Ama bu hafta, biraz yönümüzü içeri çevirelim istiyorum.

Çünkü ne kadar iyi tasarlanmış olursa olsun bir kent, onu deneyimleyen insanın ruh haliyle anlam kazanıyor. Bir meydanın ferahlığı, bir sokağın davetkarlığı ya da bir parkın huzuru; aslında o an orada bulunan insanın iç dünyasıyla birleştiğinde gerçek karşılığını buluyor.

Bugün sokakta yürürken fark ediyor musunuz? İnsanlar artık daha gergin, sabırsız ve tahammülsüz.

Trafikte, markette, sırada… En küçük bir temas ya da bir gecikme bile orantısız bir öfkeye dönüşebiliyor. Sanki herkes görünmeyen bir yük taşıyor. Ve o yük, her an bir kıvılcımla dışarı çıkmaya hazır bekliyor.

Peki biz neyi bu kadar içimizde biriktiriyoruz?

Cevap çok net: farkında olmadan, her gün zihnimizi olumsuzlukla besliyoruz. Günün büyük bir kısmında maruz kaldığımız içeriklere baktığımızda, çoğunlukla krizler, felaketler, çatışmalar ve endişe verici haberler görüyoruz. Üstelik sadece görmekle kalmıyor, onları durmadan kaydırarak tüketiyoruz.

Son yıllarda hayatımıza giren bir kavram var: doomscrolling. Yani sürekli kötü haberleri, olumsuz gelişmeleri, krizleri takip etme ve bundan kopamama hali.

Bir noktadan sonra bu sadece “haber almak” olmuyor. Zihin, kendini sürekli bir tehdit altında hissediyor. Ve bu durum, fark etmeden sinir sistemimizi sürekli tetikte tutuyor.

Bunun sonucu ne oluyor?

Tahammül azalıyor. Kaygı artıyor. Sabır eşiği düşüyor. Ve en önemlisi, insanlar birbirine daha sert davranmaya başlıyor.

Yani aslında mesele sadece bireysel bir alışkanlık değil; yavaş yavaş toplumsal bir ruh haline dönüşüyor. Bugün kentte hissettiğimiz gerginliğin, sokaktaki huzursuzluğun, trafikteki agresyonun arka planında biraz da bu birikmiş zihinsel yük var.

Peki ne yapabiliriz?

Belki de çözüm düşündüğümüz kadar zor değil. Her haberi bilmek zorunda değiliz. Her gelişmeye maruz kalmak zorunda değiliz. Zihnimizi neyle beslediğimizi seçme hakkımız var.

Bazen en sağlıklı şey, bilgiye değil dengeye yatırım yapmak. Kendimize küçük boşluklar açmak. Sessiz kalabildiğimiz, zihnimizi dinlendirebildiğimiz anlar yaratmak.

Kentleri iyileştirmek sadece daha fazla yeşil alan, daha iyi tasarım ya da doğru planlama ile mümkün değil. Aynı zamanda daha sakin, daha dengeli ve regüle olmuş bireylerle mümkün. 

Öyleyse bu hafta biraz daha az kaydırıp biraz daha derin nefes almak iyi bir başlangıç olabilir. Ne dersiniz?

Habermas günümüz Avrupa siyaseti, felsefesi ve çağdaşları üzerinde çok önemli bir etkisi olan, ister fikirlerini savunsun, ister karşı çıksın herkesin ciddiye almak zorunda kaldığı önemli bir düşünürdü.

Habermas’ın vefat haberi savaş sonrası döneme damgasını vuran bir çok önemli Avrupalı felsefecilerde olduğu gibi geriye dönük bir çok tartışmayı yeniden başlattı.

Bu olay Osman Kavala’nın Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ndeki davasıyla aynı tarihlere geldi. Habermas’ın kamusal alan kavramı konusunda ilk çalışmaları yapan kişilerden biri olması ve söylediklerinin Gezi (ve bu dava) ile ilgisi nedeniyle benim de aklıma bu konuyu tartışmak geldi.

Üstelik de birden çok çağrışımla: Habermas’ın “Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü” başlıklı çok ses getiren kitabı Kavala’nın kurucuları arasında olduğu İletişim Yayınları tarafından 96 yılında yayınlanmıştı. İlk baskısı 1962 yılında Almanca yapılan bu eser daha sonra neredeyse bütün dünya dillerine çevrilerek defalarca basılmıştı.  Bu temel eser kamusal alan kavramının ortaya çıkışını analiz eden ve tartışmaları başlatan ilk ve temel bir çalışma olarak kabul görür.[1]

Kitabı okuma fırsatı bulanlar bir başka nedenin de kamusal alan kavramında Habermas’ın temsil ettiği “Avrupa merkezci” yaklaşımın ister kabul görsün, ister reddedilsin (ve eleştirilsin) Kavala davasındaki görüşleri tartışmak için eşsiz ve önemli bir kılavuz niteliği taşıdığını da iddia edebilirler. Bu kitaba bakıldığında Gezi’nin “bir hükümeti devirme girişimi” mi, yoksa “farklı bir kamusal alanı deneyimi” mi olduğu konusundaki tartışmalarda yaşanan kafa karışıklığının ve Kavala’nın mahkumiyeti konusundaki hukuki değerlendirmelerin bu gözden geçirmeyle çok alakalı olduğu zannedersem anlaşılacaktır.

Nihayet şunu da söylemeyi unutmayayım, bu gözden geçirme çabasının sıklıkla “son Avrupalı” olarak anılan Habermas’ın kamusal alanı kavramsallaştırma ve analiz çalışmasının çok daha ötesine geçen bir boyutunun olduğu, siyaset kuramındaki önemli gelişmelere yol açtığı da bir iddia konusu olabilir.

Örneğin onun otobiyografisi üzerinde çalışan Hamid Dabashi şunları söylüyor: “Bugün elbette Habermas’ı, ondan önce ve sonra gelen diğer tüm Avrupalı filozoflar gibi, büyük bir saygı ve hayranlıkla okumaya devam etmeliyiz; ancak bunu, Avrupalı ve Amerikalı antropologların bizim ahlaki ve kültürel özgüllüklerimize yaklaşımında hiç benimsemediği kadar saygılı, köklü bir antropolojik bakışla yapmalıyız.[2]”

Kamusal alanın mı yoksa kamusal alan kavramının mı ortaya çıkışı?

Habermas’ın bu erken çalışmasının Avrupa’da kamusal alanın ortaya çıkışı, dönüşümü üzerine bir tarihselleştirme ve kavramsallaştırma çabası olduğu söylenebilir. Ona göre burjuva kamusal alanı tarihsel olarak 18. yüzyılda özel ilgi alanlarından çıkarak müşterek bir tartışma ve görüş paylaşma mekanları olan kafelerde, salonlarda ortaya çıkar. 

Bu alanlar iktidarlardan bağımsız olarak, eleştirel tartışmaların yürütüldüğü, erişime ve katılıma açık yerlerdir.  Bu kavramın tarihselleştirilmesinin ve tanımının yapılmasının Avrupa siyasetindeki güncel tartışmalarla yakın bir ilgisinin olduğunu da tahmin etmek zor değil.

Bu açıdan Habermas’ın modern kamusal alanın yapısını çözümlemeye çalışan ilk düşünür olduğu söylenebilir. Habermas’ın kamusal alan kavramı, resmi kamu alanındaki yetki ve donanım sahibi kişilerden, bürokrasiden, kurumsal yapılardan ayrıdır. Onun dikkati çektiği şey burjuva kamusal alanının tamamen sivil alanda, daha çok edebi pratikler etrafında şekillenmesidir. Kafeler, salonlar, edebi sohbet ortamları gibi.

Buna karşılık onun sözünü ettiği radikal kırılma noktasını kamusal alanın “tasarlanabilir bir nesne” halini almasıdır. Bu durumda modern demokrasilerde olduğu gibi kamusal alanı tasarlayan aktörler, güçler tartışma konusu halini alır. Kamusal alanın tasarlanabilirliği fikri yeni bir şey değildir. Bütün iktidarlar askeri tekniklerle bir takım mekanları, müşterek alanları tasarlama kabiliyetine sahip olmuşlardır. Bu açıdan modern kamusal alanın kurucu paradoksu olan tasarlanabilirlik meselesi Rönesans’a, Antik Roma ve Yunan’a kadar uzanır. Bu açıdan bakıldığında mimaride, edebi alanda, kültürde milli ideallerle inşa edilen,  iktidar güçleriyle bir hizaya getirilen, prototipleştirilen ulus-devletlerin neoklasik resmi kamusal alanı kopyanın kopyasıdır . Savaş sonrası Avrupa'daki demokrasileri inşa eden kurucu fikirlerle, Habermasçı idealin, kamusal alan kavramının bu açıdan örtüştüğü söylenebilir.  Başka bir deyişle Nazi Almanyası'nın ya da Stalin Rusyası'ndaki kamusal alan fikrinin tam zıddıdır.

Şimdi gelelim Habermas’ın işaret ettiği bu kırılma noktasının bizdeki karşılığına.

Konunun çerçevesinin dışına taşmamak için Osmanlı İmparatorluğu’ndaki bu Habermasçı tipolojik tanıma uygun kamusal alan gelişmelerini, mekanları ve ortamları bir kenara koymayı öneriyorum.

Habermas’ın “radikal dönüşüm” dediği şeyin yereldeki karşılığı

İstanbul’da modern resmi kamusal alanın ilk örneği Tophane’dedir. Nusretiye Camii, Saat Kulesi ve Pera House’u tasarlayan İngiliz mimara (Smith) yaptırılan protokol karşılama binası ve diğer kamu yapılarının oluşturduğu bütün bu açıdan modernleşme sürecindeki kırılma noktasına işaret ederler. 18. yüzyıldaki sivil alandaki kamusal alanların dışında, farklı tipte, iktidarın temsil sahnesi olan yeni bir kamusal alan ortaya çıkar. Onun devamı olan Dolmabahçe ve Yıldız’daki resmi kamusal alanlar gibi Tophane'deki bu ilk örnek de seküler değildir. Bu yeni mekansal düzen burada yer alan ritüeller, katılım biçimleri daha çok neoklasik, yani yeniden tasarlanan, ya da "icat edilen" iktidar aygıtının ideolojik pratiklerinin temsil sahnesidir. 

Bu tarihi kırılma noktasında ortaya çıkan radikal dönüşüm kamusal alanın tasarlanabilirliği fikridir. Cumhuriyet döneminde Atatürk'ün davetiyle İstanbul'a gelen ve şehri planlama işini üstlenen, Paris'in baş plancısı görevinde olan Henri Prost'un gerçekleştirdiği Gezi (Promönad) projesi ile bu resmi kamusal alan sahilden, yani neoklasik devletin tören hattından daha çok piyasa aktörlerinin yer aldığı, burjuva kamusal alanına, yani yukarı taşınır. Avrupa’dakilere benzer kafelerin, kulüplerin, salonların bulunduğu Grand Rue de Pera’nın nihayetindeki Taksim’e ve Gezi’ye taşındığında Avrupa’daki seküler kamusal alan gene resmi bir ideoloji olarak yeni temsil sahnesine kavuşur.

Caminin, dini ritüellerin yerini seküler etkinlikler, Şehir Operası, Cumhuriyet Anıtı, Gezi alır. Bu bir bakıma ilk belediyenin, 6. Daire-i Belediyesi’nin gerçekleştirdiği Tepebaşı Parkı’nın Avrupa'daki benzerleri gibi, merkezi devlet aracılığıyla uygulanmış büyük ölçekli bir örneğidir. Paris’in merkezindeki Trocadero Meydanı gibi. Yenilikler, gösteriler buraya taşınır. Müzik yarışmaları, buz üzerinde dans revüleri, açık hava konserleri burada gerçekleşir, hatta ilk uzay kapsülü bu alanda sergilenir. 

Bu da sekülerliğin sivil dinamiklerinin yerini ulus-devletin kurulmasıyla tasarlanabilir bir kamusal alan kavramının aldığını gösterir. Modernlik bu alanda seküler olma iddiasıdır ancak resmi bir program olmasıyla da bir sürekliliğe sahiptir.

Nitekim 2. Mahmut’tan günümüze uzanan diğer tasarlanmış resmi kamusal alan kavramı merkezi iktidarına doğru gelişen soylulaştırıcı dinamikler ve siyasal gelişmeler içinde ulus-devletin bu temsil sahnesinde Taksim Camii ve AKM tartışmaları ile bir dip akıntı olmaktan yüzeye  çıkar. Süreklilik belirgin olur ve ulus-devlet formatında yeni bir karşıtlığa dönüşür. 

Habermasçı idealler, yani erkten bağımsız bir müzareke alanı yaratılarak oluşturulan kamusal alan kavramı her ikisinde de askıya alınmıştır. Ancak savaş sonrası dış etkiler ister istemez Cumhuriyet'in bu ilk ve en önemli kamusal alanında kültür insanlarını, sanatçıları kapsayacak bir özgürlük havası estirir. 

Ancak bugün de tanık olunduğu gibi piyasa ve hayırseverlik kurumlarına, sermayenin desteklediği sanat müzelerine bırakılan müzakere alanları siyaseten yetersizdir ve kırılgandır. 

En ideal koşullarda, katılımcılar eşitsiz ve ilişkisiz koşullarda yer alırlar. Kimileri kamu imkanlarını kullanan bilişsel donanımlara, sermayelere ve pratiklere sahiptirler, kimileri ise bunlardan mahrum kalmışlardır. Bu nedenle kamusal alanı müzakereye açmak, eşitsizlikleri aşmak için yeterli değildir. 

80'ler sonrasındaki gelişmeler, 90’larda geçmişten dersler çıkarmaya çalışan, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan bağımsızların “Seretonin Sergileri” gibi istisnalar olsa da.

Gezi ne birincisine, ne de ikincisine bir karşılık

Kavala’nın da içinde bulunduğu, kimi zaman toplantılarına evsahipliği yaptığı Taksim Platformu kamusal alan kavramına bir bakıma bu hafıza eşliğinde yaklaşır. Bu girişim her dönem ortaya çıkan tepeden inmeci Taksim ve Gezi projelerine karşı defalarca iktidarlara yöntemi gözden geçirme, farklı bir şey yapma çağrısı yapar. 

Taksim Platformu'nun yaklaşımı Habermasçı kamusal alan kavramının bir versiyonu olarak kabul edilebilir. Ama bir gözden geçirme ile. Çünkü resmi kamusal alanın dışında ya da karşısında değil, iki ayrı hattın kesiştiği, örtüştüğü yerde toplulukları tasarlama ideallerinin yarattıkları krize karşı bir alternatifi ortaya koymaktadır.  Zaten Seretonin Sergileri, Şenlikli Galata Direnişi, 96 Habitat 2 Birleşmiş Milletler Zirvesi, 99 Felaketi sonrası sivillerin kamusal işlevleri, koordinasyonu üstlenmesi gibi Kavala’nın da içinde bulunduğu, bir bakıma bağımsızların "mucizeler" yarattıkları bir hafızanın devamıdır. Bir dönüm noktası olan ve 80 Darbesi öncesindeki çatışmacı, iktidar merkezci, seküler olmayan. askıya alma haline bir alternatif oluşturan bir deneyimler birikimidir. 

Bu açıdan Taksim Platformu'nun başlattığı etkinlikler hiçbir zaman dışlayıcı değildir, her zaman herkese, her görüşten insanlara, topluluklara açıktır. Gezi de kamusal alanı erke bağımlı tasarımların askıya almadığı, tahakkümsüz bir ortamdır. Katılımcıların açık bir biçimde fikirlerini özgürce ifade ettikleri, kimsenin kimse üzerinde üstünlük kurmadığı ve fikirlerinden ötürü insanların birbirini aşağılamadığı, ötekileştirmediği, erişilebilir bir müşterekler deneyimi ve iletişim ortamıdır.

Bu yüzden zannedersem bu yenilikçi, demokratik deneyimin izlerinin silinmesi için tekrar neoklasik kamusal alanına dönüştürmek için müdahale edildi ve hiç olmayacak bir kişi, Kavala sanki "tasarlayıcı" olarak tam zıddı olan bir kamusal alan kavramının temsilcisi gibi gösterilmiş oldu. Gezi'de de görüldüğü gibi Habermasçı müzakere alanı hep kırılganlık taşıyor. Örneğin müzakere alanı tasarlayanlarla, böyle bir donanıma sahip olmayan insanlarla inşa edildiğinde ortaya kolayca manipüle edilen, askıya alınabilen bir kamusal alan kavramı çıkıyor. Nitekim Gezi’nin kırılganlığını, iktidarların onu çatışma eksenine taşıyarak imha etmeleri ve Kavala’yı da düşmanlaştırıp hapse atmaları bu sayede gerçekleşti. Kavala’nın başına gelenleri Hrant Dink’in durumuna benzetiyorum. Dink de Kavala gibi hiçbir zaman olmadığı şeyle, karşıtıyla suçlandı ve bilirkişi raporuna rağmen hüküm giydi.

Sonuç olarak: 

Habermasçı kamusal alan kavramının 80'ler sonrasındaki yaşanan müşterekler deneyimlerinde gözden geçirilmesinin çok ufuk açıcı bir şey olduğu kesin. Birçok düşünürün vefatı sonrasında fikirlerine katılınmasa bile, yaptığı analizler yarattığı sonuçlar itibarıyla oldukça yararlı bir çaba olduğu konusunda fikir birliği içinde oldukları görülüyor. Bu önemli. 

Açıkça söylemek gerekirse Kavala’nın Gezi ile ilgilenmesi ile 1999 Deprem felaketinden sonra sivillerin kamusal alanla ilgili mucizevi bir koordinasyon deneyimi üretmesi ya da var gücüyle yardım çalışmalarına katılması ya da 1996’daki Birleşmiş Milletler Zirvesi öncesindeki kapsayıcı ve devletin yerleşim politikaları dönüştürücü sivil toplum çalışmalarına destek vermesi arasında hiçbir fark yok. Kavala bugün de hapiste olmasa eminim ki sivil alandaki çalışmaları ile yaşanan her türlü sorun karşısında elinden gelenleri yapmaya uğraşacaktı.  Asıl mesele hala iyileşmenin tasarlanabilir bir kamusal alan fikriyle gerçekleşeceğini iddia edenlerin kamusal alandaki tahakküm biçimleri. Bu noktada tasarlanabilir bir kamusal alan tasavvurların bu yaşadığımız krizi çözmekte başarısız oldukları belirgin bir şekilde ortaya çıkıyor. 

Bir de bu davada "Türkiye’nin görüşünü temsil ettiği" söylenen bir kişinin, üstelik akademik bir sorumluluğu bulunan bir hukuk insanının, bu gözden geçirmeyi yapmak yerine neoklasik (yani erke bağımlı diyebileceğimiz) kamusal alan kavramına saplanmasının yarattığı çelişkiye de zannedersem ayrıca değinmek gerekiyor. 

İklim krizi, doğa tahribatı ve hızlı kentleşme gibi sorunlar artık soyut kavramlar değil; her gün yaşadığımız somut gerçeklikler. Ani sel baskınları, uzun süren kuraklık dönemleri, kontrolsüz yapılaşma ve azalan yeşil alanlar… Tüm bu sorunlar, doğa ile kurduğumuz ilişkinin yeniden tanımlanması gerektiğini açıkça gösteriyor.

Tam da bu noktada peyzaj mimarlığı devreye giriyor.

Peyzaj mimarlığı yalnızca estetik düzenlemelerden ibaret değildir. Aksine; suyu yöneten, toprağı koruyan, iklimle uyumlu yaşam alanları tasarlayan ve kentleri daha dirençli hale getiren bütüncül bir disiplindir. “Eylemde peyzaj mimarlığı” ifadesi, bu disiplinin artık teoriden pratiğe geçmesi gerektiğini vurgular.

Bir sokakta kullanılan geçirgen zemin, bir parkta oluşturulan gölgelik alan, bir kentte kurulan yeşil altyapı ağı… Bunların her biri küçük gibi görünen ama büyük etkiler yaratan müdahalelerdir. İşte “ölçekler arası iklim eylemi” tam olarak burada anlam kazanır. Yerelde yapılan her doğru uygulama, küresel ölçekte bir iyileşmenin parçası haline gelir.

Türkiye özelinde baktığımızda ise durum hem kritik hem de umut vericidir. Bir yandan yanlış zemin kullanımları, betonlaşma ve plansız kentleşme nedeniyle doğal döngüler zarar görmekte; diğer yandan artan farkındalık ve yeni nesil yaklaşımlar umut vadetmektedir. Yerel yönetimlerin yeşil altyapıya yönelmesi, doğa temelli çözümlerin daha fazla konuşulması ve peyzaj mimarlığının görünürlüğünün artması, bu dönüşümün başladığını gösteriyor.

Ancak bu yeterli değil.

Peyzaj mimarlığının planlama süreçlerinde daha erken yer alması, karar alma mekanizmalarında etkin bir rol üstlenmesi ve bir “tamamlayıcı unsur” değil, “temel bir ihtiyaç” olarak görülmesi gerekiyor. Çünkü bugün yapılan her yanlış uygulama, gelecekte çok daha büyük maliyetler ve geri dönüşü zor kayıplar anlamına geliyor.

Bu meslek, yalnızca alan tasarlamıyor yaşam kuruyor. Çocukların güvenle oynayabildiği sokaklar, insanların nefes alabildiği parklar, doğayla temas kurabildiğimiz kamusal alanlar yaratıyor. Bunların her biri bilinçli bir peyzaj yaklaşımının sonucudur. Bu yönüyle peyzaj mimarlığı, estetikten çok daha fazlasıdır; sosyal, ekolojik ve hatta etik bir sorumluluktur.

Dünya Peyzaj Mimarlığı Ayı, bu sorumluluğu hatırlamak ve yeniden tanımlamak için önemli bir fırsat sunuyor. Kendimize şu soruyu sormanın tam zamanı: Nasıl bir çevrede yaşamak istiyoruz?

Betonun hakim olduğu, doğadan kopuk kentlerde mi; yoksa doğayla uyumlu, dirençli ve sürdürülebilir yaşam alanlarında mı?

Cevap aslında çok net.

Peyzaj, sadece gördüğümüz bir manzara değil; yaşadığımız, hissettiğimiz ve geleceğe bıraktığımız bir mirastır. Ve bu miras, ancak eyleme geçtiğimizde anlam kazanır.

Özellikle iktidar milletvekillerinin projeyi tekrar ısıtış tarzından anlıyoruz ki buradan ekonomik bir gelir elde etme anlayışının ötesinde bir anlayış değişikliği olmadığını bir kez daha görmekteyiz.

Türkiye ekonomisi bugün artık tartışmaya yer bırakmayacak kadar net bir tablo sunuyor. Bütçe açığı büyümüş, cari açık kronikleşmiş ve kamu maliyesi alarm verir hale gelmiştir. Öyle ki, iktidar artık günü kurtarabilmek adına ülkenin en değerli varlıklarını satışa çıkarmak zorunda kalmaktadır. Otoyollar, köprüler, stratejik altyapılar…

Dün “milli servet” denilen ne varsa bugün finansman kalemi olarak masaya konuluyor.

Bu bir tercih değil; bu, açıkça bir zorunluluk. Daha doğrusu, ekonominin geldiği noktanın itirafı.

Ancak asıl sorun burada başlıyor.

Bir yanda kasayı döndürmek için kamu varlıklarını elden çıkaran bir anlayış, diğer yanda milyarlarca liralık yeni projeleri gündeme taşıyor. Bu çelişkiyi görmemek mümkün değil. Çeşme Turizm Projesi ise bu tablonun en çarpıcı örneği olarak karşımızda duruyor.

Sormak gerekiyor: Ekonomi bu kadar sıkışmışken, öncelik gerçekten bu mu?

Bugün Türkiye’nin ihtiyacı; kaynaklarını verimli kullanan, önceliklerini doğru belirleyen, gerçek sorunlara odaklanan bir ekonomik akıldır. Ancak görüyoruz ki iktidar, ekonomik gerçeklerle yüzleşmek yerine, kamuoyuna “büyük proje” sunarak algıyı yönetmeye çalışıyor.

Oysa mesele sadece ekonomi de değil.

Çeşme, Türkiye’nin en değerli doğal ve turistik bölgelerinden biri. Eşsiz kıyıları, doğal dokusu, sınırlı ve hassas ekosistemiyle korunması gereken bir alan. Buna rağmen, bu ölçekte bir projenin; çevre derneklerinin, yerel halkın ve meslek odalarının açık itirazlarına rağmen gündeme getirilmesi, sadece bir planlama hatası değil, aynı zamanda demokratik bir sorundur.

Çünkü burada sadece bir proje tartışılmıyor.

Burada “kime rağmen, ne pahasına?” sorusu tartışılıyor.

Yerel halkın söz hakkının yok sayıldığı, çevresel etkilerin yeterince şeffaf biçimde tartışılmadığı, eleştirilerin dikkate alınmadığı bir süreç; ne kadar büyük olursa olsun hiçbir projeye meşruiyet kazandırmaz.

Dahası, bu yaklaşım uzun vadede çok daha ağır sonuçlar doğurur.

Bugün kısa vadeli finansman ihtiyacıyla alınan kararlar, yarının geri dönülmez çevresel tahribatlarına yol açabilir. Çeşme gibi bir bölgeyi geri dönüşü olmayacak şekilde dönüştürmenin bedeli, sadece bugünün ekonomik hesaplarıyla ölçülemez.

Bu yüzden meseleye doğru yerden bakmak gerekiyor.

Kimse yatırım yapılmasına, turizmin gelişmesine kategorik olarak karşı değil. Ancak yatırımın zamanı, yöntemi ve önceliği hayati önem taşır. Ekonominin bu kadar kırılgan olduğu, kamu kaynaklarının bu kadar sınırlı olduğu ve toplumsal uzlaşının bu kadar zayıf olduğu bir dönemde; böylesi büyük ve tartışmalı projeleri hayata geçirmek, rasyonel bir tercih değildir.

Bu, planlama değil; günü kurtarma çabasıdır.

Ve belki de en kritik soru şudur:

Bugün otoyolları, köprüleri satarak bütçe kapatmaya çalışan bir anlayış, yarın Çeşme gibi değerleri nasıl konumlandıracaktır?

İşte asıl endişe burada yatıyor.

Çünkü bu tablo bize şunu gösteriyor: Türkiye’nin sorunu kaynak eksikliği değil, kaynak yönetimidir. Sorun yatırım yapmak değil, doğru yatırımı doğru zamanda yapamamaktır.

Çeşme Turizm Projesi, bu haliyle bir kalkınma vizyonunun değil; ekonomik sıkışmışlığın, plansızlığın ve merkeziyetçi anlayışın bir yansımasıdır.

Ve ne yazık ki, bu yaklaşım devam ettiği sürece, bugün Çeşme’de tartıştığımız meseleleri yarın başka şehirlerde, başka doğal alanlarda tartışmaya devam edeceğiz.

Bu yapının Çamlıca Camii’nden sonra şehrin Anadolu yakasındaki ikinci ”ulucami” olacağı söyleniyor.

Ulucamiler bilindiği gibi egemenliği simgelerler. Ortaçağda suriçi yerleşim alanlarının sosyal ve kültürel merkezini oluştururlar. Çoğu zaman da fetihten sonra şehrin en büyük mabedinin camiye çevrilmesiyle bir tür geçmişle bir süreklilik taşırlar. Ancak sultanlar imparatorluk merkezlerinde kendi adlarına yeni ulucamiler inşa ettirmişlerdir. Klasik dönemlerdeki bu gelenek modernleşme sürecinde değişikliğe uğrar. Cami dışarıdan bakılan, Cuma selamlığının, alaylarının bir tören alanının bir simgesine dönüşür. Bu nedenle boyutları da değişir. Bunun ilk örneği Nusretiye Camii’dir.

2. Mahmut döneminde yeniçeri ocağının kapatılmasından sonra Suriçi İstanbul’un dışına çıkan ilk saltanat camii Nusretiye’dir. Tophane Avrupa devletlerinin sefirlerinin, yabancı misyonların Akdeniz ve Avrupa ile irtibat kurdukları bölgedir. Padişahın Topkapı Sarayı’ndan karşı tarafa taşınması da Osmanlı İmparatorluğu’ndaki önemli bir kırılma noktasıdır.

Bu cami de bu bölgede aynı amaçla inşa ediliyor olabilir.  

Bu ”ulucami” projesi şehrin yaşantısını zenginleştiren, tıpkı Kadıköy’deki diğer camiler ve diğer eşsiz mimarlık anıtları gibi değil. Altında otoparkların ve alışveriş merkezlerinin yer aldığı devasa, 20.000 kişilik bir cami. Kadıköy’ün değerli manzarasına (buna mimarlar vista diyorlar) sahip alanına.

Tıpkı Çamlıca’daki gibi görmek için değil, görülmek için elbette.

Bu ”ulucami” Kadıköy’ün hiç şüphesiz bir zamanlar İstanbul’un en güzel kıyılarından biri olan Mühürdar sahilindeki bu eşsiz manzaraya sahip olan otoparkının ve gene aynı şekilde İSKİ’nin sözde ”ön arıtma tesisi” olarak adlandırdığı kazuletin yer aldığı dolgu alanına kondurulacakmış.

Yıllardır vapurla falan geçerken hep düşünürüm. Otomobillerin deniz manzarasına bu kadar ihtiyaçları var mı? İstanbul’un neredeyse kamuya ait bütün kıyılarının, dolgu alanlarının otopark olarak kullanılmaları, her gün binlerce aracın denizi seyretmeleri ne anlama geliyor?

Nitekim bunun cevabını merak eden birileri de tıpkı benim gibi bu soruyu sormuş olmalı. Yalnızca sormakla da kalmadıkları belli oluyor.

Ama ne de olsa bu bölge çok değerli. Öyle Osmanlı döneminden kalan ve Kadıköy’ün tarihi dokusu içinde yer alan mütevazi ama bir mücevher gibi değerli mimarlık eserleri gibi değil.

Meğersem bu projenin geçmişi ta 2008’lere kadar uzanıyormuş. Hatta bu mesele meslek kuruluşu tarafından İdare Mahkemesi’ne taşınmış. Ama herkes gibi benim de haberim Büyükşehir’in otoparkına tahliye kararı gelince oldu. İtirazlara şöyle bir baktım. Büyükşehir ”bölgenin otoparka ihtiyacı var” diye itiraz etmiş. Meslek kuruluşu da bilim adına. Burada böyle bir camiye ihtiyaç yok, burası riskli bir dolgu alanı, ulaşım yükü, siluet… falan, filan. Büyükşehir cami yapılacak alanın bölgedeki otopark ihtiyacının yaklaşık yarısını karşıladığına yurttaşların mağduriyet yaşamasına neden olacağına işaret etmiş.

Ancak yetkililerinin gönlü ferah olsun, cami projesinde eskisinin misliyle büyüklükte bir yer altı otoparkı yer alıyor. Üstelik çarşıya kadar yürüyerek gitme-gelmeyi gerektirmeyecek koskocaman bir AVM de. Elbette bütün bunlar aynı zamanda sürekli bir gelir yanında caminin inşaatının finansmanı ve bakımı için fazlasıyla yeterli.

Dikkatimi çeken şu: Açıklamayı Büyükşehir adına İspark yapmış. Ne de olsa yerinden edilen o. Yani İspark sanki kendisi yetkiliymiş -ve karar vericiymiş- gibi yapıyor. Belli ki asıl mesele otopark ve ticari alanlar. Peki diyeceksiniz, madem şehir yönetimi adına bu otopark bu kadar önemli, planları kim hazırlıyor?

Siz de benim gibi soracaksınız, değil mi? Mesela şehir yönetimi adına neden kimse yaya akışını baypas eden böyle bir girişimin Kadıköy çarşısının küçük üretim ve ticaret yapısını tehdit edeceğini söyleyemiyor? Öyle değil mi? Peki planlama işlerinden kim sorumlu?

Hadi Büyükşehir’i bir kenara bırakalım. Kabataş Martı Projesi gibi kentsel tasarım projelerinde, kıyı düzenleme uygulamalarında kamu kurumlarının adını kullanarak danışmanlık hizmeti veren, inşaat panolarına isimlerini yazdıran, bu akla ziyan projelere güya meşruluk kazandırmaya çalışan değerli uzmanlar neden bu deniz yaşamı ile ilgili felaketi kamuoyuna anlatmıyor? 

Büyükşehir “Kadıköy kıyı bölgesi için yıllarca uğraştık. Bu bölgede önce eski ve korunması gereken bir mimari değer granit kıyı bandını araştırdık. Kıyının deniz canlıları açısından nasıl iyileştirilebileceği üzerine bir takım projeler geliştirdik. Bu alan sürekli inşaat işleri, kaplamalar yapıla yapıla iğdiş edilmiş. Bu nedenle çok boyutlu bir konu olarak ele aldık. Mesela bu amaçla bölgede önce arkeolojik kalıntıları, eski ve korunması gereken bir mimari değer taşıyan düzenlemeleri, kayıkçıların kullandıkları taş merdivenleri, mendireği, kıyı bandının ekosistemini araştırdık. Bu araştırmaların ışık tuttuğu mimari yarışmalar düzenledik, uygulama projeleri hazırlattık. Bu projelerde kıyıyı işgal eden otoparkı yer altına alacağız, bu alanı da yeşil alan olarak geri kazanacağız” falan da demiyor. Kamu imtiyazlarını kullanan yandaş bir şirket gibi yalnızca kıyıyı işgal eden deniz manzaralı otoparkı savunuyor.

O zaman da kendi argümanını kendisi çürütüyor.

Geçtiğimiz günlerde Adalar Müzesi’nde Kentsel Tasarım Kılavuzu üzerine yapılan toplantıda kıyılar üzerine araştırmaları ile tanınan bir uzman, Ali Kılıç yalnızca denizle karanın temas hattının ya da bölgesindeki eğim oranının bile birtakım deniz ve kara canlılarınının gelişmesinde nasıl bir rol oynadığını anlattı.

Dalgaların kıyıdaki su hareketlerinin, gelgitlerinin bile canlıların gelişmesinde nasıl bir rol oynadığı biliniyor. Dik deniz kıyıları deniz canlılarının üremesini engelliyor, az eğimli olanlar, ya da doğal olarak binlerce yılda oluşmuş olan kıyı habitatları kademelendirme bölgeleri oluşturarak, tıpkı çok iyi tasarlanmış ve enerji tüketimi gerektirmeyen biyolojik bir arıtma tesisi gibi gelişmiş bir ekosistem oluşturuyor. Şöyle bir gözümüzde canlandırmaya çalışalım: Kalamış koyu, bütün Kadıköy kıyıları gibi deniz canlılarının çok özel bir ekolojiye sahip müstesna alanlarından biriydi. Kıyı bölgesi kırlangıç, gümüş, pisi balığı, kefal, iskorpit, yengeç, midye, deniz atı, yıldızı… gibi burada adını sayamayacağım çoklukta, sayısız deniz canlısının üreme alanıydı.

Örneğin Kalamış’ın doldurulması hem insanların denizle yaşadıkları çok yönlü ilişkiyi kopardı, hem de bu ekolojik hazineyi yok etti. O tarihte bir kaç yüz kişi olarak protesto gösterilerin düzenlendi, ama çoğunluk da ”ne iyi, emlak değerleri artacak” diyerek bu dolguyu ve evlerin önünden geçen otoyolu destekledi.

Ayrıca Mühürdar kıyısına güya atıksuları arıtmak için inşa edilen ve korkunç bir kazulet olan tesis faydadan çok zarar verdi.

Bu kıyıya uyduruk bir atıksu arıtma tesisinin yapılmasına, kıyıların doldurulmasına bugüne kadar belediye yönetiminden ya da bilim çevrelerinden kimsenin karşı çıktığını hatırlamıyorum. Kıyıların hiç bir çevresel etki analizi yapılmadan, hiçbir yaratıcı tasarım fikirleri olmadan doldurulmaları bir yaşam kırımıdır.

Kadıköy Ulucamii yereli askıya alan merkeziyetçi bir ideolojinin simgesi.

Bu girişime direnebilmek için de gerekli olan yereli askıya alan tepeden inmeciliğe karşı çıkmak. Bunun için de belediyeleri demokratikleştirmek, yerel halkın kendi geleceği üzerinde söz sahibi olmasını sağlamak.

Tarlabaşı 1942’de Varlık Vergisi, 1955’te 6-7 Eylül Olayları, 1964 tehciri gibi ve burada yaşayan insanların zorla yerinden edilmeleri ve yaşanan göçler sonrası “çöküntü bölgesi” olarak adlandırılmış ve sürekli odak noktası hâline getirilmişti.
Koleksiyonda yer alan fotoğraflar, istimlak edilen yapıları belgelerken, haritalar, bulvar projesinin sınırları içine giren ve kamulaştırılan ada ve parsellere dair bilgi sunuyor.

Yeşil Dayanışma adlı topluluk nasıl örgütlendi?

Bu yıkımların benim gibi insanların hayatında çok özel bir yeri var.

1980 darbesi sonrası örgütlenme sorununa bir çare arayan muhalif aydınlar, yazarlar tarafından Bilsak adını taşıyan bir yer kurulmuştu. Bu binanın birinci katında “Yeşil Dayanışma” adı altında daha çok mimar-şehir plancısı kişilerden oluşan bir topluluk oluşturmuştuk. Buradaki salon kısa bir süre içinde her kesimden aydınların, muhaliflerin buluştuğu bir mekan olmuştu.

Yıkımlara direnmenin yollarını arıyorduk. Bir gün dozerin önüne uzandığımı ve işini engellediğim için dozercinin elindeki demirle kafama vurduğunu ve gözümü Taksim İlkyardım Hastanesi’nde açtığımı hatırlıyorum.

Önce adı sanı bilinen, saygı duyulan tanınmış hocaları ziyarete gittik. Bir kısmı "bu siyasal konu, bizim elimizden bir şey gelmez" dedi. Bir kısmı da bizi azarladı. “Siz halt etmişsiniz! Başkan bizi dinliyor, yurtdışına bile birlikte gidiyoruz. Orada ona nasıl yapılması gerektiğini gösteriyoruz.” Şaşırmıştık. Anlaşılan belediyeden kapalı ilişkilerle proje işleri alıyorlardı.

Mimarlar Odası Başkanı “boşuna uğraşmayın. Siz kimsiniz? Biz bile durduramadık, konu öncelikle siyasi” dedi. Çaresizdik. Ama öğrenciyken gecekondu bölgelerinde zorlu şartlarda çalışmıştık. Ama "Şehircilik bilimine, hukuka aykırı" diye itiraz etmenin ya da "bu önce siyasi bir konu" demenin karşılığının ne olduğunu, ne anlama geldiğini bir parça biliyorduk. Muhalif gibi gözüküp, kendi kamu yararını temsil eden bir topluluk gibi hareket etmiyorduk.

Tarlabaşı yıkımları ile birlikte sıra Galata’ya gelmişti. Galata Kulesi'ne uzanan Büyükhendek ile Küçükhendek caddelerini birleştirilecek, aradaki yapı adasını yok edilecekti. Kule bir tarafa yanaşmış olarak ortada kalacaktı.

Bu caddeler 19. yüzyılda Galata surlarının yıkımı sonrası düzenlemeler sırasında oluşmuştu ve adlarını surların çevresindeki hendeklerden alıyorlardı. Yıkımlar sonrasında ortaya çıkacak görünüm aşağı yukarı şöyle tarif edilebilir: Bir tarafta yıkımlarla elde edilen bir boşluk. Diğer tarafta henüz yıkılmamış binalara yaslanan bir Galata Kulesi… Sanki bir kenara konmuş, başka bir yere yerleştirilmiş gibi

Orada yaşayan, çalışan halkla birlikte günlerce, aylarca direndik. Evleri boyadık, temizledik. Şenlikler düzenledik. Bülent Erkmen afişleri hazırladı. O tarihte Galata henüz soylulaşmamıştı. Göçmen yoksul insanlar yaşıyordu, o sırada.

Kızdığında esip gürleyen Dalan nasıl püskürtüldü?

Gezi olayı gibi bir şey oldu. Binlerce insan akın akın Galata’ya geldi. Şehrin eski endüstriyel merkezini ve şehirsel dokuyu kazıyan, arkasına medyayı, seçkinleri de alan Büyükşehir Belediye Başkanı Dalan Galata’da büyük bir hezimete uğradı. Ne yapacağını şaşırdı. “Ben hocalarıma danıştım. Bizim ecdadımızın eseri değilmiş, yıkabilirsin dediler” gibi abuk şeyler söyleyip durdu.

Galata’nın kurtarılışı o tarihte İstanbul’da yaşanan en ilginç olaylardan biriydi.

Bu tarihte gençler içlerinde dönemin tanınmış yazarlarının, sanatçılarının da bulunduğu binlerce kişiyi buraya çekerek günlerce süren etkinlikler düzenlediler. Galata yıkımlarına karşı hakları gasp edilmek istenenlerle birlikte direndiler. Yıkılmak istenen binalar içinde yaşayanlarla birlikte temizlediler, fırçaladılar ve boyadılar.

Bu olay medyada geniş yer buldu. Kızdığında esip gürleyen, hukuksuz yıkımlara itiraz edenlerin binasını bizzat kendi kullandığı dozer ile yıkan ve “yıkarım ve cezam neyse öderim” diyen Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan, bu otoriter kişilik, hiç beklenmedik bir şekilde püskürtüldü.

Anlayabildiğim kadarıyla ona büyük bir keyif veriyordu.

Seçkinlerin, entelektüel kişilerin kamu yararı kavramını temsil ediyormuş gibi gözüken “koruma”  gibi kavramları çiğnemek. Büyük ihtimalle eğitimli ve ayrıcalıklı bir azınlığın kariyer fırsatlarını, elde ettikleri imtiyazları temsil ettiğini düşünüyordu. Ayrıca her deneyimli politikacı gibi "itiraz etmesinler diye onları beslemek gerektiğini" de.

Koruma, Şehircilik bilimi gibi kavramların  yerel halkı pek ilgilendirdiği de pek söylenemezdi.

Dalan basını ve entelejansiyayı kendisine bağladığına gerçekten inanıyordu. Ama ilk yerel seçimleri kaybetti. Seçimleri onun yanında izleyen gazeteciler nasıl bir travma yaşadığını hep anlatırlar. Oysa o kadar şişirilmiş ve seçimleri kazanacağından o kadar da emindi ki.

Fotoğraf: Ali Öz - Salt Araştırma

Galata direnişi Dalan’ın şişirilmiş karizmasını nasıl yerle bir etti?

Bu direniş seçkinci bir itiraz değildi. Onun şişirilmiş karizmasını sarsan, günlerce süren, muazzam bir topluluğu her gün oraya çeken muazzam bir direnişti… Bu yüzden Galata yıkımlarını bir daha ağzına bile alamadı. Arkasını dönüp kaçtı. Ama artık çok geçti.

Ne kadar yanıldığını seçimlerde anladı. Çevresinde saçaklananlar “kralın çıplak” olduğunu söylemediler. Galata direnişi otoritesini fena halde sarstı.

Bildiğimiz siyasal mücadeleler ile sonuçları itibarıyla hiç benzemeyen bu sıra dışı olayı bu vesile ile hatırlamanın önemli olduğunu düşünüyorum. O güne kadar itirazları hiç dikkate almayan, hatta fark ettiğinde üzerine giden, çıkar ilişkileriyle bağladığı medyayı, bilim çevrelerini arkasına alan bu otoriter belediye başkanı nasıl oldu da yenilgiye uğradı? Dalan’ın beklenmediği durum şuydu: İtirazların onun otoriter popülist zihniyetini gıdıklayan dar bir mesleki çevreden geleceğini düşünüyordu. Direnenlerin “ideolojik nedenlerle” karşı çıktıklarını söyleyip durdu. Ama yanıldı.

Galata’daki direniş bağımsız insanlar ile birlikte yerinden edilecek yoksul kitlelerin katılımı ile, uzun süreli karma bir çalışma ile örgütlendi. Ancak yalnızca yerel halk değil, bilişsel alanda önemli bir entelektüel çevreyi harekete geçiren bu grup bu direnişin aynı zamanda İstanbul’a, hatta uluslararası planda geniş bir kamuoyuna mal olmasını sağladı. Otoriter Belediye Başkanı bir anda her yaptığını meşrulaştıran zemini kaybetti. Direniş, kurulan ilişkiler sayesinde ana akım medyada dahi geniş yer buldu. Yapılan eylem onun değersiz bulduğu, yıkmak istediği binaları, yaşayanlarla, çalışanlarla birlikte yeniden canlandırdı.

Yerel halkın katılımıyla günlerce süren şenlikler düzenlendi. Binaların cumbalarından saz çalanlar, sokakta dans edenler, birlikte binaları temizleme boyama eylemleri ilginç bir görüntü oluşturdu. Binlerce insan Galata’ya akın etti. Bunların içinde tanınmış yazarlar, sanatçılar da bulunuyordu.

Fotoğrafta gördüğünüz 1988 yılında Galata’daki pantografa yaptırdığım Büyükhendek Caddesi’ndeki yapılardaki plaketlerden birinin güncel hali. Sonrasında yaşanan bütün olaylara rağmen bu muazzam direnişin küçük bir tanığı olarak hala yerinde duruyor.

Şimdi aramızda olmayan Semra Somersan, İhsan Bilgin, Raşit Gökçeli, Arhan Kayar, Hrant Dink gibi o tarihte Galata’yı yıktırmayan, orada günlerce, aylarca yerel halkla birlikte direnen insanların anısına saygıyla…

Tophane şehrin surların dışına çıkan modern anlamdaki ilk resmi kamusal alanıdır. Tophane adını taşıyan bölge modernleşme sürecinde Osmanlı imparatorluğunun başkentinin Akdeniz’le, Avrupa’yla ilişki kurduğu en önemli merkezdi.

İmparatorluk Tophane Çeşmesi’nden başlayan bu hat üzerinde modern kamusal alan kavramını inşa ediyor, anıtlarıyla tanımlıyor.
Su gibi şehre hayat veren bir değeri döneminin dünyadaki en ilginç mimari özelliklere sahip örnekleriyle kamusal alana taşıyor. Bu açıdan hatta Roma'dan, Floransa'dan ileri olduğu bile söylenebilir.

Tarihi Yarımada dışında ilk defa bir meydan çeşmesi yapılıyor, mekanın anlamını tanımlayacak şekilde (1732). Tophane Çeşmesi gibi sembolleşen şehirsel ögelerin -bugün zannedildiği gibi- yalnızca su ihtiyacını karşılamak, ya da bulunduğu “mekanı süslemek” gibi işlevler üstlenmedikleri çok belli. Su ve mimarinin ilişkisi onun şehirsel bağlamı hakkında bir fikir veriyor.

Çeşme de, diğerleri de edilgin varlıklar değil. Onların çok yönlü varlıkları ile bölge anlam kazanıyor ve etkileri günümüze kadar devam ediyor. Burası bir bakıma tarihi bir başlangıç noktası.

Tophane meydanı Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk modern kamusal alanıydı

Tophane elçilik saraylarının denizle bağlantı kurdukları yerdir. İstanbul’daki ilk elçilik sarayı Fransa’nındır ve Tophane’ye uzanan yolun tepesinde yer alır. Fransa ile ilk diplomatik ilişkiler Kanuni Sultan Süleyman zamanında başlamıştır. Geniş bir araziye inşa edilen ve 19. yüzyıla gelinceye kadar defalarca yenilenen aynı zamanda Fransa'nın yurtdışında açtığı ilk elçilik binasıdır. Diğer elçilik sarayları da bunu izlemiştir.
İlk resmi kamusal alanın Tophane’de, elçilik saraylarının denizle irtibat kurdukları noktada gerçekleştirilmesi bir tesadüf değildir. Bu bölge modernleşme sürecinde daha sonraki gelişmeleri de etkilemiştir.

1852 yılında Abdülmecit Han tarafından aynı tarihlerde İngiltere Elçilik Binası’nı (Pera House) yeniden tasarlayan İngiliz Mimar William James Smith’e Tophane Kasrı’nı yaptırması bu nedenledir. Bu alan gelen yabancı konuklar için bir karşılama mekanıdır.

İmparatorluğun tarihindeki sur dışına çıkan ilk meydan çeşmesi, Nusretiye Camii, ilk saat kulesi, ilk resmi tören alanı ve Tophane askeri yapıları kadar öncesinde İtalya kökenli Kılıç Ali Paşa’nın Camisi… Bu kıyı bölgesi maddi olarak, bir mimarlık ve şehircilik tarihi müzesi olduğu kadar günümüze kadar uzanan gelişmeleri etkileyen eşsiz bir belge özelliği taşır. Bu bölgede İmparatorluğun modernleşme döneminin önemli askeri yapıları yer alır. Tarihi bir kırılma noktasına işaret eden Nusretiye Camii’nin ve ilk saat kulesinin burada yer almıştır. Bundan sonraki resmi kamusal alanlar, camiler, saraylar bu dizinin devamıdır.

Tophane meydanı İmparatorluğun Akdeniz ve Avrupa kurduğu ağ ilişkilerini gösteren, ilk modern kamusal alanıdır. Yer seçimi de dediğim gibi tesadüf değildi. Belirttiğim gibi bu bölge elçiliklerin denizle irtibat noktasıydı. Tophane’nin günümüzde yeniden yapılandırılan çevresinde şehrin en önemli sanat kurumları bulunuyor.

İstanbul’un Akdeniz ve Avrupa ile ilişki kurduğu bu müstesna mekan şehirden nasıl koparıldı?

Bu açıdan bakıldığında Tophane Çeşmesi, bugünden bakıldığında -belki de diğerlerinden, hepsinden daha fazla- “olay yaratıcı” bir nesnedir. Onun başlattığı “olay” daha sonra radikal bir takım gelişmeler dizisi olarak kamusal alanda ve tarihte devam eder. Gravürlerde, belgelerde, fotoğraflarda hatta sözlü tanıklıklarda bu çeşmenin çevresinde canlı bir şehir hayatının olduğunun izleri sürülebiliyor.

Ancak bu “olay” yakın tarihlerde mimarlığa hakim olan ve şehir planlama ve mimarlığın işaretsizleştirici, ilişkisizleştirici ve nesneleştirici bakışıyla kayda geçmez. Kayda geçilmediği gibi silinmeye çalışılır. Şehrin en değerli kıyı şeridi neredeyse bir hapishane duvarı gibi kapatılır. Bu eşi benzeri olmayan kıyı bölgesi ile onun hayat verdiği yerleşim alanları arasından altı şeritli bir otoyol ve raylı sistem hatları geçer.

Klasik dönem çeşmeleri kendileri bir mimari tasarım içermeyen taşlarla yapılırlar. Oysa bu dizi içinde yapılan bütün çeşme ve sebillerin tıpkı Avrupa’daki gibi Barok ögelerle oluşturulduğunu, yani mermerlerin üretilirken yerine göre tasarlandığını görülüyor.
Yapı ögelerinin temsil teknikleri ile tasarlanması mimarlıkta modernleşmenin izleridir.
Bu da “Batılılaşma” denilen şeyden çok daha geniş bir süre içinde yalnızca biçimlerin değil, mimarlık deneyimlerinin Akdeniz üzerinde dolaştığını gösterir.
Tophane gibi bir yerin anlamını, değerini fark etmeyen, adeta onu tarihten silmeye çalışan, imtiyazlı çıkar zümreleri olarak iktidar erkiyle örtüşen şehircilik ve mimarlık yöntemlerinin şehre nasıl zarar verdiklerini anlamak için yalnızca çeşmelere bakmak yeter. Bu yok edilen eşsiz tarihi eserleri hayal etmek için bir tanesine, parçalanıp hurdalığa atılan ve unutulan 1788 tarihli Silahtar Yahya Çeşmesi’ni örnek verelim. Restorasyon çalışmaları yapılırken bu bölgeden alınıp hurdalığa atılan bu anıtları kimse hatırlamaz.

Oysa temsil edilenleri kendisine dahil eden ve anlamaya çabalamayan günümüzün şehir planlama anlayışına göre çeşmeler, kuleler, camiler, meydanlar, külliyeler sanki bir ihtiyacı karşılamak için yapılmışlar. Bugün de “ecdad yadigarı” oldukları için varlıklarına tahammül edilmekte -yol genişletme falan gibi gerekçeler olmadığı takdirde- adeta varlıklarına tahammül edilmekte, “restorasyon” adı verilen çalışmalarla itaat altına alınmaktalar.

Hatta böyle bir yaklaşım “olay yaratan” bu tür şehirsel ögeleri edilginleştirmeye çalışıyor. Meydanları düzenlemek onlara göre yeni yer kaplamaları yapmak, oraya buraya birtakım banklar, aydınlatma elemanları serpiştirmek.

Buna karşılık onların dışarıda bırakılmış olmaları yoklukları ya da hiçbir etkilerinin olmadığı anlamına gelmiyor. Bu tür mimari yöntemleri kullanan imtiyazlı elitler iktidar güçleriyle kenetlenerek, şehri körleştiriyorlar. Kimse şehrin neden böyle bir sonuca maruz kaldığını anlayamıyor.

Beyoğlu’nun yalnızca denizle değil, Akdeniz’in bütünü ile ilişki kurduğu bu müstesna mekan, bu eşsiz düğüm noktası bir anda şehrin kollarını, ayaklarını kesen bir otoyolun kenarında kalıyor.

Ama sıkı durun. Dahası hocalarının danışmanlığını yaptığı projelerle burada iki ayrı otoyol tüneli planlanıyor, tıpkı Sütlüce’de iki semti birbirinden koparan.
Taksim, Eminönü, Beşiktaş gibi meydanlarda uygulamalı müteahhitlik projelerinde görüldüğü gibi.

Şöyle bir hayal edin: Kilitlenmiş trafikte Galata Rum Okulu”nun önünden bir rampayla 12 metre aşağıya dalıyorsunuz ve Nusretiye Camii’nin önünden tekrar yeryüzüne çıkıyorsunuz. Ama o da ne? Biraz ilerleyince, Molla Çelebi Camii’ne gelmeden bir daha dalıyorsunuz, Dolmabahçe Camii önünden çıkıyorsunuz.

Aslında belediye bu akla ziyan projelerden vazgeçmedi. Sütlüce’de dolgu alanına yapılanın maliyetini fark edince, Kabataş’taki gibi tam uygulama aşamasında çark etti. Görüldüğü gibi anıtlar korunuyormuş gibi yapılsa da bu bölgenin tarihsel birikimi, hafızası sürekli kazınıyor.

Bu eşsiz tarihi bölgeyi, anıtları sahi kim yönetiyor?

Soru şu: Peki bu eşsiz anıt çeşmeyi de, diğerlerini de, bu tarihi önemi olan bölgeyi de kim yönetiyor?

Merkezi yönetim Tophane’nin şehirsel varlığını yok etmeye çalışıyor. Beyoğlu ve önemli tarihi alanın denizle ilişkisi koparıyor, yıllarca bir hapishane duvarı gibi kapatıyor.
Yıllarca şehir ekonomisini haraca bağlamak için kullandıktan ve keyfi bir şekilde kapalı tuttuktan sonra özelleştirme ile kendisine gelir elde etmeyi hedefliyor.

Büyükşehir Belediyesi ve onunla kapalı ilişkiler kuran plancılar, mimarlar ise akla ziyan projeler ile bu eşsiz maddi tarihin izlerinin yok edilmesi için uğraşıyorlar.
Şaşırtıcı ama ortada bu eşsiz bölgeyi sürekli parçalamaya, hafızasını yok etmeye çalışan muazzam bir girişim var.

Sonuç olarak bu yönetimsellik krizi yalnızca bir siyasal tercih, ya da bürokratik bir mesele değil. "Vakıflar" adı ile geçmiş değerleri çağrıştıran, tarihi bir misyonu varmış gibi gözüken bir devlet kurumu. Ama adıyla tam tezat teşkil edecek şekilde merkezi ve resmi bir yapıya dönüştürülmüş. Bu bölgeyi korumak için bir alan yönetimi planı ve organlaşması ihtiyacı var. Böylesine önemli bir şehir alanı tek tek yapılar olarak kavramak ve yönetmek mümkün değil.

Çeşmeyi yakan meczubun yakalandığını, suçlunun kim olduğunu haberlerden öğreniyoruz. Ama asıl bu müstesna mekanın denizle ilişkisi koparan, bütün canlılığını yitirmesine yol açan, şehirle arasına bir otoyol inşa etme cüretini gösteren, bu şehircilik cinayetini işleyen asıl suçluyu ne yazık ki hala bilmiyoruz.

“Meczup” olarak tabir ettikleri kişinin bu ilk vukuatı değil, bunu anladık. Peki ya şehir yönetimi açısından durum farklı mı?

Avrupa şehirlerinde son yıllarda park tasarımında dikkat çeken bir yaklaşım var: doğayı taklit eden değil, doğayı gerçekten yaşatan alanlar oluşturmak. Bu parklar çoğu zaman kusursuz çim alanlardan ve standart oyun gruplarından oluşmuyor. Aksine, toprağın hissedildiği, ağaçların gölgesinde oyunların kurulduğu, suyun ve doğal malzemelerin çocukların deneyimine açıldığı alanlar olarak tasarlanıyor.

Örneğin birçok Avrupa parkında çocuklar için hazırlanmış alanlarda plastik oyun grupları yerine kütükler, doğal taşlar, kum alanları ve küçük su kanalları bulunuyor. Çocuklar bu alanlarda yalnızca kaydıraktan kaymıyor; doğayla temas ediyor, keşfediyor ve kendi oyunlarını kuruyorlar.

Bu yaklaşımın arkasında önemli bir fikir var:

Çocukların yaratıcılığı hazır oyun sistemlerinden değil, açık uçlu deneyimlerden beslenir.

Bir ağaca tırmanmak, bir taşın üzerinden atlamak ya da suyun yönünü değiştirmek gibi. Bunların her biri çocuğun hayal gücünü, problem çözme becerisini ve doğayla kurduğu bağı güçlendiriyor.

Türkiye’de ise park tasarımlarında hala daha kontrolcü ve standart bir yaklaşım hakim ne yazık ki… Parklar çoğu zaman güvenlik kaygılarıyla fazla düzenlenmiş, doğallığını kaybetmiş alanlardan oluşuyor. Aynı renklerde plastik oyun grupları, sert zeminler ve doğayla sınırlı temas temel tasarım ilkeleri haline gelmiş durumda. 

