye bu sıralama ile Nijer, Siena Leone, Guatemala, Madagaskar, Angola, Kolombiya gibi ülkelerin bile altında yer alıyor. Söz konusu rapora göre, İşte Türkiye’nin hukukun üstünlüğü karnesi:

- Hükümet Yetkilerine Getirilen Kısıtlamalar: 0,28 puan, 137. Sırada yer alıyor.

- Yolsuzluğun Yokluğu: 0,44 puan, ile 77. Sırada yer alıyor.

- Açık Hükümet: 0,40 puan ile 107. sırada yer alıyor.

- Temel Haklar: 0,30 puan ile 133. Sırada yer alıyor.

- Düzen ve Güvenlik: 0,72 puan ile 75. Sırada yer alıyor.

-  Düzenleyici Uygulama: 0,42 puan ile 116. Sırada yer alıyor.

-  Sivil Adalet: 0,41 puan 119. Sırada yer alıyor.

- Ceza Adaleti: 0,38 puan 107. Sırada yer alıyor.Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’nün (OECD) ‘Bir Bakışta Hükümet 2023’ raporuna göre Türkiye yargıya güvende 38 üye ülke arasında 36’ncı, sıralamaya 7 aday ülke dahil edildiğinde ise 40’ıncı durumda. 2010’da yüzde 59 olan yargıya güven 2020’de yüzde 37, 2022’de ise yüzde 33’e kadar geriledi. Vatandaşların sadece yüzde 15’i yargının bağımsız olduğunu düşünüyor.

Erkler ayrılığı ilkesi nedir?

Kuvvetler ayrılığı veya güçler ayrılığı ilkesi; devlet organları olan yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden ayrılmış oldukları ve birbirlerinin yetki alanlarına müdahale edemeyecekleri anlamına gelir. Bu model devletin her biri birbirinden ayrı ve bağımsız güçlerdeki kol ve sorumluluk alanlarına ayrıldığı ve böylece her bir güç ve kolun bir diğeri ile güç ve sorumluluk alanları bakımından bir çatışma yaşamalarını engellemek için vardır. Ancak Türkiye’ye hâkim kılınan tek adam rejimiyle birlikte tüm kuvvetler tek bir kişinin iradesine hapsedilmiş durumda.

Artık Türkiye’de yargı siyasal iktidar ve şürekasının emir eri konuma getirilmiştir, hukuk sistemi bir maşa olarak kullanılarak siyasi hesaplaşmaların ve intikam güdüsünün kullanışlı bir aparatı olmuştur, her kademede yargı mevkilerine iktidara mutlak sadakatle ve sorgulamadan karar veren radikal yandaş unsurlar getirilmiştir, yargı içinde pek çok grup ve odak güç sahibi olmuştur ve neredeyse kendi bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Sadece Yargıtay’daki başkanlık seçiminin sürecine ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın atanma sürecine bakarak bile vahim durumu anlamak mümkün.

Bu sistemde AİHM kararları uygulanmıyor, en üst iç yargı makamı olan Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına ilk derece yerel mahkemeler bile direniyor, aynı davada ve aynı ithamlarda her kişiye siyaseten birbirinden farklı kararlar veriliyor, yargının karar mekanizması vicdani kanaat ve yasalar yerine siyasi erkin yönlendirmesi ve istekleri üzerine şekilleniyor, mafya ve suç örgütleri yargının her kademesine sızmış durumdalar ve diledikleri kararları çıkarabiliyorlar.