Oysa çocukların gelişimi açısından en değerli alanlar, biraz düzensiz, biraz keşfe açık ve doğayla iç içe olan mekanlardır.

Avrupa’da giderek yaygınlaşan “doğa temelli oyun alanları” (nature-based playgrounds) bu anlayışın bir sonucu olarak ortaya çıkıyor. Bu alanlarda çocuklar toprağa dokunuyor, suyla oynuyor, ağaçların arasında koşuyor. Doğa yalnızca izlenen bir manzara değil, deneyimlenen bir yaşam alanı haline geliyor.

Bir peyzaj mimarı olarak şuna inanıyorum. Park tasarımı yalnızca estetik bir mesele değildir. Aynı zamanda geleceğin toplumunu şekillendiren bir eğitim alanıdır. Doğayla temas eden çocuklar daha meraklı, daha yaratıcı ve çevreye karşı daha duyarlı bireyler olarak büyürler.

Belki de bu yüzden parkları yeniden düşünmemiz gerekiyor. Daha fazla plastik oyuncak koyarak değil, doğayı çocukların hayatına gerçekten dahil ederek.

Çünkü bir çocuğun toprağa bastığı, bir ağaca dokunduğu ya da bir su birikintisinin etrafında oyun kurduğu an, doğayla kurduğu bağın başlangıcıdır.

Bu bağ, gelecekte doğayı koruyacak en güçlü bilinçtir.

Oysa bir şehri yaşanabilir kılan şey; nefes alabileceğimiz parklar, gölgesinde dinlenebileceğimiz ağaçlar ve çocukların toprağa dokunabildiği alanlardır. Bazen küçük bir park bile bir mahallede yaşayan insanların günlük hayatında düşündüğümüzden çok daha büyük bir fark yaratabiliyor.

Son yıllarda şehirler yalnızca büyümekle kalmıyor, aynı zamanda giderek daha sıcak hale geliyor. Uzmanlar bu durumu “kentsel ısı adası etkisi” olarak tanımlıyor. Beton ve asfalt yüzeyler güneşin ısısını emerek şehirlerin sıcaklığını artırıyor. Tam da bu noktada ağaçlar ve yeşil alanlar şehirlerin doğal kliması gibi çalışıyor. Ağaçların gölgesi, bitkilerin yarattığı nem ve doğal yüzeyler şehir sıcaklığını birkaç derece düşürebiliyor.

Bunun yanı sıra yeşil alanların önemi yalnızca sıcaklığı düşürmekle sınırlı değil. Ağaçlar havadaki zararlı partikülleri filtreler, karbonu depolar ve şehirlerin hava kalitesini iyileştirir. Aynı zamanda gürültüyü azaltır, sokakları daha yaşanabilir hale getirir. Çok daha önemlisi, insanların doğayla yeniden bağ kurmasına olanak sağlar.

Bugün birçok araştırma gösteriyor ki doğayla temas eden insanlar kendilerini daha sakin, daha mutlu ve daha dengeli hissediyor. Yoğun şehir hayatının yarattığı stres içinde yeşil alanlar bizlere gerçek bir nefes alanı sunuyor. Bir ağacın altında kitap okumak, parkta yürüyüş yapmak ya da sadece birkaç dakika yeşilin içinde oturmak bile insanın ruh halini değiştirebiliyor.

Çocuklar için ise yeşil alanlar çok daha özel bir anlam taşıyor. Toprağa dokunan, bir ağacın altında oynayan, çimlerin üzerinde koşan çocuklar doğayı sadece görerek değil, yaşayarak öğreniyor. Doğayla kurulan bu bağ, onların ileride çevreye daha duyarlı bireyler olmalarının da temelini oluşturuyor.

Ne yazık ki hızlı kentleşme sürecinde çoğu zaman ilk kaybedilen şey yine yeşil alanlar oluyor. Yeni bir bina yapılırken, yollar genişletilirken ya da yeni projeler hayata geçirilirken doğaya ayrılan alanlar giderek azalabiliyor.

Oysa şehir planlamasında belki de en temel soru şu olmalı:

Daha fazla beton mu, yoksa daha fazla nefes mi?

Yaşanabilir şehirler yalnızca altyapılarıyla değil, doğayla kurdukları dengeyle de tanımlanır. Bir park, bir ağaç ya da küçük bir yeşil alan bile bir mahallenin karakterini değiştirebilir. İnsanların bir araya geldiği, yürüdüğü, dinlendiği ve sosyalleştiği bu alanlar şehir kültürünün de önemli parçalarıdır.

Geleceğin şehirlerini planlarken belki de en önemli şey doğayı şehirlerin dışına itmek değil, şehir hayatının doğal bir parçası haline getirmektir. Çünkü bir şehrin gerçek zenginliği gökdelenlerinde değil, gölgesinde dinlenebileceğiniz ağaçlarında saklıdır.

Kırım Savaşı’ndan sonra İstanbul’da kurulan ilk modern belediye (6. Daire-i Belediyye) 19. yüzyılın ikinci yarısında muazzam bir dönüşüme sahne olan Beyoğlu’nun yoğun bitişik nizam bina dokusunun içinde halkın nefes alabileceği, dinlenebileceği, kültürel etkinliklere katılabileceği müstesna bir park gerçekleştirmek istiyor. 

Ancak park için Beyoğlu’nda yer bulmak kolay değil. Belediye başkanı Blacque bey akıllı ve deneyimli bir kişi.  1870’te yaşanan büyük yangın sonrasında Beyoğlu yeniden yapılandırılıyor. Kırım Savaşı sırasında Fransız donanma bandosunun konser verdiği İngiliz Elçiliği ile -sonradan şehrin ilk büyük otelinin- Pera Palas’ın inşa edildiği yer arasındaki Haliç manzaralı teras, Tepebaşı seçiliyor.

Kasımpaşa’dan buraya doğru uzanan mezarlığın üst kısmına 1871’de Tünel inşaatından çıkan hafriyat toprağı yayılarak geniş bir düzlük alan elde ediliyor. Bu işten hem belediye gelir elde ediyor, hem de Beyoğlu halkı kazançlı çıkıyor. Haliç manzaralı bu müstesna parkın içinde iki tiyatro, garden bar, daha sonra ilk sinema yer alıyor.

Bu sıradan bir park düzenlemesi değil. Eski haritalarda “Jardin Publique” olarak adlandırılan şehir parkı günümüze kadar gelen kurumlarıyla, yıllarca burada gerçekleştirilen etkinliklerle ve yönetim modeliyle belediyenin en başarılı uygulamalarından biri.

Hazırlanan park projesinde Mimar Hovsep Aznavur tarafından neoklasik üslupta, Avrupa’daki benzerleri gibi bir tiyatro binası yer alıyor.

Bu tiyatro yaklaşık yüz yıllık tarihi boyunca, Darülbedayi, Şehir Tiyatrosu, Dram Tiyatrosu olarak önemli gösterilere ev sahipliği yapıyor.

Sonra ne oluyor? Bir yangında hasar gören bu tarihi bina restore edilmek yerine “hocalarıma danıştım, bunlar bizim ecdadımızın eseri değilmiş yıkabilirsin dediler” diyerek buradaki tarihi yapıların imhasını bizzat katılımıyla şereflendiren dönemin Büyükşehir Belediye Başkanı tarafından yıktırılıyor.

Ayrıca arkasındaki depo yapısından yaratıcı bir çabayla ve kısıtlı imkanlarla dönüştürülen Tepebaşı Deneme Sahnesi de 1983’te yok ediliyor.

Büyükşehir Belediye Başkanı elbette ki bununla da kalmıyor.

Tarlabaşı’ndaki yıkımlar ile birlikte burada bir otopark ve sergi alanı olmak üzere proje hazırlatıyor. Sivil girişimler bu projeye itiraz ediyorlar ama bugünkü kazulet yapı beton hazır kalıp sistemiyle hızla inşa ediliyor. (Bu arada yandaş inşaat şirketiyle çalışan proje müellifi başkanın akrabası.) Şehrin en güzel parkının yerine tam 70 bin ton beton dökülerek devasa bir otopark yapılıyor. Sergi alanının işletmesini TÜYAP fuarcılık alıyor. Kitap, teknoloji fuarları, söyleşiler ile bu alan renkleniyor. Ancak bu kuruluşun şehir dışında daha büyük bir alana taşınması ile sergi alanı işlevsizleşiyor. Tepebaşı meydanını otomobiller işgal ediyor. O da yetmiyor. Projede “tiyatro” yapılacağı söylenen bölüm Büyükşehir Belediyesi’nin borcuna karşılık TRT’ye satılıyor. Onunla da yetinilmiyor. Bugün TRT deposunun bulunduğu alan yakın tarihlere kadar yeşil alan olarak görünüyor. Daha önceki planlarda “yeşil alan” olarak görülen bu alan bir değişiklik yapılarak “işyeri” sahasına dönüştürülüyor. 1989 yılında TRT izin almadan 113 bin 340 metrekare üzerine oturan bina inşa ediyor.

Şaşıracaksınız ama günümüzde şehrin gözü gibi bakması gereken bu alanın, yani Tepebaşı Parkı’nın yüzde 75'i TRT'nin, yüzde 25'i ise İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin.

Günümüzde 1880’de belediye tarafından gerçekleştirilen, Beyoğlu’na hayat veren bu müstesna parkın üzerinde bugün beton bir kazulet ve TRT’nin kaçak inşa edilmiş kazulet bir depo-stüdyo binası var.

Sonra ne oluyor? Şehrin merkezindeki bu değerli meydan ve sergi alanı 10 sene boyunca boş kalıyor, işgal ediliyor. Bunun üzerine çevredeki kültür merkezlerini de yanına alan ve mimarlardan oluşan bir sivil girişim harekete geçiyor. Pera Palas'ta toplantılar düzenliyor. Bu toplantılara kültür kurumları, yabancı kültür misyonları temsilcileri yanında zamanın Beyoğlu Belediye Başkanı Kadir Topbaş da katılıyor. Mimar Mehmet Kütükçüoğlu gönüllü olarak bir “geri kazanım” projesi hazırlıyor. Büyükşehir Belediyesi'ne önerilen model, ilk belediye, 6. Daire-i Belediyye zamanındaki gibi misyon odaklı bir yönetim yapısının oluşturulması. Bu kuruluşlar program geliştirmeye, bütçeye katkıda bulunacaklarını taahhüt ediyorlar. Ancak yönetim özerk olacak.

Bu yeni organlaşma modeli kültür yönetimi açısından bir ilk oluşturacak. Bu sırada İstanbul’un Kültür Başkenti Adaylığı da gündeme geliyor (2006).

Tam bu sırada dünyanın müze yapılarıyla en tanınmış mimarlarından Frank Gehry’yi temsilen önemli bir kişi telefonla arıyor. “Siz ilgileniyormuşsunuz, bu girişimi onaylıyor musunuz” diye soruyor. Ama kimsenin olan bitenden haberi yok. Meğersem Kadir Topbaş ve İnan Kıraç Gehry’den randevu istemişler, ofisinde ziyaret etmek için. Sonra ortaya Gehry’nin meşhur “Tepebaşı Projesi” çıkıyor. Dönemin Başbakanı Tayyip Erdoğan iki defa “dünyanın en gelişmiş kültür merkezi/konser salonu için temel atıyoruz” diyerek basın toplantısı düzenliyor. Böylece İstanbulluların projeden haberleri oluyor. Söylenenlere göre Kıraç Vakfı tarafından proje için 500 milyon dolar ayrılmış. Bu bütçenin yarısı mimari proje için harcanacak, yarısı da yönetiminin finansmanı için kullanılacakmış. Bu arada devletin istihbarat kuruluşu itiraz edilmesin diyerek “ailenin içinde bölünme olduğunu, bu projeyi desteklemenin iktidarın işine geleceği”ni hazırladığı gizli bir raporla kulaklara fısıldıyor.

Peki sonra ne oluyor? Proje neden gerçekleştirilemiyor? Üstelik de finansmanı, projesi de hazır olduğu halde?

Çok tuhaf değil mi? Beyoğlu’nda bir oteliniz, yatırımınız falan olsa, siz olsanız sormaz mısınız? Tuhaf ama kimse bu soruyu sormuyor.

Yok efendim “TRT Genel Müdürü oradaki depo ve stüdyolardan oluşan binasını vermeye yanaşmamış ondan dolayı proje gerçekleşmemiş.” Düşünün, iktidarın onayladığı projeye TRT direnecek. Sanki çocuk aldatır gibi. “Vakıf otoparkın gelirine el koyacakmış.” Bunu da parti yöneticisi/otopark işletmecisi söylüyor. Bir gece ansızın talimat geliyor, müteahhitler devreye sokuluyor, kendi ofislerinden masalar, dolaplar, koltuklar taşınarak birkaç günde sergi alanı Büyükşehir’in “planlama ofisi”ne dönüştürülüyor. Şehri planlayan kişiler bu alanı ofis olarak kullanıyorlar ve arabalarını meydana park ediyorlar.

İşin mizahi boyutu ise şöyle: Bir zamanlar şehirde kurnaz mı kurnaz bir belediye başkanı varmış. Oyun kurmasını iyi bilen. Şehrin planlarının hazırlanması için bir büro kurulmasına karar vermiş. Amacı itiraz edebilecek zevatı buraya toplayıp, onlara şehri planladıklarını hayal ettirecek. Anlaşılan “kim şehircilikten anlamıyor” diye çok kurnazca bir test yapmış. Testin cevabı şuymuş: “Şehrin ilk modern belediyesinin gerçekleştirdiği bu müşterek alanı kim yok etmeyi kabul ederse.”

İşte size kıssadan şehrin en güzel parkının işgalinin acıklı hikayesi. Onun başına gelenler acaba bizi bir parça düşündürüyor mu?

İlk modern belediyecilik deneyiminin yaşandığı Beyoğlu’ndaki yoğun yapı dokusunun içinde yoktan var edilen parkın, ağaçlarla dolu yeşil alanın Tepebaşı’nın işgal edilmesi ve beton bir kazulete dönüşmesi başka neyin göstergesi olabilir?

Artık bu kadar tuhaflık yeter. Parkımızı geri istiyoruz!

Tepebaşı Parkı’nı şehrin kamusal hayatına yeniden kazandırmak için Beyoğlu’nda yaşayan insanlar, sanatçılar, mimarlar yıllarca mücadele verdi.

TRT’den Tepebaşı Parkı’nı geri istiyoruz!

Sürdürülebilirlik bugün yalnızca “yeşil alan miktarını artırmak” anlamına gelmiyor. Asıl mesele, tasarlanan her açık alanın ekosistemle kurduğu ilişkinin niteliği. Yerel ve uyumlu bitki türlerinin kullanımı, suyu tutan ve filtreleyen toprak kurguları, geçirgen yüzeyler, yağmur bahçeleri ve mikro-habitatlar; artık tasarımın tamamlayıcı unsurları değil, merkezinde yer alıyor.

İklim odaklı peyzaj tasarımı, üç temel soruya yanıt arıyor:

1. Bu alan suyu nasıl yönetiyor?

2. Bu alan ısıyı nasıl azaltıyor?

3. Bu alan canlı çeşitliliğine nasıl katkı sağlıyor?

Örneğin kurakçıl peyzaj yaklaşımı yalnızca az sulama gerektiren bitkiler seçmek demek değil. Aynı zamanda toprağın su tutma kapasitesini artırmak, gölge stratejileri geliştirmek, sert zemin oranını azaltmak ve bakım maliyetini uzun vadede minimize etmektir. Bu yaklaşım, özellikle Akdeniz kuşağında yer alan kentler için yaşamsal önemdedir.

Dünyada yükselen bir diğer eğilim ise “doğa temelli çözümler”dir. Beton altyapı yatırımları yerine, doğal süreçlerden yararlanan sistemler tercih ediliyor. Yağmur suyunun kanalizasyona yük bindirmeden toprakta süzülmesi, kent içi dere yataklarının yeniden canlandırılması, kıyı bölgelerinde doğal tampon alanların oluşturulması bu yaklaşımın örnekleri arasında yer alıyor ve bu sistemler hem ekonomik hem de uzun vadede daha dirençli çözümler sunuyor.

Karbon ayak izi de artık peyzaj tasarımının bir parametresi. Kullanılan malzemenin üretim süreci, taşınma mesafesi, bakım gereksinimi ve ömrü hesaplanıyor. Yerel taş, geri dönüştürülmüş malzeme ve düşük bakım isteyen bitki kompozisyonları yalnızca estetik değil, etik bir tercih haline geliyor.

Bu perspektif aynı zamanda tasarımcının rolünü de yeniden tanımlar. Peyzaj mimarı yalnızca alan düzenleyen bir profesyonel değil; kentin ekolojik hafızasını okuyan, veriyi analiz eden ve geleceğe dair senaryolar üreten bir aktördür. Her proje, bulunduğu yerin iklim verileri, hakim rüzgar yönü, toprak yapısı ve mevcut bitki örtüsü dikkate alınarak ele alınmalıdır. Tasarlanan bir park, meydan ya da konut bahçesi; yalnızca bugünün ihtiyaçlarını değil, on ya da yirmi yıl sonraki iklim koşullarını da öngörebilmelidir. Bu nedenle iklim odaklı tasarım, kısa vadeli estetik beklentilerin ötesine geçerek uzun vadeli dayanıklılığı merkeze alır. Kent ölçeğinde yeşil altyapı sistemlerinin birbiriyle bağlantılı kurgulanması, açık alanlar arasında ekolojik koridorlar oluşturulması ve su döngüsünün bütüncül bir yaklaşımla planlanması; geleceğin sağlıklı ve yaşam kalitesi yüksek kentleri için kritik öneme sahiptir. Tasarım süreci, yalnızca çizim ve uygulama aşamasından ibaret değil; aynı zamanda farkındalık üreten, kullanıcıyı doğayla yeniden temas ettiren bir kültür inşasıdır. 

Özetle; iklim krizine karşı verilecek en güçlü yanıt, doğayla rekabet eden değil, onunla iş birliği yapan tasarımlar üretmektir. Çünkü sürdürülebilirlik bir seçenek değil; birlikte ve uzun vadeli yaşayabilmenin temel şartıdır.

Tartışmanın sınırları merkeziyetçi siyaset tarafından çizildiği ve onu yeniden ürettiği için söylemleştirilen alan “buzdağının suyun üzerindeki görünen kısmı”nı oluşturuyor. Görünmeyen kısmı ise neredeyse ülke siyasetinin temelini oluşturuyor. Ne tuhaf bir çelişki değil mi? Tartışmalar arka planda yereli askıya alan merkeziyetçiliği şekillendiren, yeniden üreten suyun altındaki kısmını perdeliyor. 

Gözükmeyen -ya da bilindiği halde bilinmezden gelinen, siyaset tarafından söylemleştirilemeyen- kısmı da zannedersem meselenin “mitolojik” bir hal kazanmasına yol açıyor.

“Mitolojik” bir mesele olduğunun bir göstergesi de “söylem sürçmeleri”. Yani söylenenlerin sürekli çarpıtılıp, tersyüz edilmesi. “Satarım” köprüyü alır götürürüm “sattırmam” çıkışı ise köprüyü sahiplenmek gibi anlaşılıyor.

Geçen yazımda referans verdiğim gibi 84 seçimleri öncesinde Necdet Calp’ın “sattırmam” karşı çıkışı ile Turgut Özal”ın “bal gibi satarız” sözlerinin sonradan okunuşundaki gibi. Bu durumda solcular köprüyü sahiplenemeyeceklerine göre sağcı oluyor. Hatta “sattırmam” diyenler sağcı, “satarım” diyenler solcu olmalı.  İktidar tarafı “köprüleri satmak gibi bir niyetimiz asla yok diyor. Yalnızca gelirini satmayı düşünüyoruz” demek zorunda kalıyor. Bu tuhaflık bile kendi başına bu meselenin tartışmalara bırakılamayacak kadar derinlerde yer alan bir mevzu olduğunu düşündürüyor.

“Köprü Meselesi”nin üzerindeki bu “mitolojik” perdeyi kaldırmak

Bu yüzden, elbette ki alternatif arayışları içinde olanların, eleştirel bir bakışa sahip olanların sorumluluklarının başında bu “Köprü Meselesi”nin üzerindeki bu “mitolojik” (sihirli de denebilir) perdeyi kaldırmalarının geldiğini düşünüyorum.

19. yüzyıldan kalma toplulukları tasarlama ideallerinin günümüzde krizler yarattığı açık.  İster ideolojiler adına olsun, ister "bilim" adına. Bu durumda bu idealler geri çekiliyormuş gibi yapıyor ama arkada işleyen, sorgulanmayan birer "kutsal bagaj" işlevi görüyor. Bu da bildiğimiz siyasetin ve devlet kurumlarının temsili, yani anayasal varlıklarının tamamen dışına çıkması, paralel yapılar haline dönüşmesi demek.

Daha anlaşılır bir şeyler söylemek için şöyle bir benzetme yapayım: Merkez Bankası’nın para basma yetkisi var. Ancak Merkez Bankası başkanının (ya da diyelim matbaasının müdürünün) bastığı parayı harcama yetkisi yok. Teorik olarak bu para halkın parası ve seçtiği yöneticiler eliyle yönetiliyor.

Buna karşılık şehirleri tasarlamak için hazırlanan, onları fiziksel varlıklar gibi algılayan imar planlarının bu matbaada basılan paraları “eve götürme” imkanı yarattığı söylenebilir.  Yönetimlerin diyelim ki bir plan tadilatıyla bir yeşil alana 30 katlı bir bina projesi için imar izni verme yetkisi var. Kimi zaman imar hakkının sınırlandırıldığı bölgelerde ya da tarihi SİT alanlarında, ya da tescilli binaların olduğu bir yerlerde. Gene bir binaya göre bin defa daha az değeri olan bir bostanı ya da bir az katlı küçük bir binayı alıyorsunuz ve ona bir anda geçmişte inşa edilmiş olan binanın diyelim on misli değer kazandırıyorsunuz. Bu durum matbaa müdürünün bastığı parayı alıp evine götürmesine benziyor. Bu şekilde Türkiye bütçesinin belki onlarca katı bir değer el değiştiriyor. Gördüğümüz şehircilik manzarasının özeti bu. Bu nedenle merkezi iktidarı ele geçiren siyasetçiler yerel imar yetkilerini devretmek istemiyorlar. Devrettikleri takdirde de iktidarda kalamayacaklarını biliyorlar.

Toplumsal tabakalar arasındaki bloklaşmaları, ayrışmaları köktenci müdahaleler ile yok edip, onların üzerinde sörf yapmak! 

Çok açık ki köprüler, otoyollar, kanal projeleri ulaşım projeleri değil. Bunlar İstanbul gibi dev bir şehrin rant haritasını değiştirmeye yönelik müdahaleler. Bunlar aracılığıyla muazzam bir gelir transferi yaratılıyor. Şehrin ekonomisi kontrol altına alınıyor. Nasıl 80’ler öncesinde bu kontrol, imtiyaz sahiplerinin zenginleşmesi ithal ikameci modelde devlet aracılığıyla gerçekleştirilen müdahalelere dayanıyorsa, bu mesele de öyle. Bu askıya alma hali merkezi yönetime şehrin ekonomisini düzenleme gücü kazandırıyor. Planları, projeleri kendisi hazırlamasa da, finansmanı kendisi yaratmasa da, patronajını tesis ediyor.

Geçmişte inşaat sektörü yapsatçı üretim modeliyle küçük sermaye birikimine sahipti. Sanki ulaşım teknik bir konu, şehir ayrı bir konuydu. Günümüzde şehrin rant haritasını değiştirmeye yönelik girişimlerin çok daha komplike bir yapısı var.

İşte bu nedenle şehirdeki mevcut rant haritası içinde yer alan aktörlere bakarak analiz etmek de yeterli olmuyor. Bu ortamda kamu kimliği, gücü, kariyer imkanları ile gayrımenkul şirketlerine danışman olan uzmanlar, kamu imkanları, ilişkileri ile ortaya çıkan projeciler, hiçbir rekabet ortamı olmadan kamu kurumları ve imkanlarını kullanarak sahnedeki yerlerini alıyorlar. İlginç olan mekanı bürokratik yöntemlerle düzenlemeyi amaçlayan sembolik sınıfların, şehir plancılarının, mimarların temsil ettikleri panoptik bir ilişkileri kutsallaştırmaları. Bu sayede arkasındaki işleyiş görünmez oluyor. Üstelik bu tehlikeleri bize gösterecek olan aktörler bu defa tam tersini yapmakla meşguller. Tek yaptıkları şunu söylemek: “Siz merak etmeyin, biz sizin için ne gerekli, ne doğru biliyoruz. Sizin telaş etmenize, çaba göstermenize gerek yok.“ Oysa kendileri neyi bilmediklerini bilmiyorlar. Faillerin edilginleştirildiği, nesneleştirildiği bir durumda hiç bir çare üretmenin de mümkün olmadığını... Bu nedenle faillerle ilişki kurmak, birlikte öğrenmek ve çareler yaratmak için çırpınmak yerine tersini yapıyorlar.

Proje işlerine şehrin en saygın mimarlık ofisleri dahil oldukları gibi, ülkenin bütün sermaye grupları da, küçük yatırımcıları da, şirketleri de dahil oluyorlar. Dolayısı ile siyasal planda görüldüğünden çok daha girift bir durum ortaya çıkıyor.

“Muhalif” gibi gözüken bir siyasal partiden olan bir belediye başkanı nasıl kendisini bu işin tam göbeğinde buluyorsa, kendilerini ekonomik açıdan var etmek isteyen bütün aktörler, meslek insanları da kendilerini bu işlerin içinde buluyorlar.

19. yüzyılda Paris’i yıkıp yeniden biçimlendiren 3. Napolyon da, bu muazzam kentsel dönüşümü yöneten Baron Haussmann da aynı şeyi yapmıştı: Şehirde var olan toplumsal tabakalar arasındaki bloklaşmaları, ayrışmaları, eşitsizlikleri görünmez kılıp, karşı çıkışları köktenci müdahaleler ile yok edip, onların üzerinde sörf yapmak! 

Hep söylüyorum: Bu meselenin mitolojisiyle mücadele etmeyen, onu kutsal hale getirmek yerine dünyevileştirmeyen, yalnızca onu ele geçirmeye çalışan hiç bir politik girişim kendisini oligarşik bir yapıya teslim etmekten başka bir şey yapamaz. Bu nedenle bu yağma düzenine, yok oluşa, bu şiddete karşı direnebilmek için alternatif üretmek isteyen kim varsa, öncelikle kendisini öncelikle bu merkeziyetçi ideolojinin ürettiği mitolojiden ayrı durmaya ve yerel politika geliştirmeye adamalı.

Son yıllarda mimarlık söyleminde sıkça karşımıza çıkan “sürdürülebilirlik”, “yeşil dönüşüm”, “akıllı şehir” gibi kavramlar, yüzeyde ilerici bir dil kuruyor. Ancak bu kavramların içi çoğu zaman politik bağlamından koparılıyor. Sürdürülebilirlik, yalnızca enerji verimliliği ya da çevreci malzeme kullanımı olarak ele alındığında, kentin sosyolojik ve sınıfsal gerçekliği görünmez kılınıyor. Oysa sürdürülebilir bir kent, yalnızca doğayla değil, toplumla da sürdürülebilir bir ilişki kurabilen kenttir.

Türkiye’de mimarlık pratiği uzun süredir merkezi karar alma mekanizmalarının gölgesinde ilerliyor. İmar planları, büyük ölçekli projeler ve kentsel dönüşüm alanları, çoğu zaman yerel ihtiyaçlardan çok merkezi politik önceliklerle şekilleniyor. Bu durum, mimarlığı teknik bir uygulayıcıya indirgerken, kenti de yaşayan bir organizma olmaktan çıkarıp yönetilen bir nesneye dönüştürüyor. Mimarlık burada tasarlayan değil, onaylayan; sorgulayan değil, uyarlayan bir pozisyona itiliyor.

Güncel mimarlık tartışmalarında sıkça vurgulanan “katılım” meselesi de bu bağlamda kritik. Katılımcı tasarım, çoğu zaman sunumlarda, panellerde ve bienallerde dile getirilen bir ideal olarak kalıyor. Gerçek hayatta ise kentlilerin karar alma süreçlerine dahil edilmediği, itiraz mekanizmalarının zayıflatıldığı ve mimarlığın toplumsal temsil gücünün sınırlandığı bir tabloyla karşılaşıyoruz. Katılım, yalnızca danışma toplantılarıyla değil; yetkinin paylaşılmasıyla mümkün olur. Yetki paylaşılmadığında, mimarlık yalnızca estetik bir makyaj işlevi görür.

Bu noktada mimarlığın etik sorumluluğu yeniden düşünülmelidir. Mimarlık, kimin için ürettiğini sorgulamadığında, iktidarın mekânsal diline kolayca eklemlenebilir. Büyük projeler, mega yatırımlar ve “prestij yapıları” çoğu zaman mimari başarı olarak sunulurken, bu yapıların kenti nasıl dönüştürdüğü, kimi dışarıda bıraktığı ve hangi yaşam biçimlerini görünmez kıldığı yeterince tartışılmaz. Oysa mimarlık, yalnızca görüneni değil, dışarıda bırakılanı da hesaba katmak zorundadır.

Son dönemde meslek odalarının, üniversitelerin ve mimarlık platformlarının sürdürülebilirlik, yapay zekâ ve yeni teknolojiler üzerine yoğunlaşması önemli. Ancak bu başlıklar, politik bağlamdan koparıldığında eksik kalır. Yapay zekâ ile tasarım üretmek, karbon ayak izini azaltmak ya da yeşil sertifikalar almak, kentin adil ve yaşanabilir olduğu anlamına gelmez. Asıl mesele, bu teknolojilerin ve yaklaşımların kimin yaşamını iyileştirdiğidir.

Kentler bugün yalnızca çevresel değil, aynı zamanda derin bir toplumsal krizle karşı karşıya. Barınma sorunu, kamusal alanların özelleştirilmesi, sosyal konut politikalarının yetersizliği ve mekânsal eşitsizlikler, mimarlığın doğrudan temas ettiği alanlardır. Buna rağmen mimarlık çoğu zaman bu sorunların etrafından dolaşmayı tercih eder. Çünkü sorunlarla yüzleşmek, yalnızca estetik değil, politik bir pozisyon almayı gerektirir.

Mimarlığın yeni dili, tam da bu noktada şekillenmek zorunda. Bu dil, yalnızca biçimsel yenilikler ya da teknolojik çözümlerle değil; kentin güç ilişkilerini açığa çıkaran bir bakışla kurulabilir. Kent, bir yatırım alanı değil; toplumsal bir hafızadır. Mimarlık da bu hafızayı ya güçlendirir ya da siler. Arada nötr bir alan yoktur.

Bugün mimarlık üretiminin karşı karşıya olduğu en büyük risklerden biri, normalleştirme işlevi görmesidir. Plansızlık, geçici çözümler ve rant odaklı projeler, mimari sunumlarla meşrulaştırıldığında, kentte yaşanan tahribat sıradanlaşır. Mimarlık burada eleştiren değil, alıştıran bir rol üstlenir. Bu alışkanlık hâli, kentin geleceğini sessizce belirler.

Bu nedenle mimarlık, yeniden söz kurmak zorundadır. Bu söz, yalnızca meslek içi bir tartışma değil; kentle, toplumla ve siyasetle kurulan açık bir diyalog olmalıdır. Mimarlık, kentte olup bitene “uyum sağlayan” değil, gerektiğinde itiraz eden bir disiplin olabildiği ölçüde anlamlıdır. Çünkü kent, yalnızca planlanan değil; aynı zamanda mücadele edilen bir alandır.

Sonuç olarak, mimarlığın yeni dili sürdürülebilirlikten, teknolojiden ve estetikten ibaret değildir. Bu dil, yetkiyi sorgulayan, katılımı talep eden ve kentin kim için var olduğunu sürekli hatırlatan bir dildir. Kentler ancak bu dille gerçekten yaşanabilir hâle gelir. Aksi hâlde mimarlık, yalnızca değişen iktidarların mekânsal vitrini olmaktan öteye geçemez.

Ve belki de bugün sorulması gereken en temel soru şudur: Mimarlık, kentin geleceğini mi tasarlıyor, yoksa ona çoktan verilmiş kararları mı güzelleştiriyor?

Özetle iktidarın yüksek gelir getiren kamu imkanlarını uluslararası sermayeye pazarlayarak seçimler öncesinde kısa süreli bir ferahlama yaratmaya çalıştığı ya da bu girişimin uzun vadede kamu gelirleri açısından önemli kayıplara neden olacağı söylendi.

Uzun zamandır kamu maliyesi vadesi gelen kredi borçlarını gene borçlanarak kapatmaya çalışıyor. Bu da biriken borçlar yanında artan bir faiz yükü yaratıyor. Riskleri yüksek olan koşullarda borçlanma doğal olarak kredi faizlerini de artırıyor. Kamu köprüler, otoyollar gibi gelir garantili araçları devreye sokarak daha iyi koşullarda borçlanmaya -ya da geri ödemeleri yapmaya- çalışıyor. Bir bakıma gelirlerin satılarak kredi alma yöntemi. Eğer “düz” bir mantıkla bir okuma yaparsak, bu köprüleri otoyolları özelleştirme girişimi böyle de yorumlanabilir. Bu ülkenin varlıklarını “satma” girişimini ne kadar farklı çağrışımlar yapsa da kamu maliyesi açısından kredi almaktan çok da farklı bir durum yaratmadığı düşünülebilir. Bu meselenin görünen kısmı. 

Ancak bu iki farklı politik pozisyona işaret eder gibi gözüken “satma” ve “sattırmama” gerilimini temsil eden tarafların üzerinde anlaştıkları şey kamu mülkiyetinin ve niteliğinin nasıl bir şey olduğunu ıskalamaları. Bu da meselenin kalıcı etkileri olan ama görünmeyen kısmı.

“Köprü Meselesi” merkeziyetçiliğin yeniden üretilmesinde mekan politikalarının oynadığı rolü ve bunun içindeki dönüşümü göstermesi açısından hep ilgimi çekti.

Bu gerilimin tarihi açısından bakıldığında bu meselenin hiç kuşkusuz politik hafızada çok önemli bir yeri var. Bir kaç nedenle.

"Köprü Meselesi" devlet içindeki sınıfsal çelişkilerin semptomlarını ortaya koyan bir kırılma noktası

Birincisi bu meselenin 60’lı yıllarda devlet sınıfları arasındaki önemli bir kırılma noktasının işareti olması. Öncelikle meselenin arkeolojisi açıdan: “Arkeoloji” benzetmesini bilerek yapıyorum, çünkü yalnızca tarafların neler söylediklerini, nasıl pozisyonlar aldıklarını -bir arşiv taraması yaparak öğrenmek- kanımca bu meseleyi anlamaya yeterli olmuyor. Karşılaştırmalı, sınıfsal bir perspektife ihtiyaç var. Neyi aradığınızı bilmeyince, neyi bulduğunuzu da bilemiyorsunuz, kısaca.

“Köprü Meselesi” ortaya çıktığında dönemin elitini temsil eden meslek odaları, uzmanlık kuruluşları yapılmasına karşı çıkıyorlar, bilindiği gibi. Bu uzmanların söylediklerinin gerçekten çok önemli olduklarını, politik bir tartışmanın ötesinde çok değerli analizler içerdiklerini teşhis etmek mümkün. Planlama ve şehircilik konusunda dönemin en bilgili, en deneyimli kişileri oldukları kesin.  Söyledikleri özetle şu: “Bu karar şehrin kıyıda gerçekleşmiş makroformunu değiştirecek, yeni köprülerin yapılmasını getirecek, su kaynaklarını tehdit edecek, trafik sorununu çözmek şöyle dursun içinden çıkılamaz hale getirecek, ...”  Bugünden bakıldığında işaret edilenler adeta birer kehanet niteliğinde. O tarihlerde “Köprü Meselesi”nde bu uzmanların hazırladıkları raporlar gerçekten bugün bile birer ders kitabı olarak üniversitelerde okutulacak değerde.

Ancak dönemin iktidarı bu raporları, görüşleri elinin tersiyle itiyor. Hatta Boğaziçi Köprüsü yapıldıktan sonra dikkate alınmak şöyle dursun, “bakın itiraz ediyorlardı, ama şimdi kendileri de kullanıyor” gibilerinden küçümseyici bir edayla bu uzmanlar, şehir plancıları etiketleniyorlar.  “Köprü Meselesi” ülke siyaseti açısından bir kırılma noktasına işaret ediyor.

Ancak uzmanlar, şehir plancıları, meslek odaları köprüye karşı çıkarken geçmişte olduğu gibi -kendilerinin de dahil olduklarını varsaydıkları- devlete sesleniyorlar, tıpkı onunla ilişki içinde kendi kamu yararı kavramlarını savunan diğer toplum kesimleri gibi. Raporlar gene özetle şöyle tipik bir pozisyonla sonlanıyor: “Ey devlet, bu iktidar bizi dinlemiyor, sen bizi dinle.”  Bu ilişki biçimi hiç değişmiyor.

Böylece “muhalefet” korporatist yapılar içinde kendi kamu yararı kavramının temsil eden bir zümre gibi gösteriliyor ve konumlanıyor. Bu durumda uzmanlık kimliklerine sahip olmayanlar açısından ne söyledikleri değil, ne yaptıkları -yani eşitsizliği, imtiyazlı konumlarını nasıl ürettikleri- politik bir anlam kazanıyor. Tıpkı yaşanan afetlerden sonra olduğu gibi. Doğal olarak vizyonlarında yerelleşmeci bir perspektif ya da topluluklarla eşitlikçi bir ilişki kurmak gibi bir unsur yok. Oysa “milletin temsilcisi” olduğu iddiasını taşıyan iktidarların olmasa da varmış gibi gözüküyor. Köprü elbette ki bir mesele olarak yalnızca bir ulaşım kararı değil. Aynı zamanda merkezi yönetimin şehir ekonomisi üzerindeki hegemonyasının ve gelir transferine dayanan popülist politikalarının bir enstrümanı. Böylece göçlerle büyüyen şehir merkeziyetçilikle bir kere daha ters köşeye yatırılmış oluyor.

Politik hafızalardaki ikinci -ve siyasal söylemdeki var oluşu ise- yaygın olarak bilenen 1983 genel seçimleri öncesi Anavatan Partisi lideri Turgut Özal’ın “Boğaziçi Köprüsü’nü satarım” çıkışı sonrasında Halkçı Parti (HP) lideri Necdet Calp’ın TRT’deki bir televizyon tartışması sırasında masaya yumruğunu vurarak “Sattırmam” demesi. 

Burada Özal’ın “sattırmam” sözünü köprüyü sahiplenme arzusu olarak okuduğunu söylemek mümkün. Programda “gelirini satacağız, köprüyü değil” diye bir savunma yaptığı görülüyor. Yaşı elverişli olanlar bu olayın dönemin politik hafızasında en önemli tartışma olarak yer aldığını hatırlarlar. Bir televizyon programında dönemin başbakan adayları arasındaki bir tartışmayı. Nitekim aynı kaygıyı 2018 yılında katıldığı bir programda Tayyip Erdoğan da duymuş olmalı ki, bir karışıklık yaşıyor. Solcuların köprüden kurtulmak için satmaya çalıştıkları anlamına gelecek çelişkili sözler söylüyor.

Çoğu zaman “yanlışlıklar neyin bastırıldığı konusunda doğrulardan daha çok bilgi verir” denir ya. Bu paradoksu dolasıyla düzanlamıyla bir yanlışlık olarak olduğu kadar bastırılmış bir sınıfsal çelişkinin semptomu olarak okumak da mümkün. Ama gerçek gösterilerin dışında arandığı için sürekli bastırılan bastırana dönüşüyor.

Mesele özelleştirme değil, kamu kararlarının kamusal niteliğini kaybetmesi. Bunun özelleştirmeyle falan bir ilgisi yok. Burada kamuoyu bir siyasal tercihle gibi karşı karşıyaymış gibi gösteriliyor. Oysa bu çok farklı bir durum. Kamu hizmet alabilir. Burada tam tersi. Ulaşım, çevre, kentsel dönüşüm gibi kamusal alandaki kararların özelleştirilmesi anlamına geliyor.

Farklı bir politik duruma geçişin önemli işaretleri

Dolayısıyla “Köprü Meselesi” çok daha farklı bir biçimde, kamu yönetimlerinin politik bir analizi açısından okunursa, “Calpçı” tepkinin neyi ıskaladığını da hesaba katmak gerekiyor. Tartışmanın şehvetine kapılmayıp olayın arkasındaki gerçeğe baktığınızda bu tartışmalar farklı bir politik duruma geçişin önemli işaretleri olduğunu görülebilir.

Bu kırılma noktasından sonra muhalefetin siyasal meşruiyet meselesi  belirginleşiyor ve güya demokrasiyi temsil eden sağ popülist akım güçleniyor. Arkasından diğerleri geliyor. Bu politik pozisyonun karşısındaki gelişmeler “gerçekleşen kehanet” halini alıyor.  Sonunda oligarşik ilişkiler içinde köprüler, otoyolların yapımı uluslararası finansmanla ortaya çıkan girişimler tarafından dikte edilen projelere sağ popülist politikaları geliştiren bir praksise dönüşüyor.

Mesele yalnızca köprülerin, kamu mallarının özelleştirilmesinden ibaretmiş gibi anlaşılıyor. Oysa durum neoliberal koşullarda meselenin bir özelleştirmeden ibaret olmadığını, asıl meselenin işleyişte “kamu kararlarının özelleştirilmesi” olduğu söylenebilir.  

Sonuçta özelleştirme karşıtlığı ile bu “anayasal kriz”in üzeri örtülüyor. Mesele bir siyasal tercihe dönüştürülüyor. Oysa devlet piyasa aktörlerinden, yani yüklenicilerden hizmet alabilir. Örneğin yol inşaatı, bakımı işlerini yüklenicilere yaptırabilir. Ama ne yapılacağını, nasıl olacağını bilerek. Bu ülkede kamu hizmetlerine şirketler, yatırımcılar karar veriyor. Bu ikisini birbirine karıştırmak, yaşanan skandal mahiyetindeki çelişkiyi gizliyor. Bugün ulaşım, kentsel dönüşüm, çevre, enerji hangi altyapı plan ve projeleri  olursa olsun artık finans odakları ile işbirliği yapan girişimciler tarafından hazırlanıyor. Hangi kamu yatırımı olursa olsun. Bu kırılma noktasından itibaren plan ve projeleri iktidarlar değil, finans çevrelerinin ve imtiyazlı yüklenicilerin örgütlediği kişiler yapıyor. Finans meselesine gelince, onu da şehir halkı ödüyor. İlk köprü mücadelesinden beri böyle.

Mesele özelleştirme değil, kamu kararlarının kamusal niteliğini kaybetmesi

Mesela son kamu projesi Marmaray, metropoliten ulaşım şebekesinin omurgası iki bakanlık arasındaki rekabet yüzünden kıyıya yapılıyor. Haydarpaşa, Sirkeci garları gibi şehri iki kıtaya bağlayan simge yapılar, istasyonlar, köprüler endüstri mirası korunarak güncellenmek yerine işlevlerini kaybediyor. Şehrin en kaliteli yapı stoğu yok ediliyor.

Marmaray’ı “raylı sistem” diye destekleyenler bunu fark etmiyor ya da görmezden geliyor.

Sondan başlayalım: Neden daha sonrakiler, yani 3. Köprü yok, Avrasya Tüneli yok? Havalimanı yok? Çünkü onu zaten girişimciler planladı ve yaptı. Bilmeyenler için söyleyeyim. Bu neye işaret ediyor? Çok temel bir değişikliğe. Bunları yatırımcılar planlıyorlar, projelendirdiriyorlar ve yapımlarını finanse ediliyorlar. “Ne iyi, devletin cebinden bir kuruş çıkmadan yapıldılar” diyebilirsiniz. Ancak bu kamu kararlarının yatırımcılar tarafından alındığını gösteriyor. Ayrıca ayrıcalıklı imar hakları getiren plan değişiklikleri de yatırımcılar tarafından yapılıyor.

Bu ne demek? Mesele özelleştirme değil, kamu kararlarının kamusal niteliğini kaybetmesi. Bunun özelleştirmeyle falan bir ilgisi yok. Burada kamuoyu bir siyasal tercihle gibi karşı karşıyaymış gibi gösteriliyor. Oysa bu çok farklı bir durum. Kamu hizmet alabilir. Burada tam tersi. Ulaşım, çevre, kentsel dönüşüm gibi kamusal alandaki kararların özelleştirilmesi anlamına geliyor.

Oysa “modern kamu” denilen şey, yani üstdillerle, uzmanlık bilgileri ile şehirleri düzenleme fikri mevcut bir ağ ilişkileri sistemi üzerine kurulmuştu. Şehir hayatı nispeten özerk bir biçimde kendi pratikleriyle gelişiyordu. Yönetim yapıları ise havagazı, su borularının yerlerini ve çaplarını belirlemek, yolların yerlerine karar vermek gibi düzenlemelerin gerçekleştirilmesini sağlıyordu. O tarihlerden sonra bu ilişki tamamen değişti. Politik kurumlar uzmanları kendi çıkarlarını temsil eden bir sivil toplum kesimi gibi kavramaya başladılar. Onları devre dışı bırakmadılar ama konumlarını değiştirdiler. Günümüzde kamu adını verdiğimiz bu yapılar kamusal olmayan bir boşluk yaratıyor ve bu boşluk imtiyazlı aktörler tarafından istila ediliyor. Bu ilişki biçimi merkeziyetçi bir rejimin sorgulanmasını engelleyen gizli bir anlaşma gibi. 

“Köprü Meselesi” kamuoyunun nasıl ve sürekli ters köşeye yatırıldığını gösteren önemli bir örnek

Sonuç olarak İstanbul’un durumu vahim. Çünkü nereye doğru koştuğunu bilmiyor. Geçmişte “merak etme biz senin için neyin doğru olduğunu biliriz” diyen -ve sömürgecilik yöntemlerini aratmayan- merkeziyetçi bir yönetime teslim olmuştu. Bu işleyiş günümüzde -Neo-liberal denen düzende- merkeziyetçilikle askıya alındığı için şehir işgal edilen bir boşluğa dönüşmüş durumda. Bu nedenle kimi zaman tepkiler neyin bastırıldığını görünmez kılıyor. Bu pozisyonlar sorunları gösteriyormuş gibi yaparken gerçekte onlarla mücadele etmeyi engelliyor. Kapitalist gerçekçiliğin en tehlikeli yanı dolaysızlık. Semptomu karşımıza çıkaran eylemi gizliyor, dokunulmaz kılıyor. Koruma, imar, planlama, kentsel dönüşüm, çevre söylemleri semptomların nasıl tersine çevrildiğini gösteriyor. Sorunu teşhis ediyor, hatta çözüyormuş gibi yapıyor.

Ayrıca dediğim gibi politikanın temsil sahnesinde olayın bu tür karşı pozisyonlar üzerine kurulması politikadan uzaklaşma tehlikesi yaratıyor.

Bu açıdan Boğaziçi’ndeki iki asma köprünün özelleştirilmesiyle ilgili başlatılan girişim hafızalarda bir çok şeyi çağrıştırmış olmalı. Merkezi yönetim oldukça yüksek bir gelir getiren bu iki köprünün özelleştirilmesi ile ilgili politikaları ve buna olan itirazlar sürekli aynı minvalde tekrarlanıyor.

Bu yüzden bu “Köprü Meselesi” kanımca kamuoyunun nasıl ve sürekli ters köşeye yatırıldığını gösteren belki de en önemli örnek. Tıpkı futbolda penaltı şutu çekilirken diğer tarafta bakarak kalecinin aldatılması gibi.

Kararın detaylarına burada girmiyorum.

Afetlerle birlikte yaşanan travmaların güçlü bir patolojisi var: Felaketlere neden olan şey yarattığı sarsıntıyla birlikte geri çekilmek şöyle dursun, sanki kendisini büsbütün güçlendiriyor. Kendisinden şüphe duymak ve arkasındaki işleyişi gözden geçirmek yerine. Felaketlerin nedenlerini araştırmayı, düşünmeyi, onlarla mücadele etmeyi değil, örtmeyi, gizlemeyi hedefliyor. Yaşanan krizler nedenlerini sorgulatmak yerine onları tahkim ediyor, güçlendiriyor.

Bu değişiklikle ısrarla söylenen şey şu: Bu “kentsel dönüşüm” denen şeyi sakın kimse sorgulamaya kalkışmasın. Bu politik bir konu değil.  İnsan hayatı söz konusu ve bu yapılması gereken zorunlu bir şey!

Peki tahayyül bile edemeyeceğimiz acılara neden olurken, afetlerin açgözlülük, acımasızlık ve ahlaksızlık yaratması nasıl açıklanabilir?  Burada bir tuhaflık yok mu?

Soru şu: Piyasacı “kentsel dönüşüm” denen şey -bugün uygulandığı şekliyle- afetlerden kurtulmayı sağlayan bir şey mi? Yoksa onun korkusundan kurtulmayı sağlayan bir şey mi?

Oyunun büyüsü ancak felaketlerle bozuluyor

Piyasacı “kentsel dönüşüm”ün arkasında katı bir toplum ideali, bir ideoloji gizleniyor. 

Bu modelin arkasında "kutsal" bir güç yer alıyor: Şehrin karmaşık hayatını, insan olanları ve olmayanları düzenlediğini varsayan imar hakları ve şehir planları.

Oysa böyle bir şey yok. İmar planları kutsal falan değil. Onları eğip bükmek mümkün olduğuna göre, en başta bu oyuna katılan herkes onların “kutsal” falan olmadığını biliyor. 

Bu “kutsal”ı oluşturan kamu tarafının yaptığı planların müşterek hayatı düzenleyeceğine dair olan sorgusuz sualsiz teslimiyet. Bu sayede yaratılan haksızlıklar, eşitsizlikler görünmez oluyor. Bu oyuna katılmak için önce bu teslimiyeti kabul etmek gerekiyor. Sonra da elbette ki özel çıkarlarını sonuna kadar kollamak.

Ancak imar hakları kutsallaştırılmış bir oyun içinde dağıtılıyor. Kutsal gücü dağıtanlar, paylaşanlar ve elbette ki paylaşamayanlar (ya da dışarıda kalanlar) olarak patolojik, şiddet içeren bir rejimin içine doğru çekiliyor. Rejim basitçe kutsal gücü kullananlar ve kullanmayanlar olarak muazzam bir eşitsizlik üretiyor.

“Kutsal”ın arkasında duran şey ise şehirlerin tasarlanabilir nesneler oldukları fikri. Ancak bu eğer bir oyundan, bir kandırmacadan ibaret ise herkes biliyor ki büyüsü yaşanacak bir felaketle aniden bozulabiliyor. Afet bölgelerinde imar planlarına göre ve proje ve denetimlerle yapılmış binaların yıkılmaları, eskimiş, aile yadigarı binaların ayakta kalmaları gibi. Ancak maharet zaten her koşulda, ortaya çıkan krizlere, çelişkilere rağmen bu oyunu sürdürebilmek. Bu yüzden “kutsal” alanda özenle ve sürekli afetlerin “doğa olayları” oldukları fikri işleniyor. Olmadı, birileri suçlanıyor. Felaketlerle sürekli mesafesiz bir ilişki kuruluyor. Sürekli bir depresyon yaratacak şekilde fay hatlarının yerleri, zemin koşulları, depremsellik tarihi sergileniyor. Sihirbazın numarası gibi. Arkasındaki işleyişi gizliyor, gösteriye odaklanmamızı sağlayarak. 

Sürekli afetlere tanık olmaktan, yaşanan gerçeklerden söz ediliyor. Ama tanıklığın imkansız bir şey olduğu söylenmiyor. Devletin ve onun etrafında kendi kamu yararı kavramlarını temsil eden güçlerin “kutsal” alanına kimsenin girmesine müsaade edilmiyor. Felaket korkusu, “kutsal” olanla bastırılıyor. Böylece felaketin kendisi değil ama korkusu ortadan kaldırılıyor.

Sanki amaçları sağlam yapıya "çürük" raporu alıp para kazanmak değilmiş de “hayat kurtarmak”mış gibi yaparak.

Dolayısıyla oyunun kuralları kutsallaştırılıyor. Katılan herkes bunun bir oyun olduğunu bilmezden geliyor.  

Uydurdukları yalanlara kendilerinin de inanması

Buna karşılık elbette ki herkesin bu oyuna katılması mümkün değil.

Bunu anlamak için imar haklarının nasıl düzenlendiğine bakmak gerekiyor. Oyunda “kutsal” olan yönetimlerle kurulan kapalı ilişki. Planları, uzmanları hiç bir koşulda ciddiye almayan katılımcılar oyunda –sanki eski bürokratik devlet rejimlerindeki gibi ve şaşırtıcı bir şekilde- planlama faaliyetini kutsallaştırıyorlar. Mesela şehrin Anadolu yakasındaki girişimciler aralarında para toplayıp imar haklarını kendileri artırdıklarını sanki bilmiyormuş gibi yapıyorlar. Hiç itibar etmedikleri şeyleri, planlama kararlarını, bürokratik formaliteleri kutsuyorlar. Sonuçta uydurdukları yalanlara kendileri de inanmaya başlıyorlar. “Çürükçü hoca” diye tanınan kişilerden parası karşılığı rapor aldıklarını unutuyorlar.

Hatta bu bir yarış gibi: Herkesten daha açgözlü ve ahlaksız olma yarışı. Çürük raporu için para verebiliyor, aracılar kullanabiliyorlar. Böylece bu oyuna katılanlar başkalarına, dışarıda kalanlara karşı daha da acımasız olabiliyorlar.

Para kazanamayanlar, mülkleri değerli olmayanlar, mülksüzler, en başta da kiracılar, elbette ki bu oyuna katılamıyorlar. Onlar bu oyunda "kural olarak" görünmezleşiyorlar.

“Kentsel dönüşüm” dedikleri şey, sorunun nedenlerini değil, kollektif olarak yaşanan bir korkuyu yok etmek için başvurulan bir araç gibi. Yok edilen korkuyu yaratan şeyin kendisi değil, korkunun kendisi. Korkuya neden olan şey sanki yokmuş gibi oluyor. Acaip bir şekilde otoriterlikle ve araçsal bir yöntemle takviye edilmiş bir yolculuğa çıkmış gibiyiz. Bu oyun düşünmeyi ve araştırmayı bastırıyor, gerçekliklerle dolaysızlık yaratıyor. İtiraz etmeye falan kalkışmak sanki bir savaşın ortasında komutanın kararını sorgulamak gibi bir şey.

Kutsal adına gerçekleştirildiği varsayılan imar planları gibi kararların arkalarında gizlenmiş güç alanları bulunuyor. Bu kavramlarla gerçekler gözümüzün önünde sergileniyormuş gibi yapılırken, topluluklar işaretsizleştirilmiş oluyorlar. “Ulaşım”, “imar”, “kentsel dönüşüm”, “çevre”... gibi kavramları kullanırken bunların ne kadar görünmez ön kabuller içerdiğinin farkında olmuyoruz.

Bilmiyorum, farkında mısınız? İstanbul’da çürük yapılar dururken en kaliteli ve depreme dayanıklı yapı stoğu “kentsel dönüşüm” adı altında yok edildi. Anadolu yakasında bir dolu iki-üç katlı masif tuğla ile ya da sert zemin üzerine inşa edilmiş sağlam binalar da, iyi bir proje hizmeti almış kaliteli yapılar da yıkıldı. Ayrıca bostanların bulundukları yerlere, dere yataklarına, dar parsellere dikine kuleler inşa edildi.

 Afetlere dirençli şehirler yaratmak için önce bu kutsal alanı dünyevileştirmek, bu haksızlık ve eşitsizlik yaratan bu imar rejimini dönüştürmek gerekiyor. Bunun da yalnızca bir koşulu var, bilimin, dünyayı görünür kılan sembolik uğraşların sekülerleşmesi. Kapalı ilişkilerle kendilerine imtiyaz yaratan bir ruhban sınıfı haline dönüşmemesi.

Yoksa büyünün bozulduğu anlar ne yazık ki yalnızca felaketlerle ortaya çıkıyor. 

Geçtiğimiz günlerde (2-3 Şubat 2026) Strazburg’da düzenlenen ve Avrupa Konseyi’nin öncülük ettiği uluslararası bir konferans, tam da bu gerçeği merkeze aldı. “Demokratik Yenilenmeyi Şekillendirmek: Sivil Alan ve Avrupa için Yeni Demokratik Pakta Giden Yol” başlığıyla yapılan toplantı, Avrupa’da demokrasinin geleceğini sivil alan üzerinden tartışmayı hedefliyordu. Farklı ülkelerden sivil toplum temsilcileri, Avrupa Birliği ve OECD gibi kurumlardan panelistlerinden oluşan 100 kişiden fazla kişi iki gün boyunca aynı sorunun etrafında döndü: Yeni bir demokratik hamle için sivil alanda neler yapılabilir?

Salondaki hâkim duygu, iyimserlikten çok temkinli bir farkındalıktı. Sorumluluğun arttığı bilinciydi. Birçok ülkede demokratik kurumların “formel olarak” varlığını sürdürdüğü, ancak işleyişte ciddi sorunlar yaşandığı katılımcılar tarafından açıkça dile getirildi. Güvensizlik, kutuplaşma, otosansür ve korku; yalnızca bireysel hisler değil, kamusal ve toplumsal alanın belirleyici unsurları hâline gelmiş durumda. Bu atmosferde en çok zarar görenlerin başında ise sivil toplum geliyor.

Son yıllarda Avrupa genelinde sivil toplum için ortak bir eğilim dikkat çekiyor. Sivil toplum kuruluşları üzerindeki baskılar artıyor, örgütlenme ve protesto alanları daraltılıyor, ifade özgürlüğü “güvenlik” gerekçesiyle sınırlandırılıyor. Yabancı fonlar şüpheyle karşılanıyor, banka hesapları dondurulabiliyor, denetimler ve hukuki çerçeve cezalandırma aracına dönüşebiliyor. Bu uygulamaların tekil değil, ülkeler arasında şaşırtıcı derecede benzer olması, meselenin yapısal bir demokratik gerilemeye işaret ettiğini gösteriyor.

Konferansta öne çıkan önemli bir tespit, sivil alandaki ihlallerin çoğu zaman sistematik biçimde kayda geçmediği, veri temelli değerlendirilmediği ve iletişimin yeterli yapılmadığı oldu. İhlal tespit edilse bile hızlı ve caydırıcı bir karşılık üretilemediği ortaya kondu. Bu nedenle, sivil alanın düzenli olarak izlenmesi, erken uyarı mekanizmalarının kurulması ve hızlı tepki kapasitesinin güçlendirilmesi gerektiği vurgulandı.

Sivil toplumun özellikle kaynak yetersizliği nedeniyle kapasitesi ve gücünün zayıfladığı ikinci önemli tespit olarak sunuldu. Hibeler dışında toplum temelli finansman veya alternatif kaynaklara yönelik çabaların artması yönünde görüşler dile getirildi. Konferans boyunca “yenilik”, “kurumsal yenilenme” ve “sivil güçlenme” kavramlarına sıkça vurgu yapıldı. Bu kavramların arkasında, sivil alanın güçlenmesi için daha fazla enerji ve yaratıcılığa yönelinmesi işaret ediliyor.

Bu tartışmanın doğal uzantısı olarak dijital sivil alan da ayrı bir başlık altında ele alındı. Artık dijital alan, “ayrı bir dünya” değil; gündelik hayatın içine gömülü olduğu ve sivil toplum için olumlu sonuçlar sunabileceği örneklerle anlatıldı. Kampanyalar, dayanışma ağları, katılım süreçleri ve yerel sorunların çözümü büyük ölçüde dijital araçlarla güçlendirilebilir. Yapay zekâ, özellikle sesi duyulmayan gruplar için erişilebilirlik, sivil toplum için içerik üretimi açısından ciddi bir potansiyel barındırıyor.

Toplantının son bölümünde bütün bu başlıklar bir araya getirildi ve “nasıl sonuç alırız?” sorusu masaya yatırıldı. Tespit yapmanın ötesine geçip somut öneriler ve belirli sonuçları öncelemek gerektiği birden çok defa dile getirildi. Yerel yönetimlere demokrasiyi koruma ve güçlendirmek açısından daha fazla önem verilmesi gerektiği üzerinde genel kabul hâkim oldu. Sivil toplumun gündelik hayatta yurttaşlara daha fazla dokunması ile toplumsal tabanın genişleyebileceği ifade edildi. Demokrasinin mahallede, okulda, belediyede ve diğer gündelik yaşam alanlarında somutlaştıkça korunacağı kabul gördü. Bu yönde Avrupa Konseyinin bütünsel ve somut öncelikler ile yönlendirici olması önerildi. Yerel yönetimlerin STK’lara kapasite desteği vererek, katılımcı karar ve bütçeleme uygulamaları ile sivil alanı güçlendirebileceği özellikle dikkat çeken bir öneriydi.

Konferans tartışmalarından süzülen acil öncelikler ise netti: sivil alan için güçlü izleme ve koruma mekanizmaları kurulmalı, fonların kriminalize edilmesini önleyen hak temelli mevzuat zorlanmalı, dijital sivil alanın korunması için çaba gösterilmesi, yargının bağımsızlığını sağlamak için daha fazla çaba verilmesi, yerel düzeye daha fazla enerji harcanması ve gençlerin katılımına öncelik verilmesi gibi öneriler ön plana çıktı.

Bütün bu tablo ilk bakışta bize doğal olarak karamsar görünebilir. Bu tarz toplantı ve etkinlikler işe yaramaz olarak değerlendirilebilir. Ancak asıl önemli olan şu ki demokratik kaygı, aynı zamanda demokratik enerjinin de kaynağıdır. Demokrasi yalnızca sandıkla sınırlı bir rejim değildir. Yaşayan bir ekosistemdir. Bu ekosistemin nefes alabilmesi için sivil alanın korunması ise şarttır.

Avrupa’da demokrasi kendiliğinden yenilenmesi mümkün görünmüyor. Yenilenme ancak yurttaşların yalnızca seçmen değil, katılımcı ve denetleyici olduğu bir düzenle mümkün. Bunu ise en etkili ve organize yapabilen ise sivil toplum alanında çalışan kurumlar, ağlar ve inisiyatifler. Eğer demokrasi gerçekten “yenilenecekse”, sivil toplum bunun hem ana itici kuvveti hem de vazgeçilmez güçlü sütunu olmalıdır. Böylece dayanıklı ve güvenlik altına alınmış bir demokratik iklim yaratılabilir.  Buradan birlikte, barış içinde ve insanca yaşamanın zemini, kültürü süreğen kılınabilir.

Kuzey Ormanları’na yönelik müdahaleler genellikle “ağaç kesimi” üzerinden tartışılır. Oysa asıl mesele, tekil ağaçların varlığı ya da yokluğu değildir. Asıl mesele, ormanın bütünlüğünün bozulmasıdır. Ormanlar çoğu zaman doğrudan kesilmez; parça parça bölünür. Bir yol açılır, ardından bir lojistik alan gelir, sonra konut kümeleri eklenir, enerji ve ulaşım yatırımlarıyla bu parçalanma kalıcı hâle getirilir. Her müdahale tek başına makul gerekçelerle savunulur. Ancak toplam etki, ormanın ekolojik işlevini yitirmesidir. Parçalanan orman su tutamaz, iklimi dengeleyemez, kenti koruyamaz. Kent, görünmeyen altyapısını yavaş yavaş kaybeder.

Bu süreç, İstanbul’un kuzeye doğru genişlemesiyle doğrudan ilişkilidir. Kentin son yıllardaki büyümesi plansız bir yayılma değildir; bilinçli bir mekânsal yeniden örgütlenmedir. Arnavutköy, Başakşehir ve çevresi üzerinden şekillenen yeni konut koridorları, kentin yaşam alanlarını merkezin dışına iten bir stratejinin ürünüdür. Merkezler, konut işlevinden arındırılarak turizm, tüketim ve sermaye için korunurken; yaşam çepere taşınmaktadır. Bu, bir barınma politikasından çok, nüfusun yeniden yerleştirilmesidir.

İmar planları bu sürecin temel aracıdır. Planlama, uzun vadeli bir kentsel vizyon üretmek yerine, istisnalar ve plan tadilatlarıyla yönetilen bir alana dönüşmüştür. Bu durum, planlama disiplininin öngörülebilirlik ve kamu yararı ilkelerini zayıflatır. Belirsizlik burada bir hata değil, bir yönetim biçimi olarak işler. Çünkü belirsizlik, hesap sorulmasını zorlaştırır; müdahaleleri kolaylaştırır. Kuzey Ormanları bu belirsizlik içinde, korunması gereken bir eşik değil, aşılması gereken bir engel gibi ele alınır.

Bu noktada yetki meselesi belirleyici hâle gelir. Kuzey Ormanları’na dair kararlar, yerel yönetimlerin ve kamusal tartışmanın dışına taşınarak merkezileştirilir. Kentin geleceğini belirleyen mekânsal kararlar, yerelin bilgisi ve katılımı olmadan alınır. Planlama süreci demokratik bir müzakere alanı olmaktan çıkar; teknik bir formaliteye indirgenir. Kamu yararı kavramı ise soyutlaşır ve içeriği boşaltılır. Böylece doğaya yönelik müdahaleler meşrulaştırılırken, kentli karar süreçlerinden dışlanır.

Bu müdahalelerin en somut sonuçlarından biri, İstanbul’un afetlere karşı kırılganlığının artmasıdır. Kuzey Ormanları yalnızca bir ekosistem değil, aynı zamanda bir afet tamponudur. Yağış rejimini düzenler, sel riskini azaltır, sıcak hava dalgalarını dengeler. Orman parçalandıkça bu işlevler zayıflar. Kısa vadede fark edilmeyen bu kayıplar, uzun vadede su krizleri, ani taşkınlar ve iklim kaynaklı felaketler olarak geri döner. Kent, kendi güvenliğini sağlayan sistemi bilinçli olarak zayıflatmaktadır.

Ekonomik söylem bu sürecin en güçlü meşrulaştırma aracıdır. Kuzey Ormanları, planlama belgelerinde ve kamuoyuna sunulan anlatılarda bir ekosistem olarak değil, potansiyel arazi olarak okunur. “Yatırım”, “kalkınma” ve “büyüme” dili, doğayı ekonomik bir kaynağa indirger. Bu dil, kentin yaşam koşullarını değil, piyasa değerlerini merkeze alır. Doğa, korunması gereken bir altyapı değil; dönüştürülmesi gereken bir sermaye alanı olarak sunulur.

Mimarlık ve planlama pratiği bu noktada tarafsız değildir. Üretilen her proje, belirli bir yaşam biçimini varsayar. Kuzey Ormanları çevresinde üretilen yapılaşma, çoğu zaman otomobile bağımlı, kapalı ve parçalı yerleşimler üzerinden ilerler. Kamusal alan üretimi zayıflar, kolektif yaşam ihtimali azalır. Mimarlık, bu süreçte kamusal sorumluluğunu geri plana iter. “Ben sadece proje yapıyorum” savunusu, mekânsal kararların politik sonuçlarını görünmez kılar. Oysa mimarlık, yaşamın nasıl kurulacağını belirleyen bir disiplindir.

Kent hafızası da bu dönüşümden payını alır. Orman, yalnızca ekolojik bir alan değil; kentin kendini sınırladığı, durmayı bildiği bir eşikti. Bu eşik ortadan kalktıkça, kent nereye kadar büyüyeceğini bilmez hâle gelir. Sürekli genişleyen, ama derinleşemeyen bir yapı ortaya çıkar. Kent, yaşayan bir organizma olmaktan çıkarak, yönetilen bir yüzeye dönüşür.

Dünyadaki birçok kent, büyümeyi sınırlamayı planlamanın bir parçası olarak kabul eder. Ekolojik sınırlar, kent politikalarının temel belirleyicisi olur. İstanbul ise sınırlarını zorlamayı ilerleme olarak sunar. Bu yaklaşım, kenti kısa vadeli kazançlar uğruna uzun vadeli risklere açık hâle getirir. Görünmeyen altyapı zarar gördüğünde, kent yalnızca nefessiz kalmaz; yönetilemez hâle gelir.

Sonuç olarak Kuzey Ormanları meselesi bir çevre meselesi değil, doğrudan bir kent yönetimi ve demokrasi meselesidir. Kent, altyapısını görünmez kıldıkça onu kaybeder. Kayıp fark edildiğinde ise geri dönüş maliyeti çok daha ağır olur. Bugün yapılan, sorunu çözmek değil; geleceğe devretmektir.

Asıl soru şudur: İstanbul, görünmeyen altyapısını yok sayarak ne kadar daha ayakta kalabilir? Ve mimarlık ile planlama, bu yok saymanın neresinde duracaktır?

Bu dönüşüm, büyük bir ilanla ya da açık bir kamusal tartışmayla başlamadı. Aksine, imar planı değişiklikleriyle, rezerv alan kararlarıyla, parça parça onaylanan konut ve altyapı projeleriyle sessizce büyüdü. Kanalın kendisi hâlâ tartışılırken, kanalın gerektirdiği nüfus artışı, konut ihtiyacı ve ulaşım altyapısı çoktan planlandı. Yani proje belirsiz, ama proje için gerekli kent yapısı şaşırtıcı biçimde net.

Bu durum, Türkiye’de kent planlamasının nasıl ters yüz edildiğini gösteriyor. Normalde önce ihtiyaç belirlenir, sonra plan yapılır, ardından uygulamaya geçilir. Kanal İstanbul sürecinde ise önce uygulama başladı, sonra ihtiyaç gerekçeleri üretildi. Bu, planlamanın değil; yönetmenin dili. Kent, ortak akılla değil, adım adım oldubittiyle dönüştürülüyor.

Kanal tartışması bu nedenle bir sis perdesi işlevi görüyor. Kamuoyu “kanal olacak mı?” sorusuna odaklandıkça, asıl mesele olan kentin yeniden dağıtımı gözden kaçıyor. Oysa İstanbul’un kuzeyinde yeni bir yaşam alanı, yeni bir nüfus merkezi ve yeni bir ekonomik odak yaratılıyor. Bu odak, mevcut kentin sorunlarını çözmek için değil; kenti başka bir yöne doğru genişletmek için kurgulanıyor.

İmar planları bu sürecin anahtarı. Planlar artık kentin geleceğini öngören belgeler olmaktan çıkmış durumda. Sürekli değiştirilen, askıya alınıp yeniden onaylanan planlar, belirsizliği kalıcı hâle getiriyor. Belirsizlik ise tesadüf değil; hesap sorulmasını zorlaştıran bilinçli bir yönetim tekniği. Plan ne kadar sık değişirse, o kadar az bağlayıcı olur. Bağlayıcılığını yitiren plan, kamu yararını koruyamaz.

Rezerv alan ilanları da bu yeni kentin sessiz kurucuları arasında. Hukuki sınırları muğlak olan bu alanlar, bir gecede kentin geleceği hakkında karar verilen mekânlara dönüşüyor. Rezerv alan ilan edilen bölgelerde yaşayanlar için kent artık kalıcı değil; geçici bir durak hâline geliyor. İnsanlar evlerinde yaşamaya devam ediyor, ama o evlerin geleceği başkalarının kararlarına bağlı.

Bu yeni kent yalnızca fiziksel bir genişleme değil; aynı zamanda toplumsal bir yeniden dağıtım anlamına geliyor. Kimlerin bu bölgede yaşayacağı, kimlerin merkezin dışına itileceği büyük ölçüde belirlenmiş durumda. Yeni konut tipolojileri, orta ve üst gelir gruplarını hedeflerken, mevcut sakinlerin büyük kısmı bu dönüşümün dışında kalıyor. Kent merkezleri değerlenirken, yoksulluk daha uzak alanlara taşınıyor.

Mimarlık bu süreçte kritik bir eşikte duruyor. Mimar ve plancı, bu yeni kentin kurucu öznesi mi, yoksa alınmış kararların uygulayıcısı mı? Kanal etrafında gelişen projelerin büyük kısmı, planlama kararlarının sorgulanmadığı, yalnızca uygulanmasına odaklanan bir üretim pratiği sunuyor. Oysa mimarlık, yalnızca yapı üretmek değil; kentin nasıl yaşanacağını düşünmektir. Bu soru sorulmadığında, mimarlık kamusal bir disiplin olmaktan çıkar.

Katılım meselesi ise neredeyse tamamen devre dışı. Bu ölçekte bir kentsel dönüşüm, kentlilerin bilgisi ve rızası olmadan ilerliyor. Meslek odalarının uyarıları, akademik raporlar ve bilimsel veriler çoğu zaman dikkate alınmıyor. Çünkü burada planlama, ortak bir gelecek kurma süreci olarak değil; hızla yönetilmesi gereken bir engel olarak görülüyor.

Kanal İstanbul yapılmasa bile, bu süreç geri döndürülebilir mi? Bu soru giderek daha zor bir hâl alıyor. Altyapı yatırımları, ulaşım kararları ve yapılaşma baskısı bir bütün olarak düşünüldüğünde, İstanbul’un kuzeyinde yeni bir merkez yaratılıyor. Bu merkez, kentin doğal sınırlarını zorluyor; su havzalarını, tarım alanlarını ve ekolojik dengeyi geri dönüşü zor biçimde etkiliyor.

Asıl mesele, kanalın kendisi değil. Asıl mesele, kanal olmadan da kentin nasıl dönüştürüldüğü. İmar planlarıyla, rezerv alanlarla ve katılım dışı kararlarla kurulan bu yeni kent, İstanbul’un geleceğini belirliyor. Kanal kazılmadan önce kent kazıldı. Toprak değil belki, ama kent hakkı.

Plan yoksa kent de yoktur. Ama plan varsa ve bu plan belirsizlik üzerine kurulmuşsa, yine kent yoktur. Ortada yalnızca kontrol edilen, parça parça yönetilen ve müzakereye kapalı mekânlar vardır. Gerçek bir kent ise ancak şeffaf, katılımcı ve kamusal bir planlama anlayışıyla mümkündür.

Bugün Kanal İstanbul tartışması yapılırken, şu soru sorulmalıdır: Kanal iptal edilse bile, etrafında kurulan bu yeni kentle ne yapılacak? Çünkü görünen o ki, İstanbul kanal kazılmadan önce değişti.

Oraya buraya doğru koştururken, dünyanın kaynağını savururken neleri kaybettiğinden haberi bile olmuyor. Elindeki dünyanın hiçbir şehrinde olmayan, hazine değerindeki fırsatları nasıl kaçırdığını bilmiyor. Üstelik bir daha geri dönülemez şekilde.

Bunlardan biri de “şehrin en büyük transfer merkezi” olacağı söylenen Yenikapı’da başına gelenler.

Şöyle bir düşünün: Marmaray inşaatı sırasında, 2004–2013 yılları arasında yürütülen kazılarda çok önemli arkeolojik keşifler ortaya çıktı. Burada dünyanın en büyük Roma limanı bulundu. Dünya basını bu keşiflere sayfalar ayırdı. Paris, Lille, Brüksel ve İstanbul’da binlerce insanın ziyaret ettiği sergiler açıldı. Yayınlar yapıldı. Ama burada bulunan 37 adet Roma gemisinin ve on binlerce arkeolojik buluntunun ne olduğu bilinmiyor.

Geçtiğimiz hafta araştırmacı yazar ve turizmci Şerif Yenen sormuş: ‘Yenikapı (Theodosius) Limanı kazılarında çıkan eserler nerede? Projesi uluslararası bir mimarlık yarışmasıyla elde edilen müze neden hala açılmadı?’

Yenen aradan geçen çok uzun süreye rağmen, söz konusu müzeye ilişkin somut bir gelişme paylaşılmadığını ve bu sessizliğin kamuoyunda ciddi soru işaretleri yarattığını ifade etmiş ve şunları söylemiş: “Dünyanın en büyük sualtı arkeolojisi müzelerinden biri olacağı söylenen bu projenin neden hayata geçirilmediğini sormak, kamu olarak en doğal hakkımız. Bu eserler bugün nerede, hangi koşullarda korunuyor ve bu müzenin gerçekleşme ihtimali hâlâ var mı? Bunları bilmek istiyoruz.”

Düşünsenize bir taraftan Yenikapı’da dünyanın en heyecan verici arkeolojik keşifleri yapılıyor. Dünyanın en büyük Roma Limanı bulunuyor. Bu liman şehrin Akdeniz dünyasının başkenti olduğunu gösteriyor. Sonra biraz daha kazıldıktan sonra on metre altından Neolitik döneme ait kalıntılar çıkıyor. Bu kalıntılar da Karadeniz’in bugünkünden 150 metre aşağıda bir göl olduğu, Boğazların henüz açılmadığı Büyük Tufan’ın gerçekleştiği tarihi gösteriyorlar. Günümüzden 8 bin yıl öncesine gidiliyor, şehrin tarihi yeniden yazılıyor. Paris’teki sergi 2010 yılında Grand Palais’de açılıyor. Açılışına dönemin başbakanı Tayyip Erdoğan ve bakanlar katılıyor. İstanbul’daki sergi de Sabancı Müzesi’nde gene kendisi tarafından açılıyor. Her iki sergi de muazzam ilgi görüyor. Sonra ne oluyor? Dünya arkeoloji tarihine geçen bu keşifleri kalıcı bir şekilde sergilemek için uluslararası bir mimarlık yarışması açılıyor. Dünyanın en tanınmış mimarları bu yarışmaya katılıyor. Amerikalı ünlü mimar Peter Eisenmann’ın projesi birinciliği kazanıyor. Sonra bu mimara uygulama projeleri hazırlatılıyor. Milyonlarca dolar harcanıyor. Sonra ne oluyor? Hem bu heyecan verici keşifler, hem de bu proje unutuluyor.

Böyle muazzam bir keşif başka bir şehirde gerçekleşmiş olsa, hem müze çoktan tamamlanmış olur. Hem de ilk okullardan başlayarak bütün eğitim kurumlarının, metro istasyonlarının duvarlarında kazıdan alınan kesitler çerçevelenerek konur. Din kitaplarında, mitolojik belgelerde şehirlerin sular altında kalmasını anlatan ve “Büyük Tufan” adı verilen olayla ilişki kurulur. Boğazların açılışı, Marmara’nın küçücük bir tatlısu gölü olduğu zamanlarla sonraki tarihler arasındaki bağlantılar kurulur. Arkeolojik keşifler bir taraftan devam ederken orada bir taraftan da müzede buluntular sergilenir, konferanslar düzenlenir. Yenikapı dünyanın ilgi odağı haline gelir. Bugün şehir halkı, herkes Büyük Tufan’ı biliyor, ama bunun İstanbul’un var oluşu ile ilişkisini bilmiyor. 6 yüzyılda dünyanın en büyük dini yapısının, Ayasofya’nın İstanbul’da olduğunu belki biliyor ama şehrin Akdeniz dünyasının başkenti olduğunu, bu nedenle en büyük Roma limanının neden burada olduğunu bilmiyor.

Dedim ya. İstanbul elindeki hazine değerindeki değerlerin farkında bile değil.  Neleri kaybettiğini bilmiyor.

Ama bu heyecan verici keşiflerin yapıldığı Yenikapı’da kazı alanının neredeyse tümüyle kaplayan kazulet bir AVM projesi yaptırılıyor, Büyükşehir Belediyesi tarafından. Bu kazı alanında dünyanın en büyük Roma limanın keşfedildiğini bile bile. Bu proje güçlükle sivil bir girişim tarafından durduruyor.

Sonra iki ana metro hattı ile burada gerçekleştirilecek olan Marmaray ve o tarihte deniz otobüsleriyle şehrin deniz erişimini sağlayan liman arasında hiçbir bağlantı kurmayan dünyanın herhalde en abuk “herkes kendi işine baksın” merkez istasyonları projeleri ortaya çıkıyor.

Bu projeler o kadar birbirlerinden habersizler ki, adeta Marmaray’ın güzergahının seçiminde bakanlıkların birbirinden bilgi gizlemesi gibi ortaya acaip bir durum çıkıyor.  İstanbul’un en büyük transfer merkezi olacağı söylenen yerde terminaller arasında neredeyse beş yüz metre.

Neyse ki sivillerin sayesinde 2006 yılında şehir 2010 yılı için Avrupa Kültür Başkenti seçiliyor. İşte bu sözü edilen mimari yarışma da o sayede, bir dolu bağımsız insanın gönüllü çabalarıyla gerçekleştiriliyor. Bu amaçla özel bir yasayla çok aktörlü, içine merkezi ve yerel yönetim organlarını alan bir kamu tüzel kişiliği oluşturuluyor. Bu misyon odaklı yapı şehrin ihtiyaç duyduğu çok taraflı, çok katmanlı, katılımcı bir yönetim deneyimi için bir fırsat. Ancak bu organlaşma 2011 yılında sona eriyor. Müze projesi de hayallerde kalıyor. Müzeyi Büyükşehir Belediyesi inşa edip Kültür ve Turizm Bakanlığı’na hediye edecek değil ya. Yalnızca bu müze olayı bile şehirdeki stratejik konuların, yatırımların nasıl bir işbirliği modeli içinde geliştirilme ve yönetilmesi gerektiğini gösteren bir örnek.

Sonuç olarak ne olduğunun anlaşılması için konuyla ilgili bir tanıklığımı aktarayım:

Ajansın Yönetim Kurulu Başkanı (Şekib Avdagiç) ile kapanış için Brüksel’de Avrupa Birliği Eğitim ve Kültür Komisyoneri’ni (Androulla Vassiliou) ziyarete gittiğimizde aldığımız cevap: “Siz oybirliği ile Avrupa’nın kültür başkenti seçildiniz. Bu ünvan bir yıllık değildir, kalıcıdır. Nasıl bir hata yaptığınızın farkında mısınız?”

Bilmiyorum, yalnızca müzeyi değil, daha neleri kaybettiğimizi bir parça anlatabildim mi?       

Entelektüel dünyamız yakın tarihle ilgili her konuda olduğu gibi mimarlıkla ilgili bir unutkanlıktan muzdarip. Bu öyle tuhaf bir unutkanlık ki, yaşlılıkla, hastalıkla, kazayla, fenalıklarla başa gelenlere hiç ama hiç benzemiyor. Çok daha da kötüsü. Bu bilinçli bir unutkanlık.  Yaşadığımız zamandaki gelişmeleri anlamak, yorumlamak hatta değiştirmek için ipuçları sunan gelişmeler kayıtlardan siliniyor. Öyle ki, ülkenin en eski mimarlık ve sanat eğitimi veren üniversitesi kendi kurucusunu unutuyor. Öğrencilerine dünyanın başka yerindeki bilgileri aktarıyormuş, öğretiyormuş gibi yaparken bizzat kendi kuruluşuna yol açan gelişmeleri, hatta kendi geçmişini, kurucusunu unutuyor. İzleri, kurumları, teknikleri ortada olduğu, apaçık görüldüğü halde mesleki alanın resmi entelektüel dünyası bu yakın tarihi görmezden geliyor, sanki yokmuş gibi davranıyor.

Bu açıdan Büyükada Rum Yetimhanesi gibi yüzyıl sonunun şaşırtıcı yapılarının nasıl gerçekleştiklerini, başlarına gelenleri öğrenmeye, anlamaya çalışmak bu yakın tarihle ilgili hafıza kaybını telafi etmeye dönük bir merak yaratıyor.   

Vallaury: 20. yüzyılın başına doğru İstanbul’da yaşanan büyük değişimin mimarı

“Dünyanın en büyük ahşap yapılarından birini buraya, Büyükada’nın Hristos Tepesi’ndeki ormanın içine kim yerleştirdi” diye sorulduğunda karşımıza bu ilginç bir kişilik çıkıyor. 20. yüzyıl başına doğru şehrin küresel bir merkez haline geldiği bu dönemde kamusal alanda ihtiyaç duyulan ve yepyeni mimari programlara, işlevlere sahip olmayı gerektiren modern kamu yapılarını tasarlayan, İstanbul’da bugünlere kadar izleri gelen ilk mimarlık eğitimini başlatan, bir dolu mimar yetiştiren, Sanayii-Nefise’nin (Akademi’nin) kurucusu Alexandre Vallaury.

Bu alandaki boşluğu mimarlık tarihçisi Seda Kula dolduruyor. Kula 19. yüzyıl Osmanlı mimarisinin hiç şüphesiz önde gelen kişiliklerinden biri olan Vallaury hakkında bugüne kadar yapılmış en kapsamlı ve en yenilikçi çalışmaları ortaya koyan bir akademisyen. 17 Ocak Cumartesi Büyükada Anadolu Kulübü’nde bu önemli tarihi kişilikle ilgili önemli bir etkinlik gerçekleştirildi. Bu konferansta izleyiciler Vallaury’nin mimar kimliğinin ve Yetimhane binasının nasıl bir mimari formasyon ya da düşünsel iklim içinde yer aldığını izleme fırsatı buldu. 

Konferansta Kula, İstanbul’da 19. yüzyıl sonuna doğru mimarlık eğitimini kurumsallaştıran, çok sayıda önemli yapı gerçekleştiren ve mimar yetiştiren, imparatorluğun modernleşme sürecinde şehrin aldığı yeni çehreyi kazandıran Vallaury ve Yetimhane üzerinden dönemin mimarlık, sanat ve felsefedeki izlerini sürdü. Konuşmasında bir taraftan felsefede eklektisizm (seçmecilik) tanımını yaparken bir taraftan da bunun mimarlıktaki ve sanatlardaki karşılığının ne kadar çok boyutlu olduğunu göstermesiydi.

İstanbul’da Ecole des Beaux Arts’ın tasarım kriterlerini merkezine alan bir okul

Bu konferansta izleyiciler Vallaury’nin mimar kimliğinin ve Yetimhane binasının nasıl bir mimari formasyon ya da düşünsel iklim içinde yer aldığını izleme fırsatı buldu. Kula’nın bu çalışması çok geniş bir alandaki kaynaklardan, görsel malzemelerden, arşiv malzemelerinden hareketle bugüne kadar ortaya konan metinlerin eleştirel bir yaklaşımla, temelleri sağlam, özgün bir araştırmayla ortaya çıkmış.

Bu araştırmanın bir özelliği de “Sanayii Nefise”, Cumhuriyet döneminde “Akademi” adını alan okulun eğitim programında Ecole des Beaux Arts’ın tasarım kriterlerinin oynadığı merkezi role işaret eden ve derinlemesine analizlerle gerçekleştirilmiş ilk çalışma olması. Böylece ilk mimarlık eğitimi kurumu olan Sanayii Nefise Mektebi ile Arkeoloji Müzesi’nin yan yana olmalarının bir tesadüf olmadığını da anlamış olduk. 

Bu eşikte yaşananlar, bir bakıma modernliğin kaynakları ve sorunsalı açısından da bir okuma kılavuzu sunuyor. Mimarlık zamanın en büyük entelektüel ilgi alanlarından biri olan arkeoloji ile ilişki kuruyor. Mısır, Helen, Roma tarihine uzanan, farklı coğrafyaları ilişkilendiren ve Rönesans’taki gibi bunları, o zaman için bilinen ve tanınan uygarlıkların ortaya koyduklarını eşzamanlılık düzleminde birleştiren, bunları Vitrivius’vari bir üst-dillerle yorumlaya girişen yeni bir durum ortaya çıkıyor. Bu bir kırılma noktası.

Modernliğin koşullarında resim, heykel gibi uğraşların daha önce mekanın bir parçasını oluştururken ondan ayrışıp, onun üzerine temsillere dönüşüyor (ya da ölçeklendirme, mütekabüliyet ilişkileriyle yerine geçiyor) ve sanki bir” kuluçka alanı” gibi günümüze ulaşan gelişmeleri tetikliyor. Böylece bu modern temsil rejiminde mekan ve zaman kavramı değişiyor. İhtiyaç duyulan yeni kamu yapıları için biçimler repertuarından uygun örnekler seçilmeye çalışılırken, bunların yeniden üretiminde farklı bir akıl yürütme biçiminin ortaya çıkıyor.

Yetimhane gibi yeni ve büyük yapıların yalnızca başarılı mimari bir tasarım olmadıklarını, çok kısa bir sürede inşa edilmiş olmalarına rağmen son derece kalifiye bir teknik iş gücüyle ve uygulama bilgisiyle gerçekleştirildiklerine dair yorumlar getirdi.

Vallaury “modernleşmenin mimarı” nasıl oluyor?

Şunu da söylemeden geçmeyelim: Vallaury’nin İtalyan kökenleri ve Fransız kimliği üzerine de tartışmalar yapılıyor. O tarihlerin kozmopolit dünyasında, özellikle eğitim süreçleriyle kimliklerin yeni sabitlenmekte oldukları söylenebilir. Konferansta Vallaury’nin ailesini, kökenlerini tanımış olduk. Babası (François ya da Françesko) henüz İtalyan Birliği kurulmamış olduğu zamanda, 1850’lerde İzmir’e yerleşiyor. Aile daha sonra İstanbul’a geliyor ve saraya pastalar hazırlayan önemli bir iş kolunda isim yapıyorlar. Lebon gibi ustalar onların yanında yetişiyor. Alexandre ise İstanbul’da hayata gözlerini açıyor, iyi bir lise eğitiminin (Saint Joseph olduğunu söyleyenler var) ardından Paris’e genç yaşta Paris’in mimarlık ve sanat ortamını tanıyor.

Bu ortamın içinde yalnızca okulun değil, kurumun dışından farklı ve yeni yaklaşımlar geliştiren Henri Labrouste, Viollet-Le-Duc gibi önemli mimarlık teorisyenlerinin de oldukları tahmin edilebilir. İstanbul’a döndüğünde, şehir kamusal alanda muazzam bir dönüşüm yaşıyor. Şehir Avrupa’nın önemli ticaret limanlarından ve finans merkezlerinden biri olma yolunda. Avrupa’dan ve yakın coğrafyadan birçok sanatçı, iş insanı, emekçi şehre akın ediyor. İşte tam bu dönüm noktasında Vallaury’nin önü açılıyor. Fransız tabiyetini seçiyor.  O tarihte aldığı eğitim, formasyonu ile tam da “aranan kişi”.

Kendisine o tarihe kadar benzeri olmayan kamu yapılarının tasarımı emanet ediliyor. Topkapı Sarayı bahçesinde Arkeoloji Müzesi, Sanayii Nefise Mektebi, Galata’daki Osmanlı Bankası, Tepebaşı’ndaki Pera Palas, Büyükada’daki Yetimhane, Haydarpaşa’daki Mektebi Tıbbiye, Cağaloğlu’nda Duyunu Umumiye, Beyoğlu’ndaki Cercle d’Orient, Bağlarbaşı Abdülmecid Efendi Köşkü, Eminönü ve Selanik liman yapıları gibi sayısız büyük yapıya imzasını atıyor.

Kula verdiği konferansta Vallaury’nin bu uzun süremli ve eşine benzerine kolay rastlanmayacak ölçekteki mimarlık pratiğini birkaç yönüyle inceledi: Hem döneminin uluslararası vokabüleriyle ilişki kuran neo-klasik üslup, hem kimi zaman “rejyonalizm” adı verilen oryantalist akım, hem de modernlik sorunsalının içindeki strüktürel rasyonellik arayışı, deneysellik, yeni ölçekler ve özgün biçimler yaratmak gibi. 

Soğuk havada bu konferansı büyük bir ilgiyle izleyen katılımcılara ve çalışmalarını bizimle paylaşan Seda Kula’ya çok teşekkür ediyoruz.

İlgilenenler için aşağıdaki kitap İBB yayını olarak erişime açık:

Geç Osmanlı Mimarlığında Alexandre Vallaury ve Eklektizm

İBB Atatürk Kitaplığı

https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr › Kitaplik › Yayinlar

Dünyayı amazon ormanlarından kutuplara kadar ekolojik bir varlık olarak da ele alabilir ve Greta Thunberg’in yaptığı okul grevleri gibi eylemlerle çevreye karşı duyarlık talep edebilirsiniz.

Ancak dünyayı çocuklarımızdan ödünç aldığımız konusundaki farkındalığımızı test etmek için Grönland’ı ve onun balinaları korumak gibi zor işlerden daha basit şeyler de yapabiliriz. Mesela pencereden sokağa bakmak.

Ben pencereden sokağa baktığımda İstanbul’un mütevazi bir semti olan Kozyatağı’nda mahalle arasına kadar sirayet etmiş trafik sıkışıklığı görüyorum.

Gün içinde çift yönlü araç trafiği nedeniyle akülü aracı ile bir engellinin hareket kabiliyeti sıfıra yakın. Bizim gibi bisikletçiler ise arkalarından çalınan kornalara karşı bağışık olmak zorunda.

Mahallenin çıkışı ve girişi ise sabah trafiğiyle çoktan tanışmış durumda. Hala devam eden eski usül semt pazarının olduğu günlerde oluşan cinneti çözmek için trafik ekipleri intikal ediyor sokağa.

2000’lerin başında taşındığım mahalle Bağdat Caddesinin ışıltısı ile E5 Karayolunun patırtısı arasında kendi halinde bir yerdi. Adını aldığı Koz yani Ceviz ağaçları kesileli çok olmuştu. Özal’ın teybe bir kaset koy da neşemizi bulalım diyerek açılışını yaptığı 2. Köprünün Yani FSM Köprüsünün bağlantı noktası olarak inşaatla tanışmış.

Semtin görece planlı olarak sokaklarının geniş ve düzenli olması, evlerin yetecek kadar otoparkı olması bu semtin yakın zamanda imara açıldığını gösteren en önemli artıları idi. Kandilli’de görevli deprem uzmanı Jeolog arkadaşımın dediğine göre zemini de en sağlam yerlerden de biriydi. Hoş eskiden kim zemine bakıyordu?

Baştaki lafa dönersek azami 40 yıl önce yani babalarımızın inşa ettiği Kozyatağı mükemmel bir yer olmasa da yolları herkese yeten arabaların işgal etmediği, makul yükseklikte apartmanların birbirine saygı mesafesinde konumlandığı ve pek çoğunun da site şeklinde geniş arazilerde yeşili de dışlamadığı bir mahalleydi.

Maksimum 50 yıllık bu evlerin kentsel dönüşüm adı altında yıkılıp yeniden yapılması görünüşte faydalı bir faaliyet, depreme karşı bir önlem olarak yer aldı. Ama bu modelde bir tuhaflık vardı. Yıkılan evde 10 daire varken yapılan evde daire sayısı 20’ydi. 5 katlı ev gidiyor yerine 10 katlı ev geliyordu. Her nasılsa önceden evde oturanlara yetecek kadar otopark varken yeni yapılan evin otoparkları daire sayısını kurtarmıyordu.

2004’yılında 130 metre kare bir evi 100 bin dolara satın alabiliyordunuz. 2026’da bunun yarısı metre karede taze ev için istenen fiyat 300 bin dolara ulaşmıştı.

Ev sayısı 2 katına fiyatı dolar bazında 6 katına çıkmış olan bu sistemin iktisaden izahı bulunmuyor. Arkasında “tacir bakanın” gözleri kadar parlak ekonomik icatların da rolü bulunan bu sistemin ülkenin sosyo politik macerası ile yakından ilgisi vardı.

Suriye’deki son gelişmelerin keyfini çıkaran iktidar cephesinin Suriye’de yaşanan savaşın Türkiye’de konut piyasasını nasıl çarpıttığını dinlemeye vakti olmadığı kesin. Yine de sonuç değişmiyor. İster ekonomi, ister politika deyin fark etmeyecektir. Türkiye’de çeperlerden merkezlere yönelen nüfusun da etkisiyle her şehirde gözlenen kentsel felaketin mikro düzeyde bir laboratuvarı Kozyatağı’nda; karşımızda.

Semtin bütün apartmanları önce kolayca depreme dayanıksız damgasını yiyor sonra etrafı boğan dumanlar ve beyin yiyen gürültüler eşliğinde enkaza dönüyor, enkaz kaya delen makinalar eşliğinde temele, sonra birbirine benzeyen beton bloklardan birine dönüşüyor. Hafriyat , malzeme kamyonları ve vinçlerin geçici trafiği apartman yapılınca yetersiz kalan otoparklarla kalıcıya terfi ediyor.

Mahalledeki tüm apartmanları bekleyen mukadderattan kaçış yok. Tek tek yapılan dönüşüm hem parayla hem sırayla ama mutlaka.

10 katı 20 ye 20 yi 40 a 40’ı 80’e iblağ eden bu sistemin elbet betonun ömrü ile sınırlı bir yaşam ömrü olacak. Baştaki özlü sözde yer alan çocuk yada torunlar 100 yıl sonra bu apartmanları nasıl dönüştürecek. 1990’da 20 daire olarak yapılan apartman 2100 yılında 80 daire mi olacak?

Bu gelecek distopyasında çocuklar ve torunlara gelene kadar mahallenin bugünkü sakinlerinin yok olan huzur hakkının bedelini kim ödeyecek?

Kozyatağı sadece bir simge. Deprem sadece Bağdat Caddesi civarında olacak gibi her evi dönüştüren ve bir koyundan en az iki post çıkaran sistem sürdürülebilirliğini kaybetmiş durumda.

Kozyatağı daha fazla kentsel dönüşemiyor. Kadıköy’ün tamamı da farklı değil. Çocuklara miras bırakılacak olan şehir ise bir distopyadan farklı değil.

Kozyatağı, aslında İstanbul’un ve Türkiye’nin pek çok mahallesinin aynası. Deprem korkusu rantın kılıfına dönüştü, “dönüşüm” adı altında katlar ve daireler katlanırken nefes alma hakkı ve yaşam kalitesi eridi gitti. Bugün çocuklarımızdan ödünç aldığımız bu dünya, yarın onların sırtına bırakacağımız bir beton yığını ve trafik cehennemine evrildi..

Eğer bu sürdürülemez modeli değiştiremezsek, 50 -100 yıl sonra aynı arsalar üzerinde daha da yüksek bloklar yer alacak; ama o bloklarda yaşanacak bir hayat kalmayacak. Değişim, bireysel kazançtan değil, mahallelerin bütüncül planlanmasından, gerçek deprem güvenliğinden ve geleceğe saygıdan geçiyor. Pencereden bakmaya devam edelim, ama izlemekle yetinmeyelim; sesimizi yükseltelim ki çocuklarımıza gerçek bir miras bırakabilelim.

13 Ocak sabahı Büyükada tarihinde bugüne kadar pek eşi benzeri olmayan bir olay yaşandı. Adalar Belediyesi iskele çevresindeki restoranlar tarafından işgal edilmiş olan kıyı şeridindeki kaçak yapıların yıkımına başladı. Büyükada kıyı şeridinin, eğer şehircilik deyimiyle söylersek adanın ziyaretçileriyle, yerel halkıyla en cazip yerini oluşturan “gezinti ” (promönad) yolu adı verilen tarihi kıyı şeridini yeniden kullanıma açması, işgallerden arındırması yalnızca mimarlık ya da şehircilik açısından değil, aynı zamanda siyasal açıdan da üzerinde durulması gereken önemli bir olay.

Bana kalırsa bu tarihi dönüşüm yerel yönetimler açısından önemli ve kalıcı bir siyasal deneyime de dönüşebilir.

Diğer taraftan olayı ilginç kılan önemli bir tartışma konusu da şu: Büyükada’nın öngörünüm bölgesi olan İskele binasının çevresini işgal eden bu kaçak yapıları geçmişte Adalar Belediyesi’nin yaptırdığı biliniyor. Adalar Belediyesi bu kaçak yapılardan, işgallerden ayrıca yüklüce de bir gelir elde ediyordu, tıpkı kıyıları kiraya veren diğer kamu kurumları gibi. Burada da söylentiler muhtelif. Adalar'da bunca kaçak yapı, işgal edilmiş alan varken Belediye geçmişte kendi eliyle yaptırdığı bu yeni düzenlemeleri neden yıktı?

Eğer öyleyse Adalar Belediyesi hem yapılmalarına destek verip, hatta  yenilemeye zorlayıp hem de sonra niye yıktırıyor? Öyle değil mi? Bunca zarar ziyan vermeden, zamanında görevini yaparak, burada yaşanan gelişmeleri hukuka uygun bir yönetim modeliyle düzenlemek varken? 

Büyükada’nın öngörünüm bölgesindeki kıyı şeridini işgal eden bu kaçak yapılarla ilgili bölge koruma kurulundan tebligat gelmiş. Belediye bu nedenle yıkmak zorunda kalmış. Hatta merkezi yönetime bağlı olan kurulların belediyelerin üzerinde sallanan “Demokles Kılıcı”nın olduğunu söyleyenler bile var.

Bu tarihi olay bir siyasal tehdit karşısındaki konjonktürel bir vaka olarak değil, farklı bir yönetim deneyim olarak bir fırsata dönüştürülebilir. Merkezi siyasetin askıya almış olduğu bütün yerel konuların aynı zamanda farklı bir siyaset geliştirmek için bir fırsata dönüşme potansiyeli gibi.

Bu nedenle bu tarihi olayın geçmişi üzerinde durmakta yarar olabilir.

Büyükada gezinti (promönad) yolunun hikayesi

Sahile dik uzanan parselleri dikine kesen “gezinti yolu” (promönad) olarak düzenleme biçimi Roma döneminden günümüze kadar uzanan bir şehircilik uygulaması modeli.  Modernleşme sürecinde, “Belle Epoque” olarak adlandırılan dönemde Akdeniz havzasında birçok deniz şehrinin kıyılarında yaygın bir şekilde uygulanıyor.

Geçmişin kompartımanlaşmış, mahallelere ayrışmış dünyasına karşı kozmopolit dünyanın bir karşılaşma alanı. Yerliler, yabancılar, farklı inanç toplulukları, toplumsal tabakalar bu müşterek mekanlarda birbirleriyle temas ediyor. Başkalarını görüyor ve kendisini gösteriyor. Bu yüzden daha çok ticaret burjuvazisine, yeni seçkinlere hizmet veren yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilen bu tür mekan düzenlemelerinin müşterekleştirme siyasetlerinin bir unsuru olarak geliştiği de söylenebilir

Ancak 19. yüzyıldan kalan ve yalnızca fiziksel olarak mekanlara müdahale şeklinde gerçekleştirilen bu tür müşterekleştirme biçimlerinin temel bir eksikliğinin olduğu hemen fark ediliyor: Müştereklerin sahipleri ortada yok. Daha doğrusu varmış gibi gözüküyor ama 19. yüzyıldan  kalma nesneleştirici, seksiyonlaşmış, tepeden inmeci yönetim modeli içinde yok. Ayrıca toplumsal bir mutabakat üzerine kurulmadıkları, çok yönlü bir kamu fikri içermedikleri ve daha çok seçkinlere hitap ettikleri için bu tür kamusal alan düzenlemelerinde bir tür yönetim boşluğu ortaya çıkıyor. Deniz kıyıları, tabiat parkları gibi küşterek alanlar işgal edilecek boşluklara dönüştürülüyor.

Müşterekleri fiziksel alanlara müdahaleler ile düzenlemek mümkün mü? 

Buna karşılık müştereklerin korunmasının ne kadar çok boyutlu ve işbirlikleri gerektiren bir konu olduğunu gösteren “kıyı yönetimi” denen bir şehircilik deneyimi modeli var, geçmişte bu tür dönüşümleri yaşamış olan dünyanın başka şehirlerinde. Müşterekler için yönetim planları ve organlaşmaları geliştiriliyor ve yerel halkın da temsilcilerinin olduğu misyon odaklı kamusal yapılar yönetimi üstleniyor. Ekolojik onarım programları, kültürel peyzajın korunması ve kullanım biçimlerine yönelik planlar hazırlanıyor ve bunlar yerel organlarla ve ortak bütçelerle yönetiliyor.

Merkezi yönetimler yereldeki bu tür uygulamalar arasında köprüler kuruyor, bütçe destekleri veriyor. Belediyeler bu yeni şehircilik deneyimlerini geliştirmek için pilot bölgeleri belirliyor. Buradaki çok aktörlü yönetim organları yönetim planları metodolojisi içinde yönetim kavramlarını çerçevelendiriyor. Kıyılardaki kullanım biçimlerini, yerel halkın taleplerini, yaşanan sorunları ve yapılması gerekenleri açık bir yapı içinde belirliyor. Sonra bu misyon odaklı yapılar gene katılımcı yöntemlerle içeriklendiriyor, geliştiriyor, yönetiyor. Bu deneyimlerde çok aktörlü yapılar olan kent konseylerinin işlevsel hale getirilmeleri mümkün olabiliyor.

Bugün İstanbul gibi dev bir metropolde neredeyse “doğal özelliklerini koruyor” denebilecek kıyılar parmakla gösterilecek kadar az. İnsanmerkezci müdahaleler bir deniz şehri olan İstanbul’un her tarafını kaplıyor.

Adalar’da da kimi yerlerde yerel taşlarla yapılmış, doğayla kucaklaşmış setlemeler de görülüyor.

Ayrıca kısa vadede, gözümüzün önünde değişebiliyorlar. Kimi zaman sular yükseliyor, alçalıyor. Kimi zaman yosunlar, molozlar, döküntüler, atıklar birikiyor. Falezler, yamaçlar, koylar, kumsallar, çakıllar oluşuyor.

Kıyıların doğal biçimlenişi insanmerkezci müdahaleler tarafından süreksizliğe de uğratılabiliyor. Dolgular yapılıp, şekilleri değiştirilebiliyor. Kalıptan çıkma betonlarla biçimlendirilebiliyor. Kıyılar başka şeylere, arazilere, binalara, yollara dönüştürülebiliyor. İş makineleri, operatörler devreye girebiliyor.

Kimi zaman bir önce müdahalenin izleri görülüyor, önlerinde doldurulmuş alanlar bulunan kayıkhaneler, denize diklemesine uzanan yollar, binalar, teraslar, rıhtımlar…

Kimi zaman önceden belirlenmiş bir tasarıma, plana-projeye göre. Kimi zaman da kimsenin haberi olmadan, izin alınmadan kişilerin kafasındaki amaçlara göre yeniden biçimleniyor. Hatta bu müdahaleler ile birlikte kıyının yaşamı kontrol altına alınıyor, kapatılabiliyor. Beyoğlu’nun, şehrin ticaret merkezinin neredeyse bütün kıyılarının merkezi yönetim tarafından halka kapatılması gibi.  

Bunlara “doğal olmayan” kıyı diyoruz. Bunların da hafızada belirleyici bir rolleri oluyor. Kimi zaman kalıcı oluyorlar, kimi zaman da adeta hafızamızı bir anda sarsacak şekilde değişiyorlar. Neler olduğunu, neler yaşandığını, neler yapıldığını kimi yerde hatırlatıyorlar, kimi yerde unutturuyorlar.

"Doğal" olan ve olmayan karşıtlığından vazgeçmenin ve her ikisine de aynı ihtimamı göstermenin zamanı gelmedi mi? 

Böyle olunca “doğal olan” kıyı da kimi zaman “boşluk” gibi algılanabiliyor. Sahipsiz, bakımsız, işlevsiz… Oysa o değişmeyen kıyılarda da yaşanmışlıkların, tarihi olayların izleri var.

Kıyılar bu kararları verenlerin hiçbir zaman tam kavrayamayacağı karmaşıklıkta bütünler.

Genellikle “doğal olanlar” müşterek, onların korunması ise bildiğimiz koruma yöntemleri ile resmi kurumların sorumluluğunda. “Doğal olmayanlar” ise genellikle özel mülkiyetin izlerini taşıyorlar: El koymalar, kapatmalar, yasaklamalar… Bu yüzden Adalar’da kıyıların sahiplenilmesi, kullanılması bir sorun olarak yaşanıyor. Çoğu yerde kıyılar halka kapalıyken, ayrıcalıklılara, işgalcilere açık. Kıyılar aynı zamanda muazzam bir de eşitsizliğin de yaşandığı ve yeniden üretildiği yerler. Kıyılar işgal edilecek boşluklar gibi. Müdahaleler yaşam alanlarını ortadan kaldırıyor, üreme, gelişme ortamlarını yok ediyor.

Bu yüzden kıyıları tehdit eden yalnızca işgaller, kötü kamu uygulamaları, inşaatlar, dolgular, atıklar değil. Yönetim ve koruma işlevlerinin 19. yüzyıldan kalma erkmerkezci yöntemlerle yerine getirilmesi mümkün değil. Kıyıların yönetimi için hem yerel halkın, hem de bağımsız yapıların aktif katılımına ihtiyaç bulunuyor.

Bu nedenle artık “doğal” ve “doğal olmayan” çevre ayrımını ret etmenin ve bundan sonra her ikisine de aynı ihtimamı göstermek zorunda olduğumuzu fark etmenin hala zamanı gelmedi mi?

İran kentlerinde mesele protestoların bastırılması değildir. Protesto zaten son aşamadır. Asıl hedef, protestoyu mümkün kılan mekânsal ve toplumsal koşulların kökünden ortadan kaldırılmasıdır. Meydanlar kapatılır, sokaklar güvenlik güçleriyle doldurulur, üniversiteler kuşatma altına alınır, internet kesilir. Böylece siyaset, kentten sökülür. Kent, karşılaşmaların yaşandığı, insanların yan yana geldiği bir alan olmaktan çıkar; yalnız dolaşılan, sessizce geçilen, denetimli bir koridora dönüşür.

Bu durum istisnai bir olağanüstü hâl değil; olağanlaştırılmış bir baskı rejimidir. Devlet, olağanüstü hâl ilan etmeden olağanüstü bir yönetim kurar. Tanklara, büyük yıkımlara, açık şiddet gösterilerine gerek duymaz. Çünkü çağdaş otoriterlik, şiddeti görünür kılmadan da işleyebilir. İnsanlar her gün aynı sokaklardan geçer, ama o sokaklar artık özgür değildir. Sokak, bir hak alanı olmaktan çıkar; potansiyel bir suç mekânı olarak yeniden tanımlanır. Bu, mekân üzerinden kurulan doğrudan bir devlet şiddetidir.

Meydanların kapatılması bu yüzden simgesel değil, stratejiktir. Meydan, kalabalığın görünür olduğu yerdir. Kalabalık ise her otoriter rejim için en büyük tehdittir. Çünkü kalabalık, bireyi yalnızlıktan çıkarır; korkuyu dağıtır, cesareti bulaşıcı hâle getirir. Devlet tam olarak bunu engellemek ister. İnsanları yan yana değil, yan yana gelmekten korkar hâlde tutar. Böylece kent, toplumu birleştiren değil; parçalayan, izole eden, yalnızlaştıran bir aygıta dönüşür.

Bu yalnızlaştırma politikası korkuyla beslenir. Kent, görünmez sınırlarla bölünür. İnsanlar nerede durabileceklerini, nerede konuşamayacaklarını, nerede bakmamaları gerektiğini öğrenir. Bu öğrenme süreci açık zorlamayla değil; tekrarlarla, cezalarla ve sessizlikle işler. Zihin, mekânın sınırlarına uyum sağlar. Kent artık konuşmaz; itaati öğretir. İtaat bağırarak değil, susarak kurulur.

İnternet kesintileri bu şiddet rejiminin dijital uzantısıdır. Bağlantının koparılması yalnızca iletişimin engellenmesi değildir; tanıklığın ortadan kaldırılmasıdır. Görüntü yoksa suç da yoktur. Tanık yoksa hesap sorulmaz. Devlet, bu kopukluk sayesinde kendi şiddetini görünmez kılar. Sessizlik burada doğal bir sonuç değil; bilinçli olarak üretilmiş bir karanlıktır. Bu karanlık, çağdaş iktidarın en etkili araçlarından biridir.

Kadın bedeni bu rejimin merkezinde yer alır. Çünkü kadın, kamusal alanda denetlenmesi en zor öznedir. Yürüyen, duran, bakan kadın bedeni; rejimin tahayyül ettiği düzeni bozar. Bu nedenle uygulanan baskı ahlaki bir refleks değil, doğrudan politik bir stratejidir. Kadını kamusal alandan çekmek, kenti yarıya indirmektir. Devlet nüfusu değil, görünürlüğü yönetir. Görünmeyen beden, kontrol altına alınmış bedendir. Kadının kamusal hayattan silinmesi, yalnızca bir cinsiyet meselesi değil; kentin siyasal kapasitesinin düşürülmesidir.

Üniversiteler de aynı mantıkla hedef alınır. Üniversite yalnızca bilgi üreten bir kurum değil; soru soran, kuşku duyan, itiraz eden bir mekândır. Soru, her otoriter rejim için tehdittir. İran’da üniversitelerin kuşatılması, gençliğin enerjisinin ve düşünsel potansiyelinin sistematik biçimde boğulmasıdır. Kentin entelektüel damarları sıkılır. Düşünce dolaşamaz hâle geldiğinde, kent nefes alamaz. Nefes alamayan kent uzun süre ayakta kalamaz.

Bu baskı düzeni “istikrar” ve “güvenlik” söylemleriyle meşrulaştırılır. Sokaklar sessizdir, meydanlar boştur, hayat akıyormuş gibi görünür. Ancak bu bir başarı değildir. Bu, zorla yaratılmış bir donma hâlidir. Devlet sessizliği düzen olarak sunar. Oysa bu düzen, bastırılmış bir toplumun askıya alınmış hâlidir. Askıya alınan toplum çözülmez; birikir.

İran’daki sessizlik bu nedenle yanlış okunur. Bu sessizlik rıza değildir. Bu, korkuyla şekillenen bir hayatta kalma stratejisidir. İnsanlar bağırmaz çünkü bedeli ağırdır. İnsanlar görünmez olur çünkü görünmek cezalandırılır. Kent geri çekilir çünkü ilerlemek ölümcül hâle gelmiştir. Ancak bu geri çekilme unutmak anlamına gelmez. Aksine, öfkenin, hafızanın ve itirazın birikmesidir.

Bastırılan her kent zamanı uzatır. Bastırılan her sokak hafızayı kalınlaştırır. Bastırılan her beden geleceği daha sert hâle getirir. Rejimler bunu bilir. Bu nedenle sessizlikten korkarlar. Çünkü sessizlik, patlamadan önceki en uzun evredir. Gürültüden daha tehlikelidir. Görünmezdir, ölçülemez ve denetlenemez.

İran bugün yalnızca bir ülke değildir. İran, devlet şiddetinin kentler üzerinden nasıl kurulduğunu gösteren canlı bir örnektir. Kentleri yıkmadan, insanları tamamen ortadan kaldırmadan, yalnızca birlikte olma ihtimalini yok ederek yönetmek… Bu, modern otoriterliğin en rafine ama aynı zamanda en kırılgan biçimidir. Çünkü bu rejimler sessizliğe mahkûmdur. Ve sessizlik hiçbir zaman sonsuza kadar sürmez.

Bir kent bu kadar susturulabilir mi sorusu bugün soyut bir soru değildir; yaşanan deneyimin kendisidir. Evet, bir kent susturulabilir. Kamusal alanlar kapatılarak, insanlar birbirinden ayrılarak, birlikte olma ihtimali sistemli biçimde ortadan kaldırılarak kent geçici olarak sessizliğe mahkûm edilebilir. Sokaklar boşaltılabilir, meydanlar işlevsizleştirilebilir, üniversiteler denetim altına alınabilir. Gündelik hayat akıyormuş gibi gösterilirken, kentin siyasal ve toplumsal sesi bastırılabilir. Ancak bu susturma hâli kalıcı değildir. Çünkü kent beton değildir. Kent, insanların yan yana gelme arzusuyla ayakta durur. Birbirini görme, birbirine temas etme ve birlikte var olma ihtiyacıyla şekillenir. Bu ihtiyaç baskıyla ertelenebilir, korkuyla bastırılabilir, şiddetle yaralanabilir; fakat bütünüyle ortadan kaldırılamaz.

Susturulan kent konuşmaz gibi görünür ama biriktirir. Her kapalı meydan, her boş sokak, her susturulmuş üniversite bu birikimi artırır. Kent konuşmaz; fakat hatırlar. Hatırladıkça da ağırlaşır. Rejimler sessizliği başarı olarak okur, gürültünün kesilmesini düzen sanır. Oysa bu sessizlik itaatin değil, ertelenmiş bir çözülmenin işaretidir. Çünkü baskıyla yaratılan sakinlik kırılgandır. Kent ne kadar uzun süre susturulursa, konuştuğunda o kadar sert olur. Ve tarih şunu defalarca göstermiştir: en sert rejimler, en uzun sessizliklerden sonra çöker.