AİHM KARARLARI UYGULANMIYOR, AYM KARARLARINA DİRENİLİYOR

Bu sistemde AİHM kararları uygulanmıyor, en üst iç yargı makamı olan Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına ilk derece yerel mahkemeler bile direniyor, aynı davada ve aynı ithamlarda her kişiye siyaseten birbirinden farklı kararlar veriliyor, yargının karar mekanizması vicdani kanaat ve yasalar yerine siyasi erkin yönlendirmesi ve istekleri üzerine şekilleniyor, mafya ve suç örgütleri yargının her kademesine sızmış durumdalar ve diledikleri kararları çıkarabiliyorlar. Böylesi bir sistem sürdürülebilir olamaz, olmayacaktır da!Türkiye’de yargı en güvenilmez kurumların başında geliyor çünkü adaletten başka her şeyi dağıtıyor! Yargı sistemine yargı mensupları bile güvenmiyorlar! Türkiye’de yargı derin bir kokuşmuşluk ve çürümüşlüğe esir olmuş durumda. Çeteler ve suç örgütleri devşirdikleri hâkim ve savcılar üzerinden diledikleri kararı parayla aldırır hale geldiler. Yargıdaki kadrolaşma siyasi güç odaklarının, cemaatlerin ve tarikatların ambargosu altında. Bu tespitler artık yargının üst düzeyindeki hâkim ve savcılar tarafından resmî şikâyet dilekçeleri üzerinden yapılıyor.

Siyasal iktidar yargı üzerinden dilediğini betonlara hapsedip dilediğine özgürlük bahşediyor! Birini sağlık sorunları ve yaşlılıktan dolayı tahliye ederken diğerini sağlık sorunu ve ilerlemiş yaşı olmasına rağmen içeride tutuyor, aynı yasal hükümler farklı siyasal kesimler için farklı biçimde uygulanıyor ve içtihat birliği ortadan kaldırılıyor. Yargıya güven ve hukukun üstünlüğüne inanç bir ülkede hayatın sağlıklı biçimde yürüyebilmesi için olmazsa olmazdır çünkü hukukun güçlü olmadığı bir iklimde herkes bir süre sonra kendi adaletini aramanın peşine düşer. Hangi siyasi yelpaze, inanç, etnik köken, ekonomik sınıf olursa olsun; herkesin adalete bir gün mutlaka ihtiyacı olacaktır.

Bugün yaşanan hukuksuzluklar sırf “ötekinin” başına geliyor diye sessiz kalan yığınlar yarın kendi başlarına da hukuka aykırılıklar geldiğinde yanlarında kimseyi bulamayacaklar. Bugün sırf iktidarın köşelerini tutuyorlar diye hukuk ve adalet terazisinin kantarını kendileri lehine yontanlar yarın devran döndüğünde kendi elleriyle bozdukları terazinin kantarından adalet bekleyecekler.

Son birkaç gündür dünya kamuoyu İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin beklenmedik ölümüne kilitlenmiş durumda. İbrahim Reisi'yi taşıyan helikopter İran-Azerbaycan sınırından Tebriz'e doğru giderken Arasbaran ormanlarında 2500 metre yükseklikteki alana çakıldı. Reisi'nin yanında İran Dışişleri Bakanı Emir Abdullahian, Doğu Azerbaycan Valisi Maliki ve Tebriz Cuma İmamı Al-i Haşimi de bulunuyordu. Bu üst düzey heyete Reisi'nin muhafız müdürü General Musevi de eşlik ediyordu. Helikopteri uçuran mürettebat ise iki albay pilot ve bir binbaşı uçuş teknisyeninden oluşuyordu. Kazada tamamı öldü ve kurtulan olmadı.

Bir cumhurbaşkanının helikopterinin kaza geçirmesi İran'da ilk değil. 1981 yılında dönemin İran Cumhurbaşkanı Abolhasan Banisadr'ın helikopteri düşmüştü ancak kendisi kurtulmuştu. 2013 yılında ise dönemin Cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ı taşıyan helikopter de kaza geçirmişti ve kendisi kurtulmayı başarmıştı.

Ancak son kazada ilk kez bir cumhurbaşkanı ve dışişleri bakanı birlikte öldükleri için böylesi üst düzey can kayıpları elbette pek çok soruyu ve komplo teorisini de beraberinde getirdi. Reisi'nin helikopteriyle birlikte bir öncü ve bir eskort olmak üzere iki helikopter daha aynı anda aynı hedefe gitmek üzere havalanmıştı. Diğer iki helikopter sağ salim hedefe varmasına rağmen neden sadece Reisi'yi taşıyan helikopter düştü?