Gazze bugün bir savaş alanı olmanın ötesinde, kentsel hayatın nasıl sistematik biçimde çözüldüğünün açık bir örneğidir. Burada yıkılan yalnızca binalar değildir. Sokakların sürekliliği, mahallelerin hafızası, gündelik hayatın ritmi de hedef alınır. Bir kentin dayanıklılığı, bu ritmin ne kadar sürdürülebildiğiyle ilgilidir. Savaş, bu ritmi keser. Kentin sesi boğulur. Geriye, ayakta kalmış ama yaşayamayan bir mekân kalır.

Ancak asıl zor soru şudur: Bu yıkım başka kentlerde nasıl karşılanır? Gazze’de yıkılan sokaklar, başka şehirlerde hangi duyguyu üretir? Bir kent, uzaktan maruz kaldığı acıya ne kadar dayanabilir? Görüntüler ilk başta sarsar, sonra tekrar eder, ardından sıradanlaşır. Acı, haber akışında yerini alır. Kentli izleyici, bir süre sonra bu görüntüleri gündelik hayatının arka planına iter. Hayat devam eder; kafeler açıktır, sokaklar kalabalıktır, ışıklar yanar. Acı vardır ama kentte yer tutamaz.

Bu durum, bir duyarsızlık meselesinden çok, mekânsal bir kopuş meselesidir. Çünkü acı, mekâna temas edemediğinde etkisini kaybeder. Gazze’de yıkılan bir ev, orada yaşayan için bir dünyanın sonudur; ama başka bir kentte yalnızca bir görüntüdür. Kentler, kendi sınırlarının dışında kalan acıyı çoğu zaman “başka bir yerin meselesi” olarak kodlar. Bu kodlama, kenti korur gibi görünür; ama aslında onu içten içe aşındırır.

Kentler yalnızca yıkımla değil, alışarak da yaralanır. Sürekli maruz kalınan şiddet görüntüleri, acıyı olağanlaştırır. Olağanlaşan acı ise politik bir mesele olmaktan çıkar, görsel bir arka plana dönüşür. Kentli hayat, bu arka planın önünde akmaya devam eder. Bu devamlılık, ilk bakışta bir dayanıklılık göstergesi gibi algılanabilir. Oysa bu, çoğu zaman kendini koruma refleksidir. Kent, acıyı içine almamak için mesafe koyar.

Bu mesafe mekânsaldır. Gazze’de yıkılan meydanlar, burada hâlâ doludur. Orada susturulan sokaklar, burada gürültülüdür. Bu karşıtlık, kentler arası bir adaletsizlik üretir. Bir yerde hayat askıya alınırken, başka bir yerde akmaya devam eder. Bu akış, zamanla bir tür suç ortaklığı hissi yaratır. Ama kentli, bu hissi bastırmayı öğrenir. Çünkü bastırmak, yaşamaya devam etmenin en kolay yoludur.

Savaşın kentlere verdiği en büyük zarar, yalnızca fiziksel yıkım değildir. Asıl zarar, birlikte yaşama ihtimalinin yok edilmesidir. Gazze’de insanlar yalnızca evlerini değil, kamusal alanlarını da kaybeder. Okullar, camiler, pazarlar, meydanlar… Bu alanlar yok edildiğinde, kent artık bir araya gelme imkânı sunamaz. Kentin dayanma sınırı burada aşılır. Çünkü kent, ancak birlikte yaşandığında kenttir.

Uzaktan izleyen kentler içinse dayanma sınırı başka bir yerde belirir. Acıya ne kadar bakılabilir? Ne kadar süre hissedilebilir? Hangi noktada alışılır? Bu sorular, kentli vicdanın sınırlarını gösterir. Bir süre sonra acı, gündelik hayatın parçası hâline gelir. Haberler kapatılır, ekranlar değiştirilir. Kent, kendi düzenini bozmamak için acıyı dışarıda tutar.

Bu tutum, bilinçli bir kötülükten çok, sistematik bir savunma hâlidir. Kentler, kendi ritmini korumak ister. Çünkü ritim bozulduğunda, düzen sarsılır. Ancak bu koruma refleksi, uzun vadede kenti daha kırılgan hâle getirir. Çünkü acıya kapalı bir kent, empati üretme yeteneğini kaybeder. Empati kaybolduğunda, kamusal vicdan da zayıflar.

Bir kentin acıya dayanma kapasitesi, aslında ne kadar duyarlı kalabildiğiyle ilgilidir. Sürekli maruz kalınan şiddet, duyarlılığı köreltir. Bu körelme, sessiz bir çöküştür. Kent ayaktadır, ama içi boşalmaya başlar. Gazze’de yıkılan kent ile burada hissizleşen kent arasında görünmez bir bağ vardır. Biri fiziksel olarak çökerken, diğeri ahlaki olarak aşınır.

Bu yüzden “bir kent acıya ne kadar dayanır” sorusu, yalnızca Gazze için sorulmaz. Bu soru, acıyı izleyen, tüketen ve normalleştiren tüm kentler için geçerlidir. Dayanmak bazen direnmek değildir; bazen alışmaktır. Ve alışmak, en tehlikeli dayanma biçimidir.

Gazze bugün bir kentin nasıl yaralandığını gösteriyor. Ama aynı zamanda, başka kentlerin bu yaraya nasıl baktığını da açığa çıkarıyor. Savaşın asıl etkisi, yalnızca bombaların düştüğü yerde değil; o bombalara bakan gözlerin alıştığı yerde ortaya çıkar. Kentler bu noktada sınanır. Ya acıyı içselleştirip dönüştürürler ya da onu dışlayıp unuturlar.

Bir kent acıya sonsuza kadar dayanamaz. Ya çatlar ya da hissizleşir. Ve hissizleşen bir kent, yıkılmış bir kent kadar tehlikelidir. Çünkü birincisi sessizdir, ikincisi görünür. Oysa sessizlik, çoğu zaman en derin çöküştür.

Asıl mesele, bu dayanma sınırına gelmeden durabilmektir. Acıyı yalnızca izlemek değil, ona yer açabilmek. Kentin ritmini tamamen durdurmadan, ama acıyı da dışlamadan yaşayabilmek. Belki de gerçek dayanıklılık, tam olarak burada başlar.

Bir kent acıya ne kadar dayanır?

Belki de asıl soru şudur: Acıya dayanmak mı, yoksa ona alışmak mı?

Aslında, aklı başında herkes biliyor ki su sıkıntısı, her yerde var.

Örneğin Beyşehir gölü neredeyse kurumuş; efsanelere konu olan pek çok gölün yerinde yeller esiyor. Konya ovasının değişik yerlerinde oluşan obrukların; heybetini yitiren pek çok ırmağın yabancısı değiliz.

Ama Ankara’daki su sıkıntısı, gündem oluyor.

Olmasın mı?

Olsun tabi!

Suyun hayat olduğunu ve su olmadan yaşanamayacağını biliyoruz. Böyle giderse yalnız Ankara’da değil, Türkiye’nin pek çok yerinde çamaşırları elle yıkayacak; kazanda ısıtılan sularla banyomuzu yapacağız.

Neden mi?

SU ALARMI, YALNIZCA ANKARA’DA MI?

Önce biraz genel bilgi verelim. Uzmanlar, yeryüzünde bulunan suların yalnızca % 2.6’sının tatlı su ve bunun % 2.6’sının % 76’sının buzullardan, % 20’sinn ise kullanılamaz yer altı sularından oluştuğuna dikkat çekiyor. Uzmanlara göre kullanılabilir suların oranı, yalnızca %1 ve ulaşılabilir konumdaki suların % 52’sinin göllerde, % 38’inin yeryüzündeki nemden ibaret olduğunu belirtiyor.

Dünya nüfusunun yaklaşık 1.5 milyarının içilebilir sudan mahrum olduğunu; yaklaşık 2.6 milyarının ise sağlık açısından sakıncalı olan suları tüketmek zorunda kaldığını da hatırlatmak gerekiyor. Bu ülkelerdeki hastalıkların yaklaşık % 80’inin kötü su ve sağlık koşullarından kaynaklandığı da biliniyor. Daha da acısı, 5 yaş altındaki her 5 ölümden 1’i suyla ilişkili bir hastalık nedeniyle gerçekleştiğine vurgu yapılıyor. Kısacası, dünyadaki her sekiz kişiden biri, temiz ve güvenli sudan yoksun yaşıyor.

Dayanılmaz çelişki de bu noktada açığa çıkıyor; dünya nüfusu hızla artarken, su kaynakları ise bilinçsiz kullanım ve çevresel kirlilik nedeniyle her geçen gün azalıyor. Yani anlayacağınız kaynaklar sınırlı, ihtiyaçlar fazla!

Bir ülkenin su kaynakları açısından zengin olmak demek, kişi başına düşen su miktarının 10 bin m3 su olması demektir. Dünya ortalamasının 7600 m3 olduğu söyleniyor. Türkiye’de ise kişi başına yıllık su miktarı, 1430 m3 kadar. Dahası su kaynaklarımızın %70’ini tarım ve sulama için %8’ini ise evde kullanıyoruz. Kısa bir süre sonra nüfusumuzun 90 milyon olacağı düşünülürse suda alarm veriyoruz.

SUSUZ BIRAKILMAMIZIN NEDENİ, YAVAŞ’I ADAYLIKTAN ELEMEK Mİ?

Hal böyleyken, aralarında bakanların da olduğu koca koca devlet görevlileri, Ankara’da yaşanan su sıkıntısı nedeniyle başlarını ellerinin arasına alıp derin derin düşünmek yerine ellerini ovuşturmayı marifet sayıyor. Sanıyorlar ki böylece kentte yaşanan su sıkıntısını çözemediği için adı Cumhurbaşkanlığı adayları arasında geçen Mansur Yavaş, adaylıktan elenecek ve yeniden bir klasik CHP’li ile Erdoğan’ın girdiği yarışta yüzde 48 ile 52 denkleminin yeniden gerçekleşmesi sağlanacak. Onlar da günlerini gün etmeye devam edecek; saltanatlarını sürecekler.

Tam bir “memleket yanarken saçını tarama durumu” yani!

Bir şeyler yapmak gerekiyor ama bunu kim yapacak?

Biz bireylere de sorumluluk düştüğünü kabul edebiliriz. Ama asıl sorumluluk, kamu yönetiminde… Su kayıplarını önlemek, vatandaşı su tüketimini azaltan teknoloji kullanımı konusunda teşvik etmek ve su kayıplarını kontrol ederek, gereken önlemleri almak, kamunun görevidir. Su kullanımına ait toplumsal bilinç dönüşümünü sağlamak da bu görevler arasındadır.

Ne yazık ki daha oralara gelemedik. Zira merkezi yönetim, işini gücünü bırakmış, tamamıyla anti demokratik olan yasalardan aldığı yetkiyle yerel yönetimleri, idari ve mali vesayet altında tutmayı marifet sayıyor. Neredeyse kimin nereden nereye ulaşacağına, kimin ne kadar sağlıklı su kullanacağına merkezi idare karar veriyor. Bir başka ifadeyle kentlerin davulu, belediyelerin boynunda ama tokmak, her durumda merkezi idarenin elinde… Herhangi bir belediye, “kentimizin suya ihtiyacı var” dediğinde DSİ’nin, “ulaşım sorununu çözmek için metro yapmam gerekiyor” dediğinde Ulaştırma Bakanlığı’nın kulakları sağır hale geliyor. Onlar izin vermediği sürece, belediyeler ne baraj yapabiliyor ne de metro…

ASKİ’de yaşanan yönetsel sorunlar, kuraklık ve iklim değişikliği, elbette görmezden gelinemez ama Ankara’da yaşanan su sıkıntısının önemli nedenlerinin başında, bu vesayet sorunu geliyor. Açıkçası günü kurtarmak bile önemli ama iktidar, işini gücünü bırakmış, potansiyel rakiplerini beceriksiz gösterebilmek için toplumun geleceğiyle oynuyor.

Çözüm nedir peki?

Elbette liyakatli kadroların göreve getirildiği bir yerel yönetim modeline ihtiyacımız var ama vesayetin hüküm sürdüğü yönetsel bir mekanizma üzerine konuşulmadan çözümden söz edilemez. Katılımcı, demokratik, şeffaf ve hesap verebilir bir yerel yönetim modelini hayata geçirebilmek için herkesin hakkına, hukukuna riayet eden özgürlükçü, demokratik ve ortak akıl ile hareket eden bir Türkiye’nin inşasına ihtiyaç var.

Bu ihtiyacı giderecek irade, Türkiye’de vardır; o irade, sudan sebeplerle engellenemez.

Nikolas Rose ve Des Fitzgerald’ın birlikte kaleme aldığı The Urban Brain: Mental Health in the Vital City, Türkçede Ayrıntı Yayınları’nın Lacivert Kitaplar dizisinden, Ercan Tugay Akı’nın çevirisiyle yayımlandı. Kitap, şehir hayatını iyi–kötü gibi kolay karşıtlıklara sıkıştırmıyor. Daha çok, şehirde yaşamanın zihinsel hayatta bıraktığı izlere bakmaya çalışıyor. Okurken insanın aklında şu duygu kalıyor: Bildiğimizi sandığımız şeyler, sandığımız kadar net olmayabilir.

Rose ve Fitzgerald’ın temel itirazı, akıl sağlığını yalnızca bireyin içine kapatan yaklaşımlara. Kaygı, stres, tükenmişlik ya da ruhsal sıkıntılar çoğu zaman kişisel meseleler gibi ele alınıyor; bireyin dayanıklılığına, baş etme becerilerine ya da biyolojisine bağlanıyor. Oysa Kentsel Beyin, bu açıklamaların eksik kaldığını söylüyor. Çünkü şehir dediğimiz şey, yalnızca içinde yaşadığımız bir çevre değil; hayatın temposunu, bedenin ritmini, zihnin çalışma biçimini etkileyen bir düzen.

Nikolas Rose, sosyoloji alanında profesör; King’s College London’da Küresel Sağlık ve Sosyal Tıp Bölümü’nün kurucu başkanı ve King’s ESRC Toplum ve Ruh Sağlığı Merkezi’nin kurucu ortağı ve eş direktörü olarak anılıyor. Çalışmaları, modern toplumlarda iktidarın beden, zihin ve öznelik üzerindeki etkilerine odaklanıyor. Des Fitzgerald ise UniversityCollege Cork’ta Tıbbi Beşeri Bilimler ve Sosyal Bilimler profesörü; psikoloji ve nörobilimin sosyolojisi, kentsel akıl sağlığı ve disiplinlerarası araştırma politikaları üzerine çalışıyor. İki yazarın ortaklığı, kitabın karakterini de belirliyor: Ne yalnızca sosyolojik ne de yalnızca psikolojik bir metin; bu iki alanı birlikte düşünmeye zorlayan bir çalışma.

Kentsel Beyin’i okurken insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Biz bu şehirlerde yaşarken zihnimizde olan biteni gerçekten anlıyor muyuz? Açıkçası bundan ne kadar emin olabiliriz? Yoksa olup biteni “kişisel mesele” deyip geçip, ertesi sabah aynı kalabalığın içine yeniden karışıyor muyuz? Yazarlar, bugüne kadar akıl sağlığı alanında baskın olan birey merkezli yaklaşımların bu soruya tam bir cevap vermediğini düşünüyor. Şehir, onların anlatısında pasif bir arka plan değil; gündelik hayatın akışıyla birlikte zihinsel yaşamı şekillendiren aktif bir unsur.

Bu nedenle kitap, sosyal bilimlerle nörobilim arasında bir diyalog kurulması gerektiğini savunuyor. Ama bu diyalogdan kesin tanımlar ya da rahatlatıcı formüller çıkmıyor. Daha çok bakış açısını kaydırmayı öneriyor. Tanılar, istatistikler ve klinik veriler elbette önemli; ama tek başına yeterli değil. Mekânın nasıl kurulduğu, hayatın hangi hızda aktığı, stresin kimlerin üzerinde yoğunlaştığı hesaba katılmadıkça yapılan her okuma bir yerden eksik kalıyor.

“Modern Kentler, Göçmen Kentler” bölümünde şehirlerin durağan yapılar olmadığı hatırlatılıyor. Hareket, göç ve yeniden yerleşme modern kentlerin neredeyse değişmeyen özelliği. Özellikle kırsaldan kente göç, bir uyum meselesi olarak değil; bedenin ve zihnin yeni bir hayata zorla ayak uydurmaya çalışması olarak ele alınıyor. Kalabalık, hız ve belirsizlik bu deneyimin ayrılmaz parçaları.

Şehirlerde ruhsal bozuklukların neden daha sık görüldüğünü tartışan bölümde ise dikkat, bireyin “zayıflığına” değil, yaşamak zorunda bırakıldığı koşullara çevriliyor. Yoksulluk, güvencesizlik, ayrımcılık ve mekânsal eşitsizlikler çoğu zaman arka plana itilirken, sorun bireysel patoloji gibi sunuluyor. Oysa kitap, zihinsel sıkıntıların büyük ölçüde bu yapısal koşullarla ilişkili olduğunu ısrarla vurguluyor.

Şangay örneği üzerinden ilerleyen bölüm, kitabın en somut kısımlarından biri. Hız, yoğunluk, konut baskısı, güvencesiz çalışma koşulları… Bunların hepsi zihinsel hayatı etkiliyor. Ama şehir burada yalnızca yıkıcı bir alan olarak sunulmuyor. Aynı zamanda imkânlar, karşılaşmalar ve yeni hayat ihtimalleri de üretiyor. Zihinsel deneyimi belirleyen tam da bu çelişki.

Stres üzerine olan bölümde tanıdık bir kavram yeniden düşünülüyor. Stres, bireysel bir his olmaktan çok, toplumsal olarak dağıtılan bir yük gibi ele alınıyor. Kimlerin daha fazla strese maruz kaldığı sorusu, sınıf ve mekânla birlikte düşünülüyor. Stres, modern şehir hayatının en yaygın ama en az fark edilen deneyimlerinden biri hâline geliyor.

Kitabın son bölümleri, akıl sağlığını yalnızca bireysel tedavi ve ilaç üzerinden ele alan yaklaşımlara mesafeli duruyor. Kent planlamasının, barınma politikalarının ve sosyal hizmetlerin de zihinsel yaşamla doğrudan ilişkili olduğu hatırlatılıyor. Yazarlar kesin çözümler sunmuyor; başka türlü bir kentsel hayatın mümkün olup olmadığını açık bir soru olarak bırakıyor.

Bu çerçeve, Türkiye’de yaşayan okur için fazlasıyla tanıdık. Büyük şehirlerde gündelik hayat, kitabın tarif ettiği kentsel baskıların somut karşılıklarıyla örülü. Artan kira ve konut fiyatları, barınmayı temel bir hak olmaktan çıkarıp sürekli bir kaygı kaynağına dönüştürüyor. Ulaşım, yalnızca bir yerden bir yere gitme meselesi değil; saatler süren yolculuklarla bedenin ve zihnin yıprandığı bir gündelik deneyime dönüşüyor. Çalışma hayatındaki belirsizlik ise artık istisna değil.

Psikoloji açısından bakıldığında Kentsel Beyin’in temel fikri net: Zihinsel sorunlar yalnızca bireyin iç dünyasında çözülecek meseleler değil. Psikolojik iyilik hali, kişinin içinde yaşadığı kentin maddi ve sosyal koşullarından bağımsız düşünülemiyor. Kentin nasıl kurulduğu, kamusal alanların kimlere açık olduğu, barınmanın ne kadar güvenceli olduğu, çalışma temposunun nasıl belirlendiği… Bütün bunlar zihinsel yaşamı doğrudan biçimlendiriyor.

Kentsel Beyin, büyük iddialar ortaya atmadan, sakin ama ısrarcı bir dille bugünün şehirlerinde yaşamanın bedelini düşünmeye çağırıyor. Barınma kaygısının, ulaşım yorgunluğunun ve geçim sıkıntısının sıradanlaştığı bir hayat içinde, zihinsel yorgunluğu da “normal” kabul etmeye ne kadar alıştığımızı hatırlatıyor. Belki de asıl mesele, şehirden kaçmayı hayal etmek değil; şehirde nasıl yaşadığımızı ve neyi olağan saydığımızı yeniden düşünmek.

Kentsel Beyin
Dirimsel Kentte Akıl Sağlığı

Yazarlar: Nikolas Rose – Des Fitzgerald
Çeviren: Ercan Tugay Akı
2025
368 Sayfa

Roma döneminden Sanayi Devrimi sürecinde şehirde yaşanan gelişmelere kadar barajlardan su kemerler, kanallarla şehre doğru az bir eğimle akıtılarak geliyor. Bu sistem halen muazzam bir uygarlık mirası olarak kısmen ayakta. Modernleşme sürecinde buhar makineleri ile pompalanan endüstriyel basınçlı su sistemi bundan tamamen farklı. Basınçlı şehir suyundaki kişi başına tüketim ortalama günde 5-6 litreden yüzlerce litreye ulaşıyor. Temizlik, yıkanma adetleri, tuvaletler tamamen değişiyor. Tüketilen su miktarındaki bu büyük artış, yerleşim alanlarında atıksuların toplanacağı kanalizasyonlara ihtiyaç yaratıyor.

Bu açıdan bakıldığında su gibi maddelerin de iktidarların ve sosyal yapıların izlerini taşıdıkları, yarattıkları etkilerle bir kayıt sistemi oluşturduklarını söylemek mümkün.

Şehir suyunun klasik dönemlerde, Roma döneminde kanallar ve kemerlerle şehre akıtılarak gelmesi başka. 19. yüzyıl ortasından itibaren buhar makineleri ile şehre getirilen basınçlı suyun yarattığı etkiler başka. Dolayısı su sosyal hayatı köklü bir şekilde etkileyen, dönüştüren bir şey. Temizlik, yıkanma, beslenme, atıkları değerlendirme yöntemlerine, kullanım geleneklerine dahil olan, uzanan değişik veçheleri olan bir kültürel mesele.

Şimdi gelelim Ankara ve İstanbul’un durumuna.

Ankara’nın suyunun neredeyse bittiği söyleniyor. İstanbul’un durumu zannedersem biraz daha iyi, yaklaşık bir-iki aylık suyu var. Barajların doluluk oranı yüzde 18’ler civarında. Geçtiğimiz yıllarda aynı dönemlerde doluluk oranlarının yüzde 40-60 arasında oldukları söyleniyor. Önümüzdeki günlerde yağışlı bir döneme girileceği için susuzluk tehlikesinin atlatılacağı tahmin ediliyor. Ancak tehlike kapıda.

Yağış rejimindeki değişikliklerle su sorunları ortaya çıkınca şehirlerdeki su dağıtımı konusunun ülkenin siyasal gündemine taşındığı görülüyor. Böyle durumlarda şehir yöneticilerinden “suyun siyasete konu yapılmaması, taşınmaması” şeklinde savunmalar geliyor. Ayrıca su kaynaklarının yönetimi, barajların yapımı merkezi hükümetlerin elinde.

Ne ilginç değil mi? Atıksu arıtma tesisleri için bizim cebimizden müteahhitlere on milyarca lira ödendi. Bir dolu enerji, personel, taşıma, işletme v.s. maliyeti ortaya çıktı. Bütün İBB faaliyet raporlarında çok yakında şehrin bütün atıksularının “yakında tıpkı kaynağındaki gibi temiz” olacağı söylendi. Sonra ne oldu? Su faturaları kanatlandı. 

Diğer taraftan da bostanlara, ormanlara yüksek yoğunluklu inşaatlar yapıldı ve fosseptikler iptal edildi. Yenilerinin yapılmalarının şart koşulması yönetmeliklerden çıkarıldı. Atıksular doğrudan kanalizasyonlara verildi. Yağmur suları ile atıksular birbirine karıştı, kimse bu derme çatma altyapıyı sorgulayamaz oldu. Oysa bu kaynağındaki kademeli arıtma sistemleri harcanan bütçelerin onda biriyle daha da geliştirilebilirdi.

Su faturaları şehir yönetimine katılmak için bir araç olarak görülebilir mi?

Su faturalarının vatandaş ile şehir yönetimleri arasındaki en önemli iletişim aracı olduğunu düşünüyorum. 

Su faturalarının kayda değer bir bölümünü enerji maliyetleri oluşturuyor. Şehirden uzaktaki su kaynaklarına ihtiyaç arttıkça bu maliyet artıyor. Örneğin Melen Barajı’ndan gelecek suyun gelecekte sorunu çözeceği söyleniyor, değil mi? Peki vatandaş bu barajların, aradaki pompa istasyonlarının ve suyu şehre taşımak için kullanılan enerjinin maliyetini biliyor mu? Bilmiyor. Bunlar yalnızca başka yaşam alanlarının suyuna el koyan ve hidroelektrik enerjisi üretimini tersinden yutan barajlar gibi çalışıyorlar.

Ayrıca su faturalarında su kadar atıksu bedeli yer alıyor.  Hatta artık şehirdeki kuyuların kullanım imkanı kalmadı ama kendi kuyu suyunuzu kullansanız dahi belediyeler sizden su kadar bir atıksu bedeli alınıyor.

Peki madem bu hizmet için bir bedel ödüyoruz, İstanbul'da atıksular arıtılıyor mu? 80’li yılların ortasından beri İstanbul’un atıksularının tamamen arıtılacağı ve bu işlem sonrası elde edilen suyun kaynağındaki kadar temiz olacağı söyleniyordu değil mi? Bunun için biyolojik arıtma tesisleri, kollektörler inşa edildi. Dünya Bankası’ndan, yurtdışından milyarlarca dolar tutarında krediler alındı. İstanbul halkı geleceğe dönük olarak borçlandırıldı. Su faturaları da insanların canını yakmaya başladı. Peki sonra ne oldu, nasıl kullanıldı alınan bu krediler? 

Peki o zaman "kaynağındaki kadar temiz hale gelen" bu atıksuların en azından temizlikte, sanayide kullanılmak yerine neden denize verildiğini biliyor muyuz?

Nedenini ben size söyleyeyim: Yüklenicilerle kamu imkanlarını kullanan projecilerin gerçekleştirdiği atıksu arıtma tesislerinin elektrikli kurutma, santrifüj, elde edilen -aslında çok değerli ama- zehir haline dönüşmüş maddeleri ağır tonajlı kamyonlarla uzaklara taşımak, betonarme depolama tesisleri yapmak ve onlara gömmek çok maliyetli.

Ayrıca bu yapılanın bir görünürlüğü yok. 80’ler ortasına kadar yapılarda fosseptik yapılarının inşa edilmesi şart koşuluyordu. Özellikle düşük yoğunluklu semtlerde birer biyolojik arıtma tesisi gibi çalışan fosseptiklerin 24 saat içinde temizlediği su bahçelerde, bostanlarda kullanılıyordu. Adalar, Çamlıca, Koşuyolu, Ümraniye, Boğaziçi semtleri… Birçok yerde bahçelerde sarnıçlarda biriktirilen yağmur suları ve atıksular kullanılıyordu. Küçük bir not: Çocukluğumda Çamlıca’da köşkü olan ve ABD’de eğitim görmüş bir profesörün kendi bahçesinde yetiştirdiği sebzelerden getirdiğini ve evde bir tartışma yaşandığını hatırlıyorum. Bu sevimli profesör -ayrıca bir aktivist olarak- motosikletiyle semt semt dolaşıp gençlere bunun eğitimini veriyordu. Çocukluğunu şehrin merkezinde geçirmiş olan annem salgın hastalık korkusuyla benim bu sebzeleri, karpuzları, domatesleri, biberleri, mısırları yememi engellemişti.

Tarih boyunca atıksuların yerinde arıtılması su kullanımının ayrılmaz bir parçasıydı. Kendi yaşam tecrübeleri ile suyun hayati değerinin farkında olan insanlar zehirli kimyasallar kullanmıyordu. Çamaşırda, temizlikte çevreye zarar vermeyen malzemeler kullanılıyordu. 

Failleri sürece dahil etmeyen yönetimlerin başarılı olmaları mümkün değil

Tarih boyunca olduğu gibi İstanbul sınırları içindeki su kaynakları şehir için yeterli değil. Bu nedenle şehirlere su temini merkezi yönetimlerle yerel yönetimlerin işbirliği yapmalarını gerektiren önemli bir alan. Su hayati bir konu olduğu için şehirlerin kendi yerel siyasal deneyimlerini, iş birliklerini geliştirmeleri için ideal bir çalışma konusu.

Bu nedenle su yönetimi meselesi özellikle büyük şehirlerdeki çok katmanlı, çok aktörlü, katılımcı, eşitlikçi yönetim deneyimlerini geliştirmek için eşsiz bir siyasal konu.  80'li yıllarda Büyükşehir Yasası ile şehirlerdeki su yönetimleri de yeniden yapılandırılırken dünyadaki örnekleri, havza veya alan yönetimleri gibi farklı yönetimsellik deneyimleri akla gelmiş olmalı.

Günümüzde su yönetimlerinde temel bir eksiklik varmış gibi gözüküyor: Belediyelere bağlı su yönetimleri şeklen şehirlerin su dağıtımı ve atık su toplama ve arıtma işlerini yönetiyorlar.

Buna karşılık -belediyelerin ulaşım, imar, kültür, miras çalışmalarında olduğu gibi- neredeyse bütün planları, projeleri yükleniciler hazırlıyor. Dolayısıyla bağımsız olması gereken içerik üreticileri, uzmanlar yüklenicilerin ya da resmi otoritelerin patronajı altına giriyorlar. 

Sivil toplum kuruluşları, bağımsız uzmanlık kuruluşları, meslek odaları su yönetiminde yer almıyorlar. Bu nedenle kamusal nitelik kaybı yaşanıyor. Sivil toplum yönetim sürecinde pasif katılımcı, yani “tüketici” olarak yer alıyor. Kestirmeden söylersek, bu sorunun da temelinde failleri dahil etmeyen, “ben sizin adınıza gerekeni bilirim ve çözerim” diyen kapalı bir yönetimsellik modeli yatıyor. Şehirlerdeki su yönetimi merkeziyetçi siyasetin vesayeti altında ve teknokratik bir deneyim olarak şekilleniyor. Bu nedenle şehirler bir krizle karşı karşıya. Ancak bu krizin yalnızca yeni su kaynakları yaratarak, yaşam alanlarının suyunu çalarak çözülmesi mümkün değil. Failleri sürece dahil eden farklı bir yönetim deneyimine ihtiyaç var.

Soru şu: Suyu bir tüketim nesnesi olarak görmek yerine onunla eşitlikçi, öğrenmeye ve deneyim paylaşmaya dayanan şiddetsiz bir ilişki kurabilir miyiz?

90’ların devletle özdeşleşen illegal yapıların yarattığı şiddet ortamında, ülkenin güneydoğusunda köyler yakılırken, yargısız infazlar, göz altında kayıplar, zorla tahliyeler yaşanırken insan yerleşimlerini konu alan küresel bir konferansın, bir Birleşmiş Milletler Zirvesi’nin İstanbul’da düzenlenmesi kendi başına olağanüstü bir durumdu. Ama bu süreçte bütün içerden engellemelere, tehditlere, resmi taraftan gelen baskılara rağmen uluslararası bağlar kurmayı başaran, imkansızlıklara rağmen Habitat Evsahibi Komite'yi kuran, süreci şeffaflaştıran bağımsız sivil toplum hareketinin etkin olması hiç şüphesiz ondan daha olağanüstü bir durumdu. Hazırlık toplantılarında hükümet adına düzenleyiciler ile uluslararası sivil toplum temsilcileri arasında yaşanan gerilimlere tanık olanların gördükleri zannedersem hafızalarında hala yerlerini koruyor olmalı.

Ancak dönemin hükümeti, o tarihlerde Cumhurbaşkanı olan Süleyman Demirel yapılabilecek doğru şeyi yaptı. Devlet güçlerinin her türlü müdahale biçimini denemesine rağmen konferansın resmi hazırlık sürecini TOKİ Başkanı Yiğit Gülöksüz gibi basiretli yöneticilere teslim etti. Tıpkı 99 felaketinden sonra da sivil tarafın kamunun yerine getiremediği koordinasyon çalışmalarını üstlenmesini engellemeye çalışan devlet güçlerini durdurması gibi. Felaketten birkaç gün sonra devletin acil yardım çalışmalarına müdahalesi sırasında sivil tarafın hazırladığı, Cumhurbaşkanı'na hitaben bütün gazetelerde ücretsiz yayınlanan ve altında yüzlerce kuruluşun imzası olan tam sayfa ilanı hatırlayanlar olabilir. Demirel o ilanda ne talep ediliyorsa aynen yerine getirmişti.  

Konumuza tekrar dönersek, bir önceki yazımda bu konferansta elde edilen başarının kalıcı etkileri olması için teklif edilen Fener-Balat Rehabilitasyon Projesi’nin uygulama aşamasında nasıl etkisizleştirildiğini sorgulamıştım. Birleşmiş Milletler kararları ve ülkenin kendi eylem planı ile çelişen bu silinme şekli, kalıcı bir insan yerleşimleri politikası olarak daha sonra Süleymaniye, Sulukule, Tarlabaşı, Ayazma gibi mahallerdeki insanları yaşadıkları, çalıştıkları mekanlardan zorla dışlayan kentsel dönüşüm projelerine uzandı.  

Dediğim gibi 96'da İstanbul'da düzenlenen bu tarihi Birleşmiş Milletler Zirvesi'nde bağımsızlar hem başarılı oldular, hem de seslerini dünyaya duyurdular. Peki sonra ne oldu?  90’lardan günümüze kadar sivil toplumun bu bir araya geliş şeklinin etkili olduğunu söylemek mümkün: Zirveden sonra geliştirilen ve tarihi bir semti yaşayanları ile birlikte iyileştirmeyi hedefleyen Fener Balat Rehabilitasyon Projesi, Susurluk kazası sonrasında ortaya çıkan temiz toplum hareketi, Aydınlık İçin Yurttaş Girişimi, 99 felaketinden sonra sivillerin acil yardımın koordinasyonu ve yeniden yapılanma işlevlerini üstlenmeleri, 2005 yılında AB adaylığı sürecinin desteklenmesi ve 2010 yılında İstanbul’un Avrupa Kültür Başkenti seçilmesi, Gezi’yi AVM’ye ve otoyol kavşağına çevirmeye çalışan projeye karşı 90’lı yıllardan beri süren alternatif yaratma çabaları, kamusal alanlarla, müştereklerle ilgili sayısız ortak çalışmalar… 

Bunlara sayısız örnekler vermek mümkün.  

Bu tarihi sürecin 30'ncu yılına gelmiş olmamız, bir değerlendirme yapmayı gerektiriyor diye düşünüyorum.

Habitat'tan söz edip de Avrupa Kültür Başkenti adaylık sürecinden söz etmemek olmaz  

Söylediğim gibi bağlantılı olduğuna inandığım başka olaylar daha var. 2006 yılında bağımsız sivil girişim tarafından hazırlanan İstanbul’un 2010 yılı için Avrupa Kültür Başkenti adaylık başvurusunun seçici kurul tarafından oybirliği ile kabul edilmesi. Onun da 20. yılına gelmiş olmamız bu değerlendirmeyi yapmayı bir başka açıdan zannedersem daha da önemli kılıyor. 

Seçici kurulun oybirliği ile onayladığı bu kararın en önemli gerekçesi başvurunun bağımsız sivil toplum tarafından yapılmış olmasıydı, elbette ki İstanbul gibi bir şehrin Avrupa Birliği için yarattığı muazzam cazibe ile birlikte.

2005 yılının Mart ayında İstanbul’un adaylığı için gerekli resmî başvuru gerçekleştirildi.

Bu başvurunun hazırlığında ortada ne bir bütçe ne de kullandırılan kamu imkanları bulunuyordu. Başvuru dosyasını bağımsız girişim, binlerce görüşme yaparak, farklı deneyimleri birleştirerek tamamen kendi imkanları ile hazırladı. Dönemin Başbakanı Tayyip Erdoğan da hiçbir müdahalede bulunmadan bu başvuru dosyasının resmi kanallardan Avrupa Birliği’nin karar verici siyasal organlarına iletilmesini sağladı.  

Bir yıl sonra seçici kurula yapılan sunumun hemen ardından 2006 yılının Nisan ayında İstanbul’un 2010 Avrupa Kültür Başkenti olarak seçildiği resmen ilan edildi. Ardından Avrupa Parlamentosu’nun görüşü ve AB Kültür Bakanları Konseyi’nin onayıyla İstanbul’un 2010 Avrupa Kültür Başkenti seçildiği dünya kamuoyuna açıklandı.

Hatırlatmak kadar unutturmak da kamusal hayatımızı etkileyen kalıcı izler 

Tuhaf bir şekilde bu gelişmelerin günümüzde izlerinin resmi gündemden neredeyse tamamen silinmiş olmaları bu değerlendirmeyi belki de daha ilginç kılıyor. Hatta bu gelişmelerin var oluş ve yok oluş koşullarını yeniden okumanın iyileşme sağlayabileceğini, onların izlerini açığa çıkarabileceğini düşünüyorum. 

Yakın tarihteki önemli değişimler yaratan sivil girişimlerin siyasal açıdan başarılı, ya da başarısız olmaları, günümüzde resmi hafızadan silinmiş ya da süreç olarak kesintiye uğramış olmaları, onların büsbütün kayıplara dönüşmeleri anlamına gelmiyor. Aksine hangi koşullarda ve nasıl yok oldukları, görünmez kılındıkları, hafızalardan silindikleri onları yaratan gelişmelerin izlerini, ipuçlarını açığa çıkarmak gibi bir işlev de görebilirler. Bir başka bakışla, bu silinmiş halleriyle iyileşme politikalarının da izlerini geleceğe taşıyor bile olabilirler.

“Ne iyimserlik ama” diyebilirsiniz. Hayır sandığınız gibi değil. Hafızalardan silinmeleri karşısında pasif bir tavır alıp siyasetçileri, iktidarları suçlamanın, bütün gelişmeleri onların niyetlerine bağlamanın iyileşme fırsatlarını ortadan kaldıran, hatta onları güçlendiren bir tercih olduğuna inanıyorum. 

Bu yüzden hatırlanmaları kadar, unutturulmalarının da kalıcı izler olduğunu ve bu yönleriyle değişim yaratmak isteyenlere yardımcı olacağını düşünüyorum.

Değişim yaratmaktan söz ediyorsak, öyle başlamayı öneriyorum. Ayrıca alışkanlık da zaten öyle. Yeni bir yıla girince, sanki her şeye yeniden başlamak mümkünmüş gibi yapılır. 

Ben de öyle yapacağım.

Neden böyle hayaller kurulmasın? Ayrıca hayallerin ötesinde her zaman farklı yapılacak çok şey var. 

Değişim, fark yaratmak deyince nedense hep siyaset, iktidar üzerinden okunuyor.

Oysa bu izler değişimin anahtarının siyasetin gözüktüğü alanda değil, gözükmediği bir alanda olduğunu gösteriyor.

Elbette ki fark yaratmak için siyaset önemli. Hatta yalnızca önemli değil, tayin edici. Son kertede değişimin temel koşulu. 

Ama dediğim gibi değişimin izleri yalnızca iktidar alanında arandığı takdirde görülmeleri neredeyse imkansız! 

Bu nedenle yılbaşı kutlaması basit bir eğlence pratiği olarak okunamaz. O, zamansal bir inanç hâlidir. Tanrılı ya da tanrısız… İnsan yeni bir yıla girerken hayatta kalmaya, yeniden başlamaya, başka bir ihtimalin varlığına inanmak ister. Umut, insanın en eski duasıdır. Meydanlarda toplanmak, geri saymak, ışık yakmak, birbirine sarılmak; hepsi bu duanın seküler biçimleridir. Bu sahne, ibadetlerden çok da farklı değildir. Zaman kutsallaşır, mekân anlam kazanır, birey kalabalık içinde bir topluluğa dönüşür.

Tam da bu noktada mesele inanç olmaktan çıkar, denetim meselesine dönüşür. Çünkü iktidarlar yalnızca mekânı değil, zamanı da denetlemek ister. Hangi gün kutsal? Hangi gün yas? Hangi gün sevinç? Hangi gün susulmalı? Zaman kontrol altına alındığında, toplumsal ritim de kontrol altına alınmış olur. Yeni yıl ise bu açıdan risklidir. Çünkü yeni zaman, yeni ihtimaller demektir. İnsanların birlikte umut etmesi, birlikte sevinmesi, birlikte beklemesi; denetlenmesi zor bir duygusal alandır.

Bu yüzden yılbaşı gecesi yalnızca ahlaki değil, politik bir meseleye dönüştürülür. Aynı meydan, aynı kalabalık, aynı umut; bir anda “inançsızlık”, “günah”, “sapma” gibi etiketlerle tanımlanır. Oysa sorun yılbaşı değildir. Sorun, insanların birlikte ve denetimsiz biçimde var olmasıdır. Mekân burada masumiyetini kaybeder. Meydan şüpheli hâle gelir, sokak tehdit olarak okunur, kalabalık suç potansiyeli taşır.

Bu suçlama dili beden üzerinden işler. Gülen beden, dans eden beden, ses çıkaran beden rahatsız edicidir. Özellikle kadınların ve gençlerin bedeni… Çünkü kontrolsüz beden, kontrolsüz zaman demektir. Neşe kamusal alana taştığında, düzen bozulmuş sayılır. Sorun alkol, müzik ya da kutlama değildir; sorun bedenlerin görünür olmasıdır. İnanç, bu noktada bedenleri hizaya sokan bir dile dönüşür. Yasaklar ahlaki değil, disiplin edici bir işlev görür.

Buna karşılık cami, yalnızca ibadet edilen bir mekân olmaktan çıkar; doğru zamanın ve doğru davranışın simgesi hâline gelir. “Burada olan doğru, orada olan yanlış” çizgisi mekânın içinden geçirilir. Oysa cami de bir mekândır ve her mekân gibi insanla anlam kazanır. Tarih boyunca camiler yalnızca namaz kılınan alanlar olmamıştır; sığınılan, konuşulan, dayanışılan yerler olmuştur. İnsanlar camiye yalnızca secde etmeye değil, umut aramaya gider. Ancak inanç yasak diliyle konuşmaya başladığında, cami de dönüşür. Umudun mekânı olmaktan çıkar, yargının mekânı hâline gelir.

Burada inanç, bir yol olmaktan çıkar; ölçüye dönüşür. Kim doğru inanıyor? Kim yanlış yaşıyor? Kim makbul, kim günahkâr? İnanç, insanı Tanrı’ya yaklaştıran bir bağ olmaktan çıkıp başkalarının hayatını sınıflandıran bir araca dönüştüğünde kutsallığını kaybeder. Çünkü kutsal olan, tekelleştirilemez. Tekelleştirilen inanç artık bir inanç değil, iktidar dilidir.

Bu dil, mekânları da yeniden tanımlar. Meydanlar “tehlikeli”, sokaklar “ahlaksız”, kalabalıklar “kontrolsüz” olarak kodlanır. Buna karşılık belirli mekânlar mutlak doğruluk alanı ilan edilir. Böylece kent, yalnızca fiziksel olarak değil, ahlaki olarak da bölünür. İnsanlar nereye gideceklerini değil, nerede görünebileceklerini düşünmeye başlar. Kamusal alan daralır, özel alan kutsallaştırılır. İnanç, kamusal olanı dışlayan bir çerçeveye sıkıştırılır.

Oysa asıl mesele yılbaşı değildir. Asıl mesele, umut etme hakkının kimlere tanındığıdır. Meydanlar kime aittir? Zaman kimin zamanıdır? Sevinç kimin hakkıdır? İnanç birleştirici bir alan olmaktan çıkıp ayrıştırıcı bir hükme dönüştüğünde hem mekân hem zaman yaralanır. İnsanlar ya susmaya ya gizlenmeye zorlanır. Birlikte olma hâli tehlikeli, sevinç şüpheli, umut ise ölçülmesi gereken bir davranış hâline gelir.

Bu noktada yılbaşı tartışması, aslında çok daha büyük bir soruyu açığa çıkarır: İnanç, insanı özgürleştiren bir anlam mı, yoksa toplumu hizaya sokan bir araç mı? Eğer inanç yalnızca yasakla konuşuyorsa, umut düşman ilan ediliyorsa, birlikte sevinmek ahlaki bir suç gibi sunuluyorsa; sorun inançta değil, onu kullanan dildedir.

Yılbaşı, insanın hayata yeniden inanma anıdır. Bu anı yasaklamak, inancı korumak değildir; onu korkuya indirgemektir. Oysa inanç korkuyla değil, anlamla yaşar. Anlam ise çoğullukla mümkündür. Kimi umudunu camide arar, kimi meydanda, kimi evinde. Hiçbiri diğerinden eksik değildir. İnanç, bir yaşam biçimi olarak kaldığında birleştirir; denetim aracına dönüştüğünde yaralar.

Belki de asıl soru şudur: Bir yılı geride bırakırken umut etmek ne zamandan beri günah sayılıyor? Yeni bir yıla girerken sevinmek, hangi inanca karşı geliyor? İnsanların birlikte olma hâli neden bu kadar rahatsız edici?

Zaman akmaya devam eder. İnsan da anlam aramaya. Mekânlar ya bu anlamı taşıyacak kadar genişler ya da yargıyla daralır. Ve ancak umutla dolan bir mekân, gerçekten kutsal olabilir.

Deprem yalnızca binaları yıkmaz. Sokakları, alışkanlıkları, komşuluk ilişkilerini, gündelik hayatın ritmini de yerinden eder. Bir mahallenin yıkılması, sadece fiziksel bir kayıp değil; hafızanın parçalanmasıdır. Bu nedenle deprem sonrası yapılan her müdahale, yalnızca teknik bir inşa faaliyeti değildir. Aynı zamanda bir toplumsal yeniden kurma iddiasıdır. Ancak bu iddia, çoğu zaman mimari ve kentsel kararların merkezinde yer almaz.

Bugün deprem bölgelerinde yükselen yeni yerleşimlerin büyük bir kısmı, mekânı boş bir yüzey gibi ele alır. Sanki deprem her şeyi silmiş, geriye yalnızca yeniden doldurulacak bir alan bırakmış gibidir. Oysa yıkımın altında bir yaşam biçimi, bir sosyal doku, bir birlikte yaşama pratiği vardır. Yeni yapılar bu dokuyu dikkate almadığında ortaya çıkan şey yerleşme değil, yer değiştirme olur. İnsanlar geri döner ama yerleşemez. Çünkü mekân onları çağırmaz; yalnızca içine alır.

Yeniden yapmak ile yeniden kurmak arasındaki fark tam da burada belirginleşir. Yeniden yapmak betonun, planın ve metrajın işidir. Yeniden kurmak ise mekânın sosyal, kültürel ve duygusal katmanlarını da kapsar. Bugün birçok deprem bölgesinde gördüğümüz tek tip konutlar, insanlara çatı sunar ama aidiyet sunmaz. Aynı blokta yaşayan insanlar birbirini tanımaz; sokaklar geçiş alanına dönüşür, kamusal alanlar ya hiç yoktur ya da yalnızca plan üzerinde vardır. Mekân vardır, hayat yoktur.

Bu tablo bir teknik eksiklikten çok, bir yönetim tercihinin sonucudur. Hızın, görünürlüğün ve siyasi takvimin mekânsal iyileşmenin önüne konduğu bir tercihin. Deprem sonrası yapılaşma, çoğu zaman “ne kadar hızlı yaptık” sorusuna odaklanır; “nasıl bir yaşam kurduk” sorusu ertelenir. Oysa hız, burada bir erdem değil; çoğu zaman hesap vermekten kaçınmanın biçimidir. Mekân ne kadar hızlı yükselirse, o kadar az sorgulanır.

Bu tercihin bedelini ise insanlar öder. Yeni yapılan evine taşınan birinin, eski sokağını bulamaması tesadüf değildir. Aynı mahallede yıllarca selam verdiği komşusunun artık kapı komşusu olmaması da. Ev vardır, ama kapıyı çalacak cesaret yoktur. Çünkü mekân, insanları yan yana getirir; bir araya getirmez. Bu sessiz kopuş, betonun altında görünmez kalır.

Asıl kırılma, depremden sonra değil; depremden önce başlar. Riskli yapıların yıllarca dönüştürülmemesi, plansız büyüme, denetimsizlik ve rant odaklı kentleşme politikaları, felaketi kaçınılmaz hâle getirir. Depremden sonra yapılan her hızlı yapılaşma, aslında geç kalmış bir telafidir. Önleyici planlama, mahalle ölçeğinde dönüşüm ve kamusal alanların güçlendirilmesi hayata geçirilmediğinde; yeniden yapılaşma kaçınılmaz olarak eksik kalır.

Mekânı diri tutmak, yalnızca depreme dayanıklı bina yapmak değildir. Mekânı diri tutmak, onu yaşayan bir organizma olarak ele almaktır. İnsanların birbirine temas edebildiği, kamusal alanların işlediği, mahalle dayanışmasının mümkün olduğu bir kent, felaketlere karşı daha dirençlidir. Çünkü dayanıklılık yalnızca mühendislik hesabı değil, toplumsal bağların gücüyle ilgilidir.

Bugün deprem bölgelerinde ortaya çıkan birçok yeni yerleşim, düzenli ama ruhsuz alanlar üretmektedir. Geniş yollar, birbirinin aynısı bloklar, tanımsız açık alanlar… İlk bakışta “düzenli” görünen bu yapı, insan ölçeğini dışladığında hızla yabancılaşır. Çocukların sokakta oynayamadığı, yaşlıların kamusal alanda duramadığı, komşuluğun tesadüfe bırakıldığı bir mekân, uzun vadede kırılgandır. Çünkü orada yaşayanlar mekânla bağ kurmaz; yalnızca ona uyum sağlamaya çalışır.

Asıl soru artık nettir: Deprem sonrası inşa edilen bu alanlar, insanları yeniden bir araya mı getiriyor, yoksa onları yan yana ama kopuk mu bırakıyor? Mahalle yeniden mi kuruluyor, yoksa yalnızca konut stoğu mu üretiliyor? Kamusal alanlar gerçekten yaşıyor mu, yoksa yalnızca haritada mı var?

Bu sorular sorulmadan yapılan her yeniden yapılaşma, gelecekteki felaketlerin zeminini hazırlar. Çünkü mekân yalnızca fiziksel olarak değil, toplumsal olarak da dayanıklı olmak zorundadır. Önleyici politikalar hayata geçirilmediğinde, her yeni yapı bir sonraki yıkımın sessiz provasına dönüşür.

Bugün beton ayakta olabilir. Ama mekân çöktüyse, kent henüz iyileşmemiştir.

2026 Habitat 2, yani Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Zirvesi’nin İstanbul’da düzenlenişinin 30.'cu yıldönümü. 1976 yılında Vancouver’de toplanan Habitat I Konferansı'ndan 20 yıl sonra 30 Mayıs – 14 Haziran 1996 tarihinde İstanbul'da gerçekleşti. Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı Habitat Zirvesi, 20. Yüzyılın son Birleşmiş Milletler Konferansı oldu.

Aradan çok zaman geçti, unutmak olağan bir durum.

Bu yıldönümünü hatırlamak önemli. Ama neden önemli?

Belki bir dünya zirvesinin İstanbul’da düzenlenmesinin önemli bir olay olduğunu düşünebilirsiniz. Hatta yaşınız tutuyorsa “dünyadan şu kadar insan katılmıştı, hatta önemli kararlar alınmıştı” falan diye hatırlıyor bile olabilirsiniz. Belki basından izlemiş, hatta katılmış da olabilirsiniz. Eğer hatırlıyorsanız kimileri gibi “sahi bu Birleşmiş Milletler Zirvesi ülke ve şehir tarihi açısından da önem taşıyan tarihi bir olaydı” diyebilirsiniz.

Ama benim derdim bu tarihi zirveyi yıllar sonra anmak, hatırlatmak değil. Bugün bence onu asıl önemli kılan ne olduğunun unutulmuş olması.

Bu unutuşun günümüzde yaşadıklarımız açısından önemli şeylere işaret ettiğini düşünüyorum. Bu yüzden amacım dediğim gibi bu tarihi olayı yalnızca hatırlatmak değil. Bu olayın neden unutulduğunu anlamaya çalışmak. Hatta bu unutuşun "hatırlanıyormuş gibi yapılan" birçok önemli tarihi olaylardan bile daha anlamlı olduğunu söyleyebilirim.

Dahası bu tarihi olayı unutmanın hatırlamak kadar iz bırakan bir eylemsellik biçimi olduğunu söyleyebilirim. İstanbul’da devlet başkanlarının, bakanların, bürokratların katıldığı insan yerleşimleri başlıklı bir BM Zirvesi'nin düzenlenmesi elbette ki tarihi açıdan önemli bir olaydı. Ama başka birşeyler daha oldu. Hatta bugünkü gelişmeler içinden bakıldığında akılların hayallerin alamayacağı başka bir şeyler oldu.

İstanbul’da çok yönlü küresel bağlar kurulması ile ülkenin üzerine karabasan gibi çökmüş ağır hava sanki bir anda dağıldı. Peki bu akılların hayallerin almayacağı nasıl gerçekleşti?

90’lı yılların ikinci yarısına doğru köy yakmaların, zorla yer değiştirmelerin, yargısız infazların, gözaltında kayıpların yaşandığı bir dönemde bir takım bağımsız insanlar kimse onlara bir görev vermeden, imkanlar sağlamadan, en önemlisi de korkmadan ortaya çıktılar, kutuplaştırıcı siyaset dinamiklerinin olduğu bir ortamda farklı öncelikleri, görüşleri olsa da bir araya gelmeyi başardılar, kendileri gibi küresel inisiyatiflerle ilişkiler kurdular ve devlet politikalarını değiştirdiler. Onlar bunu yaparken de basiretli, ülkelerini seven yöneticiler, siyasetçiler onların şiddete maruz kalmalarını engellediler, önlerini açtılar.

Bu tarihi olay daha sonra başka sonuçlar yarattı.

1999 felaketinden sonra bu işbirliği deneyiminden aldıkları derslerle bağımsız insanlar bir araya geldiler ve devletin yerine getiremediği kamusal işlevleri üstlendiler. Acil yardım için yerel ve küresel bir işbirliği ortamı yarattılar, koordinasyon sorumluluğunu yerine getirdiler. Devlet güçlerini kullananların sivil alana müdahalesini engellediler.

Susurluk kazasından sonra çok sayıda bireyi bir araya getirdiler, ses getiren eylemler düzenlediler. Tehditler almalarına rağmen hukukun üstünlüğünü savunmak için harekete geçtiler. Aydınlık İçin Yurttaş Girişimi’ni kurdular.

Sivil bir anayasa hazırlığı için çok sayıda aydını bir araya getirdiler. 

Merkeziyetçilikle askıya alınan siyasal bir anlam dünyasına karşı yerelleşmeci, şiddetsiz bir müşterekler politikasının nasıl geliştirilebileceğinin örneklerini ortaya koydular. 3. Köprü mücadelesi... Sulukule’deki gibi yoksulların yaşadıkları semtlerdeki yıkımlara, zorla tahliyelere karşı direnişler... 

Gezi’de müşterek bir kamusal alanın korunmasında olduğu gibi sürekli gündeme gelen otoyol kavşağı projesine karşı direniş... Bunların hepsi neo-liberal kentleşme siyasetine karşı önemli kentsel mücadeleler. Bu nedenle hatırlamayı önemsiyorum. O tarihlerde İstanbul'a mal olan ve yerel halkla birlikte kazanılan bir dolu direniş oldu.

Bu yüzden “Habitat” deyince aklıma yönetimlerin yalnızca niyetleri, tercihleri, kabiliyetsizlikleri, hataları, eksiklikleri gelmiyor. Bence bu olay en büyük sorunların, imkansızlıkların yaşandığı bir dönemde bile birlikte olunarak çareler bulunabileceğini, iyileşmenin mümkün olabileceğini gösteriyor.

Kim olursak olalım, “biz” adını verdiğimiz özne kategorisinin dışına atılanların, değersiz görülen yaşamların, güvenlik rejimlerinin hedefi haline getirilenlerin olmadığı bir ülke hayaliyle yeni yılınızı kutlarım.

Popüler mekânlar kentin kendine anlattığı hikâyenin parçasıdır. Temiz, güvenli, düzenli, kontrol altında… Bu alanlar, şehrin dışarıya sunduğu yüzdür. Turistik broşürlerde, yatırım dosyalarında, sosyal medya paylaşımlarında, kentsel anlatılarda hep bu mekânlar vardır. Bu yüzden bu alanlarda olan biten çoğu zaman bir suç olarak değil, bir “rahatsızlık ihtimali” olarak ele alınır. Çünkü mesele yalnızca hukuki değildir; temsildir. Kent, suçla değil, suçun görünmesiyle mücadele eder.

Uyuşturucu gözaltıları bu temsil meselesini en çıplak hâliyle açığa çıkarır. Aynı madde, aynı kullanım, aynı dağıtım ilişkileri… Ama farklı mekânlarda tamamen farklı anlamlar kazanır. Bir mahallede sert operasyon yapılır, diğerinde sessizlik tercih edilir. Bir sokakta gözaltı görüntüleri servis edilir, başka bir kapının önünde “olay büyümesin” denir. Çünkü kent, kendi vitrinine zarar gelmesini istemez. Popüler mekânlar yalnızca ekonomik olarak değil, sembolik olarak da korunur.

Bu noktada devletin rolü görünür hâle gelir. Devlet, her yerde aynı biçimde var olmaz. Bazı mekânlarda serttir, görünürdür, müdahalecidir; bazı mekânlarda ise geri çekilir, sessizleşir, bekler. Bu bir zafiyet değil, bilinçli bir tercihtir. Gücün nerede gösterileceği, nerede gizleneceği siyasidir. Popüler mekânlarda devlet çoğu zaman görünmez olmayı seçer. Çünkü oraya yapılacak her müdahale, yalnızca bir suçla değil, kent imajıyla karşı karşıya gelmek demektir.

Bu tercih doğrudan sermayeyle bağlantılıdır. Popüler mekânlar eğlence ekonomisinin, turizmin, gece hayatının, yatırım akışının merkezleridir. Para burada dolaşır, prestij burada üretilir, vitrin burada kurulur. Bu alanlara yapılacak her sert müdahale, ekonomik dengeleri sarsar. Bu yüzden suç burada çözülmez; ertelenir, bastırılır, görünmezleştirilir. Kent, suçla değil; parayla kurduğu ilişkiyi korur.