Diğer iki helikopterin mürettebatı birlikte uçtukları Reisi'nin helikopterinin nereye düştüğünü ve ne zaman düştüğünü görmediler mi veya düşüşü fark etmediler mi? Eğer gördülerse kasten tam mevkiyi yardım ekiplerine bildirmeyerek onları ölüme mi terk ettiler? 

DİĞER İKİ HELİKOPTERİN MÜRETTABATI DÜŞÜŞÜ FARK ETMEDİ Mİ?

İbrahim Reisi'nin helikopterinin düştüğü mevki ve enkazı 15 saat sonra bulunabildiğine göre, diğer iki helikopterin mürettebatı birlikte uçtukları Reisi'nin helikopterinin nereye düştüğünü ve ne zaman düştüğünü görmediler mi veya düşüşü fark etmediler mi? Eğer gördülerse kasten tam mevkiyi yardım ekiplerine bildirmeyerek onları ölüme mi terk ettiler?

Her mevsimde sisli olduğu bilinen, kötü hava şartlarına, yağışa ve düşük görüş mesafesine sahip bir bölge neden uçuş rotası olarak seçildi? Helikopter pilotlarına eksik bilgi mi verildi? Eğer doğru bilgi verildiyse bu pilotlar kötü şartlara rağmen neden uçmayı kabul ettiler? Yoksa pilotların uçmayı reddetmesine rağmen Reisi'nin general olan koruma müdürü tarafından uçmaya mı zorlandılar?

Düştükten sonraki 15 saat süre içerisinde helikopterden veya içinde bulunanların cep telefonlarından sinyal alındı mı, alınamadı mı? Cumhurbaşkanı Ofis Şefi'nin helikopterde bulunan Tebriz İmamı Al-i Haşimi ile düşüşten sonra birkaç kez konuştuğunu ve kendisinin kazadan sonra birkaç saat hayatta olduğunu söylemesine rağmen neden sinyal tespiti yapılmadı?

İran Cumhurbaşkanını ve Dışişleri Bakanını taşıyan bir helikopter neden 1980 yapımı eski ve teknik bakımdan yetersiz bir helikopterdi? Son anda Reisi'yi taşıyan helikopterde bir değişiklik yapılmış mıydı? Helikopterde uydu telefonu bulunmuyor muydu?

Helikopter İran-Azerbaycan sınırındaki baraj açılışı sürecinde 2-3 saatlik bir bekleme yapmıştı; bu süre içerisinde Azerbaycan topraklarında etkin olan İsrail unsurları tarafından sızma yapılarak helikopter sabote mi edildi? Veya iç güç dengelerinden dolayı rakip devlet kanatları içinden gruplar mı helikopteri sabote etti? Reisi'ye kin besleyen iç muhalif gruplar bölgeye sızıp helikopteri sabote etmiş olabilir mi?

İran ve dünya kamuoyunda tartışılan dört temel senaryo var: 1) Helikopter kötü hava şartlarından dolayı düştü. 2) Helikopter teknik bir sorundan dolayı düştü. 3) Helikopteri İran devleti içinden bir odak sabote etti. 4) Helikopteri yabancı bir devlet sabote etti.

TARTIŞILAN DÖRT TEMEL SENARYO VAR

Böylesi daha pek çok soru sorulabilir ancak İran devleti resmî olarak herhangi bir sabotaj ve suikast iddiasını ortaya atmış değil ve hava muhalefetinden dolayı meydana gelen bir kaza üzerinde duruyor. Ancak; İran ve dünya kamuoyunda tartışılan dört temel senaryo var: 1) Helikopter kötü hava şartlarından dolayı düştü. 2) Helikopter teknik bir sorundan dolayı düştü. 3) Helikopteri İran devleti içinden bir odak sabote etti. 4) Helikopteri yabancı bir devlet sabote etti.