Bu koruma açık emirlerle işlemez. Kimse “buraya dokunmayın” demez. Ama herkes bilir. Kolluk da bilir, yerel yönetim de bilir, işletmeci de bilir, medya da bilir. Mekânın itibarı, hukukun sınırını fiilen çizer. Arka sokaklarda adalet sertleşir, merkezde yumuşar. Çünkü merkez bozulursa, yalnızca bir mekân değil, bütün bir anlatı çöker.

Medya bu anlatının en önemli taşıyıcısıdır. Hangi gözaltıların görüntüleneceği, hangilerinin haber yapılacağı, hangi mekânların adının geçeceği, hangilerinin özenle anılmayacağı tesadüf değildir. Arka sokaklar haber olur, popüler mekânlar “olay yeri” olmaktan çıkarılır. Suç görünür kılınırken, mekân titizlikle seçilir. Böylece suçun adresi belirlenir, vitrin korunur. Medya, suçun kendisini değil, nerede görünmesine izin verildiğini yönetir.

Bu noktada toplum da sürecin dışında değildir. İnsanlar gitmek istedikleri, hayranlık duydukları, kendilerini ait hissetmek istedikleri mekânların karanlık yüzünü görmek istemez. Çünkü görmek, sorumluluk getirir. Oysa vitrin konforludur. “Orada olmaz” duygusu, kenti vicdanen temize çıkarır. Böylece sessizlik yalnızca yukarıdan dayatılmaz; aşağıdan da taşınır. Sessizlik, toplumsal bir mutabakata dönüşür.

Adalet de bu mutabakatın içinde mekânsallaşır. Aynı suç, farklı mahallelerde farklı muamele görür. Arka sokakta suç “temizlenir”, merkezde “denge” korunur. Arka sokakta müdahale görünürdür, merkezde müdahale sessizdir. Böylece adalet evrensel bir ilke olmaktan çıkar, seçici bir pratiğe dönüşür. Kent, kimi koruduğunu, kimi feda ettiğini bu sessizlikle açık eder.

Bu seçicilik sorunu çözmez; yalnızca yer değiştirir. Görünmeyen suç yok olmaz, başka alanlara yayılır. Popüler mekânların korunması, kentin bütününe yayılan bir kırılganlık üretir. Çünkü gerçek bastırıldıkça, kontrol yanılsaması büyür. Kent kendini güvende sanır ama aslında yalnızca gerçeği ertelemiştir.

Uyuşturucu gözaltılarını bu yüzden yalnızca güvenlik politikası olarak okumak eksiktir. Asıl mesele şudur: Kent, hangi mekânlarda gerçeği görmeye tahammül edemiyor? Hangi alanlar dokunulmaz kabul ediliyor? Hangi kapılar sürekli kapalı tutuluyor? Ve bu sessizlik kimlerin hayatı pahasına sürdürülüyor?

Vitrin, kentin kendini sakladığı yerdir. Orada her şey düzenlidir; ama bu düzen gerçeğin üzerini örter. Popüler mekânların sessizliği, arka sokakların gürültüsüyle dengelenir. Böylece suç belirli alanlara hapsedilir, merkez korunur, hikâye bozulmaz. Kent, gerçeği dönüştürmek yerine onu yönetmeyi seçer.

Ama hiçbir vitrin sonsuza kadar dayanmaz. Cam çatlar. Işık arka tarafa sızar. Ve o an kent şunu fark eder: En güvenli sandığı yerler, en çok sorgulanması gereken yerlerdir. Çünkü kentte hiçbir şey özellikle de suç göründüğü gibi değildir.

Ve belki de en rahatsız edici gerçek şudur: Kent, suçu yok etmekte değil; nerede görünmesine izin vereceğini seçmekte ustalaşmıştır. Bu seçim ne tesadüftür ne de masum. Işığın altında korunan vitrinler, karanlığa itilen sokaklar, görünmez kılınan ilişkiler ve sessizliğe razı edilen hayatlar arasında kurulan bu denge, bir güvenlik politikası değil, bir iktidar estetiğidir. Kent kendini böyle anlatır, böyle saklar, böyle yönetir. Ve biz, o vitrinin önünde durup hayranlıkla bakmayı sürdürdükçe, arkasında olan biten yalnızca derinleşir.

Neden? Çünkü kartezyen mekan temsillerinden gelen mimari anlayışı alt üst etmişti. Üstelik post-modernistler gibi bildik imgelere referanslarla değil, yepyeni biçimler yaratmıştı. Buna karşılık onun referansları da yok değildi: Buruşturulmuş kağıtlarla, metal levhalarla oluşturduğu tek defaya özgü biçimlerle onun da kendi deneylerinin referanslarına sahip olduğu söylenebilirdi. Üstelik bunlarla kurguladığı deneysel biçimler bir kere uygulandıkları zaman kendilerinden sonrakiler için referanslara dönüşüyordu.

Geçen hafta günümüzün en ünlü mimarlarından Frank Gehry’nin ölümü üzerine bir yazı yazmış ve onun nedeni bilinmeden aniden buharlaşan İstanbul’daki son projesinden söz etmiştim. Bu ünlü mimarın İstanbul macerasının ikinci bir yazıyı hak ettiğini düşünüyorum.

Eğer Gehry’nin bu son projesi gerçekleşmiş olsaydı, İstanbul AKM ana mekânından daha büyük ve gelişmiş donanımlara sahip sahne sistemleri olan bir büyük bir konser salonu ve kültür merkezi on seneden fazla bir zamandır İstanbullulara hizmet veriyor olacaktı. Proje kamuoyuna defalarca tanıtıldı, sonrasında ne oldu, bunu kimse sormadı.

Önceki yazıda söylemeye çalıştığım gibi Gehry’nin İstanbul için gerçekleştirdiği proje “yapılmasıyla” değil, (sanki bir anda) “buharlaşmasıyla” modern mimarlık tarihine geçti.

Mimarlık tarihi açısından eşi benzeri olmayan bu "buharlaşma olayı" üzerine eminim ki ne kadar kitaplar, tezler hazırlansa, araştırmalar yapılsa, mimarlık teorisi dersleri verilse az gelir.

Bu yazı günümüzün ünlü mimarının İstanbul projesinin neden uygulanmadığının üzerindeki sır perdesini aralamaya çalışıyor.

Gehry'nin projesinin bilinmeyen hikayesi 

Gehry’nin şehri bir çekim merkezine dönüştürecek projesi için seçilen yer İstanbul’daki ilk modern belediyenin  (Altıncı Daireyi-Belediyye) gerçekleştirdiği ilk kamusal alandır. Bu alanın yakın tarihi ile ilgili gelişmeleri aşağıdaki notlarda özetle anlatmaya çalıştım.   

2000'li yılların başında şehrin kamusal alanlarının durumunu uzun bir zamandır sorun eden mimarlar ve kültür yöneticilerinden inisiyatif oluşur. Amaçları bu kamusal alanı şehre geri kazandırmaktır.

Tepebaşı’ndaki TÜYAP terk ettikten sonra bir yangın yerini andıran mekânların ve meydanın, büyük bir inşaat işlemine girişilmeden kültür kuruluşlarının düzenleyecekleri ortak bir program çerçevesinde kullanılması planlanır. Çok taraflı toplantılar ise Pera Palas'ta gerçekleştirilir. Bu toplantılara Büyükşehir Belediye Başkanı Kadir Topbaş, yabancı kültür misyonlarının direktörleri, belli başlı vakıfların yöneticileri, şehrin tanınmış mimarları da katılır.

Girişimin amacı, kültür misyonları ve sanatla ilgili vakıfları, kuruluşları yan yana getirerek müşterek bir yönetim deneyimi yaratmaktır. Bu kuruluşlarla ilişki kurmanın çok sayıda işbirliği fırsatları yaratacağı ortak projeler geliştirileceği görülür.

Topbaş yeni iktidara gelmiştir. Bu girişimin kendi başarısında payı olacağını düşünerek destekliyor gibi gözükür, toplantılara katılır. İşte tam bu sırada beklenmedik bir şey olur. Bu girişimin "şehrin gelişmesinde mimarlığın da bir rolü olabileceğini göstermesi" ile olay bambaşka bir veçhe kazanır.

Tam bu çalışmalar ilerlerken bir gün girişimin temsilcileri Frank Gehry'nin bürosundan aranırlar. Telefondaki kişi Gehry adına aramaktadır. Kadir Topbaş ile İnan Kıraç isimli iki kişinin Gehry’nin ofisini ziyaret etmek için randevu talebinde bulunduklarını söyler ve “siz konuyla ilgiliymişsiniz, bu kişilere randevu verilsin mi, Gehry bu talebi ciddiye alsın mı, almasın mı" diye sorar.

Ne garip bir durum değil mi? Kendisine, “istiyorlarsa görüşsünler” cevabı verilir. Ancak mesele bir süre sonra açıklığa kavuşur.

Yukarıda sözünü ettiğim toplantılardan birinde Gehry’nin Bilbao projesi tartışılır. Topbaş’a da Bilbao ve Gughenheim Projesi kitabı hediye edilir. Bu toplantıdan sonra Topbaş ve Kıraç Bilbao'ya, Gehry'nin tasarladığı Guggenheim Müzesi'ne bir ziyarette bulunurlar. Belediye başkanı durumdan kendisine bir vazife çıkarır ve hemen bitişiğindeki kültür kuruluşunu, Pera Müzesi’ni gerçekleştiren hayırsever işadamı ile işbirliği yapar.

Kısa bir süre sonra Gehry’nin sözünü ettiğim “İstanbul Projesi” ortaya çıkar.

Gehry’nin İstanbul projesi kamu kaynakları kullanılmadan gerçekleşecektir. Hem inşaatı, hem de işletmesi için gerekli olan kaynak hazırdır. Suna-İnan Kıraç Vakfı bu önemli projeyi üstlenir. İnan Kıraç isimli hayırsever iş adamının bu iş için 500 milyon dolar ayırdığını, bu kaynağın yarısının gerçekleştirilecek kültür merkezine, yarısının da kültür ve sanat etkinliklerinin gerçekleştirilmesini sağlamak üzere gelir getirici fonlara yatırılacağı, bu merkezin ihtiyaç duyacağı işletme giderlerinin finansmanında kullanılacağı söylenir. Ayrıca ünlü mimar  “İstanbul'a fazladan şu kadar milyon turist gelmezse, para almam" diye bir açıklama yapar.

Dönemin Başbakanı "İstanbul yakında mükemmel bir kültür merkezine kavuşacak" diye basına projeyi tanıtır. Kıraç "projeyi hem Başbakan, hem İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı inceledi. Her ikisi de çok beğendi ve onayladı" diye basına açıklamalar yapar.

"Burası vakfın hakiki evladı. Herkesin sahip çıkması gerek" diyerek Kıraç sözü o sırada hasta ve yatakta olan eşi, Vehbi Koç’un kızı Suna hanıma getirir: "Suna çok akıllı kadındır. Sanayiciden bir kültür ve sanat adamına dönüştüysem bu Suna sayesindedir" diyerek servetinin bir bölümünü bu projeye neden bağışladığını açıklar.

Hatta istihbarat kuruluşu hazırladığı bir ”siyasal fizibilite raporu”yla ailenin içinde bölünme olduğunu, bu projenin gerçekleşmesinin o zamanın bir takım derin güçlerle arasında gerilimler yaşayan hükümetin işine geleceğini kulaklarına fısıldadığı söylenir.

Bu durumda girişimi başlatanlar devre dışı kalırlar. Belediye, büyük sermaye ittifakına dayanan bu girişim karşısında bu girişimi oluşturan topluluk etkisiz kalır, ya da “pişmiş aşa soğuk su katmamak” için geri çekilir. Kimse dünyanın en önde gelen bir mimarının şehre kazandıracağı eserin tekerine çomak sokmak istemez.

Peki sonra ne olur? Asıl ilginç olan bundan sonra olanlar.

Kamuoyuna TRT ile vakıf arasındaki "anlaşmazlık" olarak yansıtılır, mesele. Basında “proje TRT müdürüne takıldı" şeklinde yorumlar yapılır. Sanki TRT genel müdürü dönemin Başbakanı’nın yoluna taş koyabilirmiş gibi. "İstanbul’a çağ atlattıracak" proje sanki bu anlaşmazlık yüzünden askıya alınmış gibi gösterilir, kamuoyuna.

TRT Genel Müdürü oradaki depo ve stüdyolardan oluşan binasını vermeye yanaşmamış da ondan olmamış. Şöyle bir düşünün Genel Müdür Başbakan’ın projesine direnecek. Ayrıca Kıraç Vakfı otoparkın gelirine el koyacakmış, bu söylentiyi de parti yöneticisi ve otopark işletmecisi tarafından yayılmaya çalışılır. Absürt ötesi dedikodularla "Kıraç'ın aslında buradaki otoparka göz koyduğunu, bunun sayesinde köşeyi döneceği" iddia edilir.

Bu arada çok ilginç bir gelişme daha yaşanır: Burada sanki Gehry’nin projesinden haberleri yokmuş gibi, Büyükşehir için çalışan birtakım uzmanlar tarafından “İstanbul Metropoliten Planlama Ajansı” kurulur.

Bu ajansın kurucusu olduğunu söyleyen şehircilik uzmanı kişi sanki çok övünülecek bir iş yapmış gibi "alelacele mekânı boyatıp, müteahhitlerden buldukları masa, dolap ve sandalyelerle mekanı doldurduklarını" ve hafta sonu çalışarak kısa bir sürede "şu anda burası ofis olarak kullanılıyor görüntüsü" verdiklerini söyler. 

Onun söylediğine göre bir gece ansızın talimat gelir, müteahhitler devreye sokulur, bunların kendi ofislerinden masalar, dolaplar, koltuklar taşınarak birkaç günde bu mekan ofise dönüştürülür. Üzerine de devasa bir tabela asılır. Burada çalışan şehircilik uzmanları şehrin bu değerli meydanını kendi özel otoparkları olarak kullanacak kadar da fütursuzlaşırlar. 

Böylece Gehry’nin projesini engellemeyi amaçlayan -çok yönlü ve örtük- bir iş birliği koalisyonu oluşur.

Benim bu yaşanan süreçte merak ettiğim asıl konu şu: Bugün adı İstanbul Planlama Ajansı (İPA) olan kuruluş, İMP buraya neden yerleştirildi? 

Bugün şehrin ilk belediyesinin gerçekleştirdiği kamusal alanın otopark olarak kullanılmasını nasıl içlerine sindirebildiler? Oraya arabalarını gönül rahatlığı içinde park eden ve bu değerli alanı ofis olarak kullanan bu şehircilik uzmanları bu duruma nasıl katlanabildiler?  

Acaba yönetim dönemin zorlu koşulları içinde, kendisini eleştirenleri bir yere kapatmak için "tuzağa konmuş peyniri yemeye gelen" canlı türüne benzer bir zekice bir yöntem mi bulmuştu?

Ne garip bir çelişki değil mi? Bir taraftan birileri "şehri zıplatacak bir yatırım yapıyoruz, bu proje ile İstanbul dünyanın çekim merkezi olacak" derken, birileri de aynı mekanı kendileri için kullanmak üzere işgal eder.

Peki aslında olan nedir? Finansmanı, projesi, her şey hazır olduğu halde bu muazzam proje neden yapılamaz? Kimse bu soruyu sormaz. Şaşırtıcı değil mi?  Siz olsanız sormaz mısınız?

İşte bu durumda sormazlar mı "ne oldu şu bizim Gehry'nin İstanbul'a çağ atlattıracak projesi?" Nerede şehirde ve Tepebaşı’nda hemen yanında büyük yatırımlara imza atan turizmciler, kültür endüstrisinin mümtaz temsilcileri?

Sonuçta şehrin ilk belediyeden kalma kamusal alanını o güne kadar kendi keyfi için kullanan Büyükşehir Belediyesi’nin otoparkı ve kazulet TRT dekor depolama binası kalıcı olur. Ama kimin umrunda?  Başka bir yerde böyle bir çelişki yaşansa kıyamet kopar, sorumlular istifa eder.

Örneğin fısıltı gazetesinin manşetlerinde "olayın arkasındaki asıl gerçek" şöyle yer alır: Kıraç’ın destek olduğu gazetenin birinde İnan Kıraç'a atfedilen bir söz manşete taşınır. Deneyimsiz bir muhabir tam seçimler öncesi kendisiyle mülakat yapar. Gazetenin yeni yayın yönetmeni de patronundan itibarını esirgememek için bu sözleri gazetenin ön sayfa manşetine taşır. Söylendiğine göre işte ondan sonra kıyamet kopar. Gehry'nin projesinin artık esamesi okunmaz.

Eğer bu doğruysa “Gehry’nin projesi bürokrasi hazretlerine takıldı" gibi martavallar okumaya kimse kalkmasın. Tek itirazım enayi yerine konmamıza. 

Görüldüğü gibi Gehry’nin bu müthiş projesinin gerçekleşmemesi için gösterilen gerekçeler hiç tatmin edici değil. Kıraç'ın "Suna Kıraç Kültür Merkezi Projesi Neden Olmadı?" başlığını taşıdığını ve bu yaşanan olayın arkasındaki gerçekleri anlatacağını söylediği kitap gün yüzüne çıkarsa, belki bu süreç aydınlatılmış olacak. Yoksa olan biteni anlayabilmek için daha da çok kıvranacağız.

Tamam İstanbul'a çağ atlatamadık. İstanbul milyonlarca turistten ve çok ünlü bir mimarın önemli eserinden, muazzam bir kültür yapısından mahrum kaldı… Bunların hepsi tamam da bari nedenini öğrenebilecek miyiz?

Tepebaşı: Seküler kamusal alan kavramının kuluçka alanı

Gehry’nin İstanbul Projesi için seçilen alan şehrin ilk seküler kamusal alanı, Tepebaşı meydanıydı. Bu alana hala “meydan” diyoruz, ortada park kalmadığı için. Ama o da doğru değil, meydan denilen yer de günümüzde otopark olarak kullanılıyor. Oysa bu alan geçmişte yalnızca park da değildi. Aynı zamanda bir gezinti (promenade) ve kültür alanıydı.

Gehry’nin projesi için seçilen yer ilk belediyenin (Altıncı Daireyi-Belediyye) Tünel’den çıkan toprakla doldurarak elde ettiği ve şehirde gerçekleştirilen çok işlevli ilk modern kamusal alandı. Mezarlığın üzerine doğru dolgu yapılarak genişletildiği için karşısındaki tarihi bina hala onun eski adını taşıyor: “Petit Champ Des Morts”, (yani Küçük Mezarlık).

Öncesinde Kırım Savaşı sırasında şehre gelen donanma bandolarının burada halka açık düzenli konserler verdikleri ve bunların halk arasında çok rağbet gördüğü biliniyor.

Beyoğlu'nun Avrupa şehirlerinde olduğu gibi bitişik nizam şehir dokusunun içinde mezarlık alanının parka dönüştürülmesi ile gerçekleşiyor.  6. Daire'nin gerçekleştirdiği ilk kamusal alan Belediye Başkanı Blacque beyin Tünel'den çıkan toprağı buraya yayarak düzlük alanı genişletmesi ile gerçekleşiyor. Haliç manzaralı parkın içinde gezi, iki tiyatro, garden bar, ve bir sinema...

Bu kamusal alan Fransız Büyükelçiliği, “Palais de France” karşısında, İngiliz Büyükelçiliği, “Pera House” da yandaki yapı adasının diğer ucunda yer alıyor. İtalyanların da burada önemli bir varlığı sözkonusu.  Şehirde kurulan ilk belediyenin yoğun bir yapılaşma dokusuna sahip olan Beyoğlu’nda park ve gezinti alanı için yer aranırken burayı seçmesinin bir nedeni de bu olmalı.

Ancak şurası kesin ki burası daha sonra Cumhuriyet dönemine intikal edecek olan park, gezi, şehir tiyatrosu, konser alanı, kafe ve restoranlar barındıran ilk çok işlevli modern kamusal alan kabul edilebilir.

Şehrin modern merkezindeki bu bölge geçmişte seküler kamusal alan kavramının bir kuluçka merkezi olarak görülebilir. Bugün de hala öyle. Bir bakıma çevresindeki kuruluşlarla, kültür misyonlarıyla şehrin dünyaya açılan penceresi. 19. yüzyılda neoklasik dünyanın kültür kurumlarıyla köprüler burada kurulur. Dünya savaşlarından sonra bu neoklasik dünya paranteze alınır ve kültür kurumlarının iktidarlarla kurdukları aidiyet ilişkileri yeniden tanımlanır. Buna karşılık bugün otopark olarak kullanılan İstanbul’un ilk seküler kamusal alanı Tepebaşı’nın çevresi hala şehrin en önemli kültür kuruluşlarının, misyonlarının bulunduğu bir yer.

Bu nedenle Tepebaşı Cumhuriyet dönemindeki seküler kamusal alan kavramının kuluçka merkezi sayılabilir. 

Şehrin modern merkezi 19. yüzyıl “Belle Epoque” döneminin ve kapitalizminin bir sahnesi olan Pera’dan ileriye, 20. yüzyılın yerleşim alanı Şişli’ye doğru uzanır. 1940’lara doğru Atatürk’ün daveti ile Paris Planlama Bürosu’nun başındaki ünlü mimar Henri Prost İstanbul’u planlama işini üstlenir.

Böylece şehrin ilk belediyesinin gerçekleştirdiği kamusal alan merkezi yönetimin bir temsil sahnesi halini alır.

Tepebaşı’ndaki bu ilk modern kamusal alanın yerini şehir tiyatrosu, açık hava konser alanı, operası (AKM), radyo binası, spor ve sergi alanları, parkları ile Taksim’deki kışla, mezarlıklar ve ahırlardan elde edilen Taksim Gezisi alır. Böylece Cumhuriyet şehrin kamusal kültür hayatına damgasını vurur. 

Ulus devlet döneminde içindeki işletmelerin yönetimi değişir. Otellerin, kültür kuruluşlarının sahipleri de. Çevredeki binalar el değiştirir. 1950 yıkımlarında amfitiyatro yıkılır. 1970'lerde ise kademeli bir yangınla dram tiyatrosu yok edilir. Ama ilginç olan hala burada Deneme Tiyatrosu gibi depodan bozma bir salonun tiyatro faaliyetlerini gerçekleştirmesidir. Ama farklı bir yönetim modeli için örnek olabilecek bu parlak girişim de kalıcı olmaz. Bedrettin Dalan’ın danışmanlarıyla yürüttüğü Tarlabaşı yıkımları sonrası Büyükşehir Belediyesi burası için otopark, sergi alanı ve meydan olmak üzere bir mimari proje hazırlatılır. Sivil girişimler bu projeye itiraz ederler ama büyük beton kompleks hazır kalıp sistemiyle hızla inşa edilir.  Meydan otoparka çevrilir.

Sergi alanının işletmesini TÜYAP fuarcılık alır. Kitap fuarları, teknoloji fuarları ile burası renklenir. Ancak bu kuruluşun şehir dışında büyük bir alana taşınması ile işlevsizleşir, sergi alanı.

Üzerine TRT’nin sahne dekorlarını saklamak için deposu yerleştirilir. Bir bölümünde küçük de olsa kültürel faaliyetlere yer verilir. Tüyap’ın olduğu, kitap fuarlarının da düzenlendiği alan bir süre sonra terk edilir. Bu değerli kamusal alan on yıllarca boş tutulduktan sonra -İstanbullularla dalga geçer gibi- depo ve otopark olarak kullanılır.

2000'li yılların başında, şehrin bu ilk kamusal alanının durumunu (ve bu beton heyülanın inşa tarihi olan 87 ylından beri) sorun eden mimarlar ve kültür yöneticilerinden inisiyatif oluşur, AKM restorasyon projesinde olduğu gibi. Amaç o sırada yıllarca metruk kalmış olan sergi alanları ve üstteki meydanı şehrin kültürel kamusal hayatına yeniden kazandırmak ve canlandırmaktır. Bu inisiyatife o zaman kültür kuruluşları, misyonları da katılır. Çalışmalar gene ünlü bir mimarın bu alana bakan ofislerinde gerçekleştirilir.

Düzenlenen toplantılara yabancı kültür misyonları yanında meydanın çevresinde yer alan kültür kurumları temsilcileri de katılır. Bu fikir dönemin yöneticileri tarafından da heyecanla karşılanır.

Önerilen model, bu kuruluşların katılacağı misyon odaklı bir yönetim yapısının oluşturulmasıdır. Bu kuruluşlar program geliştirmeye, bütçeye katkıda bulunacaklarını taahhüt ederler. Bu yeni organlaşma modeli, sermaye ve piyasa, resmi kurumlar olarak ayrışan kültür yönetimi açısından ülkedeki ilk işbirliği deneyimi olacaktır. 

Bu sırada kültür insanları ve mimarlardan oluşan bu girişim 2005 yılında İstanbul’un Kültür Başkenti Adaylığı’nı gündeme getirir ve bu dönemin hükümeti tarafından benimsenir.

Bu girişim de ortada hiçbir bütçe olmadan, tıpkı '96 BM İnsan Yerleşimleri Konferansı öncesinde, '99 Depremi sonrasında olduğu gibi kendi imkanları ile çalışır, etkinlikler düzenler. Avrupa Birliği organlarına yapılacak başvuru dosyasını hazırlar. 2006 yılında bu başvuru seçici kurul tarafından oy birliği ile kabul edilir.

Bundan sonra Gehry’nin projesine neler olduğunu yukarıda özetlemeye çalıştım.

Böylece yaşanan siyasal gelişmeler içinde bu proje ve şehrin Avrupa Kültür Başkenti olma hayali ortada kalır. Tıpkı gerçekleşmeyen AKM restorasyon projesi gibi.

Ancak şurası muhakkak ki Gehry’nin bu gerçekleşmeyen son projesi modern kamusal alan kavramının nasıl dönüştüğünü, merkeziyetçilikle bir girişimin nasıl askıya alındığını ve nasıl kırılganlaştırıldığını kavramak için dünya mimarlık tarihinin zannedersem en ilginç örneklerinden biri halini alır. 

Buradan itibaren anlatı, makinenin sınırlarına çarpar. Mekanik düzen, belirli bir noktaya kadar işler; sonra aksar, gürültü çıkarır, aşınır. Trafik sıkışıklığı, altyapı çöküşleri ya da plansız büyüme, makinenin “ayar kaçırdığı” anlar gibidir. İşte bu noktada kent, bir organizma gibi düşünülmeye başlanır.

Kent Bir Organizmadır

Organizma metaforu, 18. ve 19. yüzyılda biyolojinin yükselişiyle birlikte kent düşüncesine girer. Bu yaklaşıma göre şehir doğar, büyür, yoğunlaşır, yaşlanır, bazen de çürür.

Mahalleler hücreler gibidir; yollar damarlar, meydanlar organlar gibi çalışır. Sağlıklı bir kent, tek tip değil, çeşitli ve heterojen olandır. Clarence Perry’nin “mahalle birimi”, Howard’ın “bahçe şehir”leri ya da daha sonra Jacobs’un savunduğu sokak hayatı bu organizma fikrinin farklı yorumlarıdır (Perry, 1929; Howard, 1902; Jacobs, 1961). Jane Jacobs’un New York sokaklarında gözlemlediği gündelik hayat, kentin yukarıdan planlanan bir makine değil, aşağıdan yukarıya işleyen canlı bir beden olduğunu gösterir. Sokaklar boşaldığında kent hastalanır; karşılaşmalar arttığında ise kendini yeniler.

Ama organizma metaforu da tek başına yeterli değildir. Çünkü modern kent artık yalnızca bulunduğu yerde yaşayan bir beden değil; sürekli hareket hâlinde olan bir ağdır.

Kent Bir Ağdır

20. yüzyılın sonlarına gelindiğinde kent artık ne yalnızca bir makine, ne de yalnızca yaşayan bir beden olarak açıklanabilir. İnsanlar, mallar, bilgiler, enerjiler ve veriler sürekli hareket eder. Kent, sabit bir formdan çok akışların kesiştiği bir düğüm hâline gelir.

Bu noktada mekânsal ağ kenti ya da akış kenti fikri ortaya çıkar: ulaşım hatları, lojistik koridorlar, dijital altyapılar, veri merkezleri, finansal ve kültürel dolaşımlar…

Artık kent, yalnızca sokaklardan değil; sinyallerden, algoritmalardan ve görünmeyen bağlantılardan da oluşur. Manuel Castells’in dediği gibi, şehir “yerler”den çok “akışlar” tarafından tanımlanmaya başlar (Castells, 1996). Bugün bir paket siparişi verirken, navigasyon uygulamasıyla yön bulurken ya da uzaktan çalışırken aynı anda birden fazla kente bağlanırız; bedenimiz bir yerdeyken kentle kurduğumuz ilişki ağlar üzerinden başka yerlere taşar. Kent, bu anlamda artık tek bir organizma değil, birbirine bağlı çok sayıda sistemin eşzamanlı çalıştığı karmaşık bir ağdır.

Kent Bir Üründür

21. yüzyılda ise kent artık yalnızca işleyen bir sistem, yaşayan bir organizma ya da akışların kesiştiği bir ağ değil; giderek daha fazla, tasarlanan, markalaşan ve kâr üreten bir ürün olarak okunabilir. Bu noktada kent, kamusal bir yaşam alanı olmaktan çıkarak, şirket mantığıyla yönetilen bir organizasyona dönüşür.

Bugün bazı kentler, tıpkı bir start-up gibi sıfırdan kuruluyor: yatırımcı çekmek, yüksek nitelikli iş gücünü cezbetmek ve veri üretmek için. Songdo, Neom, Masdar ya da özel teknoloji şehirleri; konut, altyapı ve kamusal alanı birer hizmet paketi gibi sunarken kentin sakini ise yurttaş olmaktan çok, kullanıcıya benzer. Kent artık büyüyen bir organizma değil, baştan tanımlanmış bir master planın, hatta bir şirket stratejisinin mekânsal karşılığıdır.

Bu kentlerde sürdürülebilirlik, yurttaşların talep ettiği bir kamusal değer olmaktan çok, üstten tanımlanan bir performans kriteridir. Hangi ulaşım biçiminin “doğru”, hangi yaşam tarzının “verimli”, hangi davranışın “sürdürülebilir” olduğu baştan belirlenir. Böylece çevre dostu olma iddiası, aynı zamanda davranışları standartlaştıran bir çerçeve üretir. Verimlilik ve hız vaat ederken; aidiyet, spontane karşılaşma ve kamusal müzakere gibi kentsel deneyimleri ikincil plana iter. Kent, artık hataya, yavaşlamaya ya da çelişkiye tahammülü olmayan bir işletme gibi çalışır.

Makine olarak kurulan, organizma gibi büyüyen ve ağlar üzerinden genişleyen kent, bugün şirketleşerek başka bir eşiğe geldi. Masdar–Songdo–NEOM üçlüsünü birlikte okuduğumuzda, sürdürülebilirliğin yalnızca çevresel bir hedef değil, kenti yönetmenin, denetlemenin ve önceden programlamanın yeni dili hâline geldiğini görürüz. Bu üç örnek, farklı ölçek ve iddialara sahip olsalar da, sürdürülebilirlik söylemi altında kontrollü bir kentsel sistem kurmanın ortak mantığını paylaşır. Bu mantık kimin kurallarıyla, kimin adına ve kimlerin dışarıda bırakılması pahasına sağlanır?

Kaynakça

Castells, M. (1996). The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell.
Gehl, J. (2010). Cities for People. Washington, DC: Island Press.
Holston, J. (1989). The Modernist City: An Anthropological Critique of Brasília. Chicago: University of Chicago Press.
Howard, E. (1902). Garden Cities of To-Morrow. London: Swan Sonnenschein & Co.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
Perry, C. A. (1929). The Neighborhood Unit. In Regional Plan of New York and Its Environs (Vol. 7). New York: Regional Plan Association.
Cugurullo, F. (2013). How to build a sandcastle: An analysis of the genesis and development of Masdar City. Journal of Urban Technology, 20(1), 23–37.

Bir erkek, kurumsal ya da kamusal bir mevkiyi elinde tuttuğunda, bu mevki yalnızca bir pozisyon olmaktan çıkar. Zamanla mekânın kendisine yayılır. Mikrofon, kamera, yayın saati, kadro listesi, ekrana çıkma sıklığı, karar masasına yakınlık… Bunların her biri bir yetki alanı oluşturur. Bu yetki bağırmaz. Açık tehditler savurmaz. Daha incelikli bir dil kullanır. İma eder, sezdirir, hatırlatır. “Yanlış anlaşılmak istemezsin”, “sektör küçük”, “herkes birbirini tanır” gibi cümleler bu dilin parçasıdır. Tehdit gibi görünmezler; ama etkileri tam olarak budur. Kadının bulunduğu alanı daraltırlar.

Asıl baskı çoğu zaman kelimelerde değil, mekânın kendisinde hissedilir. Kapalı bir odada, kamera kapandıktan sonra, yayın arasında, bir asansörde ya da koridorda durdurulduğunda… Tanıksız anlarda. Bu anlarda konuşan kişi değildir; mevkinin kendisidir. Kadın, duyduğu cümleden çok, o cümlenin sonuçlarını düşünür. İşini, görünürlüğünü, geleceğini. Suskunluk burada başlar. Ve suskunluk büyüdükçe mekân güç kazanır. O oda artık bir çalışma alanı olmaktan çıkar; baskının doğal zemini hâline gelir.

Bu yüzden mesele cesaret meselesi değildir. Mesele, konuşmanın mümkün olup olmadığıdır. Mevki yalnızca karar alma gücü vermez; kimin nerede, ne kadar konuşabileceğini de belirler. Hangi sözün hangi odada kalacağını, hangi sesin hangi duvara çarpıp geri döneceğini hiyerarşi tayin eder. Bu hiyerarşi çoğu zaman yazılı değildir ama herkes tarafından bilinir. Sessizlik, böylece bir tercih olmaktan çıkar; öğretilmiş bir davranışa dönüşür.

Sessiz odaların en sarsıcı tarafı zamansız olmalarıdır. Orada yaşananlar tek bir ana ait değildir. Aynı durumlar, farklı günlerde, farklı kadınların bedenlerinde tekrar eder. Kadın için zaman donar; çünkü konuştuğu an her şeyin biteceğini bilir. Mevki sahibi içinse zaman geniştir. Bekleyebilir, erteleyebilir, unutturabilir. Bu zaman farkı, mekânsal eşitsizliğin en görünmez ama en yıpratıcı katmanıdır.

Bu odalarda tanıklık da askıya alınır. Mekân yalnızca sesi değil, şahidi de dışarıda bırakır. Açık alanda söylenmeyen, kalabalıkta dile getirilmeyen, kayda geçmeyen her şey bu kapalı alanlarda dolaşıma girer. Tanıksızlık, mevkinin en sağlam zırhıdır. Tanık yoksa anlatı kişisel sayılır; kişisel olan ise kolayca yanlış anlama, abartı ya da hassasiyet olarak yaftalanır. Böylece yaşanan, kurumsal bir sorun olmaktan çıkarılıp kadının ruh hâline indirgenir.

Ortaya çıkan tablo bireysel bir ahlaksızlıktan ibaret değildir. Bu, kurumsal olarak üretilmiş bir mekân rejimidir. Erkek, mevkiyi kullanarak kadına doğrudan saldırmak zorunda değildir; onun hareket alanını daraltması yeterlidir. Köşeye sıkıştırmaz, ama yolu kapatır. Kadın, uyumlu olduğu sürece var olabilir hâle getirilir. Bu uyum çoğu zaman suskunlukla başlar. Suskunluk tekrarlandıkça normalleşir. Hiyerarşi, sessizliği doğal bir durum gibi üretir.

Kadın bedeni bu düzenin içinde sürekli tetiktedir. Oturduğu sandalyeden kapıya olan mesafesine, bakışın süresinden ses tonuna kadar her şey ölçülür. Mekân bedeni hesap yapmaya zorlar. Bu sürekli hesap, kadını yorar. Yorgunluk ise bastırmanın en sessiz biçimidir. Çünkü yorgun bir beden itiraz edemez. Mevki burada yalnızca dışsal bir güç değil, bedene sızan bir baskıya dönüşür.

Sessiz odalar aynı zamanda çıkışsızlık hissi üretir. Kapı vardır, ama geçilmezdir. Çıkmak çoğu zaman işi kaybetmek anlamına gelir. Kadın içeride kalır. İçeride kaldıkça mekân derinleşir, baskı yoğunlaşır. Bu bir kapatılma değil, kendi kendine kapanma hâlidir. Mevki kadını dışarı itmez; içeride tutar. Baskının en karmaşık biçimi budur.

Bu düzen yalnızca kişiler arasında işlemez; kurum tarafından korunur. Mevkiyi sorgulamak sistemi sorgulamak demektir. Sistem ise çoğu zaman kendi konforunu bozmak istemez. Sessiz odalar bu yüzden kurumların en karanlık ama en işlevsel alanlarıdır. Orada yaşananlar açığa çıkmadıkça kurum “temiz” kalır. Bedeli ise kadınlar öder.

Bu nedenle ifşa yalnızca bir anlatı değildir. Mekânı dağıtan bir harekettir. Sessiz odanın kapısı açıldığında yalnızca bir hikâye değil, bir düzen görünür olur. Bu yüzden konuşan kadınlar sorun çıkaran, ortamı geren, düzeni bozan kişiler olarak etiketlenir. Çünkü ifşa, mevkinin en sevmediği şeydir: ışık. Işık geldiğinde sessizlik bozulur; sessizlik bozulduğunda hiyerarşi çatlar.

Bu hikâye tek bir yere, tek bir kuruma, tek bir olaya ait değildir. Modern çalışma hayatının birçok alanında aynı desen tekrar eder. Haber merkezlerinde, ofislerde, akademide, sanat dünyasında, özel sektörde… Mevki benzer biçimde çalışır. Mekân benzer biçimde susar. Kadınların isimleri değişir, deneyim değişmez.

Bu yüzden soru “kim yaptı” değildir. Asıl soru şudur: Hangi mekânlar bunu mümkün kılıyor? Hangi hiyerarşiler sessizliği ödüllendiriyor? Hangi kurumlar suskunluğu koruyor?

Sessiz odalar yıkılmadıkça mevki konuşmaya devam eder. Bu konuşma bağırarak değil, susturarak yapılır. Kadınların sesi kısıldıkça mekân büyür. Ama hiçbir sessizlik sonsuz değildir. Bazı kapılar açılır, bazı odalar aydınlanır. O an tehdit dili çözülür. Çünkü tehdit yalnızca karanlıkta var olabilir.

Bir mekân kadınları susturuyorsa, güvenli değildir.

Bir kurum suskunluğu normalleştiriyorsa, güçlü değildir.

Bir mevki korku üretiyorsa, orada otorite değil, çürüme vardır.

Bülent’in geliştirilmesine katkı verdiği projelerden biri de Askıda Fatura idi. Pandemi döneminde İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından başlatılan bu uygulama, toplumsal dayanışmayı somutlaştıran bir mekanizma haline geldi. Temel mekaniği, yoksulluk sınırı altında yaşam mücadelesi veren ailelerin su, elektrik ve doğalgaz gibi kamusal temel ihtiyaç faturalarının, hiç tanımadıkları hayırsever insanlar tarafından anonim olarak ödenmesiydi. Alan elin veren eli görmediği bu sistem, onurlu bir yardım modeli olarak dünyaya örnek oldu ve uluslararası ödüller kazandı.

AKP’nin uzun iktidarının kökeninde derin yoksulluğun bulunmadığını söylemek, Türkiye’yi hiç tanımamak demektir. Makarna ve kömür dağıtımıyla toplumun en yoksul kesimlerini yanına alma stratejisi, Özal’ın “Fak Fuk Fonu” ile başlayan bir gelenekti. Özal “Ben zenginleri severim” sözüyle tarihe geçmiş bir siyasetçiydi; zenginleri sevmekte sorun yoktu ama oy verenlerin çoğu zengin değildi. Türk sağı, çok partili dönemin açılışından bu yana her seçimi kazanmayı başarmıştı. Bu başarının ilk 40 yılı soğuk savaşın gölgesinde geçmişti. 1990’lara kadar komünizm korkusu, NATO doktrinleri ve derin devletin rolü gibi faktörler, sağı çok küçük kesintiler dışında hep iktidarda kıldı.

Solun kafasını her kaldırdığı dönemde ya askeri darbeler ya da arkasında anti-komünist stratejinin olduğu burjuvazi müdahaleleri devreye girmiş, Türkiye kronik bir sağ iktidar ülkesi olarak hayatına devam etmişti. Özal, Türkiye’ye neo-liberalizmi getirmişti. Bu reçetenin yan etkileri ağırdı: Artan eşitsizlik, özelleştirmeler ve derinleşen yoksulluk. Fak Fuk Fon, bu ağır reçetenin etkilerini gidermek için atılan aspirindi.

Özal’ın görece erken ölümü ile Türk siyasetinde rüzgarın Erdoğan’dan yana esmesi arasında çok az zaman farkı vardır. Erdoğan, Özal’ın neo-liberalizmi ile derinleşen çelişkilerin –yani artan yoksulluğun– tam ortasında parlamıştı. İstanbul Belediyesi ile başlayan zirve yolculuğu, 2002’de Başbakanlıkla taçlandı. Sağ geleneğin sürdürücüsü olarak Özal’ın Fak Fuk Fon’u, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları olarak kurumsallaştı; bu kurumların yeri valilik ve kaymakamlık telefon rehberinde vali ve kaymakamın hemen altında yer aldı.

Rahmetli Güngör Uras çok uzun yıllar önce “Sosyal yardımlar iyi de tembelliği teşvik ediyor” diye yazmıştı. AKP’nin oy tabanının toplumun en yoksul kesimleri olması, ev kadınlarının koşulsuz desteği, rahmetli Uras’ın şikayetinin dikkate alınmasını imkansız hale getiriyordu. AKP’nin ilk yıllarını hatırlayanlar, bizzat Ali Babacan’ın sesinden fakirliğin azalmasını dinlediler; gelir dilimlerindeki artışlar, fakir sayısının düşüşüyle övünülürdü.

Bugün Sosyal yardımlara ayrılan bütçe rekor seviyede milyonlarca vatandaş çeşitli yardımlarla destekleniyor. Diğer taraftan AKP’nin sosyal yardımlara dayanarak iktidar kalması ise artık olası değil; dünyanın dönmesiyle ilişkili bu durum, yoksulluğun tezahürü değişti. Kömür ısınmada kullanılmıyor, makarna tek başına yetmiyor.

Bugünün derin yoksulluğu içinde bulunan çözümlerden birini Kent Lokantası’nda deneyimledim dün. Öğretmen emeklisi annemi kıramadım – İmamoğlu ve tüm hapisteki siyasetçiler için göz yaşı döken o emekli öğretmen, beni pek aklımda olmayan bu mekana sürükledi. Mercimek çorbası, fiyonk makarna, kıymalı ıspanak ve yoğurttan oluşan menü, Türkiye’de herkesin yakından tanıdığı bir ev yemeği klasiği. Ödeme kartla yapılıyor. Burası bedava yemek dağıtılan bir aşevi değil. Kimse bedavaya yemek istemiyor zaten. Aşevinden yemek bekleyen insanlarla uzun yıllardır iktidar sürdürmüş olanların anlamadığı tam da bu.

Kent Lokantaları, 2022’de başlayan bir proje olarak bugün İstanbul’un birçok ilçesinde hizmet veriyor; Aralık 2025 itibarıyla dört çeşit yemek menüsü 70 TL (İstanbulkart'la indirimli) ama hala erişilebilir ve onurlu bir seçenek. Öğrenciler, emekliler, çalışanlar için insan onurunu gözeten bir çözüm.

Diğer tarafta bir İSPARK zammı polemiği sürüyor. Başkanı hapse atılmış İBB’nin İSPARK’lara 2025 başında yüzde 115’e varan zam yaptığı iddia ediliyor. İBB’nin açıklamasına göre valiliğe ait otoparklar daha pahalı, özel otoparklardan bahsetmeye bile gerek yok. Bir otomobil aldığınızda bir otomobil de devlete alıyorsunuz ama her gün A Haber izleyenlere göre park yeri pahalı.

Sonuç olarak, Türkiye'nin siyasi tarihinde yoksulluk yönetimi hep bir iktidar aracı oldu; Özal'dan Erdoğan'a uzanan çizgide sosyal yardımlar oy konsolidasyonu için kullanıldı, ama 2025'te bu model tükenmiş görünüyor. Artık vatandaşlar bedava kömür yerine onurlu dayanışma, aşevi yerine uygun fiyatlı kent lokantası istiyor. Askıda Fatura gibi projeler ve yerel yönetimlerin kreş, sağlık merkezi, uygun yemek gibi somut adımları, yoksulluğu gizlemek yerine gerçekten hafifleten, insanı merkeze koyan yaklaşımlar.

Diğer yanda otomobil sahiplerinin üzerinden vergi toplayıp park parasına kükreyenlere de kendilerine çeki düzen vermeleri için sanayiden bir otomobil dikiz aynası önermek gerekiyor. Fişsiz alırlarsa KDV de ödemezler.

Notlar :

https://cagatayarslanfilmlerhayatlar.blogspot.com/2024/01/eyup-sultanbulent-baskan.html

https://cagatayarslanfilmlerhayatlar.blogspot.com/2024/06/eyup-sultan-bulent-baskan-2-kisim.html

https://www.dunya.com/kose-yazisi/sosyal-yardimlar-iyi-de-tembelligi-de-tesvik-ediyor/18835

https://x.com/gencayozcn/status/2001173746229317925

Ona “postmodernist mimar” diyenler olsa da herhangi bir kalıba sokulması zannedersem zor. Postmodernistler gibi birtakım referanslar değil, özgün biçimler yarattığı söylenebilir. Onun bir heykeltraş ya da sanatçı olduğunu söyleyenler bile oldu. Buna karşılık referansları yok değildi. Maketlerle, buruşturulmuş kağıtlarla, metal levhalarla oluşturduğu tek defaya özgü biçimlerle, kendi geliştirdiği tekniklere referans sahip yaptığı söylenebilir. Bu artizanal denebilecek kurguların onun kendisine özgü ve ilgi çekici bir mimari tarz yaratmasının ilham kaynakları oldu. Uygulanan projelerin de sonrakiler için referanslara dönüştüklerini söylemek mümkün.

Örneğin Bilbao Guggenheim Müzesi'nin yarattığı etkinin İstanbul’da da otomatik olarak tekrarlanacağının sanılmasında olduğu gibi.  

Yaptığı belki de yalnızca modernliğin koşullarında mimarlığın dış gerçekliklerden, araçsal ilişkilerden bağımsız bir praksis (ya da bir metafor) olduğunu göstermekti.

Peki, Gehry de kendisinin bir kopyasına dönüşünce ne oldu?

Bu açıdan gerçekleşmeyen Tepebaşı projesi bu soruya cevap vermek için eşsiz örnek.

Hep söylenir: Mimarların kariyerleri yalnızca kendilerine ait değildir. İşverenleri ile etkileşimleri de mimarların ortaya koydukları fikirlerin ortaya çıkmasında önemli bir rol oynarlar. Projenin tamamlanmasını kutlamak için işveren Gehry'nin evine uğramıştı ve gördükleri karşısında şaşkına dönmüştü: Gehry kendi evini, 1920'lerden kalma basit bir bungalovu oluklu saçlarla, çıkmalarla yeniden şekillendirerek mimari açıdan ilginç bir yapıya dönüştürmüştü. Neden böyle bir proje yapmadığı sorulduğunda Gehry, "Çünkü geçimimi sağlamak zorundayım" cevabını vermişti. Bunun üzerine işveren yaptığı ve kabul ettiği proje yerine onun istediği gibi bir proje yapmasını istemişti. Bu olay onun sıradan bir mimar olarak kalmak yerine bir yıldız mimar olarak tanınmasına bir başlangıç olmuştu. Anlatılan hikaye böyle.

Gehry’nin kariyerindeki en önemli kırılma noktasını -ilkinde olduğu gibi sonuncusunda da- işvereni yarattı.

Sahi ne oldu Gehry'nin şu İstanbul'a çağ atlattıracak projesi?

Gehry’nin Bilbao’daki Müzesi şehrin ayda yüz elli milyon dolar gelir elde etmesini sağlıyormuş. İlk bir kaç yılda kendi yapım maliyetini çıkarmak şöyle bir dursun, üç milyar dolara ulaşmış. Kısacası müze şehir için altın yumurtlayan bir tavuk halini almış.

Mimarlıkla ilgili kimi çevrelerin “ah keşke yapılsaydı” diyerek hayıflandığı projesi eğer gerçekleşmiş olsaydı belki tartışma yaratacaktı.

Ama gerçekleşmemiş olması (gerçekleşmiş olmasından çok daha fazla) modern mimarlık ve kamusal alan sorunsalı içinde sarsıntı yaratacak bir olay olmalı. “Gehry’nin buharlaşan İstanbul projesi” başına gelenler açısından hiç şüphem yok ki modern mimarlık tarihi açısından eşsiz bir örnek.

Peki nerede yaşandı bu tartışma? Hiçbir yerde.

Şimdi diyorlar ki, “İstanbul bir Gehry binasını kıl payı kaçırdı.”  Evet, kaçırdı. Ama neler olduğunu acaba mimarlar yeterince sorguladı mı?

Mimari çevreleri bırakın, turizmciler bile tartışmadı. Hani sormazlar mı, “şehre fazladan milyonlarca turist getirecek, üstelik kaynağı da hazır olan şu bizim Gehry projesi ne oldu” diye?

Diyorlar ki, TRT Genel Müdürü ile anlaşma yapılamadı, bu nedenle proje gerçekleşemedi. Kamuoyuna ise TRT ile vakıf arasındaki "anlaşmazlık" olarak yansıtıldı, mesele. TRT Genel Müdürü yüzünden,"İstanbul’a çağ atlattıracak" proje askıda kalmış, bürokrasi engel olmuştu, her zaman olduğu gibi.

Fısıltı gazetesinin manşetlerinde  "olayın arkasındaki asıl gerçek" olarak öyle şeyler yer alıyor ki, onları bir duysanız iyice şaşırırsınız.

Sonuçta şehrin ilk belediyeden kalma kamusal alanını o güne kadar kendi kafasına göre kullanan Büyükşehir Belediyesi’nin otoparkı ve kazulet TRT dekor depolama binası kalıcı oldu.

Bu durumda sormazlar mı "sahi ne oldu Gehry'nin şu İstanbul'a çağ atlattıracak projesi?" Nerede turizmciler, yatırımcılar, kültür endüstrisinin bilinçli temsilcileri?

Kimse, “Proje bürokrasi hazretlerine takıldı" gibi bahanelerin arkasına saklanmasın. İtirazım enayi yerine konmamıza. 

Son birkaç gündür twitterı ya da yeni adıyla X’i işgal eden AKP kadrolarının gündem maddesi; TRAFİK. 

4000 sayfalık iddianame ile itibarsızlaştıramadıkları seçilmiş Belediye Başkanı’nı şehrin ortak sorunu olan trafik üzerinden vurarak itibarını aşındırmaya çalışıyorlar. Bakın bu gerçek bir dramdır.

AKP İstanbul kadroları, ilçe belediye başkanları tek kaynaktan çıkmış twitlerle şehrin trafiği kötü çünkü Belediye Başkanı kötü konulu paylaşım yapıyorlar. (https://x.com/akpartifatih/status/1998441366657925209)

Diğer tarafta İsbike bisikletlerinin hurdaya çıkmış görüntüleri servis ediliyor. AKP sonrası dönemde kullanımdan kalkan bisikletlerin toplu mezarlık görüntüsü üzerinden yapılan propaganda trafik başlığını tamamlıyor.

Bu iki gündemi bir arada okuduğunuzda normalde böylesi sorunlu bir trafiği olan şehirde bisikletleri de kullanım dışı bırakmak katmerli günah gibi görünür.

Vatandaşı olmasak inanacağımız senaryoya göre İstanbul’da trafik sorunundan muzdarip olan vatandaş İsbike bisikletlerine binip işine gitse rahata erecek.

Aristo’nun bile mantıksız bulacağı bu önermeyi vatandaşı olduğumuz için tebessümle karşılıyoruz. Diğer yandan AKP kadrolarının trafikten yakınmaya en az hakkı olan kesim olduğunu iyi biliyoruz. 

Tabii ki İstanbul’un sorunları AKP ile başlamadı trafik sorunu da AKP ile başlamadı. Ama Erdoğan’ın açık yürekli biçimde ifade ettiği kente ihanet ettik söylemi olmasaydı İstanbul’un tüm sorunları gibi trafik sorunu da şimdikinden çok daha az olurdu. (https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/emsalsiz-ihanet-ulke-tarihinin-en-buyuk-rant-oyunlarinin-boyutunu-acikliyoruz-1121907)

İstanbul’da bisiklet sürmek hâlâ imkânsız değil; imkânsız olan, 25 yıldır betona, ranta ve geçiş garantili köprüye yatırım yapanların şimdi timsah gözyaşlarıyla “trafik var” diye ağlayarak suçlu araması.

Kuzey Ormanları pahasına inşa edilen 3. Köprü trafik sorununu neden çözmedi?

Gerçekte İstanbul’da kentsel dönüşüm modelinin ranta dayalı olması en kadim ve sıradan semtleri bile sabah ve akşam trafiği ile tanıştırdı.

Betonla olan imtihan ekonomik krizle kıyamete dönüştü. Akla ziyan kira narhları ile mobilitesi yok edilen kiralama piyasası inşaat rantını daha da yükseltti. Bu İşbilmezliğin nirvanasının bedelini hep beraber ödüyoruz. Hani siz ekonomisttiniz?

Sayıştay raporları ile teyitli emsal oyunları en büyük partiydi ve geri kalan her oyuncu buna göre dans etti. Gariban bir gecekondu semti olan ve arabasız insanların yaşadığı Fikirtepe’nin başına gelenler bile yaşananları özetlemeye yeter. (https://www.youtube.com/watch?v=JvOXnDD7epY)

Gelelim bisiklet mevzusuna. Malum Erdoğan için söylenen en klasik ve belki de en haklı övgü “yol yaptı”dır. Gerçekten de Türkiye’de duble yol stoğunda Erdoğan’ın acil eylem planını göz ardı etmek haksızlık olur. Peki yol yapıldı da bisiklet yolu yapıldı mı? Tabii ki hayır. Türkiye duble yolları yaparken yanına bir bisiklet yolu eklemeyi aklına getiremedi. Bu büyük fırsatı kaçıran AKP’nin bisiklet için hesap sorması  tam bir ironi oldu.

İstanbul gibi bir şehirde bisiklet yolu deyince akla Caddebostan sahili gelir. Kalamış’tan Pendik’e kadar doldurulmuş sahildeki bu hat bisiklet yolunun diğer adıdır.  Bir kan damarı gibi şehri kaplayamayan bu hatta bisiklet yolu demek bizi ağlatır yabancıyı güldürür.

Bu oyuncak yol için oluşturulmuş İsbike modelini İBB grup başkan vekili e-bike kullananların bile anlayacağı netlikte anlattı. İsbike denen sistemin bugünkü parayla yaklaşık 6 Milyar TL’ye mal olduğunu ifade etti. (https://x.com/gencayozcn/status/1998636200866029800)

3000 İsbike bisikletinin herbirine o zamanın bir araba parası harcandığını ifade etti. Bugün bir araba 2 milyon TL’den başladığına göre yapılan masrafın değeri yaklaşık 6 milyar liraya geliyor. 6 milyar liraya Tadej Pogacar’ın Tour de France’ı kazandığı bisikletlerden 8 bin tane alırsınız.

İstanbul’da bisiklet sürmek hâlâ imkânsız değil; imkânsız olan, 25 yıldır betona, ranta ve geçiş garantili köprüye yatırım yapanların şimdi timsah gözyaşlarıyla “trafik var” diye ağlayarak suçlu araması. Zarar şampiyonu İsbike’lar da, trafiği çözemeyen 3. Köprü de, Fikirtepe’de gökdelenler arasında artık arabası olanların çaresizliği de aynı hikâyenin fotoğrafları.

Şehir talan edildi, mahalleler yok edildi. Sonra da “niye trafik var?” diye soruluyor. Bisiklet yolu yapmayıp, metro yapmayıp, rant dönüşümüyle her sokağı arabaya mahkûm edip, üstüne bir de oyuncak bisiklet sistemine parayı gömenler “İmamoğlu bisikleti öldürdü” diyor. Bu şehirde ve ülkede asıl ölen şey vicdan değil, utanma duygusu. Gerisi zaten betonun altında çoktan gömüldü.

Otoriter zihniyetin şekillendirdiği kentlerde ilk değişen şey meydanlardır. Bir zamanlar halkın toplandığı geniş alanlar bir sabah “proje” adı altında yenilenir, ama bu yenilenme yalnızca estetik değildir; toplanma kapasitesini azaltan, kalabalığın akışını kontrol eden, kamusal sesi bastıran bir mekânsal yeniden yazımdır. Meydanın tam ortasına konulan bir süs havuzu, genişliğin ortadan kaldırdığı bir tasarım değil, kalabalığın büyümesini engelleyen bir bariyerdir. Bu tür kentlerde yollar genişler, ama söz daralır. Çünkü geniş cadde hareketi hızlandırır, meydanın küçülmesi ise durmayı imkânsız kılar.

Aynı lider tipinin kentlerinde parklar da dönüştürülür. Çimlerin arasına yerleştirilen sert bariyerler, metal çitler, yönlendirici yürüyüş yolları… Hepsi düzeni sağlamak için değil, kontrol edilebilir kalabalıklar üretmek için tasarlanır. Parkın ortasına devasa bir kafe ya da ticari yapı yerleştirilir; toplumsal boşluk ticarileştirilir, kamusallık parçalanır. İnsan artık parkta değil, parkın “işletilebilir” bir versiyonunda bulunur. Bu, mekânın denetim yoluyla yeniden kurgulanmasının en masum görünen hâlidir.

Ekonomik büyümeyi merkeze alan liderlerin kentlerinde gökyüzü değişir. Bir zamanlar şehrin siluetini belirleyen tarihi yapılar, şimdi yerini devasa ticaret kulelerine bırakır. Bu kuleler yalnızca ofis değildir; yüksekten bakan bir devlet tahayyülünün mimari karşılığıdır. Şehrin eski merkezleri boşaltılır, yeni cazibe alanları “daha parlak bir gelecek” vaadiyle inşa edilir. Fakat bu merkezler aslında toplumun yalnızca bir kesimine hitap eder; geri kalanlar, şehrin hafızasıyla birlikte periferide bırakılır. Kent büyür, ama herkes için büyümez.

Güvenlik kaygısı yüksek liderlerde ise kent bir gözetim laboratuvarına dönüşür. Ana caddelerin üstünde kameralar çoğalır, ara sokaklara girişler tek yön yapılır, kritik bölgelerde yaya akışı dar tutulur. Bu tasarımlar güvenlikten çok şehrin kontrol edilebilirliğini artırmayı hedefler. Kaldırımlar daraltılır, geniş trotuarlar bariyerlerle bölünür, köprü altları boş bırakılır. Suçun değil, toplumsal görünürlüğün kontrol edildiği bir mekânsal düzen kurulur. İnsan yürürken değil, gözlenirken güvende hisseder.

Bu lider tipinde sınır bölgeleri de değişir. Kentin girişlerine dev kemerler, anıtsal kapılar, sembolik güvenlik yapıları eklenir. Bunlar mimari olmaktan çok ideolojiktir: “Buraya giren benim tanımladığım düzene girer” mesajı taşır. Şehir kapısı bir bina değil; bir kimlik beyanıdır artık.

Daha demokratik refleksleri olan liderlerin kentlerinde ise tam tersi olur. Kapanmış kıyılar açılır, surlarla çevrili alanlar kamusallaştırılır, yıllarca unutulmuş boşluklar sosyal merkezlere dönüştürülür. Meydan genişler, ticaret değil nefes öne çıkar. Banklar gölgeliklere göre değil, insan ilişkilerine göre yerleştirilir. Yürüyüş yolları bir koreografi değil, bir davettir. Bu tür kentlerde liderin siyasetini okumak için tabelalara değil, insanların birbiriyle nasıl karşılaştığına bakmak yeterlidir.

Fakat en belirgin mekânsal analiz, boşluklarda ortaya çıkar. Bazı liderler için kullanılmayan bir arsa tehdit demektir; potansiyel bir kalabalık alanıdır. Bu nedenle hızla “dönüşüm” gerekçesiyle işlevsizleştirilir. O boşluk ya bir projeye teslim edilir ya da çevresi kapatılır. Çünkü boşluk, kontrolsüzlük ihtimali demektir. Boş bir alan, toplumun kendiliğinden örgütlenebileceği yerdir. İşte tam da bu nedenle bazı liderlerin kentlerinde boşluklar nadiren özgür bırakılır.

Başka bir lider tipinde ise boşluk bir umut alanıdır. Henüz inşa edilmemiş olduğu için özgürdür, henüz tanımlanmamış olduğu için toplumsaldır. Bu liderler kentleri doldurarak değil, nefes alanlarını koruyarak var ederler. Bu tür kentlerde boşluk, potansiyelin mekânıdır; yeni kamusal sözlerin doğabileceği açıklıktır.

Toplumun bu mekânsal çizgilerde nasıl davranacağı da liderin kent algısıyla belirlenir. “Dar sokaklı şehirler sessizdir” derler; çünkü dar sokakta hızla yürürsün, duramazsın, kalabalık olamazsın. “Geniş meydanlı şehirler özgürdür”; çünkü o meydan seni görünür kılar. Şehir, liderin vatandaşına ne sunduğunu değil; ondan ne beklediğini de gösterir.

Sonuçta bir şehir, liderinin siyasal karakterini taşır. Kimisi kenti bir vitrin gibi parlatır ama kamusallığı siler. Kimisi kenti bir güvenlik hattına dönüştürür ama aidiyeti kaybettirir. Kimisi kenti görünmez bariyerlerle örer; kimisi görünmez bağlarla genişletir. Liderlik değişir, siyaset değişir, dönemler kapanır ama kent kalır. Ve kent, toplumun hangi hikâyeyi hatırlayacağına, hangisini unutacağına karar verir.

Bu yüzden bir liderin nasıl bir toplum istediğini anlamak için, sokaklardaki tabelalara değil; sokakların kendisine, meydanların biçimine, boşlukların kaderine bakmak gerekir. Çünkü şehir, en sessiz ama en dürüst siyaset biçimidir. Liderler konuşur; kent ise gerçeği kaydeder.

Çöküntü alanı, bir kentin başarısızlığı değil; bir kentin itirafıdır. Yıkılmış binalar, çürüyen duvarlar, otlarla kaplanmış boş arsalar, ne olduğuna dair hiçbir açıklama yapılmayan kapatılmış sokaklar… Bunlar bir şehrin “unutulmuşluk değil, unutturulmuşluk” alanlarıdır. Bir yer ancak terk edilirse çürür; ama çürümeye bırakılıyorsa, bu politika kokar. Kent, bu alanlara bakarak kendini ele verir: Hangi sınıfları dışarıda bıraktığını, hangi bölgelerden vazgeçtiğini, hangi toplulukların yaşamasına göz yumduğunu ve hangilerinin görünmez kılındığını.

Bir çöküntü alanına baktığınızda yalnızca bir yapı değil; bütün bir kentsel hafıza dökülür ortaya. Yoksulluğun izleri duvar aralarına sıkışmışsa, göçün izi kapı eşiklerinde duruyorsa, deprem sonrası açığa çıkan boşluklarda hâlâ bir evin kokusu kalmışsa orası sadece mekân değildir; travmanın topografyasıdır. Kent, travmalarını asfaltla örtmeye çalışır; ama çöküntü alanları her şehrin en inatçı yaralarıdır. Üzerine beton dökülse bile izleri kolay kolay kapanmaz, çünkü yara yalnızca bedende değil, hafızadadır.

Çöküntü alanlarının sosyolojisi, bir şehrin sınıf düzenini çıplak biçimde dışa vurur. Bu bölgeler çoğu zaman kentin merkezine yakın ama hayatın merkezinden uzak tutulmuş alanlardır. Ne tam yoksuldur ne de tam varlıklı ne tam terk edilmiştir ne de gerçekten sahiplenilmiştir. Bu arada kalmışlık, onu kentin en tehlikeli aynasına dönüştürür. Çünkü burada kent kendi çelişkilerini görmek zorunda kalır: bir yanda parlayan rezidanslar, diğer yanda penceresi olmayan gecekondular; bir yanda dönüşüm vaadi, diğer yanda yıllardır değişmeyen belirsizlik. Çöküntü alanı, şehrin simetrisinin bozulduğu, eşitsizliğin çerçeveden taştığı yerdir.

Bu bölgeler çoğu zaman “kentsel dönüşüm” söylemiyle gündeme gelir, ama dönüşmeyen asıl şey sosyal yapıdır. Bir bölgeyi yıkmak onu iyileştirmez; yalnızca kimliksizleştirir. Çöküntü alanlarının en büyük trajedisi, mekânın değil insanın görünmezleşmesidir. O sokaklarda oynayan çocukların sesini, evlerin içinden sızan yemek kokularını, yıllardır aynı köşede oturan yaşlıların hikâyelerini şehir artık duymaz. Kent, yara izini yalnızca fiziksel olarak değil, duygusal olarak da kaybeder. Bir bölge dönüşmeden önce “boşaltılır”, yani hafızası sökülür.

Kimi zaman bu alanlar ekonomik gerekçelerle ihmal edilir; kimi zaman rantın uygun zamanı beklenir, kimi zaman da siyasal sonuçları öngörülemediği için “askıda” bırakılır. Çöküntü alanlarını yaratan şey çoğu zaman yoksulluk değildir; yoksulluğun yönetimidir. Çünkü yoksulluğun nerede duracağını şehir belirler. Kentin zengin bölgeleri nasıl planlanarak parlatılıyorsa, çöküntü alanları da planlanarak ihmal edilir. İhmal rastlantı değildir: mekânsal eşitsizlik bir tercihtir.

Çöküntü alanlarının bir başka sessiz gerçeği daha vardır: bir şehirde en çok suçlanan yerler çoğu zaman en çok unutulanlardır. “Tehlikeli bölge” denilen yerlerin çoğu aslında kaderine terk edilmiş mahallelerdir. Kamu hizmeti ulaşmaz, belediye bakım yapmaz, aydınlatma yetersizdir, sokaklar izole edilir. Bu izolasyon fiziksel olduğu kadar sosyaldir. İnsanlar birbirlerine ulaşamaz, devlet halka ulaşamaz, şehir kendine ulaşamaz. Oysa tehlikeyi yaratan çoğu zaman mekânsal şartlardır; yani suç, çoğu zaman mimari bir sonuçtur.

Bu yaraları iyileştirmek betonla değil, adaletle mümkündür. Bir çöküntü alanı yeniden düzenlenebilir, ama asıl mesele o bölgenin sakinlerinin kent içinde yeniden konumlandırılmasıdır. Çünkü bir şehrin iyileşme kapasitesi yaralı bölgelerine verdiği değerle ölçülür. Bir yer gerçekten iyileşiyorsa, o iyileşme yeni bir bina dikmekle değil; topluluğun yeniden görünür kılınmasıyla başlar.

Bugün Türkiye’de birçok şehirde hızla artan bu çöküntü alanları, ekonomik krizin değil, sosyal kırılmanın mekânsal izleridir. Kentin yarası sessizdir, ama etkilidir. Kentin yara aldığı yer, toplumun içten içe kanadığı yerdir. Ve şehir, yarasına ne kadar uzun süre bakmazsa, o yara o kadar derinleşir.

Bir çöküntü alanına baktığınızda aslında şunu görürsünüz: kimin için mücadele edildiğini, kimin için edilmediğini. Kimin kent hakkını kullanabildiğini, kimin bu haktan mahrum bırakıldığını. Kimin sesinin duyulduğunu, kimin sessizliğinin normalleştirildiğini. Bir şehir, en çok bu soruların cevabında ortaya çıkar. Çünkü çöküntü alanları şehrin nabzı değildir; şehrin nabzının nerede durduğunu gösteren yaralarıdır.

Ve kent, ancak yarasına bakabildiği gün gerçekten iyileşmeye başlar.

Ortalık karıştı. 

Nasıl karışmasın? Ayasofya Ayasofya olalı böyle bir şey görmedi. 

Bu dev kamyonlarının ve beton bloklarla yapılan yüklemelerin zeminde bir tahribat yaratma ihtimali dile getirildi. Altında arkeolojik kalıntılar, boşluklu mekanlar, dehlizlerinin olduğu söylendi. Zeminin homojen bir özellik taşımadığına dikkat çekildi. Kimi yerde tonozlu, kimi yerde düz açıklıklı boşlukların bu yüklemeler karşısındaki davranışlarının öngörüldükleri gibi olamayacağı söylendi. Ayrıca zemin üzerindeki ve değişik tarihsel dönemlere ait mimari eserlerin de zarar görebileceği ifade edildi.

Tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı şunları yazdı:

"Ayasofya bu yükü gerçekten kaldıramaz; mimariden hiç anlamıyorlar. Bırakın kamyonu, vinci… Oraya araba bile giremez. 

Bu müdahalelerin tesiri er ya da geç ortaya çıkacak. Yapının altı tamamen dehlizlerle dolu; her gelen Ayasofya’ya babasının mülkü gibi davranıyor. Tekrar söylüyorum: O yapı çökerse dünya bunun faturasını Türklere çıkaracak.

Peki ne kadar ton yük kaldırabileceğini nereden biliyorlar? Bu işleri yapanlar hangi veriye dayanıyorlar? Anthemios’a mı sordular Mimar Sinan’a mı?"

Ayasofya gerçekten iyi yönetiliyor mu?

Hatırlarsanız Ayasofya'da 1993 yılında inşa edilen muazzam bir çelik iskele yapısı on yıllarca Ayasofya'nın içinde kurulu kalmış, anıtın neredeyse ayrılmaz -hatta baskın- *parçası* haline gelmişti. Halkın olduğu kadar devlet başkanları, kültür bakanları, önemli konukların hafızalarına da Ayasofya bu görüntü ile yerleşmişti. 

Bugün Ayasofya’nın kubbesinin üzerine kurşun kaplamalar değiştirilirken yağışlardan etkilenmesin diye ayrı bir çelik konstrüksiyon inşa edileceği söyleniyor. Peki bu içerideki çelik kuleler neden daha öncekiler gibi ince ve hafif değil? Kubbenin üzerindeki yükü taşımak için mi? Eğer öyleyse aradaki bağlantı nasıl kurulacak? 
Demek ki önce şeffaflık ve projenin bütünü hakkında bilgi almak gerekiyor. Bunun nasıl olacağını zannedersem açıklama yapan Bilim Kurulu Başkanı Bey de, Bakan bey de açık açık söylemiyorlar. Ya bilmiyorlar, ya da projenin bütünü üzerinde konuşmak yerine, uygulamalar ortaya çıktıkça taksit taksit cevap vermeyi tercih ediyorlar. 

Şeffaflığın sağlanmaması önemli bir gösterge

Bir örnek vereyim: İtalya Milano’daki Duome (kubbe) nin restorasyonunda döner bir sistem kurulmuştu, böylece yapıya yük teşkil etmeyecek bir sistemle restorasyon gerçekleştiriliyordu. İlginç olan şey ise şuydu: Bu restorasyonu gerçekleştiren yetkililer ilgili kişilere bilgi vermek için can atıyor, gezdiriyor, toplantılarla projeyi anlatıyorlardı. Ayrıca çok deneyimli olmalarına rağmen önemli bir işi, örneğin Floransa şehrindeki Uffizi’nin restorasyonunu Japonlara verdiklerini görmüştüm. Nedeni ise şöyle izah edilmişti: “Anıtların dünya mirası olarak farklı deneyimlere açık olmaları gerekiyor.” 

Türkiye’de ise durum tam tersi. 

Bilim kurulları, proje çalışmaları yüklenicilerin altında yer alamaz

Yapılan çalışmaların haklı gerekçeleri olabilir. Ama anıtlarda daha biri bitmeden tekrar başlayan restorasyon işleri bir takım çevrelerin bu işlere kuşkuyla yaklaşmasına yol açıyor. Acaba imar işlerinde olduğu gibi burada da bu projeleri yüklenicilerle işbirliği içindeki uzmanlar mı karar veriyor? 

Danışmanların, proje gruplarının yüklenicilere bağımlı olmaları kabul edilemez. 

Koruma uygulamalarında bilim kurullarının, proje gruplarının, danışmanların bağımsız  olmaları, kamusal nitelikli işleyişler yaratmaları zorunlu bir koşuldur. Yükleniciler tarafından finanse edilemezler.

Bilgi iktidarların ve çıkar amaçlı kuruluşların araçsal mantıklarına bağımlı hale getirilemez. 

Dünya mirası olan Ayasofya gibi eşsiz anıtların gerçekleştirildikleri çağlarda da evrensel bilgiye açık oldukları muhakkak. İnsanlığın ortak mirası olan Ayasofya’nın korunması bütün dünyanın sorumluluğu. Bu ilgiyi değerli görmek, hatta teşvik etmek de yönetimlerin bilgeliğinin, iş bilirliklerinin bir göstergesi. 

Ayasofya gibi uygarlığın eşsiz şahaserlerinin yaratılmasının ve bugüne kadar korunmasının insanlığın evrensel deneyimleriyle gerçekleştiğini unutmamak gerekir. 

Bu eşsiz anıtları ortaya çıkaran yetenekli mimarlar, ustalar, sanatçılar, hatta yapı malzemeleri o günün koşullarında ve o zamanki evrensel iletişim ağları içinde yer aldılar. Bu nedenle “insanlığın ortak mirası” deyince yalnızca biçimlerin değil, deneyimleri taşıyan kişilerin, bilginin dolaşıma girdiğini dikkate almak gerekir. Bu nedenle bu şaheserleri yaratan yöneticiler bilgi alanını dünyaya açmayı bilenlerdir. 

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde olan, dünyanın en değerli şehirsel surları olan eşsiz Teodosius surları, eşsiz sivil mimarlık eserlerinin bulunduğu Süleymaniye semti, burada sayamayacağımız bir dolu anıt eser “restorasyon” adı altında yapılan çalışmalarla bu şekilde yok edildi. Topkapı Sarayı gibi mücevher değerinde olan anıtlar zarar gördü. 

Bugüne kadar olanlardan artık bir ders çıkarmanın zamanı.

Bunların her birindeki temel sorun proje işlerini gerçekleştiren mimarların, bilim kurullarının yüklenicilerin altında yer almaları ve alanı kapatmaları. 

Demek ki mesele yalnızca Ayasofya’nın zemininin kaç ton yük taşıdığı, ya da dev kamyonların İmparatorlar Kapısı’ndan içeriye sokulup, dolaştırılmaları değil. 

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan bu eşsiz anıtın korunması için bağımsız bilim kurullarının katkılarını almak, onlarla diyalog içinde olmak, süreci şeffaflık içinde yürütmek, (UNESCO'nun Anıtlar ve Sitler Konseyi) ICOMOS'un *desteğini almak* İstanbul için, ülke için büyük bir kazanç olarak görülmeli.

Bu baskı, gündelik dilde ve kamusal söylemde de iz bırakır. Reklam panolarından belediye duyurularına, kurumsal kampanyalardan kişisel motivasyon cümlelerine kadar pek çok yerde benzer bir vurgu karşımıza çıkar: daha hızlı, daha iyi, daha erken, daha güçlü, daha verimli… Bu ifadeler tek bir kelimeyle açıklanamaz; fakat hepsi modern hayatın aynı yönünü işaret eder: sürekli artması, gelişmesi, çoğalması gereken bir şey varmış gibi yaşamak - Neyseki Uluslararası Olimpiyat Komitesi 2021 yılında geleneksel Olimpiyat sloganı "Daha Hızlı, Daha Yüksek, Daha Güçlü” ifadesine bir tire işaretinden sonra “birlikte” kelimesinin eklenmesini onayladı.

Walter Benjamin’in flanörü, vitrinin, pasajın ve hareketli caddelerin arasında dolaşırken, tam da bu artış fikrinin ürettiği modernlik halini hisseder. Kentin vaat ettiği “daha fazla” imgesi, bazen insanı güçlendirir, bazen de içini boşaltır. Bu noktada aklıma Kırmızı Başlıklı Kız masalındaki o sahne geliyor. Çocuk, anneannesinin yüzündeki tuhaflıkları fark eder ama tehlikeyi henüz göremez; yalnızca “daha büyük gözler, daha büyük kulaklar, daha büyük bir ağız…” diye tekrarlar.  Kurdun yüzümüze baktığını göremiyoruz. Kurt çoktan anlama dair sorularımızı mideye indirmiştir bile.

Oysa anlam sorusu yalnızca şehirde ortaya çıkmaz; ama şehirde keskinleşir. Ritmi, ışığı, yoğunluğu bize sorularımızı büyüten bir ortam sunar. Fakat mekân değiştiğinde — örneğin bir göl kıyısında, bir ormanın içinde ya da sessiz bir patika boyunca yürürken — aynı soruların tonu değişir. Hatta belki bir sorunun çözümünü değil, gerekliliğini yitirdiğini fark ederiz.

Sanki insan nerede duruyorsa sorusu da o mekânın ritmini alır. Ralph Waldo Emerson’ın Nature denemesinde söylediği gibi:  

“Vahşi doğada, sokaklardan ya da köylerden çok daha yakın ve içsel bir şey bulurum.*”
(Emerson, 1836)

*“In the wilderness, I find something more dear and connate than in streets or villages.”

---

* Ralph Waldo Emerson, Nature, 1836.
* Henry David Thoreau, Walden; or, Life in the Woods, 1854.
* Georg Simmel, “The Metropolis and Mental Life”, 1903.
* Walter Benjamin, The Arcades Project (Passagen-Werk), Harvard University Press, 1999.
* Charles Baudelaire, “The Painter of Modern Life”, 1863.
* Marc Augé, Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity, 1995.
* Emil Cioran, The Trouble with Being Born, 1976.

Türkiye’nin yalnızca yüzde birini bile kaplamayan 5.500 km²’lik bir alan, 15,7 milyonluk nüfusla ülkenin %18,3’ünü barındırıyor. Aynı bölge GSYH’nin %30,4’ünü, ihracatın %42’sini, vergi gelirlerinin %46’sını, banka mevduatlarının %55’ini üretiyor. Şehir, Gotham’ın tepelerindeki malikânelerle dar sokaklara sıkışmış yoksul mahalleleri arasında adeta bir  uçurumu andırıyor: Bir yanda yeni lüks yerleşimler, diğer yanda şehrin zorlaşan koşullarında mücadele eden milyonlar.

Erdoğan 2013’te “İstanbul’a ihanet ettik, hâlâ da ediyoruz” diyerek bu dönüşümün çorbasındaki tuzu kabul etmişti.

Gazeteci Hazal Ocak’ın 2018’de Cumhuriyet’te yayımladığı “Emsalsiz İhanet” haber dizisi, bu sürecin rakamlarını ortaya koydu: 76 mega proje için yapılan imar değişiklikleriyle 12,4 milyon m² fazladan inşaat izni verildi, 240 milyar TL’yi aşan ek ve haksız rant doğdu.

Kuzey Ormanları, Gotham’ın Narrows bölgesini hatırlatan yeşil bir alandı; üçüncü köprü, dev havalimanı ve tünellerle 8 bin hektarlık kısmı yok oldu. Şehrin akciğerleri daraldı, beton kuleler yükseldi.

Tam göbekte ise Fikirtepe var: 2012’de “kentsel dönüşüm” diye başlanan proje, bugün İstanbul’un en çarpıcı açık yarası. Gotham’ın bir portresi Kadıköy’ün kalbinde: yolları moloz, beton,  cam ve çelik kulelerden ibaret gerçek bir “no man’s land”.

İstanbul artık sadece bir benzetme değil; Gotham’ın gerçek hayattaki izdüşümü gibi duruyor. Kanal projesi bu metaforun ateşini harlıyor. Nüfus neden artmıyor diye hayıflananlara ise Napolyon döneminden kalma antika bir ayna gerekiyor.

Kanal İstanbul ise bu dönüşümün en büyük adımı, Gotham’ın en rakipsiz metaforu olma yolunda: 45 kilometrelik yapay su yolu, şehri fiziksel olarak ikiye ayırıyor. Kanalın rant çeperi yeni bir merkezî bölgeye dönüşüyor. 2025 itibarıyla Arnavutköy Yenişehir’de 24 bin konut hızla inşa ediliyor; Sazlıdere Barajı’nın çevrelenmesiyle İstanbul’un 24 günlük içme suyu kaynağı risk altına giriyor. Proje, aynı zamanda sınıfsal ayrışmayı daha görünür kılıyor.

Ekrem İmamoğlu 2019-2025 arasında bu projeye en sert muhalefeti yürüttü. “Bu kanal İstanbul’u bitirir” dedi, planları durdurmaya çalıştı. Uğradığı hukuksal müdahale ve siyasi yasaklar tam da inşaatların ve ihale süreçlerinin hızlandığı döneme denk geldi.

Ranta dayalı yapılaşma nüfus artışını  beslemiyor; tam tersine yavaşlatıp tersine çeviriyor. Bebek arabası yerine hafriya kamyonu görüyoruz artık ana caddelerde; rant kuleleri yükselirken beşikteki bebek sayısı düşüyor, nüfus piramidi ters dönüyor.

Gotham’ın en karanlık yanı da bu değil mi? Suç oranı artarken , doğurganlık oranı çöküyor; şehir rantla şişerken  yeni nesle  yer kalmıyor.

Napolyon’un “dünyanın başkenti” diye imrendiği şehir hala  Allahın  bahşettiği doğal su yoluyla tanımlanıyor. Boğaz birleştirirken, tasarlanan kanal yeni bir çizgi çekiyor. Şehrin valisi kedilerin fıtratının değişmesinden yakınırken Allahın yarattığı su yoluna kuma getirmenin doğanın dengesini nasıl etkileyeceği konusunda suskunluk yasası geçerli oluyor.

Gotham’ın karanlık silueti artık sadece rantla dönüşen  Boğaz’ın sırtlarında değil, Kanalla  yükselen beton ormanlarında da beliriyor. Türkiye’nin kalan  %99’’una   dağılmış milyonlar refah talep ederken, bu dar alanda ekonominin üçte birini obez bir  hal içinde tüketen bu şehirden hâlâ daha fazlası talep ediliyor.

İstanbul artık sadece bir benzetme değil; Gotham’ın gerçek hayattaki izdüşümü gibi duruyor. Kanal projesi bu metaforun ateşini harlıyor .Nüfus neden artmıyor diye hayıflananlara ise Napolyon döneminden kalma antika bir ayna gerekiyor.

Notlar / Kaynaklar

Hazal Ocak, “Emsalsiz İhanet” haber dizisi, Cumhuriyet, 2018

“İmamoğlu’ndan Kanal İstanbul tepkisi: Yokluğumu fırsat bilip 24 bin konut inşaatına başladılar”, BBC Türkçe, 2025

TÜİK 2024-2025 nüfus ve alan verileri; GSYH, ihracat, vergi payları (ISO & TÜİK 2023-2024)

Erdoğan’ın “İstanbul’a ihanet ettik” açıklaması, 2013

Kanal İstanbul Yenişehir ve 24 bin konut verileri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı & TOKİ 2025 duyuruları

Bir şehir kamusallık üretir, ada ise kamunun erişimini reddeder. Şehirde insanlar birbirine çarpar, tesadüfler kararları değiştirir, söz dolaşır, fikir çatışır. Kent, demokrasinin nefes aldığı yer olur. Ada ise sessizliğin adresi olur. Oraya giden söz geri dönmez, oraya bakan gözler körleşir, oradaki duvarlar yalnızca bedenleri değil, bilgiyi de tecrit eder. Bu nedenle tecrit mekânı yalnızca kişinin değil, kamusal bilginin tecritidir. Sözün cezalandırıldığı yerde düşünce ölmez; fakat görünmezleşir.

O adanın varlığı, Türkiye’de devletin hangi bilgiyi görünmez kılmak istediğinin mekânsal ifadesidir. Bir ada yalnızca denizin ortasında değildir; devlet aklının ortasında da durur. Yıllar boyunca tartışmalar, krizler, pazarlıklar, toplumsal kırılmalar, siyasal değişimler yaşanır ve bu ada hep oradadır. Sanki haritadan silinmesi gereken bir utanç gibi, ama aynı zamanda dokunulamaz bir sır gibi. Televizyon ekranları onun varlığını yalnızca haber değeri taşıdığı anlarda hatırlar. Sessizliği, gündem olup olmadığına göre değişir. Fakat adanın asıl etkisi, haberlerde değil, hafızadadır: Devletin konuşmadığı yer, toplumun asla tam olarak anlayamadığı yere dönüşür.

Bu yüzden mesele adada kim olduğundan çok, o adanın Türkiye demokrasi tarihinde nasıl bir duvar gibi yükseldiğidir. Duvarların yalnızca somut yapılar olmadığı, bazen devletin stratejileriyle örüldüğü açıktır. Adada örülen duvar, siyasetin de duvarıdır; bir bilgi duvarı, bir bellek duvarı, bir tartışma duvarıdır. O ada, Türkiye’de “söylenemeyenlerin mimarisi”dir. Devlet yalnızca kişiyi tecrit etmez; bilgiyi, müzakereyi, toplumsal hafızayı da tecrit eder. Bu yüzden ada aynı zamanda bir mimari ideolojidir: konuşmayı cezalandıran, müzakereyi yok eden, toplumsal bellekle bağ kurmayı imkânsızlaştıran bir ideoloji.

Olgun hiçbir demokratik toplum, hakikati mekânla saklamaz. Mekânın sınırlarıyla belirlenen bir adalet, aslında adaletsizliğin sürekliliğidir. Oraya erişilememesi, devletin bile konuşmak istemediği bir alan yaratır. Sözün yok edildiği, bilginin duvarların ardında tutulduğu her yer, hukuk düzeninden önce toplumsal vicdanı zedeler. Ada, hukuki bir kurum gibi görünse bile, aslında bir sorgulama mekanizmasının hareketsiz bırakılmasıdır. Devlet orada bir kişiyi değil, toplumu birbirinden koparan iletişim kanalını tutuklar. Toplumun bilmeye hakkı olan şeyler, yalnızca bedenin değil, bilginin tecridine dönüşür.

Bu nedenle ada, Türkiye’de siyaset ile toplum arasına çizilen kalın bir çizgi gibidir. Siyasal kararlar çoğu zaman toplumdan gizlenir, konuşmalar yalnızca iki odak arasında gider gelir, kamu dışarda bırakılır. Siyaset topluma doğru akmaz; ada gibi kapalı alanlara sıkışır. Demokratik müzakere, kent meydanlarında değil, görünmeyen odalarda yürütülür. Kentin sesi devleti çağırır, ama devlet o çağrıyı kıyıya yanaştırmaz. O ada, Türkiye’de toplumsal müzakerenin ölümü, siyasal hesaplaşmanın kapatılması ve toplumun susmaya zorlandığı bir eşiği temsil eder.

Türkiye’de kimsenin tam olarak bilemediği o ada, aslında herkesin hayatına dokunmuştur. Seçimlere, barışa, şiddete, krize, siyasi ittifaklara, toplumsal kırılmalara, ekonomik dalgalanmalara… Görünmez bir merkez gibi çalışır ama görünmezliği, onun en büyük etkisidir. Adanın kendisi değil, onun çevresinde dolaşan sessizlik ülkeyi şekillendirir. Çünkü sözün kapatıldığı yerde söylentiler devlete dönüşür, resmî açıklamaların yerine fısıltı gazeteleri geçer, halkın değil kulislerin belirlediği bir siyaset üretilir.

Bir adanın dünyadan kopuk oluşu, toplumun siyasetteki söz hakkının da kopmasıdır. Devlet tecridi mekânda uyguladığında, onun etkisi siyasete yayılır. Adalet yalnızca yargı aktörlerinin değil, kamusal katılımın da yokluğu anlamına gelir. Bu yüzden ada, Türkiye’nin demokrasi tarihinde bir nokta değil; bir boşluk olarak yer alır. O boşluk genişledikçe toplum konuşmayı bırakır, konuşmayan toplum demokratikleşemez. Kentin meydanları kalabalık olsa bile, söz dolaşmaz. Çünkü sözün öldüğü yer, yalnızca adanın kıyısında değil, toplumun hafızasındadır.

Bir ada bazen kişinin değil, toplumun tecrit edildiği yerdir. Devlet, bilginin akışını keserse, yalnızca bir insanı susturmuş olmaz; milyonların sözünü yarıda bırakır. Demokrasi, haritada görünmeyen bir duvarda kaybedilir. Sessizlik sadece dalgaların sesiyle gelmez; aynı zamanda devletin sesinin hiç değişmemesiyle büyür. Toplumun duyma hakkının ve sorgulama hakkının kapatıldığı her karada, her adada, her kapalı mekanizma içinde aynı karanlık büyür.

Kent kamusal alan üretir, ada tecrit üretir. Türkiye’nin geleceği, kent mi olacağına yoksa ada mı kalacağına bağlıdır. Şeffaflık kentleşmektir, diyalog kentleşmektir, müzakere kentleşmektir. Sessizlik ise adalaşmaktır. Eğer demokrasi bir gün güçlenecekse, bu adanın duvarları yıkılarak değil, toplumun hafızasının duvarları kırılarak olur. Çünkü o ada, bir kişiyle değil, devletle ve toplumla ilgili bir soruyu temsil eder: Hakikat mekânda saklanırsa, kimin sözü hayatta kalır?

Türkiye’de bu soru bugün her zamankinden güçlü biçimde karşımızda duruyor. Sosyal yardımların, belediye uygulamalarının, halka sunulan desteklerin, kentsel hizmetlerin hepsi birer “hak” olmaktan çıkıp politik bir minnet sistemine dönüştürüldüğünde, kent adalet üreten bir alan olmaktan çıkar; sadakat üreten bir makineye dönüşür. Yoksulluğun adresi, para kazanılamayan yerler değil; hak talep edilemeyen mekânlardır aslında. Kent, yurttaşı hak sahibi kılmıyorsa, onu muhtaçlaştırıyordur. Ve muhtaç bırakılan kimse vatandaş değil, bağımlı bir minnet öznesi hâline gelir.

Kentte yardım dağıtılan yerlerin mimarisi bile bu ilişkileri ele verir. Dar koridorlara sıkıştırılmış kuyruklar, yüksek masaların ardında oturan görevliler, insanlara “teşekkür etmek zorundaymış” hissi veren fiziksel düzenler… Bütün bunlar, yoksulluğun mekânsallaşmış hâlidir. Yardım alan kişi, hakkını talep eden biri değil, şanslı hisseden bir “muhtaç” olmaya zorlanır. Oysa şehir, hayırseverlik üzerinden değil, yurttaşlık üzerinden kurulur. Kreş, ücretsiz ulaşım, sosyal destekler, halk lokantaları, kütüphaneler, burslar, istihdam fırsatları… Bunlar kimsenin minnet duymayacağı, teşekkür etmek zorunda olmadığı kamusal haklardır. Bu hakların mekânları da onurlu olmalıdır. Bir halk lokantası ucuz olduğu anlaşılmasın diye değil; değersiz görülmesin diye restoran estetiğinde olmalıdır. Bir dayanışma merkezi depo gibi değil, kamusal bir mekân gibi tasarlanmalıdır. İhtiyaç karşılanırken insanın onuru da korunmalıdır. Çünkü adalet yalnızca neyin verildiğiyle değil, nasıl verildiğiyle ortaya çıkar.

Bugün Türkiye’de yoksulluğun en tehlikeli tarafı, kentten dışlanarak görünmezleştirilmesidir. Yoksullar artık şehrin merkezinde değil, kentin dışına itilen, uzak mahallelere sürülen, ulaşımın ve hizmetlerin dışında kalan alanlarda yaşamaya zorlanıyor. Bu durum, ekonomik değil, mekânsal bir ayrıştırmadır. Kent merkezleri vitrinin parlak yüzüne çevrilirken, görünmeyenin üzeri betonla kapatılıyor. Kentsel dönüşüm projeleri yalnızca binaları yenilemez, toplumsal ilişkileri de yeniden tasarlar. Deprem güvenliği söylemi, haklı bir gerekçenin arkasına saklanarak sınıfsal bir mühendisliğe dönüşebildiğinde, dönüşüm adalet değil, yer değiştirme aracı hâline gelir. Riskli alanlar gerekçesiyle yoksul mahalleler boşaltılırken, lüks yerleşimler nasıl oluyor da hiç risk kapsamına girmiyor? Doğal tehlikeler sınıfsız olabilir, ancak dönüşüm kararları sınıfsaldır.

Kentsel dönüşümle birlikte, yoksul yalnızca evinden olmaz; kentin sunduğu eğitim, sağlık, sosyal yaşam, kültürel katılım gibi tüm fırsatlardan uzaklaştırılır. Böylece yoksulluk sadece maddi değil, mekânsal bir kopuşa dönüşür. Haklar mekândan kopartıldıkça, yurttaş da haktan kopar. Ve tam bu noktada, belediyecilik yalnızca hizmet üretmek değil; toplumsal adalet yaratmak ya da onu yok etmek anlamına gelir. Kamusal hizmetlerin niteliği, hangi sınıfa nasıl ulaştığı, nasıl bir mekânda sunulduğu, yurttaşın nasıl bir kimlikle karşılandığı esas belirleyicilerdir. Eğer hizmet alan kişi “minnet duyması gereken” bir özneye dönüşüyorsa, orada hak yoktur; yalnızca yönetilen bedenler vardır.

Bu nedenle sosyal belediyecilik, yoksulluğu yönetme değil, yoksulluğun nedenini dönüştürme iddiası taşımalıdır. Yardım dağıtırken sadakati büyütmek yerine, toplumun talepkâr olma gücünü büyütmelidir. Yurttaşlık, teşekkür eden değil, sorgulayan bir bilince dayanır. “Neden yardım ediliyor?” sorusu değil “Neden bu duruma gelindi?” sorusu kentte adaleti mümkün kılar. Soru soran yurttaş, kentin kaderini belirler. Çünkü hak, talep edilmedikçe hak olmaktan çıkar; iyilik adıyla verilen bir lütfa dönüşür.

Kent, bugün tam da bu dönemeçte duruyor. Şehir, yoksulu minnettar kılmaya çalışanlarla, yurttaşını eşit hak sahibi yapmak isteyenlerin karşı karşıya geldiği bir alana dönüşmüş durumda. Hangi belediyecilik anlayışının geleceği belirleyeceği, aslında hangi kentte yaşayacağımızı belirleyecek. Sadaka mı üreteceğiz, hak mı? Sessiz tebaa mı, talepkâr yurttaş mı? Minnet ilişkisi mi kuracağız, adalet mi inşa edeceğiz?

Çünkü bir şehir, sadece binalarıyla kurulmaz. Bir şehir, hakkın onurla buluştuğu yerde başlar. Ve bir gün kent, sadakayla değil hakla yönetildiğinde, onurlu mekânlar yalnızca insanları değil, toplumu da özgürleştirir.

Mimarlık tarihine baktığımızda kadınların neredeyse hiç görünmediği bir “büyük anlatıyla” karşılaşırız. “Usta mimar”, “kahraman şehir plancısı”, “vizyoner tasarımcı” imgeleri hep aynı maskülen hikâyeyi tekrarlar: kent, erkek aklının bir uzantısıdır. Kadınlar ya bu hikâyenin dekorudur ya da görünmeyen emeğiyle var olur. Oysa kadın yalnızca mekânın kullanıcısı değil, aynı zamanda onun biçimlendiricisidir. Fakat bu katkı, tarih boyunca sistematik olarak silinmiştir.

Modernleşme süreciyle birlikte şehir, kontrolün ve gözetimin sembolü haline geldi. Kent planlaması, “rasyonellik” ve “düzen” adına erkek aklının tahakkümünü yeniden üretti. Geniş bulvarlar, sınır çizgileri, güvenlik kameraları ve yüksek duvarlar… Hepsi birer iktidar metaforuna dönüştü. Kadın bedeni bu düzende “özel alan”a hapsedildi; kamusal alana çıktığında ise bir anormallik gibi algılandı. Türkiye’deki kentleşme modelleri bu ayrımı daha da keskinleştirdi. TOKİ blokları, güvenlikli siteler, AVM’ler ve steril kamusal alanlar; hepsi kadınların kentteki varlığını düzenlemek, denetlemek ve sınırlandırmak üzerine kuruldu. “Güvenli mekân” söylemi, kadını korumak yerine onu görünmez kıldı. Kentin planı, kadın bedeni üzerinde çizilen bir sınır haritasına dönüştü.

Mimarlık disiplini uzun süre “tarafsız bir sanat” olarak tanıtıldı. Ancak her “tarafsız” tasarım, aslında bir tercih, bir dışlama biçimidir. Mimari normların çoğu, erkek bedeni ve deneyimi üzerinden şekillenir. Kadınların kentteki hareket biçimleri, zaman algısı ve güvenlik duygusu, mimari planlarda hesaba katılmaz. Örneğin bir meydan tasarlanırken “görünürlük” bir estetik ölçüt olarak alınır ama gece orada yalnız yürüyen bir kadın için bu görünürlük çoğu zaman tehlikedir. Kadın mimarlar bu körlüğe karşı kendi estetik dillerini kurdular. Zaha Hadid’in akışkan formları, Lina Bo Bardi’nin kamusal duyarlılığı, Leman Tomsu’nun erken Cumhuriyet dönemindeki cesareti bu direnişin parçalarıdır. Ancak bu kadınlar bile tarih yazımında “istisna” olarak anıldı. Mimarlığın erkek normları o kadar kökleşmiştir ki, kadının başarısı bile sistem dışı bir mucize gibi anlatılır.

Kadın için kent yalnızca bir yaşam alanı değil, aynı zamanda bir mücadele alanıdır. Kamusal alanlarda görünür olmanın bedeli, sürekli bir tetikte olma hâlidir. Sokak, gece, park, ulaşım hattı… Kadının kente dair her deneyimi aynı soruyla şekillenir: “Burada güvende miyim?” Bu soru bireysel bir korkunun ötesindedir; sistematik bir mekânsal politikanın sonucudur. Çünkü kentsel düzen, kadın bedenini potansiyel bir risk olarak kodlar. Kenti kadınlar için değil, kadınlara rağmen planlar. Feminist coğrafya ve “kadınların kent hakkı” kavramı tam da bu noktada önem kazanır. Feminist kent kuramcıları, kentin kadınların günlük yaşam pratiklerine göre yeniden tasarlanması gerektiğini savunur. Çünkü adaletli bir şehir yalnızca eşit erişim değil, eşit temsil ister. Kadınların karar alma süreçlerinde yer almadığı, planlamanın eril bakışla yürütüldüğü hiçbir kent gerçekten adil olamaz.

Kadınlar bu düzenin sessiz izleyicisi olmamayı çoktan öğrendi. Türkiye’de feminist hareketin sokaklardaki varlığı, kentsel belleğin yeni bir katmanını oluşturdu. Mor Çatı’nın sığınağı, 8 Mart yürüyüşlerindeki sloganlar, Gezi Parkı’nda yankılanan kadın sesleri… Bunların her biri kente kazınmış bir direniş haritasıdır. Duvar yazıları, pankartlar, sokak eylemleri; kentsel mekânı erkek egemen sembollerden geri almanın yollarıdır. Kadınlar kenti yalnızca kullanmaz; onu dönüştürür. Mekân, direnişin sahnesine, duvarlar hafızanın taşıyıcısına dönüşür. Bu yüzden kadın mücadelesi yalnızca siyasal değil, mekânsal bir devrimdir.

Bugün artık feminist bir mimarlık yalnızca teorik bir provokasyon değil, yaşamsal bir gerekliliktir. Kadın odaklı mimarlık “kadınlar için tasarım” anlamına gelmez. Bu yaklaşım, adaletli, kapsayıcı ve duyusal bir mimari etik önerir. Kadınların deneyiminden öğrenen, ilişkisel mekânlar kuran, empatiyi estetik bir ilke olarak gören bir mimarlık anlayışı… Ekofeminist yaklaşımlar, çevreyle kurulan ilişkiyi yeniden tanımlarken; katılımcı planlama modelleri kadınların bilgi ve deneyimini sürece dahil eder. Böylece kent, yalnızca bir yaşam alanı değil, kolektif bir bilinç alanına dönüşür. Çünkü mekân, politik olduğu kadar duygusaldır da. Ve kadınlar bu duygusal politikayı sezgisel biçimde bilir.

Mimarlığın ve kent planlamasının cinsiyetlendirilmiş doğası yalnızca kadınların değil, tüm toplumun özgürlüğünü sınırlar. Mekânın cinsiyetini fark etmek, bu sınırları yeniden çizmek demektir. Kadın mimarlar, şehir plancıları, akademisyenler ve aktivistler bugün artık yalnızca temsil mücadelesi vermiyor; kentin kendisini yeniden kuruyorlar. Çünkü kent, tıpkı toplum gibi, kim tarafından kurulduğuna göre şekillenir. Ve kadınlar nihayet kentin yeniden kurucusu olmaya başlıyor.

Peki, geleceğin kentini kim tasarlayacak: iktidarın gölgesindeki mimarlar mı, yoksa özgürlüğü mekâna dönüştürmeyi bilen kadınlar mı?

Yukarıda örneklemeye çalıştığım mesele, “duyguların coğrafyası” ya da “duygusal coğrafya” 1990’lardan itibaren kültürel coğrafyacılar — başta Nigel Thrift ve David Seamon — tarafından geliştirilmişti. Thrift, duyguların yalnızca bireysel değil, mekânsal olarak üretildiğini öne sürer; bir meydanda, bir koridorda ya da bir bekleme salonunda hissettiğimiz şeyler, o yerin düzeni, sesi ve hareketiyle ilgilidir. Yi-Fu Tuan’ın “topophilia” kavramı, insanların mekânlarla kurduğu duygusal bağa işaret eder. Bir yeri sevmek ya da ondan ürkmek, yalnızca oranın atmosferinden de kaynaklanır.

Yaz güneşinde gürültülü, kalabalık bir sahil; kışın boşaldığında başka bir duygusal tona bürünür. Raymond Williams’ın “structure of feeling” kavramı, bir dönemin ya da mevsimin toplumsal ruh halinin mekânlara da sinmesini açıklar. Zaman, ışık, sıcaklık ve kalabalık değiştiğinde, kentin ruhu da değişir. Her mevsim, mekânın duygusal haritasında yeni bir katman oluşturur.

Fakat mekân yalnızca doğa ve zamanla değil, felaketlerle de duygusal biçimini yitirir ya da yeniden kazanır. Pierre Nora’nın “lieux de mémoire” (hafıza mekânı) kavramı tam da bunu anlatır: olaylar, duygusal izleriyle mekâna kazınır. Berlin Duvarı’nın yıkıldığı alanlarda hissedilen “boşluk” duygusu, yalnızca mimari bir eksiklik değil, bir tarihsel duygunun devamıdır. Bizde, 1999 Marmara ya da 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası kentler, yıkıntıların arasında birer yas topografyasına dönüştü. O alanlar artık sadece coğrafi değil, duygusal koordinatlar haline geldi.

Bir başka dönüşüm hattı ise insan eliyle oluşur. Henri Lefebvre’in Mekânın Üretimi’nde (1974) hiçbir mekân nötr değildir; her biri iktidar ilişkilerinin, ekonomik çıkarların ve estetik ideallerin ürünüdür der . Eylem yasağı getirilen meydanlar, kentsel dönüşümle şantiyeleşen mahalleler, “kendinizi evinizde hissedin” mottosuyla tasarlanan kahveciler… Tüm bu yerler, duygularımızı yönlendiren, bazen rahatlatan, bazen yabancılaştıran düzenlemelerdir. Sara Ahmed’in ifadesiyle, duygular toplumsal olarak dolaşır; bazı mekânları “yakın”, bazılarını “soğuk” hale getirir.

Duyguların coğrafyası, mekânların bize değil, bizim mekânlara nasıl dönüştüğümüzü gösterir. Bir yerin sessizliğine, kalabalığına ya da mevsimine hafızamızda yer verdiğimizde, aslında kendi duygusal coğrafyamızı da belgeleriz - Fotoğraf albümlerimiz de bu yüzden var, kendi duygusal coğrafyalarımızda gezinmemizi sağlar.

Sanat da bu coğrafyadan beslenir.

Boğaziçi’nin mevsimlerle değişen ruhunu en incelikli biçimde anlatan yazarlardan biri olan Abdülhak Şinasi Hisar, Boğaziçi Mehtapları’nda bu hissi şöyle tasvir eder. Hisar’ın kelimelerinde mekânın duygusal coğrafyası neredeyse görünür hale gelir:

“Yazın altınları ve ateşleri eridikten ve söndükten sonra eylül gelir. Sonbaharın çözülen bağları, uzun rüzgârları, renklerin ağlayışlarıyla Boğaz’ın belki en sisli ve içli, en tesirli ve lezzetli günleri gelir. Koruların kokuları, suların sesleri gamlılaşır. Ağaçlar inanılmaz zenginlikte birtakım vahim inkıraz renklerine bürünürler… Her ses bir sonu söyler, veda eder. Veda ederken de bize sırrını döker gibidir.” 

—

* Sara Ahmed, The Cultural Politics of Emotion, Edinburgh University Press, 2004.

* Ben Anderson & Susan J. Smith, “Emotional Geographies”, Transactions of the Institute of British Geographers, 2001.

* Yi-Fu Tuan, Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values, Columbia University Press, 1974.

* Nigel Thrift, “Intensities of Feeling: Towards a Spatial Politics of Affect”, Geografiska Annaler, 2004.

* Henri Lefebvre, Mekânın Üretimi (The Production of Space), Blackwell, 1974.

* Pierre Nora, “Hafıza ve Tarih Arasında: Hafıza Mekânları”, Representations, 1989.

* Dolores Hayden, The Power of Place: Urban Landscapes as Public History, MIT Press, 1995.

* Ann Cvetkovich, An Archive of Feelings, Duke University Press, 2003.

* Raymond Williams, Marxism and Literature, Oxford University Press, 1977.

* Qing Li, Forest Bathing: How Trees Can Help You Find Health and Happiness, Viking, 2018.

* John Wylie, Landscape, Routledge, 2007.

* Abdülhak Şinasi Hisar, Boğaziçi Mehtapları, Everest Yayınları, 2022, s. 46.

Türk Hukukunda Kamu Yararı

Kamu Yararı; kamusal işlemlerin ve eylemlerin hukuka uygunluğunu ölçmede kullanılan bir kiterdir. Her olayda somut koşullara göre belirlenmektedir. Aquinalı Thomas ise toplum iyiliğinin yani kamu yararının bireyin ve toplumun ortak amacı olduğunu, ikisinin bir bütün oluşturduğunu savunarak toplumun iyiliği, Tanrının yeryüzündeki ifadesidir, der. 1789 Fransız Devriminden sonra çıkarılan ve orada bize de gelen hastalıklı Fransız Bonoportist İdare hukuku anlayışı (İmparatoru yaşat ki devlet yaşasın!) ile “yasa, kamu yararıdır.” Bu nedenle yasama organı tarafından yapılan her yasa, kamu yararına uygundur. Bir adım ötesi kanuna uygun yapılan idarenin her türlü işlemi ve eylemi yasaya ugundur ve bu nedenle kamu yararı taşır. Ayrıca Fransız Devrimi Bildirgesi hakların kamu yararı amacıyla sınırlandırılabileceğini söyler. Kamu yararı da yasayla belirlenir. Bunun neticesi de yasa ya da kamu yararı üstündür. Özetle; kamu yararını belirleme gücü yasama organına aittir. Bu ise bizi milli egemenlik teorisine yani elitist demokrasiye götürmektedir. Bu anlamda bizde cumhuriyet yönetiminin olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Sadece seçim zamanı sizi yönetecek kişileri seçer ve bir sonraki seçime kadar sabırla beklemek zorunda kalırsınız. 

Mevcut anayasalı sistemde temel hak ve hürriyetlerin kamu yararı gerekçesiyle sınırlanmasının sınırı, hakkın özüne dokunma yasağıdır. Türk hukukunda AYM ve Danıştay verdikleri kararlarla, kamu yararının ne olduğunu somut olaya göre belirlemektedir. 1964 tarihli bir AYM kararında, seçim güvenliği; kamu düzeni ve hatta “kamu yararı” kavramları içinde düşünülür, demiştir. AYM’nin 1967 tarihli başka bir kararında ise hukuk devletinin unsurları arasında kanunların kamu yararına dayanması ilkesi de var demiştir. 1976 tarihli AYM kararı isetoplum yararının birey yararına üstün tutulmasını sosyal hukuk devletinin temel öğesi olarak görmüştür.  1977 tarihli diğer bir kararında ise AYM, kamu yararını kişinin ve toplumun huzurunu sağlamak anlamına geldiğini belirtmiştir. 1980 tarihli diğer bir kararında ise kamu yararı, toplum yararıdır. Kamu yararının takdiri ise yasama organının yetkisindedir, denilmiştir. 1986 tarihli Kıyı Kanununun iptaline ilişkin davada ise “...yasa koyucuya verilen düzenleme yetkisi, hiçbir şekilde kamu yararını ortadan kaldıracak veya engelleyecek ya da doğal niteliğiyle kamu malı olan bu yerler özel mülkiyete konu olacak veya dönüştürülecek biçimde kullanılamaz” ifadesini kullanmıştır. 1989 tarihli kararda ise yargısal denetim sırasında kamu yararına uygunluk araştırılır demiştir. 1993 tarihli kararında ise sosyal hukuk devleti...kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında bir denge kurabilen devlettir. 1999 tarihli diğer bir kararda ise kamu yararı nedeniyle mülkiyet hakkının sınırlanmasısının demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmadığını belirtmiş, sınırlama yapılırken kamu yararı ile kişi yararı arasında dengenin korunmaması sonucunda hakkın kullanılamaz hale getirilmesinin hakkın özüne dokunacağını vurgulamıştır. Özetle; kamu yararı mülkiyet hakkının sınırlanmasında temel sınırlama nedenini oluşturmaktadır. 

1924 Anayasası, 74. Maddesi kamu yararı (umumi menfaatler) kamulaştırma hususunda kullanılan ilk metindir. 1961 Anayasası, 11. Maddesi temel hak ve hürriyetlerin kamu yararının korunması amacıyla sınırlandırılabileceğini ifade etmiştir. 1982 Anayasası ise Kamu Yararı başlığı altında 43. Madde de Kıyılardan Yararlanma, 44. Madde de Toprak Mülkiyeti, 47. Madde de Devletleştirme ve Özelleştirme olarak yer vermiştir.

Danıştay’a bakacak olursak; Türk idare hukukunda idarenin her türlü işleminin amacı biçimi ve konusu ne olursa olsun kamu yararıdır, şeklinde yerleşik bir kabul ve tabu oluşturulmuştur. Aynı şekilde kamu hizmetinin gayesi de kamu yararına çalışmaktır şeklinde yerleşik bir kabul vardır. Danıştay’ın geliştirdiği içtihada göre ortada birden fazla ve birbiri ile çelişen kamu yararı varsa karar vericilerin birini tercih etmesinde kullanılan ölçüte üstün kamu yararıdenilmiştir. 1992 tarihli Maltepe-Dragos Pendik sahil yolu kararı (Danıştay 6. Dairesi); düzenlemenin ana amacının trafik yükünü hafifletmek, sahil şeridini halka açmak ve kentin kanalizasyon sorununa köklü çözüm getirmek...gerekçesiyle üstün kamu yararı kavramını kullanmış ve imar planının hukuka aykırı olduğu yönündeki ilk derece mahkemesinin imar planını iptal kararını bozmuştur (“...amacın kamu yararının gerçekleştirilmesi olduğu anlaşıldığından İdare Mahkemesince, belirtilen konulardaki üstün kamu yararı gözardı edilerek düzenlenmiş olan bilirkişi raporuna dayanılarak verilen kararda isabet görülmemiştir...”). 1998 tarihli Koç Üniversitesi kararında 6. Daire; orman alanının korunması ve bu alanda üniversite kurulması ile elde edilecek kamu yararı arasında bir fayda-zarar değerlendirmesi yaparak...üniversite alanı oluşturulmasında üstün kamu yararı bulunduğuna karar vermiştir. Ayrıca karar da orman alanının varlığının devamı için gerekli önlemlerin alınması gerektiğini de belirtmiştir. 1997 tarihli Danıştay 6. Dairesinin Yeşil Alan Oluşturulması ve Üstün Kamu Yararı kararında; nazım imar plan değişikliği ile 1971’den beri faaliyette olan bir fabrikanın var olduğu sanayi bölgesi bir alanın park ve reakreasyon alanı olarak ayrılmasında üstün kamu yararı olduğuna karar vermiştir...sağlıklı ve düzenli bir çevre oluşturulması çabasında üstün kamu yararı var denilmiştir. Fabrika sahibi ise başka bir alanın park alanı yapılabileceğini davada ifade etmiştir. Bu kararda, mülkiyet hakkının özüne dokunmak yok mudur? Aynı hukuki mantıkla devam ederek üstün kamu yararından bahisle boğazdaki ve sahillerdeki tüm yalıları ve evleri yıkarak halkın kullanımına açabilir miyiz?

Sonuçlar ve Çözüm Önerileri

Öncelikle adalete bakış açımızı değiştirmemiz lazım yani hukuki pozitivizm hastalığından acilen kurtularak adalet-i mahza yani tam adalet diyerek fertleri önceleyen ve ferdin hakları ve hürriyetlerini her şeyin üstünde gören bir anlayışa acilen geçmek gerekir. Mevcut halde kamu yararı veya üstün kamu yarına karan veren idaredir. Nihayetinde son sözü bu konuda söyleyen ise yargı mercileridir. Adalet-i izafiye ile yani kısmi (eksik) adalet ile toplumun menfaatinin daha önemli olduğu anlayışını da eğitim sisteminde bitirmek lazım. Diğer bir ifadeyle toplum için fert (ler) feda edilemez. Toplumu öncelediğiniz zaman adres doğrudan devlete çıkar. Bu nedenle imparatoru değil, halkı yani milleti yaşatalım ki devlet yaşasın. Bu nedenle nesilleri eğitirken eleştirel modele geçmek aciliyetin ötesine geçmiş bir durumdadır. Ahlaki ve vicdani olmayan fertler geleceğin dünyasında adalet değil, olsa olsa menfaat odaklı bir sistem inşa ederler. Ahlakı olmayan bir hukuk sisteminin de işlemeyeceği ortada olsa gerek. 

Mekanlar şehirlerin hafızasıdır, hiçbir kimse kendi hafızasının silinmesine müsade etmeyeceğine göre insanların hatıralarının sembolü olan yerlere de dokunmamak gerekir. Bu memlekette 1700’lerden beri yönerge, yönetmelik, tüzük, KHK’ler ve hatta kanunlarla anayasal haklar gaspedilmektedir. Nerdeyse tüm ülke de idari devlet anlayışı hakim kılınmış ve yetkisi olup, sorumluluktan kolayca sıyrılabilen bir idari devlet anlayışı ve de kısmi yani nisbi (adalet-i izafiye) adalet anlayışı ile her şeyin kamu yararı yani halk için yapıldığı safsatası zihinlere empoze edilerek Aytmotov’un ifadesiyle mankutlaştırılan anlayışlar üretilmiş ve son sözü halkın değil devletin hatta mahkemelerin söylediği bir elitist demokrasi inşa edilmiştir. Oysa ki halkın yönetime katılımı doğuştan gelen bir insan hakkıdır. Yönetenlerin denetlenmediği bir sistemin sağlıklı işlemeyeceği ve adaletten sapacağı apaçık bir hakikat olsa gerek. Bu nedenle Haydarpaşa Garı veya Sirkeci Garı veyahut Taksim’e ne yapılacağı konusunda bırakın İstanbul halkı karar versin. Çünkü bu yerler İstanbul’un toplumsal hafızasıdır ve kültürüdür.

Problemlerin çözümü ise her şeyi halka götürerek samimi kişilerce hazırlanan yeni bir anayasayla siyasette lider sultasını bitirmek için dar bölge seçim sistemini inşa edip, temsilcilerin azli kurumuyla milletin hangi seviyede olursa olsun seçtiğini istediği zaman görevden alabildiğive nihayet halkın istediği kanunları ve anayasa değişikliklerini istediğinde yürürlüğe koydurabildiği bir ANAYASAL CUMHURİYETİN inşası artık kaçınılmaz bir yol olarak gözükmektedir. Bunların hiçbiri hayal değil, yakın bir gelecekte tüm dünyada anayasal cumhuriyetlerin tamamı bu üçlü kurum üzerine yoluna devam edecektir. Karar Yüce Türk Milletinin! Anayasal bir Cumhuriyet mi yoksa Anayasalı bir Demokrasi mi yani Elitist bir sistemmi? Unutulmasın ki, namuslu ve çalışkan insanlarla uğraşanlar eninde sonunda kaybederler!..