Bu senaryolara bir göz atalım. Birinci senaryoya bakıldığında; helikopterin kötü hava şartlarından dolayı düşme ihtimali var çünkü bölge çok sert hava koşullarına sahip, sık orman ve sisle kaplı ve yüksek dağlık bir bölge.İkinci senaryo da muhtemel çünkü helikopter 1980 yapımı eski bir helikopter. İran ambargo altında olduğundan yedek parça ve teknik aksama ulaşma konusunda sıkıntı yaşıyor ve bu parçaları kendisi üretmeye çalışıyor. İran'ın hem sivil hem de askeri havacılık envanteri ağırlıklı olarak eski ve teknik bakımdan yetersiz filolardan oluşuyor.

Rehberlik için adı geçenlerden biri de şu anki Rehber Ayetullah Hameneyi'nin en güçlü oğlu Mücteba Hamenyi. Bundan dolayı da Mücteba Hameneyi'nin en güçlü rakibi olan İbrahim Reisi'yi ortadan kaldırmış olma ihtimalini düşünenler bir hayli fazla.

MÜCTEBA HAMENEYİ’NİN EN GÜÇLÜ RAKİBİ REİSİ’Yİ ORTADAN KALDIRMIŞ OLMA İHTİMALİNİ DÜŞENENLER FAZLA

Üçüncü senaryo da bir hayli tartışmalı. İbrahim Reisi İran İslam Devrimi sonrasında şekillenen müesses nizamının en önemli unsurlarından biriydi. Kendisi şu anki Rehber Ayetullah Hamemeyi sonrasındaki en kilit ve güçlü olası rehber adaylarından biriydi. İran'da Rehber tüm silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır, yasama, yürütme ve yargının başıdır ve ülkenin siyasi, askeri ve ekonomik olarak mutlak hakimidir. Böylesi bir makamı ele geçirmek için İran'ın çeşitli devlet kanatları arasında her zaman bir bilek güreşi var. Rehberlik için adı geçenlerden biri de şu anki Rehber Ayetullah Hameneyi'nin en güçlü oğlu Mücteba Hamenyi. Bundan dolayı da Mücteba Hameneyi'nin en güçlü rakibi olan İbrahim Reisi'yi ortadan kaldırmış olma ihtimalini düşünenler bir hayli fazla. Reisi'nin kazasından bir gün sonra İran Rehberini belirleyen Uzmanlar Meclisi'ne başkan seçilecekti ve Reisi en güçlü başkan adayıydı. Öte taraftan; Reisi'yi nefret objesi olarak gören İran'ın içindeki rejim muhaliflerinin Reisi'nin helikopterine sabotaj yapmış olabileceğini düşünenler de var.

Dördüncü senaryoda ise olağan şüpheli İsrail. Kimilerine göre 7 Ekim savaşından sonra bölgede oluşan yeni çatışma ikliminin bir sonucu olarak İsrail, İran Cumhurbaşkanı Reisi ve Hamas'la yürütülen süreçte etkin olan Dışişleri Bakanı Emir Abdullahian'a İran içindeki işbirlikçileriyle veya Azerbaycan sınırından sızmayla bir suikast düzenlemiş olabilir. İsrail'in bu konudaki sabıkası kabarık çünkü daha önce de İran'ın içinde suikast, siber saldırı, sabotaj, bombalı saldırı gibi pek çok operasyonun altında İsrail imzası var.

Bu senaryoların hepsinin gerçekleşmiş olma ihtimali var ancak durumu teyit edebilmek için elimizde yeterli bilgi bulunmuyor. Şu an İran devleti de kaza üzerinde duruyor ama eğer bu olayın sorumlusunun özellikle de İsrail bağlantılı odakların olduğu ortaya çıkarsa bu durum İran için savaş sebebi olacaktır. Eğer olayın sorumlusunun İran'ın içerisindeki devlet kanatlarından biri olduğu ortaya çıkarsa İran devleti bu durumu saklama yoluna gidecektir. Çünkü kendi cumhurbaşkanını ve dışişleri bakanını bile suikasttan koruyamayan bir güvenlik ve istihbarat mekanizması tamamen çökmüş demektir.