Taş eskidikçe hikâye derinleşir, ışık yıllar geçtikçe başka türlü vurur aynı cepheye. Fakat biz artık zamanla değil, zamana karşı tasarlıyoruz. Her şeyin yenilenmekle değer kazandığı bir çağda, eskimek sanki kusur sayılıyor. Oysa mimarlık, en çok zamanla anlam kazanır. Yeni olan her şey bir gün eskiyecektir; ama eski olan her şey yeninin vicdanıdır.

Bugün şehirlerimizi gezdiğimizde, geçmişle gelecek arasında sıkışmış bir mimarlık dili görüyoruz. Cam kulelerin gölgesine sığınmış tarihi yapılar, estetikle değil, nostaljiyle korunuyor. Restorasyon adı altında parlatılan duvarlar, aslında geçmişi susturuyor. Çünkü zamanın kendine ait bir estetiği vardır: Eskinin yıpranmışlığı, aslında yaşanmışlığın güzelliğidir. Ama biz o güzelliği, yeninin parlak yüzüyle örtmeyi seçiyoruz.

Bir kentin karakteri, biçiminden çok zaman katmanlarında gizlidir. Her dönemin mimarisi, bir sonrakine sessizce devreder yerini. Eğer o sessizliği dinleyemezsek, şehir bir kimlik değil, bir katalog haline gelir. Bugün İstanbul’un, Ankara’nın ya da İzmir’in siluetine baktığımızda, zamanın akışını değil; zamanın kesintisini görüyoruz. Her on yılda bir yeniden inşa edilen bir kent, kendi hafızasını kaybeder. Çünkü hafızasız şehir, insanın da belleğini unutturur.

Modernlik aslında geçmişi silmek değil, onunla konuşabilmektir. Ama biz modernliği biçim zannediyoruz. Her cam yüzeyde ilerleme, her yıkımda yenilik görüyoruz. Oysa mimarlık yalnızca yapının değil, devamlılığın sanatıdır. Eskiyle yeninin çatışması değil, konuşması gerekir. Bir yapıyı kurtarmak, onu zamandan koparmak değil; zamana yeniden bağlamaktır. Gerçek restorasyon, geçmişi bugüne boyamak değil, bugünü geçmişin dilinde yeniden okumaktır.

Bir taş yapının gölgesinde yürürken hissettiğimiz o huzur, aslında mimarinin zamana direnen sadakatidir. Betonun gri yüzeyinde bulamadığımız sıcaklık, taşın dokusunda yaşamaya devam eder. Çünkü taş sabırlıdır; zamana direnir, insanın ömrünü aşar. Beton acelecidir; hemen parlar, hemen solar. Bugünün şehirleri bu aceleyle büyüyor. Her proje bir yarış, her yapı bir gösteri. Fakat estetik, hızla değil, sabırla kurulur. Mimarlığın krizi biçimde değil, zamanda gizlidir.

Zamanla yarışan bir mimarlık sonunda kendi anlamını tüketir. Çünkü her yeni yapı, bir öncekini “eski” kılmak için yapılır hale gelir. Bu, mimarlığın değil, tüketim kültürünün estetiğidir. Eskinin yerine yeniyi koyarken, aslında her defasında kendimizi yoksullaştırıyoruz. Çünkü eski yapı sadece bir bina değildir; bir duygunun, bir çağın, bir insan topluluğunun hafızasıdır. Onu yok ettiğimizde, kendi geçmişimizi de sessizce silmiş oluruz.

Mimarlık zamanla kurulan bir dostluktur. Her tuğla bir dönemin nefesini taşır. Bir binayı anlamak, onun biçimini değil, zaman içindeki yolculuğunu okumaktır. Eskiyle yeniyi ayıran çizgi aslında bir algı meselesidir. “Yeni” bazen yalnızca unutmanın kılıfıdır. Çünkü yenilik, hafızasızlıkla birleştiğinde anlamsızlaşır. Zamanın estetiği unutmamakla ilgilidir.

Bu yüzden bugün mimarlığın en politik eylemi, zamana sadık kalmaktır.

Bir meydanı korumak, bir binayı onarmak ya da eski bir yapıya dokunmadan saygı göstermek artık estetik değil, vicdani bir meseledir. Çünkü geçmişi korumak sadece nostalji değil; geleceğe sorumluluktur. Her yıkılan duvar, her “yenileme” projesi, bir hafızayı susturuyor. Mimarlığın sorumluluğu sadece bugüne değil, yarına karşıdır.

Zaman iyi bir öğretmendir ama kötü bir tamirci. O yüzden mimarlık zamanla savaşmamalı, onunla iş birliği yapmalıdır. Eskiyle yeninin aynı cümlede var olabildiği şehirler, insanın da ruhunu dengede tutar. Çünkü şehir sadece mekân değil, zamandır da. İnsan geçmişte yaşar, geleceği düşler ama hep bugünü inşa eder. Mimarlığın büyüsü işte bu üç zamanı birleştirme becerisindedir.

Bugün bir cam cepheyle kaplanan eski bir han, belki ekonomik olarak “yenilenmiş” sayılır ama ruhunu kaybeder. Çünkü geçmişi susturulan her yapı, biraz da hafızasız bir toplum yaratır. Modernliğin asıl ölçüsü ne kadar hızlı yaptığın değil ne kadar anlamlı koruduğundur. Estetik, biçimde değil; zamana karşı gösterilen sadakattedir.

Bir mimar yalnızca çizgi çizen değil, zamanı şekillendiren kişidir.

Her tasarım bir cümledir; bazıları bağırır, bazıları fısıldar. Ama kalıcı olanlar, zamanı dinleyenlerdir. Bir binanın zamana karşı gösterdiği direnç, aslında insanın kendi varoluşuna dair en samimi aynadır. Çünkü biz binaları yaparız ama sonunda binalar bizi tanımlar.

Zamanın estetiğini anlamak, yeniliği reddetmek değil; yeniyi sorumlu kılmaktır.

Yeni olan, eskiye saygı duymayı öğrendiğinde kent olgunlaşır. Aksi halde şehir, geçmişini reddeden bir gençlik gibi sürekli kendi yüzünü değiştirir ama asla kimliğini bulamaz. Gerçek modernlik, kendi tarihine küsmemektir.

Zamanın estetiğini koruyan her mimara, her binaya, her hafızaya selamla: çünkü bazı yapılar zamana karşı değil, zamanla birlikte ayakta kalır.

Ülkenin eşi benzeri olmayan ve gene UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan anıt yapılarından biri, Edirne’deki Selimiye Camii de yaklaşık bir ay önce kubbesindeki “restorasyon” çalışmaları nedeniyle gündeme geldi.

Selimiye’nin 1700’lü yıllardan kalan kubbe bezemelerinin kazınarak yerine fotoğrafta gördüğünüz şekilde bir uygulama yapılması nedeniyle.

Meselenin ilginç tarafı bu son müdahale kararına yol açan bu projeyi koruma kurulu üç kere reddetmiş ve 2. Abdülhamit zamanında gerçekleşen restorasyondaki özelliklerin korunmasına karar vermiş. Ancak sonra ne olduysa olmuş, konuyu üç kez görüşüp reddeden koruma kurulu bu hayali ihya projesini aniden kabul edivermiş.

Kültür mirasını sahip çıkmayı “herkes” nasıl öğrenecek?

Tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı, projenin derhal durdurulmasını istedi ve “İhya mı, imha mı?” başlıklı bir yazı yazdı. X hesabında yaptığı paylaşımda “lütfen herkes 16. asır Türk mimarisine, büyük ustanın en büyük eserine sahip çıkmayı öğrensin. Sinan’ın eserleri her kulun hatta her toplumun kendi tekeline alıp harcayacağı miras değil” diyerek projeye tepki gösterdi.

Change.org’da da Selimiye Camii için imza kampanyası başlatıldı. Yazar Ahmet Ümit de, “Barbarlık yapma, Selimiye Camii’nin kubbesini bozma” paylaşımıyla bu ihya projesine tepki gösterdi.

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan, Mimar Sinan’ın ‘ustalık eserim’ diye adlandırdığı Selimiye Camisi’ndeki itirazlara konu olan bu müdahale için bir hukuk mücadelesi başladı, konu bir vatandaş tarafından mahkemeye taşındı. Bu girişimin sonucunda Bölge İdare Mahkemesi tarafından bir ay süreyle durdurma kararı verildi.

Peki Ortaylı’nın söylediği gibi kültür mirasını sahip çıkmayı “herkes” nasıl öğrenecek? Dünyada eşi benzeri bulunmayan, her biri döneminin bir mimarlık şahaseri olan anıtyapılar geri dönülemez bir biçimde tahrip edildikten sonra mı? Birer dünya mirası olan, eşi benzeri olmayan bu eserlerin harcanmaması nasıl sağlanacak?

Burada ilginç olan soru şu: Adı açıklanmayan bir “vatandaş” diye geçiyor, mahkemeye başvurup yürütmeyi durdurma kararı aldıran kişi. Koruma alanında bu kadar kurum ve kuruluş varken bunların uygulama aşamasına kadar neden sesleri çıkmıyor, ya da çıkıyormuş gibi olursa da neden hiç bir şey değişmiyor?

Hiç şüphesiz önemli bir anıtyapının nasıl korunacağının yalnızca mahkeme kararlarıyla belirlenmesi mümkün değil. Bir dünya mirası olan anıtyapı için müdahalenin, restorasyon projesinin nasıl yapılacağına dair kurallar, yöntemlerin bilinmesinin “neyin doğru, neyin yanlış” olduğunu tartışmaktan daha önce gelmesi gerektiğini düşünüyorum.

Koruma kavramı ve deneyimleri entelektüel düşüncenin bir direniş alanı

Günümüzde koruma kavramı modern mimarlığın (ve siyasal düşüncenin) sorgulayıcı eylemselliklerinin, hatta denebilir ki kapitalist düzendeki araçsal politikaların basmakalıp uygulamalarına karşı önemli bir direniş alanı.

Türkiye”de tanık olduğumuz keyfi uygulamalar geçmiş dönemlerden kalan insanlık mirasını, farklı uygarlık eserlerini anlamak, korumak amacıyla ortaya çıkmış olan restorasyon kavramı ve deneyimleri ile çelişiyor. Günümüzdeki “restorasyon” adı altında kamu eliyle yapılan ihya uygulamaları, kültürel miras alanını ele geçirmiş olan bu basmakalıp ihyacılık, geçmişçilik ideolojisi koruma kavramını tersine çevirmiş durumda.

Ayrıca her dönemlerin eklerinin, ayrı katmanlarının uluslararası koruma normlarına göre de bir değere sahip oldukları kabul ediliyor. Burada anıtyapının sanki tasarlanabilecek bir nesne olarak kabul görmesinde. Oysa yapıyla diyalog kurmak, anlamaya çalışmaktır, asıl koruma deneyimlerini, eylemselliklerini yönlendiren mesele.

Bugün yapılanların kültürel miras değerleriyle ilişki kuran, kavramaya çalışan deneysel bir çaba olan koruma kavramıyla hiçbir ilgisi yok. Bu şekilde “kültürel miras korunuyor” denerek çok değerli eserler yok ediliyor.

“Restorasyon” adı altında yaşanan felaketlerin her birinde yaşanan tipik sorun korunması gereken kültür varlıklarının iktidar gücüyle karar verme tekelini ele geçirmiş kişiler tarafından şekillendirilecek bir nesne gibi görülmesinde. Koruma adı altında hayali bir geçmiş yaratılmaya çalışılıyor. Burada kamu gücünü, imtiyazlarını, kariyer imkanlarını kullanarak fikir üretimi alanını felç eden bir şiddet var. Sonuçta koruma uygulamalarında kaybedilmiş hayali bir geçmişin arayışı, ya da yaratılması gibi depressif bir durum ortaya çıkıyor.

Bağımsız kuruluşların, kişilerin katılımı olmadan sorunu çözmek mümkün değil

Bilgi üretimi yöneticilerin ellerindeki basmakalıp teknik şartnameler ile sanki tanımlanabilirmiş ve parayla ölçülebilirmiş gibi önce ihale yapılıyor. Sonra yüklenicilere bağımlı olarak kamu imkanlarını, kuruluşların adını, kariyer imkanlarını kullanarak bir takım “uzmanlar” danışmanlık yapıyor. Yüklenici işi alıyor, sonra danışmanlar olarak ona bağımlı ve sorun çıkarmayacak insanlar görev alıyor. Dolayısıyla resmi patronaj ve altında yükleniciden ibaret karar vericiler. Yani ihale yapıldığında henüz müdahalenin nasıl yapılacağına kadar verilmiş değil. Oysa bilgi üretiminin, yani müdahalenin nasıl yapılacağına karar verilmesi bu şekildeki bağımlı ve kapalı uçlu süreçlerle gerçekleşmesi mümkün değil.

Sorun restorasyon işlerinin -tıpkı diğer kamu projeleri gibi- resmi kurumlar ile piyasa aktörleri arasındaki ilişkilerle yönetilmesi. Oysa Türkiye’de bu alanda deneyim sahibi, uluslararası koruma örgütleriyle ilişkili bir çok kuruluş bulunuyor. Örneğin koruma alanında kamuya yol gösterebilecek, yöntemler ve ilkeler konusunda uluslararası deneyim sahibi, UNESCO ile birlikte çalışan ICOMOS  (Dünya Anıtlar ve Sitler Konseyi) adlı örgütün yerel bir yapılanması var. Avrupa Birliği’nin siyasal organlarının işbirliği yaptığı Europa-Nostra’nın da  yerel bir dernek yapılanması bulunuyor.  Ayrıca onlarca üniversitede restorasyon eğitimi veriliyor. Peki bu kuruluşlardaki kişiler, kamu gücünü, kariyer imkanlarını kullanan kişiler ne yapıyor? Bu kuruluşlar aracılığıyla kendilerini mi temsil ediyor, yoksa kamusal nitelikli bir ilişkinin kurulması için mi çaba gösteriyor?

Öğrencilik yıllarımdan beri Türkiye’de yaşanan “restorasyon” projeleri felaketini izleyen bir kişi olarak bu karşılaşılan sorunun yalnızca yöneticilerin yanlış kararlarıyla, cehaletiyle falan açıklanabileceğini zannetmiyorum. Ortaya çıkan vakaların, bu süreklilik taşıyan meselenin aynı zamanda mimarlığın entelektüel alanındaki önemli bir soruna işaret ettiğini söyleyebilirim.

Gözlerimi dünyaya Koşuyolu denen semtte açtım.

Koşuyolu denen yer, Haydarpaşa Garı’nın arkasında, geçmişte deniz kıyısına yakın olduğunu tahmin ettiğim İbrahim Ağa denilen ve antik bir yerleşmenin kurulduğu bir semtten uzaktaki tepeye, Bağlarbaşı’na kadar uzanan bir yolun çevresiydi. Bu bölge geçmişte atlı yolculukların yapıldığı, pırıl pırıl suların aktığı, kuşların sesleriyle uyanılan, her köşesi meyva ağaçları, bostanlarla dolu, cennet gibi bir yerdi. 

1950’lerden sonra bu semtin ortasından E-5 otoyolu geçmişti. 

Şehrin bu yakasındaki tarihi patikalar ve yollar otoyolların ve köprülerin olmadığı bir düzene göre, kıyıya dik bir biçimde şekillenmişti. E-5 ise sanki bunları “bir bıçakla keser gibi” enlemesine kesmişti. 

E-5 İstanbulluların yaşamına giren ilk otoyoldu. Kimi yerlerde derin yarıklar açılmış, eski yollar tepelerde uçları kopuk halde kalmıştı. Semtliler bu derin yarıkların kenarlarından yokuşları inerek ya da çıkarak yol seviyesine inip karşıya geçmeye çalışıyorlardı. 

Bölgede yaşayan insanlar kendi alıştıkları düzeni dikine kesen bu otoyolun ne olduğunu anlayamamışlardı. Yerle ilgili alışkanlıkları oluşturan hafızalarına göre karşıya geçmeye çalışırken sıklıkla eziliyor, sıklıkla bu vahşi otoyolun kurbanı oluyorlardı. Çünkü onların yaşam alışkanlıklarında otoyol diye bir kavram yoktu. Başlangıçta ne yaya geçitleri, ne de köprüleri yapılmıştı. Ayrıca bu ilkel (bilmiyorum olmayanı nasıl olur) otoyolda doğal olarak ne bir yaya geçidi, ne bir trafik lambası bulunuyordu. Bunları da o zamanın yöneticilerinin pek önemsediğini zannetmiyorum. 

Bu otoyol yüzünden hunharca telef olan çocuklar, yetişkinler, yaşlılar herhalde ulaşımın katlanılması gereken bir maliyeti olarak görülüyordu.

Bu geçitlerde neredeyse her gün birilerinin ezilmiş olduklarını görüyorduk. 

Kimi zaman da küçücük arkadaşlarımın. Bir keresinde komşumuz olan, birlikte oyun oynadığım yakın bir arkadaşımın kafatası ve beyin parçalarını asfaltın üzerinde gördüm. Koşarak eve doğru gitmeye çalışan oyun arkadaşımın asfaltın üzerindeki izleri, kalıntıları hala zihnimde. 

Ezilenler yalnızca kurbağalar değildi

İlkokula gittiğimde Kalamış’a taşınmıştık. Fenerbahçe, Caddebostan gibi semtlerde yollar asfaltlandığında motorlu araçlar daha fazla sürat yapmaya başladılar. Sonra ara sokaklar da bunlara dahil oldu. 

Asfalt kaplanınca sokaklar bir anda -kağıt gibi- ezilmiş kurbağalarla doldu. Ölü kurbağalar tıpkı yollara düşen sonbahar yaprakları gibiydi. Kısa bir süre sonra da semtte kurbağa sesleri tamamen kesildi. 

Ancak ezilenler yalnızca kurbağalar değildi. Kediler, kirpiler, köpekler de...

Bunlar zannedersem herkes için olağan şeylerdi. Daha hızlı gitmek için yolların asfaltlanması, parke taşlarının örtülmesinden yanaydı, herkes.

Hatta deniz kenarının doldurulup, asfaltlanmasını isteyenler bile vardı.

Oysa granit parke taşı döşemeler sınırsız ömre sahipti. Sık sık gerçekleşen yol kazıları için en uygun malzemelerdi, geri kazanılabiliyordu. aynı zamanda Araçların sürat yapılmasını engelliyordu. Yağmur sularını geçiriyordu. 

Ötekilerin yaşam alanlarına el koyma biçimleri 

O zamanlar, yani 70’li yıllar olmalı, kulak misafiri olduğum kadarıyla aynı anda, yani bu asfaltlama bu canlıların hayatlarına mal olurken, müteahhitler de kendi aralarında rüşvet havuzu oluşturmak için para topluyorlardı, imar oranlarını artırmak için. 

Sonra semtteki Rumların yok olduklarını fark ettim. Sonradan çevremizdeki zenginlerin, seçkinlerin onların mallarına el koyanlar olduklarını, hatta bu amaçla devletin derin güçleriyle işbirliği yapan bir çete oluşturduklarını… Bu el koyma biçimi ile imara açılma işlerinin bağlantılı olduklarını da öğrendim. 

Anladığım kadarıyla o zaman imar planlarını bakanlık (Bayındırlık Bakanlığı) hazırlıyordu. Belediye ise asfalt, çöp toplama işlerini yapıyordu.

Sonra deniz kıyıları dolduruldu ve kıyılarda kuluçka alanı oluşturan canlıların imhasına sıra geldi. Bu sırada kanalizasyonlara da zehirli toksik atıklar, temizlik malzemeleri karışmaya başladı. Denizdeki canlılara ne oluyor, karadakiler nasılsa kimsenin umurunda değildi. Uzun süre direndiğimiz hatırlıyorum, eve deterjan sokmuyorduk. Sabunları rendelemek de benim işimdi. 

İlkokula başladığımda taşındığımız Kalamış’taki kirpiler ya da kurbağalar da işte bana bunları hatırlatıyordu. Sonra yakınlarımın, tanıdıklarımın da yok olduklarına tanık oldum. Önce anne ve babamın en yakın arkadaşları. Neredeyse bir aile gibiydik. Biz onları evlerinde beklerken karşıya geçerken bir otobüsün altında kalmışlar. Sonra onların çocukları bizimkilere misafirliğe geldiklerinde bu sefer de kendi anne ve babamın.

Bu yüzden ezilmiş hayvanların asfalt üzerindeki görüntülerinin yıllarca anlayamadığım bir his, hiçbir zaman dile getirmediğim bir korku yarattıklarını söyleyebilirim, belleğime kazınan bu görüntülerin.

Sömürgeleştirici olmayan ilişki biçimlerini öğrenmek

Ulaşım, imar, kentsel dönüşüm, kültürel ve doğal mirası koruma, güvenlik… gibi müşterek alanlarla ilgili kavramların ne kadar görünmez ön kabuller içerdiklerinin, nasıl imal edildiklerinin kimi zaman farkında bile olmuyoruz. 

Arkalarındaki bagajlar, eylemsellikler, işleyişler çoğu zaman görülmüyor.Görülmemesinin nedeni de bunların çoğu zaman arkalarında gizlenmiş güç alanları, kamu-özel karışımı güç ilişkileri. Gerçekleri gösteriyormuş gibi yaparken şiddeti gizleyebiliyorlar. 

Bunlar kimilerinin hayatlarını kırılgan hale getirebilen, yaşamlarını alt üst eden, kimilerine güç veren, şiddet üretebilen kavramlar. 

Bu kavramlarla yaşam alanlarına müdahaleler yapılırken, topluluklar nesneleştirilmiş, işaretsizleştirilmiş olabiliyorlar. Bu kavramlar bu el koyma sürecini haklı çıkarmak için kullanılabiliyor. İnsan olanların ve olmayanların yaşam alanlarına yapılan müdahaleler haklılaştırılıyor.

Aynı zamanda müştereklerle ilgili olmalarına karşılık kişilerin hafızalarında farklı yerleri, anlamları olabiliyor.  

Oysa kavramlar bilmeyi koşullandıran, yani istediklerini gösteren, istemediklerini göstermeyen anlamlandırma biçimleri. Bu nedenle bilgi iki yönlü de kullanılabilir: Yaşam alanlarını sömürgeleştirmek için ya da temsil edilmeyenlerin dışarıda kaldıklarını hatırlamak -ve sömürgeleştirici olmayan- şiddetsiz ilişki biçimlerini öğrenmek için.

Bir kent planı, bir meydan düzeni, bir hükümet konağı ya da bir anıt, aslında iktidarın kendini anlatma biçimidir. Gücün estetikle sahneye konduğu en kalıcı tiyatrodur şehir.

Bugün yaşadığımız şehirlerde bu sessiz dil hâlâ yankılanıyor. Gökdelenler yükselirken, kamu binalarının devasa cephelerinde “otoritenin estetiği” kendini gösteriyor. Mimarinin biçimi, sadece tasarım değil, aynı zamanda bir gösteri aracıdır. Kentin merkezine konumlanan her anıtsal yapı, o dönemin iktidar tahayyülünü simgeler. Bir hükümet binası, yalnızca hizmet alanı değildir; devleti temsil eden bir sahnedir. Bu yüzden, mimarlık hiçbir zaman nötr bir üretim değildir. Her bina, bir ideolojinin taşlaşmış hâlidir.

Ancak kentin dili yalnızca yukarıdan yazılmaz. Halk da bu dilin gizli ortak yazarıdır. Günlük yaşamın ritmi, sokakların ritmini belirler. Planlanmış mekânın içindeki spontane hareket, bazen en büyük estetik karşı çıkıştır. Bir parkta toplanan kalabalık, bir köprüde yürüyen insanlar ya da terk edilmiş bir binayı dönüştüren sanatçılar, mimarlığın politik anlamını dönüştürür. Çünkü mekân, yalnızca iktidarın değil, direnişin de aracıdır.

Kent bu anlamda bir sahne değil, bir mücadele alanıdır: kimliklerin, fikirlerin, hatta sessiz kalmayı seçenlerin bile görünmez mücadelesi burada sürer. Betonun altında bir ideoloji, kaldırımlarda bir hafıza vardır.

Mimarlığın politik dili en açık biçimiyle, “gücü temsil etme” arzusunda kendini gösterir. Tarih boyunca iktidarlar, estetiği bir ikna aracı olarak kullanmıştır. Roma’daki zafer taklarından Paris’in Haussmann bulvarlarına, Berlin’deki Reichstag’dan İstanbul’un devasa camilerine kadar her dönemin mimarisi kendi siyasal manifestosunu yazmıştır.

Bu yapılarda yalnızca biçim değil, anlam da iktidara hizmet eder. Sütunların büyüklüğü, merdivenlerin yüksekliği, boşlukların oranı bile “insana değil, devlete” hitap eden bir kurgudur. Mimarlık burada bir hizmet değil, bir hatırlatma aracıdır: “Gücün kimde olduğunu unutma.”

Türkiye’de özellikle son yıllarda mimarlık, yalnızca estetik bir uğraş değil, doğrudan bir güç gösterisine dönüşmüş durumda. Kamusal alanların yeniden düzenlenmesi, geçmişin sembollerine yapılan göndermeler, yeni yapılarla tarihin yeniden yazılma çabası… Tüm bunlar, mimari biçimin politik içerikle nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor.

Bir cami, bir köprü, bir stadyum veya bir meydan artık yalnızca işlevsel yapılar değil; iktidarın kendini gösterdiği, meşruiyetini mekânsal biçimde yeniden ürettiği alanlar hâline geliyor. Estetik tercih, politik tercihin uzantısı halini alıyor.

Yeni yapılarda bile geçmişin taklit edilmesi, geleceğe değil nostaljiye yatırım yapıldığının göstergesi. Oysa geçmişe öykünmek, zamanla yüzleşmek değil; onu dondurmak anlamına gelir. Kent, böylece yaşayan bir organizma olmaktan çıkar, bir ideolojik dekor hâline gelir.

Ama her kentte bir sessizlik alanı da vardır. Bu sessizlik, baskının değil; anlamın sesidir. Bazen bir duvarın sade çizgisi, bir avlunun dinginliği ya da ışığın taş üzerindeki yansıması, politik gürültüye karşı en zarif muhalefet biçimidir.

Çünkü mimarlık, gerçekten insana dokunduğunda gücü temsil etmez, gücü sorgular. Estetik, bir süsleme aracı değil, etik bir duruştur. Ve bu duruş, sadece bir bina biçiminde değil, o binanın ruhunda saklıdır.

Belki de bu yüzden kentler, yalnızca üzerinde yaşadığımız yerler değil; kim olduğumuzu unuttuğumuz veya yeniden hatırladığımız alanlardır. Her köşe, her meydan, her duvar bir hafıza taşır. Mimarlığın politik dili, bu hafızayı ya susturur ya da görünür kılar.

Bir toplumun özgürlük kapasitesi, yalnızca konuşma hakkıyla değil; kamusal alanı nasıl kullandığıyla da ölçülür. Eğer meydanlar yalnızca törenler için, parklar yalnızca vitrin için, binalar yalnızca gösteri için varsa orada kent değil, dekor vardır.

Fakat yine de umut var: Kentin estetiği, halkın estetiğine dönüşebilir. Bir sanatçının müdahalesi, bir öğrencinin duvar yazısı, bir mimarın sessiz tercihi bile bu dili dönüştürebilir. Çünkü mimarlık, sadece inşa etmek değil; yeniden anlamlandırmaktır.

Bir kent, gücün değil, insanın hikâyesini anlatabildiği gün, gerçek anlamda estetik bir bütünlüğe kavuşur.

Kent sustuğunda, mimarlık konuşur.

Ama bu ses, kime ait olacak?

İktidarın mı, yoksa insanın mı?

Saat kuleleri 13. yüzyılda özellikle kiliseler ve kent meydanlarında kullanılmaya başlandı. 16. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı topraklarına da yayıldı. Yeniçağ’ın başlamasıyla birlikte yalnızca zamanı göstermek için değil, aynı zamanda teknolojik ilerlemenin ve kent düzeninin bir işareti olarak da önem kazandı (King, 2004; Rogers, 2020). İnsanların işe gidiş gelişleri, trafik yoğunluğu ve toplu taşımanın ritmi bu saatin mekanizmasındaki çarklara benzetilebilir. Tıpkı bir mekanik saatin çarklarının uyumlu hareketi gibi, makine şehir de öngörülebilir kurallar ve tekrarlarla işler. Saat, yalnızca zamana değil, kentin düzenine, ritmine ve mekanik işleyişine de işaret eder.

Bir önceki yazımda, kentlerin doğuşuna dair iki temel yaklaşımı hatırlatmıştım: İlki, tarımın ürettiği fazlalığın pazarı ve iş bölümünü mümkün kılması; ikincisi ise tanrılardan ilham alan kutsal mekânların merkezinde şekillenen kozmik kent anlayışıydı. Bugüne biraz daha yaklaşalım: Sanayi Devrimi’yle birlikte, kent artık evrenin bir yansıması değil, işleyen bir makine olarak düşünülmeye başlandı. Bu model, Julian Beinart’ın MIT’deki derslerinde belirttiği gibi, büyülü bir kozmos fikrinden serinkanlı bir düzen ve işleyiş mantığına geçişi simgeler (Beinart, 2013). Makine modelinde, şehir artık kutsal bir bütünün simgesi değildir; parçaları değiştirilebilir, eklemlenebilir, sökülüp takılabilir bir işlevsel sistemdir.

Makine-şehir en basit haliyle öngörülebilir kurallarla işleyen, modüler, hızlı kurulabilir ve eşitlikçi dağıtımı mümkün kılan bir kentsel düzen olarak ele alınır. Burada bütün yerine parçaların sürekliliği ve değiştirilebilirliği esastır. En tipik ifadesi ızgara şemasıdır. Beinart’ın da vurguladığı gibi, az sayıda kural ile çok farklı bağlamlarda okunaklı bir şehir dili üretir; avantajı az ölçüm ve düşük maliyetle hızlı kurulum sağlamasıdır (Beinart, 2013). Parselleme yoluyla mülk, altyapı ve hizmet dağıtımını basitleştirir, başlangıçta eşitlikçi bir ideal sunar.

Bu modelin erken örneklerinde, Mısır’da işçilerin konutları, Helenistik koloni kentleri ve Roma kamp-kentleri öne çıkar (Kostof, 1991). Grid sistemler dönemsel olarak ticari ve askeri düzenin ifadesi olarak okunabilir (Owens, 1991). Hardoy bu modelin, Yeni Dünya’da makine modelini kolonizasyon aygıtına dönüştürdüğünü öner sürer (Hardoy, 1973). Manhattan’ın 1811 Planı, “en ucuz ve en okunaklı” düzeni hedefledi ve bugün hâlâ bir “büyük makine” olarak işliyor (Reps, 1965).

Günümüzde şehir-makine farklı katmanlarda yaşamaya devam ediyor. Parsel ve imar sistemleri, ulaşım ve enerji altyapıları ve parametrik planlama araçları bu modelin güncel uzantıları. Lineer kent vizyonları –örneğin transit koridorları ya da lojistik hatları– makine fikrinin modern türevleri.

Makine modelinin faydaları oldukça belirgindir: hız ve ölçeklenebilirlik sağlar, okunaklıdır, başlangıçta eşitlikçi dağılım vadeder ve parçaların dönüşümüne izin verir. Ancak monotonluk ve kimlik erozyonu yaratabilir, eşitsizliği hızlandırabilir, ekolojik ve topografik koşulları görmezden gelebilir. Kolonyal bağlamlarda olduğu gibi siyasal araçsallaşmaya da açık bir yapıdır.

Lewis Mumford grid planını modern ticaretin standardizasyonuyla ilişkilendirir (Mumford, 1961). Richard Sennett, ızgaranın kenti bir “satranç tahtasına” indirgediğini savunur (Sennett, 1990). Buna karşı çıkanlar ise Manhattan örneğinde olduğu gibi ızgaranın yaratıcılığı tetikleyebildiğini, farklı ölçeklerde çeşitlilik ve yoğunluk üretme kapasitesine sahip olduğunu öne sürer.

Şehir, doğru ayarlandığında hem okunaklı hem de esnek olabilir. Yanlış kullanıldığında ise soğuk bir şablona, eşitsizlikleri büyüten bir mekân makinesine dönüşür. Kentin büyüsünü yitirmeden akıllı bir makine olabilmesi, bu dengenin iyi kurulmasına bağlıdır: Tıpkı insanlar gibi; doğru ayarı bulduğunda yaşamı taşıyan, canlılığı barındıran bir varlık gibi.
 

Kaynakça

Beinart, J. (2013). Normative Theory II: The City as Machine [Lecture notes]. MIT OpenCourseWare. https://ocw.mit.edu/courses/4-241j-theory-of-city-form-spring-2013/pages/lecture-notes/lec-3-normative-theory-ii-the-city-as-machine/
Hardoy, J. E. (1973). Urban planning in Latin America: Colonial heritage and modern challenges. Greenwood Press.
Kostof, S. (1991). The City Shaped: Urban Patterns and Meanings Through History. Thames & Hudson.
Mumford, L. (1961). The City in History: Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects. Harcourt, Brace & World.
Owens, P. (1991). Literary & Historical Essays on the City. Routledge.
Reps, J. W. (1965). The Making of Urban America: A History of City Planning in the United States. Princeton University Press.
Rogers, J. (2020). Why do old towns have clock towers? History Facts. Retrieved from https://historyfacts.com/world-history/article/why-do-old-towns-have-clock-towers/
King, A. D. (2004). The clock tower and the city: Timekeeping and urban life in Europe. Routledge.
Sennett, R. (1990). The Conscience of the Eye: The Design and Social Life of Cities. Knopf.

Merkezi idarenin Kültürel Miras koruma çabaları yerel yönetimleri de kapsayan bir entegrasyon içinde mi? Daha da önemli soru, bu kültürel miras belediyelerimiz tarafından sahiplenilmeye açık mı?  Soruları çoğaltabiliriz. Merkez -Yerel yetki paylaşımında, merkezin yerel üzerindeki ağır vesayetinin bir alanı da kültürel miras.

2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu bu alanda geniş bir düzenleme yapmış olsa da, 2872 Sayılı Çevre Kanunu “Jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerlerdir.” dese de uygulamada kültürel varlığın yer aldığı yerelin kendisi, daha doğrusu Yerel Yönetimler yok sayılmıştır.

Taşınmaz Kültür Varlıkları, Taşınır Tabiat Varlığı, Doğal Varlıklar, Korunması Gerekli Taşınır/Taşınmaz  Kültür ve Tabiat Varlığı, Anıt Eser, Sit Alanı, Kültürel Peyzaj, Kültür Rotası, Endüstri Mirası, Sualtı Kültür Mirası, Kırsal Sit, Mimari Miras, Geleneksel Mimari Miras, Modern Mimari Miras, Arkeolojik Miras, Somut Olmayan Kültürel Miras, Güzel Sanat Eserleri vb. başlıkları şemsiye tanım olarak kapsayan Kültürel Miras tamlaması akademik, kültürel, yasal olarak tanımlama olarak neredeyse bir eksiklik taşımasa da uygulamanın kendisi merkezin vesayeti altında. Daha da vahimi:

“Ülkemizde son dönemde yaşanan hızlı ve çarpık kentleşme, ekonomik canlanma ve globalleşme süreçleri sonucunda meydana gelen ranttan pay alma istekleri, tarihi-kültürel varlıkları koruma konusunda bilinçsizlik, koruma isteksizliği ve fon yetersizliği (abç) sebebiyle tarihi-kültürel ve anıtsal değer taşıyan varlıklarımız yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır.

Merkezi İdarenin nasıl bir düzenlemesi var?

1. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Ana Yetkili Kurum olarak

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: Taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunması, müzelerin yönetimi, restorasyon ve konservasyon faaliyetleri bu müdürlük tarafından yürütülür.

Koruma Yüksek Kurulu: Koruma ilkelerini belirler, bölge kurulları arasında koordinasyonu sağlar, itirazları değerlendirir.

Koruma Bölge Kurulları: Sit alanları, anıt eserler, kültürel peyzaj gibi varlıkların tescil, koruma ve müdahale kararlarını alır.

2. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı

Özellikle doğal varlıklar, jeolojik miras, çevresel sit alanları gibi unsurlar 2872 Sayılı Çevre Kanunu kapsamında bu bakanlığın denetimindedir.

Ancak uygulamada bu varlıkların kültürel boyutu göz ardı edilmekte, yerel yönetimlerin katkısı sınırlı kalmaktadır.

3. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri

Kültürel mirasla ilgili temel yasal çerçeve TBMM tarafından çıkarılan 2863 Sayılı Kanun ile belirlenmiştir. 2018 tarihli Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri yeniden düzenlenmiştir.

Bu tabloda Yerel Yönetimlerin en önemli aktörü olan Belediyeler yok.

Merkezi idare –Yerel yetki paylaşımında yeni bir Kültürel Miras Envanter ve Uygulama Çerçevesi çizilmeli. Merkezi İdare bu envanterin oluşturulmasında planlayıcı ve düzenleyici bir rol üstlenirken uygulama yetkisi belediyeler ve yereldeki üniversitelerde olmalı.

Kültürel mirasın ulusal çapta dijital envanteri, örneğin Kültür Bakanlığı ( turizm popülizmi   olmaksızın )  koordinasyonunda oluşturulmalı; fakat bu envanterin güncellenmesi, sahip çıkılması, uygulama projelerinin geliştirilmesi, yerel düzeyde üniversiteler ve belediyelerle ortak yönetiminde olabilmeli. Halihazırda Büyükşehir, İl Özel İdareleri  ve  ilçe belediyelerinde kurulu “Koruma, Uygulama ve Denetim Büroları, Proje Büroları ( KUDEB ) ile önemli bir adım atılmış olmasına rağmen bu birimlerde yalnızca uzman kadroların çalışmalarını görmekteyiz. Oysaki bu birimlerin Üniversite ve Sivil Toplum katılımı ile daha bağımsız ve yetkin çalışabilmesi mümkün. Kaldı ki bu konuyu düzenleyen yönetmelikte KUDEB için:

“İlçe belediyeleri ile diğer belediyeler Kültür ve Turizm Bakanlığına başvurarak talepte bulunurlar. Bakanlıkça, ilçedeki kültür varlıklarının yoğunluğu göz önüne alınarak belediyenin talebi değerlendirilir, uygun bulunursa izin verilir.” denilerek merkezi vesayet zincirine bir halka daha eklenmiştir.   

3 Ekim 2025 tarihli AGOS gazetesi haberinde, Alanya Syedra Antik Kentinde kazı çalışmalarını yürüten Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi’nin Vaftiz Mağarası’nda İsa Mesih, Meryem Ana ve Aziz Pavlus figürlerininin bulunduğundan bahsediliyor.

Sizce bu buluntu envantere ne zaman girer?  Oysa ki Belediye-Üniversite işbirliği olabilirse her il ve ilçe için “Kültürel Miras Haritası” çıkarılarak, somut ve somut olmayan miras unsurlarını yereldeki uygulama projeleri ve kamu-sivil toplum iş birliği ile katılımcı biçimde koordine etmek mümkün olabilir. Nasıl?

Yerelde üniversite ve belediye ortaklığı ile hazırlanacak bir Kültürel Miras Strateji Belgesi adımlarının nasıl olması gerektiğini aşağıda  adım adım işlemeye çalışacağız.

1. Yetki Dağılımı ve Yerel Sahiplenme

* Üniversiteler ile Büyükşehir, İl ve İlçe Belediyeleri kendi sınırları içindeki kültürel miras unsurlarının korunması, restorasyonu ve tanıtımı konusunda tam yetkili kılınır.

* Bu yetki, merkezi idareyle planlama düzeyinde koordineli ama yerel önceliklere göre biçimlenen, yetkinin yerelde olduğu  bir çerçevede tanımlanır.

* Belediyeler, miras alanlarında yapılacak her türlü müdahalede karar alma ve uygulama sorumluluğuna sahiptir.

Bergama (Pergomon) örneğinden gidersek; Bergama Sunağı’nın ( MÖ 180-160 ) Berlin’de bulunma öyküsünü bir tarafa bırakarak, Pergomon’daki günlük yaşamı anlatan, Yadegar Asisi’nin müthiş çalışması 360 derece Pergomon Panorama’nın  yerinde, yani Bergama’da  değil de Berlin’de 2011-12 de gerçekleştirilmesini de aynı sorunsalın içerisinde düşünebiliriz. Tek başına bu daimi serginin bile, Merkezi İdare’nin kolaylaştırıcılığı, Yadeger Azizi, Bergama Belediyesi ve Kazı Heyeti işbirliği ile Bergama’da gerçekleştirilebilir olması, kültürel mirasın korunması, kavranması ve sürdürülebilir olmasının teminatlarından biri olabilirdi. Bu kaçırılmış veya tekrarlanabilir  bir fırsat olmaktan öte kültürel miras olanakları ve sürdürülebilirliğine ilişkin bir bakış açısı da sunmaktadır.

Devamla, ülkemizde halen devam eden Arkeolojik Kazı ve Canlandırma Sergileri ( örnek Bergama Panorama Sergisi –Berlin ),

Müze Mağazası (Örnekler: Kuşadası Davutlarda bulunan Oleatrium Zeytin ve Zeytinyağı Tarihi Sergi Alanı ve Urla’da bulunan Köstem Zeytinyağı Müzesi),

Kent Merkezli Koruma ve Uygulama Projeleri (Örnekler: Sütlüce Mezbahası Kongre ve Kültür Etkinlikleri Merkezi  ve  Feshane Rehabilitasyon ve Yeni Kullanım Projesi),

Kent Müzesi (Örnekler: Beypazarı Kent Tarihi Müzesi, Bolvadin Kent Müzesi, Bornova Kent Arşivi ve Müzesi, Çanakkale Kent Müzesi ve Arşivi, Çorum Kent Arşivi, Darende Kent Müzesi),

Yaşayan Kültürel Müze (Örnekler: Sivas Sanayi Mektebi Müzesi , Beypazarı Yaşayan Müze),

Kültürel Rota (Örnekler: Frig Yolu, Hitit Yolu, ikya Yolu, Mimar Sinan Gezi Yolları, Troya Kültür Rotası),

Mutfak Lezzetleri Festival ve Müzesi (Örnekler: Uluslararası Adana Lezzet Festivali, Bursa Gastronomi Festivali,  GastroRize Festivali).

Yukarıda verdiğimiz tüm örneklerin ortak bileşkesi, bu kültürel miras örneklerinin yerele ait ve yerinden yapılabilirliği olması; şüphesiz merkezin vesayeti olmaksızın planlama kolaylaştırıcılığı ile…

2. Üniversite -Belediye İşbirliği Mekanizması

* Arkeolojik kazılar, restorasyon projeleri ve kültürel miras araştırmaları üniversitelerle ortak yürütülür.

* Belediyeler, üniversitelerle “Kültürel Miras Araştırma ve Uygulama Merkezleri” kurar.

* Bu merkezler, bilimsel bilgi üretimi ile yerel uygulamaları birleştirir; aynı zamanda genç araştırmacılara sahada deneyim imkânı sunar

3. Eğitim Yoluyla Toplumsal Katılım

* İlkokul ve ortaokul müfredatına “Yerel Kültürel Miras” temalı dersler entegre edilir.

* Belediyeler, okullarla iş birliği içinde miras alanlarına geziler, atölyeler ve gönüllülük programları düzenler.

* Bu sayede çocuklar erken yaşta miras bilinci kazanır, yerel aidiyet güçlenir.

4. Finansman: Kültürel Miras Vergisi ve Havuz Sistemi

* Önce tekraren bir not: Bilindiği üzere, dünya ülkelerinde city-tax de denilen bizdeki adıyla Konaklama  Vergisi, turistten alınarak belediyeler yerine Hazine’ye gidiyor. Oysa ki turizme hizmetin esas yükünü çeken Belediyeler. Alınan verginin dünya örneklerinde olduğu gibi ağrılıkla gitmesi gereken yer de Belediyeler. Diğer yanda. Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı (TGA) kurulduktan sonra işletmelerden alınan CİRO PAYI var ki bu da örtük bir vergilendirme ve TGA havuzunda toplanan para BAKANLIK tarafından tanıtım amaçlı tasarruf ediliyor ve bu harcamada da  yerel, kültürel miras çok az. Burada da Yerel Yönetimlerin payı olması kaçınılmaz.

* Devamla, Türkiye açısından  bütünleşik bir Kültürel Miras Koruma, kollama ve sürdürülebilir bir sistem için radikal bir değişiklikle, mevcut kurumlar ve gelir vergisi  sistemine ek olarak, % 5  oranında “Kültürel Miras Vergisi” alınmasını tartışmalıyız.

* Bu vergi, merkezi bir “Kültürel Miras Havuzu”nda toplanır.

* Havuzdaki kaynaklar, Merkez ve Yerel tarafından oluşacak ortak komisyonca yerel yönetimlerin projelerine adil, şeffaf ve ihtiyaç öncelikli kriterlerle dağıtılır ve başkaca bir amaç için kullanımının önüne geçilecek denetim mekanizması kurulur.

* Belediye ve Üniversite ortaklığı bu fonla kazı, restorasyon, dijital arşivleme, eğitim ve tanıtım faaliyetlerini yürütür.

* Halihazırda, belediyelerin görev alanlarında kalan kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla kullanılmak üzere 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu’nun 8. ve 18.  maddeleri uyarınca mükellef hakkında tahakkuk eden emlak vergisinin %10'u nispetinde "Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı" alınmakta. Olumlu uygulamalarının da görüldüğü bu düzenlemenin toplam bütçesinin kültürel mirasın yukarıda çizdiğimiz çerçevesinin sürdürülebilirliğinde son derece yetersiz kaldığını  ve uygulamada fonun dağıtımında belediyelere eşit davranılmadığını,  hatta sorumluluk alanlarının da neredeyse yok sayıldığın gözlemlemekteyiz.

* Ören yerlerinin girişlerinden alınan bilet ücretlerinden önceki yıllarda %40 oranında belediyelere pay verilirken bu pay yüzde beşlere kadar düştü ve en son düzenlemeyle de ören yeri girişleri özelleştirildi. Üstelik buralardaki hediyelik eşya satışları da yine DÖSİM ve BİLİMTUR’un tekelinde.

5. Denetim ve Katılımcı İzleme: Katılımcı Kent Kurulu

“ALAN YÖNETİMİ”ni düzenleyen yönetmelik gereği  Alan Başkanı Bakanlık tarafından atanıyor. Öncesinde yerel yönetimin inisiyatifinde olan bu yetki Diyarbakır Suriçi’nin UNESCO DM listesini alınması ile birlikte Bakanlığa alındı.( Md. 14 )  Oysaki her kentte Belediyenin de içinde bulunduğu ve   ilgili STK’lar, meslek odaları, ticaret odaları, üniversiteler ve yurttaş temsilcilerinden oluşan “Kent Kültürel Miras Komisyonu” kurulmasıyla Alan Başkanı dahil yetki ve iradenin bu komisyonda olabilmesi yerindeliğin gereğidir. Bu komisyonun aktif yurttaş girişim veya inisiyatiflerine açık olması, vatandaş katılım ve denetiminin gerçekleştirilmesi Kültürel Miras’a sahip çıkılmasında ortak iradeyi egemen kılacaktır.

* Bu komisyon, belediyelerin kültürel miras harcamalarını denetler, raporlar ve kamuoyuna açıklar.

* Aynı zamanda proje önerileri sunar, önceliklendirme süreçlerine katılır.

6. Otonom Yapının Kurumsallaşması

Bir önceki “Su Krizi, Belediyeler ve Otonom Çözüm” yazımda da yerindenlik ilkesine vurgu ile yerelin, belediyelerin su sorununun çözümünde nasıl aktör olabileceğine değinmiştim. Benzer yaklaşım ve otonom önerilerimi burada da sürdürmek isterim. Avrupa Konseyi’nin Yerel Yönetimler Özerklik Şartı kapsayıcılığındaki “yerindenlik” ilkesini ele aldığımız sorunlarda nasıl somutlaştırabiliriz?  Yerindenlik İlkesinin temel vurgusu, yerel düzeyde karar alma veya başka bir deyişle kamu işlerinin mümkün olan en yakın düzeyde, yani vatandaşlara en yakın olan yerel makamlar tarafından yürütülmesini öngörür. Bu, kararların merkezi otoriteden değil, yerel ihtiyaçlara göre yerel yönetimlerce alınmasını teşvik eder.

* Yukarıdaki tüm bileşenler, “Yerel Kültürel Miras Katılım  Sistemi” adı altında kurumsallaştırılır.

* Bu sistem, yerel yönetimlerin bünyesinde özel bir birim olarak yapılandırılır; teknik kadro, akademik danışma kurulu ve toplumsal katılım mekanizmaları içerir.

* Ulusal düzeyde ise “Kültürel Miras Yüksek Kurulu” bu sistemin koordinasyonunu ve standartlarını belirler.

Bu model, yerel yönetimlerin kültürel mirasın korunmasında daha etkin, katılımcı ve sürdürülebilir bir rol üstlenmesini hedefleyen kapsamlı bir strateji belgesine dönüştürülebilir.

Yine de, Türkiye'deki belediyelerin mali ve teknik kapasiteleri arasındaki büyük farklılıklar nedeniyle, bu model önerisinde bazı eksik noktalar ortaya çıkabilir. “Altyapı, teknik personel ve arkeolog/konservatörlere erişim" gibi konular, özellikle küçük belediyeler için önemli bir engel oluşturacaktır. Bu noktada, belediye kapasitelerinin ayrıca bir değerlendirmeye alınması, sağlanan kaynakların adil ve oransal eşitlikte  dağılması açısından yerinde  olacaktır.

Önümüzdeki süreçte hazırlanacak YEREL YÖNETİMLER REFORM PAKETİ açısından yukarıda yazılanların tartışma başlangıcı olması umudu ile…

İstanbul’un İDO deniz otobüslerinin Ege’deki Yunan adalarına sefer yaptıkları ve orada çalıştırıldıkları görülüyor. 

Şöyle düşünenler olabilir: “İDO’nun deniz otobüslerini zaten sevmiyorduk, iyi ki yok oldular.” 

Demek ki İstanbullular tercihlerini deniz otobüsleri ile aynı fiyata iki üç misli daha fazla yolculuk zamanı gerektiren, gürültülü, kötü tasarımlı, konforsuz, deniz taşımacılığı standartlarına uymayan ve azmanlaşan motorlardan yana kullandılar. 

Acaba sahiden öyle mi? 

Vapurları seviyorduk. Vapurlar sanki İstanbullulara geçmişten kalan bir miras, bir armağandı. Yüzlerce yıllık muazzam bir altyapıya sahip, dünyada eşi benzeri bulunmayan bir metropoliten ulaşım sistemiydi. İskeleleri şehrin en güzel yapılarıydı. İDO’nun deniz otobüslerini, iskelelerini pek sevemedik. Peki onlar yerine aynı mesafelerde, gene aynı ücrete şehirlileri kötü koşullarda taşıyan motorları, onların derme çatma iskelelerini, yolculuk koşullarını, yönetilme biçimlerini daha çok mu sevdik?

Ne dersiniz? Hiç zannetmiyorum.

Ne olduğunu size söyleyeyim: 

İDO deniz otobüsleri hatalı bir özelleştirme uygulamasına kurban edildiler. Bu meselenin üstü bir siyasal bir nedenle örtüldü. Ne özelleştirme aşamasında, ne işletmenin aldığı kararlarda kimse İstanbullulara bu gerçeği söylemedi. Şehir yönetimi bu skandalı örtbas etti. Kamusal alanda söz söyleme hakkı ve gücü olan kişiler, kamu ulaşım politikaları üzerinde çalışan STK’lar, uzmanlar seslerini çıkarmadılar. Bir de onların arkasına gene özel çıkarlar gizlenince başlarına ne geldiğini anlayamadan İstanbullular bir gün bir baktılar ki deniz otobüsleri “buhar” olmuş.

Hizmet özelleştirilebilir, peki ama kamusal nitelikli kararlar?

İDO özelleştirilirken yönetimin yapacağı iş kamu hizmetinin yönetimini, kamusal nitelikli kararları tümüyle devretmek değil, yalnızca hizmet alımı için ihale açmaktı. 

Yasalara göre işletme, hizmet alımı özelleştirilebilir, ama kamusal nitelik taşıyan idari kararlar, planlama, projelendirme işleri özelleştirilemez. İşletmelerin kar veya zarar etmesi ayrı, kamu hizmeti ayrı bir konudur. Hukuk sistemi olan bir yerlerde müştereklerle ilgili kamusal nitelikli kararlar piyasa aktörleri tarafından alınamaz.

Altını bir kere daha çizelim: Hizmet alımı istenirse özelleştirilebilir. Ama kamusal nitelik taşıyan yönetim ve idari tasarruflar özelleştirilemez. 

Bu önemli meseleyi örnekler üzerinden de düşünebiliriz: Boğaziçi’ndeki köprüleri sevmeyebilirsiniz. İstemiyorsanız, kullanmayabilirsiniz. Ama bu köprülerdeki diyelim işletmecinin “ben yeterince kar etmiyorum, bu köprüleri söküp daha karlı olan bir başka yere taşıyacağım” demesi durumunda ne yaparsınız?

“Boğaziçi’ne bu köprüler hiç yakışmıyordu. Hatta meslek odaları, uzmanlar, bilim insanları yapılmalarına zaten geçmişte karşı çıkmışlardı. Oh olsun, iyi ki kaldırıldılar” diyebilirmisiniz? Üzülmek veya sevinmek hakkınız elbette. Ama bu durumda “yahu ne oluyor, bu karar nasıl alındı, köprüleri kim kaldırıp götürdü” diye sormaz mısınız? 

Şirketin hiçbir gerekçesi bir kamusal nitelikli kararlardan, tasarruflardan üstün olamaz.

İşte “hukukun üstünlüğü” kavramı da tam da burada karşımızda beliriyor. Demokratik hukuk düzenlerinde temsil edilenlerin haklarıyla ilgili olarak.

Köprüleri sökecek, başka bir yere taşıyacak ya da kapatacak olan ancak kamu olabilir. Özel kuruluşlar hangi alanlarda olurlarsa olsunlar, kamusal varlıkların nasıl olacaklarına, ya da olup-olmayacaklarına karar veremezler. Eğer verirlerse kamu hizmelerini engellemek, hatta anayasayı ilga etmek gibi büyük suç işlemiş olurlar. 

Kamu sisteminin kalıntıları hala gözümüzün önünde duruyor.

Vapurlar, Sanayi Devrimi sonrası sur içi şehri, tarihi merkezi banliyölerine bağlayarakmetropoliten bir havzaya dönüştüren muazzam bir sistemdi. İstanbul’u topografiközelliklerine göre geliştirilmiş, dünyanın en konforlu şehirlerinden birine dönüştürmüşmetropoliten ulaşım sisteminin araçlarıydı. 

Anadolu yakasında yerleşim artınca mecburen 2. Dünya Savaşı’nda Amerikan ordusunun hurdaya çıkardığı ahşap teknelerden bozma motorlar (motorboats) devreye girdi. Sonra onlar büyüdüler, çoğaldılar ve günümüzde vapurlardan daha fazla yolcu taşır hale geldiler. 

80’li yıllardan sonra bir şeylerin değişmeye başladığını hissedildi. Vapurların tasarımı artıkeskisi gibi değildi, bozulmaya başladılar. Ama asıl sorun yerel yönetimlere devredilince ortaya çıktı. Önce içlerinden buharlı olanlar hurdaya atıldılar. Oysa bu kaliteli vapurlar güncellenip, kullanılabilirler ve şehre değer katarlardı. Vapurların şehrin bir kültürel miras değeri olduğu fark edilmedi. Sonra vapurlar azalmaya, motorlar artmaya başladı. Sonra bir de –tepkileri önlemek için güya şehirlilere sorularak yapılan- o ucube vapur tasarımları ortaya çıktı.

Yüzlerce yıllık bir deniz ulaşımı sistemine, deneyimine sahip olan bir şehrin bugün geldiği aşama içler acısı. Deniz ulaşımında ürün ve hizmet geliştirme, fiyatlandırma, tarifelendirme, güvenlik, teknik standartlardaki koşullar açısından kriz yaşanmakta. İskele mekanları, araç tasarımları ve ürün seçimleri kararlarına kadar bir yönetimsellik sorunu olduğu görülmekte ve plansız-projesiz uygulamalar yapılmakta.

Günümüzde deniz ulaşımının yönetiminde uzun süredir bir boşluk, kamusal bir deneyim geliştirme sorunu olduğu görülmekte. Sonuçta karşılaştırmalı olarak İstanbul’da deniz ulaşımının yakın tarihi aynı zamanda kamu yönetimlerinin nasıl değiştiği, şehrin nasıl planlandığı, kararların nasıl alındığını bize yansıtan bir ayna.

Bu kararın da çok önce verildiği anlaşılıyor: Şu anda Ruhban Okulu’nu tam donanımlı bir “teoloji üniversitesi”ne -ya da belki başka bir şeye- dönüştürecek inşaatlar devam ediyor. Tanınmış bir mimarın hazırladığı mimari projeler çoktan tamamlanmış, onaylanmış ve uygulamaya geçilmiş. Proje için gerekli finansman kaynakları bulunmuş. İşlevlere göre tasarlanmış mekan düzenleri, toplantı ve seminer salonları, çalışma mekanları için kararlar verilmiş. Bu çalışmaların devletin onayı ve izni olmadan yapılması imkansız.

Belli ki anlaşma bu açıklamanın epey öncesine uzanıyor.

Büyük bir ihtimalle, tam da bu karar arifesinde devlet içindeki milliyetçi çevrelerin, Türk Tarih Kurumu önderliğinde Heybeliada’daki lisede çocukların karşısında bir konferans düzenlediklerini hatırlıyorum. Konuşmacıların kürsüye vurarak, “Patrikhane ve Ruhban Okulu içimizdeki hainlerdir, buradan atılıp, Yunanistan’a gönderilmelidirler” gibilerinden sözler sarf ettiklerini de.  O tarihlerde devlet içinde iki görüşün çatışma evresinde oldukları belli oluyor. Milliyetçi tarafın böyle gerilimli bir toplantı düzenleyerek hükümeti geri adım attırmaya çabaladıklarını tahmin etmek zor değil.