Her halükarda helikopterin düşüşünden sonra 15 saat boyunca kendi ülkesinin içinde kendi cumhurbaşkanına ulaşamaması, İHA ve SİHA gücüyle övünmesine rağmen bölgesel rakibi olan Türkiye'den Akıncı'yı talep etmesi, sonrasında Akıncı'nın başarılı olup olmaması üzerinden İran ve Türkiye makamları arasında yürüyen tartışma ve pek çok konu daha İran'ın bölgesel ve küresel itibarını yerle bir etmiş durumda.

İbrahim Reisi'nin yokluğu İran'ın yürütme erkinin faaliyetlerini etkilemeyecektir çünkü İran'da yürütmenin başında olan ve tüm politikaları belirleyen kişi aslında Rehber Ayetullah Hameneyi'nin bizzat kendisidir ve cumhurbaşkanı sadece uygulayıcıdır. Reisi'nin yokluğu aslında daha çok Hameneyi sonrasındaki yeni rehberin belirlenmesi ve seçilmesi sürecine etki edecek gibi duruyor.

İbrahim Reisi, hiçbir hukuk fakültesinde eğitim almamasına rağmen ve sadece ilkokul 6. sınıfa kadar klasik eğitimi olmasına rağmen 20 yaşındayken İran'ın yargısına bir savcı olarak girdi ve yargı erki başkanlığına yükseldiği döneme kadar pek çok insan hakları ihlalinin baş aktörü oldu. Kendisi İran'da binlerce rejim muhalifinin idam edilmesinde, kurşuna dizilmesinde karar verici olan dört kişilik "Ölüm Konseyi'nin üyesiydi. Son tahlilde; binlerce insanın kanı ellerinde olan ve "İdam Lordu" lakabını alan İbrahim Reisi'yi iyi bilmezdik ve sonu da işlediği cinayetler gözetildiğinde bir hayli ibretlik oldu.

Azerbaycan'ın önde gelen suç örgütü liderlerinden "Lotu Quli" lakaplı Nadir Salifov ilk kez suç örgütü lideri Sedat Peker tarafından gündeme gelmişti. Kendisinin çetesi şimdi de yeni bir iddiayla yeniden gündemde. Özgür Avrupa Radyosu ve Radyo Azadi Azerbaycan Servisi'nin ortaya koyduğu araştırmaya göre, Lotu Quli'nin çetesi İran devleti tarafından ABD'de yaşayan kadın hakları aktivisti ve rejim muhalifi gazeteci Masih Alinejad'ı kaçırmak için 30 bin dolar para karşılığında kiralandı.

Özgür Avrupa Radyosu ve Radyo Azadi Azerbaycan Servisi'nin haberine göre, gazeteci Masih Alinejad'ı kaçırmak için plan yapan kişiler hakkında ABD'de yapılan resmî savcılık soruşturması sonucunda bu kişilerin Lotu Quli lakaplı Nadir Salifov'un suç örgütüne mensup oldukları ve kendisi öldürüldükten sonra çeteyi yönetmeye başlayan kardeşi Namık Salifov'a bağlı çalıştıkları ortaya çıktı.

Gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılması planını yapan ve yöneten kişi Azerbaycan ve Rusya vatandaşı olan Rafet Emirof, İran'da yaşıyordu. Kendisi Polat Ömerov isimli diğer çete üyesiyle birlikte kaçırılma planını tasarladı ve her iki isim de Lotu Quli çetesinin en üst düzey yöneticileri konumundalar.

PLANI YAPAN VE YÖNETEN KİŞİ İRAN’DA YAŞIYORDU

Gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılması planını yapan ve yöneten kişi Azerbaycan ve Rusya vatandaşı olan Rafet Emirof, İran'da yaşıyordu. Kendisi Polat Ömerov isimli diğer çete üyesiyle birlikte kaçırılma planını tasarladı ve her iki isim de Lotu Quli çetesinin en üst düzey yöneticileri konumundalar.

ABD Savcılığı'nın hazırladığı iddianameye göre, Rafet Emirov ve Polat Ömerov isimli şahıslar 30 bin dolar tutarındaki parayı ABD'de olan çete üyesi Halit Mehdiov'a gönderdiler. Halit Mehdiov isimli tetikçi İran rejim muhalifi gazeteci Masih Alinejad'ın ABD'deki evini gözlem altına aldı, kaçırılma planına son şeklini verdi ve bu iş için bir adet Kalaşnikof silah temin etti.

Rafet Emirov ve Polat Ömerov isimli suç örgütü mensupları 2023'ün Ocak ayında Çekya'da yakalanarak ABD'ye iade edildiler ve gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılmasına yönelik davada 2025 yılında yargılanmalarına başlanacak.

Lotu Quli lakaplı Nadir Salifov, 20 Ağustos 2020 yılında Antalya'daki beş yıldızlı bir otelde sahte kimlikle kalıp yemek yerken en yakın adamı ve koruması olan Khagan Zeynalov tarafından başına iki el ateş açılarak öldürüldü. Suç örgütü lideri Sedat Peker, Lotu Quli'nin 9 Haziran 2014’te Edirne’de çıkan bir çatışmada bir polisin öldürülmesinden sorumlu tutulduğu için Türkiye’ye girişinin yasaklandığını anlatmış fakat daha sonra Mehmet Ağar’ın Palmali Holding’in sahibi Mübariz Mansimov’u öldürmesi için Salifov’un deportunu kaldırıp Türkiye’ye getirdiğini iddia etmişti ve şunları söylemişti:

İran devleti için Türkiye dahil dünyanın her yerinde böylesi devşirme suç örgütleri ve mafya organizasyonları üzerinden rejim muhalifi olan unsurlara yönelik suikast ve kaçırma operasyonları düzenlemek gayet olağan.

İRAN DEVLETİ İÇİN REJİM MUHALİFLERİNİ KAÇIRMA VE SUİKAST GAYET OLAĞAN

“Organize Şube polisini öldüren, resmi belge var, bu adamı deportu kaldırıp Türkiye’ye getirdi derin devletimizin başı. Niçin biliyor musunuz, Mübariz Mansimov’u öldürtmesi için. Mübariz Bodrum Yalıkavak Marina’yı geri almak için uğraşıyor ya. Allah’a şükür o kötü olay olmadı. Mübariz de dik adam, diklendi. Sonra Guli’nin kardeşi Guli’yle konuştu, şey yapıldı. Guli ne oldu biliyor musunuz? Öldü! Aradı, ben dedi, Türkiye’ye gidiyorum. Türkiye’de biraz kalıp çıkmıştı. Gitme dedim, ben orada yokum, sıkıntı yaşayabilirsin. Dedi, ben güçlüyüm, Mehmet abiyle aram çok iyi, dedi. Geldi, haftası dolmadan öldürüldü.”

İran devleti için Türkiye dahil dünyanın her yerinde böylesi devşirme suç örgütleri ve mafya organizasyonları üzerinden rejim muhalifi olan unsurlara yönelik suikast ve kaçırma operasyonları düzenlemek gayet olağan. İran istihbaratı için çeşitli mafya grupları içerisinden her ülkede hem yerli işbirlikçi insan gücü devşirmek hem de operasyon için lojistik destek sağlamak gayet kolay artık.

Metropollerde İranlı mafya üyeleri ve çeşitli mafya çeteleri İran istihbaratının en kolay ulaşabildiği ve parayla her şeyi yaptırabildiği unsurlardır. İran istihbaratı bu mafya çetelerinin yereldeki bağlantılarını da kullanarak kirli polis, hâkim, savcı ve çeşitli devlet yetkililerini para vererek devşirebiliyor.İ

ran istihbarat sistemi homojen bir yapıya sahip değildir ve pek çok paralel istihbarat servisinin varlığı söz konusudur. İran İstihbarat Bakanlığı, Devrim Muhafızları İstihbaratı, Devrim Muhafızları Kudüs Gücü İstihbaratı, Polis İstihbaratı, Yargı İstihbaratı, Savunma Bakanlığı İstihbaratı ve Ordu İstihbaratı gibi pek çok girift istihbarat örgütü bulunuyor.