Ancak hükümetin başındakilerin yalnızca “ABD istedi” diye bu kararı verdiklerini düşünmüyorum.  Ruhban sınıfının İstanbul’dan yetiştirilmesinin “anlam ve önemi”ni –Ukrayna-Rusya Savaşı ile- anladıklarını ve tercihlerini bu yönde yaptıklarını varsayıyorum.

Patrikhane, Ruhban Okulu Osmanlı modernleşme sürecinin kurumları

1971 yılında Anayasa Mahkemesi’nin “özel” yüksek okulların kapatılmasına dair aldığı kararla kapatılan olan Heybeliada Ruhban Okulu’nun durumu on yıllardır uluslararası platformlarda tartışılıyor. Lozan Anlaşması’nın İstanbul’daki Rum topluluğuna tanımış olduğu hakların ihlali yanında Ruhban Okulu ve Patrikhane’nin statülerindeki tanımsızlık önemli bir çelişki oluşturuyor.

Kimileri Ruhban Okulu’nu (ve Rum Ortodoks Patrikhanesi’ni) “Bizans’tan kalma” kurumlar olarak görüyor. Adalar’daki –ülkede yegane açık kalmış olan- Ortodoks manastırlarını da.

Oysa Patrikhane, Ruhban Okulu gibi dini kurumlar (tıpkı Rum topluluğunun kültür ve eğitim kurumları gibi) Osmanlı modernleşme sürecinin kurumları. 

Bunlar modernleşme sürecinde Ortodoks kimliğinin inşa kurumları.  Diğer taraftan Patrikhane, Ruhban Okulu, Halki Ticaret Mektebi, Büyükada Yetimhanesi Yunan kimliğinden ayrı, “milli olmayan” imparatorluk yönetimselliği içinde yer alıyorlar. Ruhban Okulu’nun mekânsal düzeni bu Bizans geçmişine referansla oluşturulmuş. Tıpkı Halki Ticaret Enstitüsü (Üniversitesi) gibi buradaki önemli bir manastırın etrafına inşa edilen binalardan oluşuyor.

Bu kurumlar modernleşme sürecinde Ortodoksluğun yeniden keşfiyle yeniden canlandırılan ulus-aşırı ağlara sahip bir yapılar. İmparatorluğun modernleşme sürecinde şehrin bu yeni dönemdeki ticari, siyasal, kültürel ağ yapısının içinde yer alan eğitim kurumları.

İstanbul klasik dönemde olduğu gibi, Sanayi Devrimi sonrasında da eşsiz konumu nedeniyle bir Avrupa’nın en önemli ticaret ve finans merkezlerinden biri halini alıyor. Taşınan emtialar açısından Avrupa’nın en büyük limanlarından biri. Çok geniş bir coğrafyadan, birbirinden çok farklı toplulukların göçleri yaşanıyor. Şehrin nüfusu üç kat artıyor. Bu diğer topluluklarda olduğu gibi farklı Rum-Ortodoks toplulukları -aynı kimlik altına alabilmek- için eğitim kurumları inşa ediliyor. Bu kurumların kurulmasını padişahlar teşvik ediyor.

Böylece imparatorluğun merkezinde dünyada eşi benzeri olmayan kimlik inşa kurumları yer alıyor: Hem “Bizans’ın icadı” ile inşa edilen İstanbul merkezli bir Ortodoks kimliği…   Hem de aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nun yönetimsellik kurumları . Bunlar bir taraftan “millet” kavramını inşa ederlerken bir taraftan da -bugün dahi- ulus-aşırı özellikler taşıyorlar.

Farkındaysanız aynı zamanda bir kutuplaştırma alanı, “kültürel miras” denen şey. Şehirdeki kozmopolit yaşamın yok edilmeye çalışılması -tıpkı diğerleri gibi-  Yunan milliyetçiliğinin ideallerine denk düştü. Böylece Ortodoks dünyası üzerindeki güçlü bir kültürel merkez, İstanbul devre dışı kalmış oldu. Şimdi bir parça neyin, nasıl bir değerin kaybedildiği biraz olsun fark ediliyor.

Osmanlı yurttaşlığı fikri klasik Osmanlı mirası değil, modern bir politik bir tasarımdı

Osmanlı modernleşme süreci, sonradan “millet” adı verilen toplulukları kendi kompartımanları içinde benzerlikler üzerine kurulmuş prototiplere dönüştürdü. Her millet kendi diniyle, diliyle, edebiyatıyla, kültürüyle, alfabesiyle nispeten ayrı bir kamusal alana kavuştu. Bu geleneksel cemaat yapılarından farklı bir durumdu. .Aynı millet topluluğu içine girenler arasında farklı dilleri konuşanlar vardı. Modernleşme sürecinde bu kültürel merkezler önemli bir rol oynadılar. Kimlikler, benzerlikler üzerinden din ve eğitim kurumları tarafından prototipleştirildi. Milletlerin inşasında kültür ve sanat başat bir rol oynadı.

Osmanlı yurttaşlığı fikri, klasik Osmanlı, ya da Roma mirası değildi. İmparatorluğun modernleşme sürecinde, ulus-devletler kurulurken hayatta kalmak için inşa etmeye çalıştığı politik bir tasarımdı. Bu nedenle geleneksel olarak devralınmış bir yapı değil, kamu gücüyle uygulanmaya çalışılmış bir projeydi.

Bu açıdan bakıldığında Osmanlı modernleşme sürecinde  inşa edilen bu kurumların dünyada eşleri benzerleri yok.

Heybeliada’daki Ruhban Okulu örneğin. Bizans döneminde burada bulunan manastır yeniden yapılandırılarak Ortodoks dünyasının bir kimlik inşa merkezi halini alıyor. Patriklik makamının temel kurumu. Hatırlatalım: Büyükada’nın Hristos tepesine o tarihlerde “şehrin en görkemli oteli” olarak inşa edilen Prinkipo Palace 2. Abdülhamit’in desteğiyle Patrikhane tarafından Yetimhane’ye dönüştürülüyor.

Bu eğitim kurumlarının varlığı bir bakıma imparatorluk ağlarıyla bütünleşen, ulus-devletler gibi ayrışmayan, hayırseverlik mekanizmalarıyla zenginleşen farklı bir kamu anlayışının zaferi.

Buna karşılık hala ulus-devletin kamu kavramı içinde Ruhban Okulu’nun ve Patrikhane’nin varlığı bu nedenle hala bir sorun gibi algılanıyor. Onun Yunanistan’a gitmesini isteyenler farkında olmadan savaş sonrası yaşanan farkındalığa sahip olmadıklarını gösteriyorlar. Osmanlı imparatorluğunun -Avrupa Birliği daha yokken- nasıl bir modernleşme deneyimi yaşadığını görmezden geliyorlar.

Birisi Ruhban Okulu’nu neredeyse “Yunan devletinin bir kuruluşu” olarak görürken ve onu ülke dışına atmak isterken, diğeri onun -belki de bir takım dürtülerle- başka bir şey olduğunu ve bölge için nasıl bir değer, bir miras özelliği taşıdığını anlıyor. Birisi onu Fatih kaymakamlığının altına yerleştirirken -ve şehirde mevcudiyeti kalmamış Rum topluluğunun müftülük benzeri bir kurumu olduğunu düşünürken- diğeri onun küresel ağlar içinde yer aldığını ve bunun nasıl bir önem taşıdığını fark ediyor.

İşte o zaman o birileri “kendi kalesine gol atan” futbolculara benziyor

“Bu devletin kafası da amma karışık” diyeceksiniz, biliyorum:

Heybeliada Ruhban Okulu’nun açılması ABD Başkanı Trump’a verilen bir ödün mü? Yoksa tam tersine binlerce yıldır imparatorluklara başkentlik yapmış bir şehrin elindeki en önemli miras değerlerinden biri mi? Hangisi?

Birisi Ruhban Okulu’nu neredeyse “Yunan devletinin bir kuruluşu” olarak görürken ve onu ülke dışına atmak isterken, diğeri onun -belki de bir takım dürtülerle- başka bir şey olduğunu ve bölge için nasıl bir değer, bir miras özelliği taşıdığını anlıyor.

Birisi onu Fatih kaymakamlığının altına yerleştirirken -ve şehirde mevcudiyeti kalmamış Rum topluluğunun müftülük benzeri bir kurumu olduğunu düşünürken- diğeri onun küresel ağlar içinde yer aldığını ve bunun nasıl bir önem taşıdığını fark ediyor.

Farkındaysanız aynı zamanda bir kutuplaştırma alanı, “kültürel miras” adı verilen şey. Şehirdeki kozmopolit yaşamın yok edilmeye çalışılması -tıpkı diğerleri gibi-  Yunan milliyetçiliğinin ideallerine denk düştü. Böylece Ortodoks dünyası üzerindeki güçlü bir kültürel merkez, İstanbul devre dışı kalmış oldu. Şimdi bir parça neyin, nasıl bir değerin kaybedildiği biraz olsun fark ediliyor.

Anladığım kadarıyla kafaların nerede karıştığı belli. Asıl sorun İstanbul’un küresel ağlar içindeki rolünün iptal edilmeye çalışılması.

İşte o zaman o birileri “kendi kalesine gol atan” futbolculara benziyor.

Mekânı anlamak da aslında hikâye kurmaktan çok farklı değildir; kentleri de geriye dönük olarak okur, katman katman çözümleyerek bugün yaşadıklarımızı anlamlandırmaya çalışırız. Bugün kentlerde gördüğümüz manzara, belki de insanlık tarihinin en karmaşık tablosunu sunuyor. Bu yoğunluk içinde bir adım geri atıp “her şey nasıl başlamıştı? diye sormak, aslında kentlerin binlerce yıllık hikâyesini yeniden açıyor. Uruk’un zigguratından günümüzün mega-projelerine uzanan bu çizgide, kentlerin kökenine ilişkin teoriler geçmişle bugün arasında yeni bağlantılar kurmamıza imkân veriyor.

Kentlerin ortaya çıkışıyla ilgili en yaygın görüş, tarımsal artığa dayanır (Childe, 1950). İnsanlar ihtiyacından fazla üretmeye başlayınca bu fazlalığı yönetmek için yeni düzenler kurdu. Artık üretim, sulama sistemlerini, kayıt tutmayı ve ticareti zorunlu hale getirdi. Böylece kâtipler, zanaatkârlar, rahipler, askerler gibi farklı işlerde uzmanlaşan gruplar ortaya çıktı. Yani fazla üretim, bir yandan bazı insanları geleneksel işlerden özgürleştirirken, öte yandan bürokrasi ve iş bölümü sayesinde kentlerin doğmasına zemin hazırladı (Childe, 1950).

Ancak bir başka teori ilk kentlerin törensel merkezler olduğunu, kentlerin doğuşunu tarımsal artıktan çok, toplumu bir arada tutan dini ritüellerin ve kutsal mekânların örgütlediğini öne sürer. Kozmik kent tanımı bu temele dayanır. Kozmik kent modelinde kent yalnızca işlevsel değil, evrenin bir aynasıdır ve temelinde insanların böylesine yoğun çabayı ancak tanrılar için gösterdiği düşüncesini öne sürer. Kozmik kentlerde biçim gerçekten sınırları belirlenmiş, geometrik ve simgeseldir (MIT OpenCourseWare, 2013). Bunun nedeni de kentin yalnızca işlevsel değil, evrenin bir modeli olarak düşünülmesi. Yani kent, “dünyevi” olmaktan çok “kozmik düzenin” yeryüzündeki izdüşümü gibi tasarlanır. Zaman döngüseldir. Ritüellerle sürekli aynı düzen yeniden üretilir edilir (Eliade, 1959). Merkez kutsal, yönler göksel, sınırlar ritüelle teyit edilir.

Modern kentlerin de çoğunda “merkez” hala değerli ve anlamlı bir noktadır. Kentlerin logoları, simge yapıları (Eiffel Kulesi, Kâbe, Empire State) kent kimliğini tıpkı kozmik şehirdeki kutsal simgeler gibi temsil eder. Uruk’un zigguratından Mısır’ın Gize piramitlerine, Atina Akropolü’nden Babil Kulesi’ne kadar birçok kent kozmik kent modelinin farklı biçimlerini temsil eder (MIT OpenCourseWare, 2013).

Saramago’nun Kısır döngüsü

Kozmik şehir ile modern şehir arasındaki uzun tarihsel süreyi düşündüğümüzde, kabaca 9 bin yıllık bir süreklilik ve dönüşüm hattından bahsediyoruz. Arada Ortaçağ kentleri, Rönesans kentleri, Barok düzenlemeler, Sanayi kentleri var. Yani her kent bir anda “modern” olmadı. Yine de 9 bin yıl önce var olan kozmik kent modeli ile, modern kentin dinamikleri arasında kolaylıkla bağlantı kurabileceğimiz inancındayım. Örneğin, Saramago’nun Ölümlü Nesneler (1978/2005) kitabındaki Kısır döngü öyküsü, krallığın tam merkezinde kusursuz bir kare mezarlık inşası etrafında dönüyor: “Başlangıçta dört tane yol inşa edildi… her bir kenarı on kilometre uzunluğunda mükemmel bir kare… mezarlık ülkenin geometrik merkezindeydi; dört ana rüzgârın kesiştiği noktada.”

Saramago’nun Kısır döngü öyküsü, kozmik kent mantığının modern bir alegoriyle yeniden yazımı gibi. İktidarın mekânı biçimlendirmesi, bu biçimi geometrik/kutsal bir düzen içinde sunması ve toplumun böylesi bir merkezi projeye seferber edilmesini ele alır. Saramago’nun kenti ne tam kozmiktir ne de moderndir; ama “düzenin kendini yeniden üretmesi” temasıyla her iki dünyaya da ayna tutar: Kozmik kent ritüellerle, modern kent piyasa ve teknolojiyle aynı döngüyü sürdürür. 21. yüzyılın mega-projelerinden Uruk’un zigguratına baktığımızda merkez fikri, ritüel, simgesel yapılar, iktidar ve mekân arasındaki ilişkiler hiç kaybolmadı, ancak biçim ve anlam değiştirdi. Kentlerin 9 bin yıllık serüveninde bir uçta kozmik şehirler, diğer uçta ise modern, akıllı, yeşil, yavaş, mega… kentler var.

Şimdi bu noktada durup, hikâyelere ve bu yazının başına yeniden dönmeyi anlamlı buluyorum. Çünkü yaşadığımız bu kozmos içinde, zaman yalnızca doğrusal bir çizgi değil, aynı zamanda tekrarlar ve dönüşlerle işleyen bir döngü. Nasıl anlatılar kaosu düzenlerken geçmişle bugün arasında görünmez köprüler kuruyorsa, kentler de bu döngünün mekânsal izdüşümlerini sunuyorlar.

Kaynaklar

Bruner, J. (1990). Acts of meaning. Harvard University Press.

Childe, V. G. (1950). The urban revolution. Town Planning Review, 21(1), 3–17. https://doi.org/10.3828/tpr.21.1.u3502037p6v60450

Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion. Harcourt, Brace & World.

Jobs, S. (2005, June 12). ‘You’ve got to find what you love,’ Jobs says [Commencement address]. Stanford University. https://news.stanford.edu/2005/06/14/jobs-061505

MIT OpenCourseWare. (2013). Normative theory I: The city as supernatural (Lecture notes, 4.241J Theory of City Form). Massachusetts Institute of Technology.

Mumford, L. (1961). The city in history: Its origins, its transformations, and its prospects. Harcourt, Brace & World.

Polkinghorne, D. E. (1988). Narrative knowing and the human sciences. State University of New York Press.

Saramago, J. (1978). Objecto quase. Editorial Caminho.
Saramago, J. (2005). Ölümlü nesneler (Çev. I. Ergüden). Can Yayınları.

Trigger, B. G. (2003). Understanding early civilizations: A comparative study. Cambridge University Press.

 Su Krizinin En Yoğun Yaşandığı Kentler:

Ankara’da baraj seviyeleri alarm veriyor. Meteorolojik veriler, yağışların geçen yıla göre %40’tan fazla azaldığını gösteriyor.

Bodrum için kritik uyarı: Mumcular Barajı'ndan Bodrum'a verilen suyun kesilmesi nedeniyle başta Bodrum merkez mahalleleri olmak üzere ilçe genelinde planlı su kesintileri uygulanacak.

Bursa: Nilüfer Barajı tamamen kurudu, Doğancı Barajı %18 dolulukta. Kentte yaklaşık bir aylık su kaldığı bildirildi.

İstanbul: Baraj doluluk oranı iki ayda %66’dan %41’e düştü. Elmalı Barajı %60 ile en dolu, Kazandere ise %23 ile en düşük seviyede.

İzmir’de barajlar hızla boşalıyor. Vahşi sulama ve bilinçsiz yeraltı suyu kullanımı, krizi derinleştiriyor.

Uşak’ta su krizi büyüyor: Bütün barajlar kurudu, kente sadece 6 saat su verilecek!

Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ’da su ihtiyacını karşılayan 14 barajın ortalama doluluk oranı, yağışların yetersizliği nedeniyle yüzde 32’ye kadar geriledi. Uzmanlar, su tüketiminde tasarruf çağrısı yaparken, barajlardaki düşüş bölge halkı için ciddi bir risk oluşturuyor.

Gaziantep ve çevresi, hem içme suyu hem de tarımsal sulama açısından kritik seviyelere geriledi.

Hatta su sorunu yok diye bildiğimiz Antalya’da da kriz kapıda: Jeoloji Mühendisleri Odası Antalya Şube Başkanı Mustafa Karancı, Antalya hakkında ekibinin yaşanan su krizini yerinde gözlemlediği Ekşili Göleti ve Kırkgöz Gölü'nde önemli açıklamalarda bulundu. Karancı, “Üç ila beş yıl içinde Antalya hem içme suyu hem tarımsal sulamada büyük bir krizle karşı karşıya" diyerek tehlikenin önemini vurguladı. Liste uzayıp gider.

Genel olarak: 

Türkiye genelinde barajların doluluk oranı hızla düştü. Temmuz 2025’te metrekareye düşen yağış miktarı sadece 9,6 kg oldu (geçen yıl aynı dönemde 15,6 kg idi). Tarımsal üretimde %4 ila %24 arasında düşüş beklendiği açıklandı.

Birleşmiş Milletler (BM) destekli “Dünya Genelinde Kuraklığın Yoğunlaştığı Bölgeler”[1] adlı raporuna göre Türkiye, 2030 yılına kadar ciddi su krizi, çölleşme ve tarımsal üretimde daralma riskiyle karşı karşıya. Rapora göre, Türkiye, çöl iklimine benzer koşulların görülme olasılığının artması nedeniyle, kuraklıktan en fazla etkilenme riski taşıyan ülkeler arasında yer alıyor. Şunun şurasına 2030’a kaç yıl kaldı?

Su Ekonomisi Küresel Komisyonlarının 2023 raporunda, dünya nüfusunun 2050 itibarıyla 9,7 milyara çıkması beklenirken, 2030 itibarıyla tatlı su talebinin, arzı %40 oranında aşması bekleniyor. Sanayi ve madencilik gibi sektörlerde su israfının önlenmesi, su ayak izlerinin raporlanması ve hassas tarıma geçilmesi gibi somut adımlar öneriliyor.

Bu, dünya genelinde ciddi bir su kıtlığı anlamına geliyor. Felaket kapıda. Eşik aşıldı. 

İçme ve kullanma suyu sorunu Türkiye ve Dünya’nın sorunu. Varlığı kabul edilmeyen iklim krizi, son gaz devam eden sera gazı üretimi, tüketim çılgınlığı, ölçüsüz tarımsal sulama[2], hesapsız ve ölçüsüz imar ruhsat izinleri, şebeke kaçakları ve “bedava su”  şimdilik yalnızca Orhan Veli şiirinde ( yazının devamında Orhan Veli’ye nasıl hak vereceğimizi tekrarlayacağız).

Başka bir yazının konusu olmakla birlikte gerçek şu ki Ekosistem taşıyacağı kapasiteyi geçmiş durumda.

“Son sekiz bin yıldır yaklaşık olarak her bin yılda bir ikiye katlanan dünya nüfusu, sadece bir yüzyıl içinde ikiye katlandı.1830 yılında 1 milyar olan insan nüfusu1930 yılında 2 milyara çıktı. Ardından daha da hızlandı bu süreç. Nüfusun bir kez daha iki katına çıkması yalnızca kırk yıl aldı.1970’e gelindiğinde dört milyar kişi olmuştuk. Günümüzdeyse sekiz milyar.”[3]

Ve dünya aynı dünya, her yeni buluş ve ilerleme ile doğayı biraz daha sömürüyoruz. Daha fazla büyüme, daha fazla tüketim, daha fazla fosil yakıt kullanımı ve neleri kaybettiğimizi sorgulamıyoruz bile. Hızla yok ettiğimiz doğal kaynakların başında gelen tatlı su rezervi ise yolun sonunun uzak olmadığının habercisi. Yukarıda alıntıladığımız BM raporu tatlı su kaynaklarının, mevcut suyun sadece 0.5’i olduğuna dikkat çekiyor. Ve iklimin bu ivmelenmesinin bu oranı daha da aşağıya çekeceği kaçınılmaz olarak görünen köy. Bir de diğer bir gerçeklik var ki yalnızca değinip geçelim:

“İçilemez su, insanlar ve çiftlik hayvanları için zehirli siyanobakteri popülasyonlarının patlaması ve ilgili alanlarda oksijen eksikliği nedeni ile sucul faunanın ölmesi”[4] 

Bugün İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Muğla’da su idareleri bir metreküp suyu evlere 65-75 TL ( 1.5 – 1,80 USD ), işyerlerine ortalama olarak 92-199 TL ( 2.2- 4,8 USD)’den satıyorlar. Yani bugün, büyükşehir su idarelerinin su satış fiyatlarını değiştirmeden bu yatırımların yapılması, bakımı ve geri ödemesi mümkündür.

Krizden çıkış: Desalinasyon;

Desalinasyon veya başka bir deyişle tuzdan arındırma; ters ozmos[5] membranlar yardımı ile yüksek tuzluluk seviyesindeki deniz suyunun (özellikle deniz suyunun), ırmak veya yeraltı sularının arıtılarak, içilebilir veya sulamaya uygun tatlı suya dönüştürülmesi[6] gerek teknolojinin hızlı gelişmesi gerekse ucuzlayan maliyetler nedeniyle belediyelerin önünde yeni bir yol olarak durmaktadır. Yirmi yıl önce, deniz suyundan içme ve kullanma suyu elde etmenin metreküp maliyeti 1,5 dolar civarında iken bugün bu rakam 35-40 cente inmiş durumda. Bugün dünyada ABD, Japonya, Singapur, İspanya, İtalya, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Katar, Libya, İsrail, Güney Afrika, Avustralya olmak üzere yaklaşık 160 ülke bu yöntemi kullanıyor. Özellikle ada devletleri (Maldivler, Bahamalar, Seyşeller gibi) ve kıyı kentleri bu teknolojiyi yerel düzeyde uyguluyor.

Büyükşehirlerde suyu kaça tüketiyoruz? [7]

Bugün (Eylül 2025 itibarıyla), Türkiye’nin büyükşehirlerinde su idarelerinin konut ve işyeri abonelerine uyguladığı 1 metreküp su + atıksu toplam fiyatları aşağıdaki gibidir. Fiyatlar KDV hariçtir ve ortalama tüketim düzeyine göre 2. kademe üzerinden verilmiştir.

2025 Su Tarifeleri – Ortalama (2. Kademe) Tüketim

Notlar:

• Kademeli tarife uygulanıyor: Tüketim arttıkça birim fiyat da yükseliyor.
• Kırsal bölgelerde ve sosyal yardım alan abonelere özel indirimler mevcut.
• İzmir ve İstanbul’da atıksu bedelleri toplam fiyatın yaklaşık %45–50’sini oluşturuyor.
• Muğla için net rakamlar MUSKİ’nin Eylül tarifesinde yer almadığı için tahmini aralık verildi.

Bu tablo, suyun artık sadece doğal değil aynı zamanda ekonomik bir kaynak olduğunu net biçimde gösteriyor.

Bugün İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Muğla’da su idareleri bir metreküp suyu evlere 65-75 TL ( 1.5 – 1,80 USD ), işyerlerine ortalama olarak 92-199 TL ( 2.2- 4,8 USD )’den satıyorlar.   

Yani bugün, büyükşehir su idarelerinin su satış fiyatlarını değiştirmeden bu yatırımların yapılması, bakımı ve geri ödemesi mümkündür.

Otonom Çözüm:

Merkezi devlet ve yerel yönetimler açısından yetki paylaşımını yeniden konuşurken, su konusunda Devlet Su İşleri’nin (DSİ) yatırımcı kuruluş olmaktan çıkarak planlama ve koordinasyonda kalması, belediyelerin kendi yatırımını planlayan, koordine eden, finans bulan ve yatırımı gerçekleştiren otonom bir yapısı olması yerinde, hızlı ve kaynakları doğrudan kullanan bir çözüm olacaktır. Yazının başında adı geçen kentlerin kendi alanlarındaki deniz, ırmak, yeraltı ve göl kaynakları üzerinde tasarrufun kendilerine ait olması, bulunacak hibe veya kredilerin merkezi onaya tabii olmaksızın yalnız bildirimin yeterli olması, yatırımın konusu olan teknolojiyi kendisinin seçmesi ve yapılacak yatırımın yerinde denetimi su krizinin çözümünde akılcı bir yönetim gerçekleşmesine neden olacaktır.

Bu tam da, Avrupa Konseyi’nin Yerel Yönetimler Özerklik Şartı kapsayıcılığındaki “yerindenlik” ilkesinin bir gereğidir.  Yerindenlik İlkesinin temel vurgusu, yerel düzeyde karar alma veya başka bir deyişle kamu işlerinin mümkün olan en yakın düzeyde, yani vatandaşlara en yakın olan yerel makamlar tarafından yürütülmesini öngörür. Bu, kararların merkezi otoriteden değil, yerel ihtiyaçlara göre yerel yönetimlerce alınmasını teşvik eder. Temiz, içilebilir ve kullanım suyuna ulaşma en temel haklardan biri olarak, su kaynağının bulunduğu yerdeki belediye yönetiminin karar alması, işlemesi ve dağıtıma sokulması belediyelerin hüküm ve tasarrufu altında olmalıdır.  

Su Kooperatifi girişimi bileşenlerin, kentte suyu kullanan tarafların sektörel ( tarım, sanayi ve hizmet sektörleri) temsilcileri, aktif yurttaş girişim veya inisiyatifleri, varsa üniversite temsilcileri gibi karma kent kurulu katılımıyla oluşturulması suyun kamusal kullanımında ortak iradeyi egemen kılacaktır

İçme ve Kullanma Suyu Kooperatifleri

Dikili eski Belediye Başkanı Osman Özgüven “su temel haktır satılamaz ve ticarete konu olamaz” dediği ve uyguladığı için yargılandı ve ceza aldı. Eğitim ve sağlık gibi İçme ve Kullanma Suyuna ulaşım da dünyada temel haklar statüsüne girmiş durumda.

2023 tarihli Akıntıyı Tersine Çevirmek: Toplu Eylem Çağrısı başlıklı raporda “[8] su kaynaklarının “küresel ortak varlık” olarak yönetilmesi öneriliyor.”  Bu, uluslararası işbirliği ve adil paylaşım çağrısı anlamına geliyor.

Bu temel hakkın kullanımı için üretim, dağıtım ve tüketiminin ulaşılabilir ve gerçekleştirilebilir olması için yerel kaynaklar üzerinde söz ve kararının yerelde olması ve üretimden tüketime kadar, yalnızca kaynağın kullanıma sunulması değil üretilenin israf edilmemesi ve verimli kullanıyor olması da gerekir. Bunun için Belediyelerin su idarelerinin yanında kaynaktan tüketime kadar denetimin de esas olabilmesi için Su Kooperatiflerinin kurulması yatırımı, hibe veya kredi kullanım ve geri ödenmesinin şeffaf ve izlenebilir olması, geri ödemenin tamamlanması sonrası su fiyatlarının önce düşürülmesi sonra da kademeli olarak, ilk kademenin ( 0-5 m3)  bedavaya yakın kullanımı dahil her kademede suyun ödenebilir ve verimli kullanılması için su kullanan herkesin sürece dahil edilmesi kolektif aklın gereği olacaktır.

Su Kooperatifi girişimi bileşenlerin, kentte suyu kullanan tarafların sektörel ( tarım, sanayi ve hizmet sektörleri) temsilcileri, aktif yurttaş girişim veya inisiyatifleri, varsa üniversite temsilcileri gibi karma kent kurulu katılımıyla oluşturulması suyun kamusal kullanımında ortak iradeyi egemen kılacaktır.

Önemli bir onay:

Muğla Büyükşehir Belediyesi ve Su İdaresi MUSKİ, Bodrum Yarımadası içme suyu sorununu yukarda ele aldığımız desalinasyon yaklaşımı ile İTÜ’lü akademisyenlerin koordinasyonunda ele alarak önemli bir adım attı. .

MİLAS EKİNANBARI KAYNAĞINDAN İÇME VE KULLANMA SUYU TEMİNİ (DESALİNASYON) PROJESİ FİZİBİLİTE RAPORU’u tamamlanarak  MUSKİ’ye teslim edildi. Ve ardından da  Tarım Orman Bakanlığı SU YÖNETİMİ  GENEL MÜDÜRLÜĞÜ’nden de  ONAY ALINDI.[9]  BU TÜRKİYE’DE BİR İLK.

Gerek Bodrum Yarımadası içme ve kullanma su sorunun yeraltı ve deniz suyu kaynakları ile çözülmesi,  yılda 20 milyon metreküp yeraltı suyu potansiyelinin ekonomik olarak kullanıma sunulabilecek olması ve gerekse projenin SU YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ tarafından da onaylanması ülkemiz açısından yeni ve yaratıcı çözümlerin önünü açmaktadır.

Yazının başında belirttiğimize sonunda da vurgu yaparak, tatlı su kaynaklarının giderek azalması, yeni teknolojik gelişmelerle enerji maliyetlerinin düşmesi deniz suyunu bir alternatif olarak gündeme getirmiştir. Üstelik bu yatırımın, kamu kaynakları kullanılmadan Büyükşehir Su İdarelerinin birim fiyatları esas alınarak da yapılması mümkün.

----

Son günlerde haber bültenlerinde artık sıradanlaşmış bir doğa manzarası çiziliyor: kuruyan göller, çekilen nehirler, susuz kalan topraklar. Birkaç gün önce, Gediz Nehri’nin de kuruduğu haberi geldi. Oysa Gediz, yalnızca bir nehir değildir. Yüzyıllardır Ege’nin topraklarına bereket taşıyan, tarlalara ürün, köylere umut, şehirlere hayat veren bir damardır. Şimdi kupkuru. Bu görüntü bir fotoğraf değil, bir alarmdır: yaşamın kaynağı olan su elimizden kayıp gidiyor. Ve onunla birlikte bereket de gittikçe bu topraklardan uzaklaşıyor.

Gediz, yalnızca akıp giden bir su değil; belleğin, kültürün, şiirin yatağıdır. Homeros’un dizelerinden Yahya Kemal’in satırlarına, halk türkülerinden köylünün alın terine kadar, bereketin dilidir o. Onun kıyılarında kurulan köyler, onun suyuyla sulanan bağlar ve bahçeler, bizim kültürel hafızamızın ayrılmaz bir parçasıdır. Gediz’in kuruması, yalnızca bir coğrafyanın değil, bir kültürün, bir ilhamın, bir hafızanın da kurumasıdır.

Ama bu “kuruma” yalnızca iklim değişikliğinin değil, yıllardır süregelen hoyratlığımızın sonucudur. Yanlış tarım politikalarıyla, hesapsız sanayi yatırımlarıyla, kontrolsüz kentleşmeyle suyun kökünü kuruttuk. Dereleri yatağından çevirdik, gölleri doldurduk, nehirleri hesapsızca kullandık. Doğayı yalnızca tüketilecek bir kaynak gibi gördük. Bugün çatlamış toprak aslında bize kendi susuzluğumuzu gösteriyor. Çünkü insan doğanın suya olan ihtiyacı ile kendisinin suya olan ihtiyacı olan dengesini korumakta başarısız oldu.

Filozoflar yüzyıllardır insanla doğa arasındaki bağı anlatmaya çalıştı. Aristoteles için doğa, kendi amacını içinde taşıyan bir düzen, bir ilişkiler sistemiydi. Spinoza için insan doğadan ayrı değildi; ona hükmetmeye kalktığında doğanın kendi sistemini yaralıyordu. Heidegger’in dediği gibi insan, ancak doğayla birlikte yaşarsa varoluşunun anlamını bulurdu. Biz bu bağı kopardık. Su yerine betonu seçtik, doğayla uyumlu üretim yerine vahşi tüketimi seçtik. Sonuç: doğa kurudu, nehirler kurudu, toprak kurudu ama insanlık tarihinin en şaşırtıcı bir gelişmesini de yaşadık. Doğayla beraber insanlık da kurudu; ya da belki de insanlık kuruduğu için doğa kuruyor. Çünkü doğa kendi dışında vahşi müdahalelere ve diktatoryal yaklaşımlara teslim olan bir sistem değildi.

Bugün yalnızca Gediz değil, medeni toplum olma ülkümüze kaynaklık eden tüm değerler kurumakta.

Hukuk kurudu. Adaletin itibarı, bir toprak göçüğü gibi çöktü. Hukukun yatağı boşaldığında toplumun damarlarında akan medeni birikimde kuruyor. Bu kurumanın en bariz görüntüsü insanın hakkını arayacak bir gölgesi kalmıyor olmasıdır.

Ahlak kurudu. Çıkar ilişkilerinin gölgesinde vicdan susuz kaldı. İyilik duygusu enerjisini yitirdi.

Neşe kurudu. İnsanların birbirine güveni, dayanışması, dostluğu, coşkusu çatlamış toprak gibi parçalandı.

Ekonomi kurudu. Emekliler, gençler, çalışanlar alın terinin bereketini göremiyor. Emek suyun maruz kaldığı hoyratlığa maruz kalıyor ve kıymeti bilinmiyor.

Fikirler kurudu. Eleştirel akıl, özgür tartışma ve basın özgürlüğü birer birer çekildi. Fikirlerin özgürce akmadığı yerde faşizm gelip kendini dayatıyor, toplum kendi celladının bıçağını yalar hale geliyor.

Kültür kurudu. Edebiyatın, sanatın, müziğin beslendiği doğa ve özgürlük yetim kaldı. Vivaldi bugün yaşasaydı Four Season Konçertosu eserini yapabilir miydi emin değilim.

Sabır kurudu. İnsanlar yorgun; tahammül yerini öfkeye, anlayış yerini bencilliğe bıraktı.

Anlayış kurudu. Empati çekildi, birbirimizi dinleme hassasiyeti kurudu.

Demokrasi kurudu. Sandık, hukuk, özgürlük ve çoğulculuk birer birer çekildi.

Umut kurudu. Gelecek hayalleri, gençlerin ufku, toplumun inancı, kurumakta olan bir Gediz gibi yitip gidiyor. Bir nehir yatağını terk ettiğinde çevresindeki canlılık söner. Tıpkı bunun gibi, fikirlerin, ahlakın ve adaletin kuruması toplumun damarlarını kuruttu.

Gandhi’nin sözünü hatırlayalım:

“Her demokratik sistem kendi geleneklerini geliştirir. Nehri oluşturan yalnızca su değil, aynı zamanda onun yatağıdır.”

Evet, nasıl ki bir nehir yalnızca suyla değil, yatağıyla da var olur; demokrasi de yalnızca sandıktan ibaret değildir. Onu ayakta tutan hukuk, ahlak ve vicdan gibi kurumlarla anlam bulur. Su doğaya nasıl hayat verirse, hukuk da adalete, ahlak da insana, demokrasi de topluma hayat verir.

Fakat biz bu kaynakları hem insan yönünden hem doğa yönünden hoyratça tüketiyoruz. Suyu koruyamıyoruz, toprağı savunamıyoruz, hukuku besleyemiyoruz, vicdanı yeşertemiyoruz. Bugün karşı karşıya kaldığımız manzara, sadece doğanın değil, toplumun da çölleşmesidir. Ya da çölleşen toplumun doğayı da kurutmasıdır.

Gediz’in kuruması bir çevre haberi değil, bir alarmdır. Doğaya gösterilen hoyratlık, siyasette ve toplumda da kendini tekrar ediyor. Yıllardır yanlış politikalarla, günübirlik çıkarlarla, rant uğruna verilen kararlarla hem doğanın yatağı kurutuldu hem de toplumun kendini inşa ettiği kavram fayları kırıldı.

Bugün suyumuz çekildiyse, bunun sebebi sadece iklim değil; iktidarların açgözlülüğü, denetimsizliği, doğayı hiçe sayan, hukuku zayıflatan ve toplumu çölleştiren anlayışıdır. Betonu yeşile, rantı doğaya tercih edenler, yalnızca toprağı değil, vicdanı da kurutuyorlar. Nehirlerimizi savunmadıkları gibi, hukuku da, ahlakı da, demokrasiyi de savunmuyorlar.

Ama asıl tehlike, toplumun hem kendisiyle hem doğanın kurumasının olağanlaşmasına alışmasıdır. Çünkü susuzluğa da adaletsizliğe de vicdansızlığa da alışılmaz., alışılmamalıdır. Alışırsak, geriye ne su kalır ne bereket; ne umut kalır ne gelecek. Arendt’ın dediği gibi kötülük sıradanlaşır.

Haydarpaşa Garı Vakası İstanbul’da kamu sisteminin nasıl çöktüğünü gösteren eşsiz bir örnek.

“Haydarpaşa Garı müze ve sanat (ve turizm) için özel proje alanı yapılmak üzere Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiş. Bakanlık bu anıt yapıyı kültürel amaçla kullanacakmış. Burada sanat, tasarım etkinlikleri için alanlar, müze oluşturulacakmış. Tarihi gar binasının alt katı demiryolu personeli tarafından demiryolu taşımacılığı için kullanılacakmış. “Garın kültüründe demiryolu ve tren varmış…” Tarihi yapı 2010 yılında çıkan talihsiz bir “kaza” sonucu ortaya çıkan yangından sonra “işlevsiz” kalmış…”

17 Kasım 2024’deki yazım böyle başlıyordu.

Geçtiğimiz günlerde Kültür ve Turizm Bakanı, “şehrin kalbinin sanat ve kültürle atacağı yer” olarak tanıttı, projeyi.

Yazıda değindiğim gibi tren seferlerinin durdurulduğu 2012 yılından beri Haydarpaşa Garı’nın ne olacağını konuşuluyor.  Ama buna konuşuluyor demek de yanlış. Marmaray projesinin geçmişi yarım asırdan fazla olduğuna göre birileri aklımızla alay ediyor olmalı. Bu süre içinde işlevsiz kalacak anıt yapı(lar diyelim, Sirkeci Garı’nı da katarak) için hiçbir şey düşünülmedi mi? Şimdi mi aklınıza geldi? Bu arada unutmadan: Garın çevresindeki 500 dönümlük alan için İstanbul halkıyla alay eder gibi uluslararası gayrımenkul fuarlarına da taşınan gökdelen ve marina projeleri ortaya atıldı. Sanki kamunun işlevi buymuş gibi.

Böyle tuhaflıkları görünce nedense aklıma kamusal alanların dönüşümünü sorgulayan 10. Uluslararası İstanbul Bienali’nin küratörü Hou Hanru geliyor. Bir gazetecinin “Bienal’in ana mekanlarından biri olan AKM’yi nasıl kullanacaksınız, sergi, sinema, konser salonlarını?..” sorusuna Hanru şöyle cevap vermişti: “Benim öyle bir derdim yok, merdivenlerini de, cephelerini de, neresini bir sanatçı kullanabilir…”

Bu soru resmi devlet ideolojisinin kompartımanlara ayırdığı bir kültür ve sanat dünyasını ifade ediyordu. Bu ideolojiye göre örneğin kadrolu sanatçıların aynı bakanlığın bürokrasisinin altında olduğu gibi AKM’yi kullanmaları bekleniyordu. Oysa Hanru, Bienal’de tam da bunu sorguluyordu. Hanru’nun yaptığı bu Bienal, resmi kültür ve sanat ideolojisinin imtiyazlı seçkinlerini fena halde rahatsız etti. Onun devletin temel değerlerine, kurumlarına saldırdığını iddia eden ve ölçüyü iyice kaçırıp, sınırdışı edilmesini isteyen sanatla ilgili üniversite dekanları falan oldu. Bunun üzerine ben de Birgün gazetesinde yayınlanan bir yazı döşendim. (Not: Bu yazı kendisine iletilmiş. O tarihte resmi ve imtiyazcı ideoloji tarafından ötekileştirilmesine karşı durduğum için ne zaman görsem bana hala minnet borcu olduğunu ifade ediyor.)

Ama yalnızca kendi başına sanat resmi ideolojik yeniden üretimin alanı değil. Aynı durum bugün “neoliberal sistem” içinde çöken bütün kamu sistemi için de geçerli. AKM’nin başına gelenleri çoğu kimse bilmiyor. Onu hükümetin yıktırdığı zannediliyor. Oysa bağımsız mimarlar inisiyatifi büyük bir mücadele vererek, kamuoyu oluşturarak AKM’nin restorasyonunu hükümete kabul ettirmişti. Bundan bir takım derin güçler rahatsız oldu ve sonrası malum. Restorasyonu engelleyerek hükümetin üzerindeki baskıları kaldırdı!

Şimdi size AKM meselesi gibi kimsenin konuşmaya cesaret edemediği (ya da bilmezden geldiği) ama Hanru’nun sorunsallaştırdığı konuyla çok ilgili bir tanıklığı aktarmaya çalışacağım.

Bir gün beni dönemin (1997) ulaştırma bakanı aradı ve; "Siz ilgileniyormuşsunuz 3. Köprü meselesiyle. Bizim bir projemiz var, uygulanırsa kabus sona erer" dedi. O sırada Tayyip Erdoğan da bu mücadeleye destek veriyordu ve İBB Meclisi salonunu sivillerin kullanması için talimat vermişti, toplantılar için. O sırada İnsan Yerleşimleri Derneği,  bu toplantıları düzenliyordu. Bakanlık müsteşarı sonraki ilk toplantıya katıldı. Topluluğa -ilk defa adını duydukları-  Marmaray projesinden söz etti. “Bakanlığın 25 yıldır proje üzerinde çalıştığını ancak karayolcuların (ve köprücüleri) bu önemli projeyi sürekli engellediğini” söyledi. Müsteşarın söylediğine göre “eğer Marmaray projesi tarafımızdan desteklenirse, 3. Köprü tehdidi de sona erecek”ti.

Meslek odaları “raylı sistem” diye Marmaray’ın üstüne atladı. Bütün endüstriyel arkeoloji peyzajı yok edilecek, ayrıca optimum ulaşım ihtiyacı metropoliten ulaşımın omurgası olacak bir proje için E-5 güzergahı dediysek de anlatamadık. Aynı hükümetin iki bakanlığı birbirine rakipti, bu nedenle proje şehirselleştirilmedi.  Oysa iki gar şehri iki kıtaya bağlıyordu. Elbette ki Hanrou’nun işaret ettiği gibi “sanatsal” kullanıma açılabilirdi ama bu şekilde değil. Sonra diğer projeler ortaya çıktı. Marmaray sahili yıktı yeniden yaptı.

Mesele elbette ki yapı ölçeğindeki bir kültürel mirası koruma söylemi ve yalnızca Haydarpaşa Garı’nın işlevini sürdürmesinden ibaret değildi. Mesele dar bir perspektiften bakan resmi ve merkeziyetçi şehircilik ideolojisinin nasıl yönetimsellik meselesini arka plana itip, konuyu anıt-yapının korunması gibi göstermesiydi.  Bu süreçte bu neoliberal gelişmeye karşı dirençli şehirselleştirilmiş bir yönetimsellik meselesi de bastırılmış oldu.

Sonuçta İstanbul’un mevcut ulaşım sisteminde ve yerleşim düzeninde radikal bir değişiklik yaratması muhtemel olan Marmaray projesi şehirselleştirilmedi. Yalnızca büyük bir fırsat ortaya çıkaran kentsel arkeoloji, ya da şehirde yaratacağı etkiler açısından değil, ulaşım kararları açısından dahi öyle. Oysa çok taraflı, çok aktörlü, çok öncelikli, misyon odaklı bir yerel örgütle, işbirliği içinde bu proje yönetilebilirdi.

Şehiriçi (metropoliten) bir ulaşım hattı olan ve şehrin eşsiz bir endüstri mirası bütünü oluşturan bu banliyö sistemi köprüleri, kanyonları, istasyon binaları ve çevresindeki şehirsel dokuyla birlikte güncellenip, korunabilirdi. Şehrin bu eşsiz endüstri mirası, kültürel peyzaj yok edildi. Bunun hesabını kimse sordu mu?  Sonra sıra şehrin en kaliteli yapılarına geldi. Onlar yok edildi, riskli olan yoksul semtler dururken.

Marmaray projesi olması gerektiği gibi, metropoliten ulaşım şebekesinin ana omurgası olarak E-5 hattına yakın bir yerde konumlanabilirdi. Ancak bu durumda projenin yönetimi Ulaştırma Bakanlığı’nda olmayacaktı. Nitekim Büyükşehir ulaşım ihtiyacının optimum olduğu yer olarak bunu fark etti ve buraya bir metro sistemi inşa etti.

Bu metropoliten ulaşım omurgası, Marmaray Darıca ve Halkalı gibi noktalarda (ya da başka yerlerde) tren hatlarıyla buluşabilirdi. Şehirlerarası ulaşım, banliyö sistemi iyileştirilerek eskisi gibi devam edebilirdi. Böylece Haydarpaşa, Sirkeci Garları ve istasyonlar ve güncellenen, restore edilen bu hat bütünüyle kullanılmaya devam edebilirdi.  Ama yönetimlerin birbirlerinin ne yaptıklarından bile haberleri yoktu. Yanlış söyledim, birbirlerine rakip oldukları için bilgi paylaşmak şöyle dursun, ayrı iş görüyorlardı.

Aklımızın alması biraz zor bir mesele: Yenikapı’daki transfer merkezinde iki önemli metro hattının başlangıç noktaları, ana istasyonları ile Marmaray arasında bir bağlantı bile öngörülmemişti. Aralarında beşyüz metre mesafe bulunuyordu! Daha da vahimi proje ve planlama işini alan kurumlar ve kişiler Büyükşehir’den büyük bütçeler alarak buraya devasa bir AVM kondurmayı planlıyorlardı!

Şimdi bakanlığa göre şehrin hafızası korunuyormuş! Buradaki aldatmaca çift yönlü: Bir taraftan sizi yalnızca yapıya odaklandırıyor. Sanki bir bütünden ayrıştırıldığında geriye kalan fiziki varlığı korunuyormuş gibi. Sonra da her şey olup bittikten, kararlar alındıktan, uygulamalar yapıldıktan (ve geriye dönülemez bir noktaya gelindikten) sonra size sonucu tebliğ ediyor.

Marmaray bir şehir için ulaşım ağı sisteminin omurgası olarak değil, Asya ile Avrupa demiryollarını birleştiren bir TCDD projesi olarak geliştirildi. Bu çaptaki şehir içi ulaşım omurgası için elbette ki bakanlığın aklına “en uygun güzergah acaba neresi olabilir” diye araştırmak gelmedi. Böylece Marmaray’ın şehirselleştirilmemiş (şehir politikaları, öncelikleri açısından düşünülmemiş) olması galip geldi. Sivil muhalefet “köprüye karşı demiryolu iyidir, destekleyelim” söylemi ile bastırıldı. Pek ala Marmaray Anadolu yakasında E-5 hattını, Avrupa yakasında da Tarihi Yarımada’ya dokunmadan Kabataş-Kağıthane  güzergahını izleyebilirdi. Ama Ulaştırma Bakanlığı bu takdirde Marmaray projesinin rakibinin, yani Bayındırlık Bakanlığı’nın eline geçeceği kaygısını taşıyordu. Bu yüzden “kamulaştırma maliyeti” gerekçe gösterilerek bu itiraz sümen altı edildi. Oysa Marmaray şehirselleştirilmiş olsaydı, Haydarpaşa, Sirkeci garları gibi anıt yapılar yanında tarihi köprüler, istasyonlar, kanyonlar gibi endüstriyel miras alanı ve şehrin nitelikli sahil yerleşim dokusu korunmuş olacaktı. Mevcut banliyö ulaşım sistemi de hızla güncellenerek hizmet verecekti.

Nitekim asıl ihtiyacın E-5 üzerinde olduğunu fark eden Büyükşehir Belediyesi hızla bir metro inşaatını tamamladı. Şehirselleştirilmemiş, merkezi politikaların altında şekillenen 3. Köprü ve Marmaray projelerinin rekabeti yüzünden ulaşım yatırım maliyetleri arttı, Marmaray gecikti ve etkili olamadı, değerli yapı kapitali heba oldu, anıt yapılar işlevsiz kaldı ya da yok edildi, her şeyden önemlisi de korunması gereken endüstriyel mirasın üzerinden devasa bir demiryolu otobanı silindir gibi geçirildi.

Sesi çıkan imtiyazcı seçkinler kendi perspektifleri, kendi kamu yararı anlayışları açısından Marmaray projesini değerlendirdiler. İlginç olan ise Bayındırlık Bakanlığı içindeki deneyimli uzmanların kuzeye yapılacak 3. Köprü’ye karşı muhalefetiydi. Israrla optimum ulaşım ihtiyacının E-5 üzerinde gerçekleştiğini, kuzeydeki güzergahın değiştirilmesini savunuyorlardı! Marmaray’ın şehirselleştirilmesi perspektifi ise hiçbir kurum tarafından sahiplenilmedi.

Son bir çabayla sivil girişim tarafından Yenikapı’daki transfer merkezi projesi çok öncelikli ve ilişkisel yöntemlerle, bir mikrobölgeleme örneği olarak ve alan yönetimi gibi yenilikçi bir şehircilik deneyimi ile ele alınmaya çalışıldı. Böylece İTÜ tarafından Büyükşehir için hazırlanan devasa AVM projesi son aşamada kamuoyu yaratılarak engellendi. İki ana metro hattının,  şehirlerarası  deniz ulaşımının düğüm noktası olan bu alan 2010 Avrupa Kültür Başkenti programına alındı. Proje bir mikrobölgeleme çalışması içinde ilişkisel hale getirilmeye çalışıldı. Ama bu girişim de kamu imkanları ile şehir projelerinin rantını kullanan imtiyazlı projeciler tarafından engellendi. Kurnazlıkla arkasına yap-işlet Avrasya tüneli de gizlenerek, algı yönetimi gerçekleşti.

Böylece filizlenen açık ve bağımsız yapılar çökertildi. Kamu imkanlarını, kariyer ilişkilerini kullanan oligarşik yapılar yeniden hakim hale geldi. Haydarpaşa Garı Vakası kendi başına kamusallık kavramının nasıl bir boşluğa dönüştüğünün kanıtı.

Sonuç olarak 3. Köprü, İstanbul Havalimanı, Kanal İstanbul gibi projelerin önü açıldı. Bu yakın tarihin hafızası hala ders çıkarmak için bir kenarda duruyor.

Patrikhane tarafından yıkılıp bir otel olarak yeniden inşa edileceği söylenen Büyükada’daki Rum Yetimhanesi’nin bir “kamusal alan” olduğunu söylediğim için birtakım arkadaşlarımdan, çevremden sık sık şöyle bir tepki alıyorum:

“Yetimhane devletin değil, Ortodoks sivil toplumunun malı.” Açıkça söylemem gerekirse bunu söyleyenlere nasıl cevap vereceğimi şaşırıyorum. Yıllarca mücadele verip sahiplerine iadesi için sanki çaba göstermemişim ya da bunları söyleyerek sanki Patrikhane’nin Yetimhane’den kendi mülkünden gelir elde etmesini engellemek istiyormuşum gibi.

Hiç şüphem yok ki onlar benim ne söylemek istediğimi anlamıyorlar. Ama ben galiba onların kaygılarını ve ne söylemek istediklerini bir parça anlıyorum: Büyük bir ihtimalle şöyle düşünüyor olabilirler: “Yetimhane’nin bir kamusal alan olduğu kabul edilirse sahiplerinden, Rumlar’dan geri alınır. Sonra devlet her işe devlet karışır, elde edilecek gelire el koyar.” Sanki şu anda karışmıyormuş gibi. Doğrusu kamusal alan kavramını tartışmak ve katılımcı hale getirmek için hazır karşımıza böyle bir fırsat çıkmışken bu teslimiyetçiliğe söyleyecek söz bulamıyorum.

Onlara göre Büyükada Yetimhanesi, Ruhban Okulu, Ticaret Mektebi gibi okullar özel kurumlar. Hatta kimilerine göre Osmanlı öncesinden, Bizans’tan, kalma ne oldukları bilinmeyen gariplikler. Bu nedenle “onları nereye koyacağımızı bilmiyoruz” deseler pek yerinde olur. Ne de olsa bize ait değiller. Tıpkı binaları gibi geçmişe ve başkalarına aitler.

Bu yüzden onların kiliseleri, okulları, hastaneleri, ihtiyarhaneleri kamusal hizmetler yerine getirseler de öyle değiller.  Karanlıkta ve muallakta bir yerlerde kalmaları gerekiyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin kamusal alanı içinde onlara yer yok.

Olsa olsa kendi vakıflarına, özel kuruluşlarına falan ait olabilirler.  

Oysa bu yapılar Osmanlı (ve Rum da diyebiliriz) modernleşmesinin kimlik inşa kurumları. Tıpkı fiziki varlıkları gibi. Bu yapılar endüstriyel malzemelerle, pres tuğla, putrel, buhar makinesi ile şantiyeye gelmeden önce projesine göre biçimlendirilmiş ahşap ve kaplama malzemeleri ile inşa edilmiş binalar. Modernleşme sürecinde bu kamu modeli din, eğitim ve sağlık kurumları etrafında yapılanıyor. Aynı modeli daha sonra Yeni Osmanlıcılar da devralıyor ve onu resmi kamu alanı olarak inşa etmeye çalışıyor. Böylece imparatorluğun elitleri aracılığıyla bir araya getirilen farklı kamusal alanlar hayali şiddet yöntemleriyle berhava ediliyor.

Dolayısı ile bugün farklı kamusal alanları kapsayabilen, onları özel alana tıkıştırmayan bir devlet anlayışını kavrayabilmek için bu mesele çok önemli. Ruhban Okulu, Yetimhane, Galata Rum Okulu gibi yapıların şehrin kamusal hayatına nasıl ve hangi yöntemlerle katılacakları çok önemli.    

 Bugüne kadar eski kamusallık modeline tıkıştırıldığı için ne yapılacağı bilinmeyen Büyükada’daki Rum Ortodoks Yetimhanesi’nin modern kamusal alan deneyimi açısından keşfedilmeyi bekleyen eşi benzeri olmayan bir fırsat olduğunu düşünüyorum.

Yetimhane iki farklı kamusallık biçimine işaret ediyor

Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılında zannedersem iki ayrı modernleşme tipi üzerinde durmak mümkün.  

Bunlardan birincisi toplulukları “milletler” olarak inşa etmeye dayanan ve imparatorlukta ve onun ekümenik dünyasında ve elbette ki şehirsel mekanlarında kompartımanlaşmış bir kamusal alanını yeniden inşa eden dinamikler. Dini kurumların, okulların altında kimlikler prototiplere dönüştürülüyor, seküler olmayan bir kültürel kamusal alan oluşturuluyor.

Buna neo-klasik tipteki modernleşme adı verilebilir. Bugünkü ulus-devletler genellikle bu modernleşme tipinin uzantısı. Bu tipteki bir kamusal alan kapsayıcı değil, doğal olarak.

19. yüzyılda dediğim gibi imparatorluğun yerleşim alanları, coğrafyaları, şehirleri geleneksel olarak kompartımanlaşmış toplulukları barındırıyor. Topluluklar dini yapıları, eğitim kurumlarıyla, sosyal yapılarıyla ayrışmış durumdalar. Modernleşmenin kurumları da bu açıdan tarihselci ve milli mirası (ya da canlandırmacı akımı) yeniden icad ediyorlar. Bunun izlerini yalnızca siyasette değil, mimarlıkta, edebiyatta, müzikte görüyoruz. Osmanlı imparatorluğunda bu tür bir modernleşme süreci yaşayan ve başı çeken Ortodoks Rumlar. Alfabenin standartlaştırılması, konuşulan farklı lehçelerin yerini resmi Rumca’nın alması, yeni eğitim kurumları yanında tıp, tarih, edebiyat, müzik, spor, bilim alanlarında entelektüel bir gelişme yaşanıyor. Ancak bu kamusal alan milli, yani kapsayıcı değil. Entelektüel alan da dini ve yönetsel kurumlara bağımlı ve patronaj altında. Kültür ve sanat alanı aynı zamanda sınıfsal çelişkileri örten bir işlev görüyor.

 Bugün farklılıkları kapsayan bir kamusal alan kavramını tartışmaya çalışırken kuruluşunda bu gerilimin hafızasını taşıyan kurumların ele alınma biçimlerinin çok değerli olduklarına inanıyorum.  

Yetimhane modern kamusal alan deneyimi açısından keşfedilmeyi bekleyen eşi benzeri olmayan bir fırsat

Bir de ikinci modernleşme tipi var, iktidar gücünü kullanarak elde edilen imtiyazlarla, yani  birincisi tarafından bastırılan.

Bu toplulukların iç içe geçtikleri, dışarısı ile ilişki kurdukları “seküler” mekanlar. Bugünkü modern kamu yönetimleri kavramının geliştiği yerler olarak bakılabilir Bu mekanlar özel konumları, sosyal yapıları nedeniyle Türkiye Cumhuriyeti’nin modern kamu kavramının “kuluçka alanları”. Kültür ve sanat kurumları, entelektüel hayatın yenilikçi yapıları bunun etrafında saçaklanıyor.

Seküler olmayan, neo-klasik millet modeli ile toplulukları, farklılıkları kapsayıcı kamu modeli arasındaki gerilim Türkiye Cumhuriyeti gibi ulus-devletlerin siyasal hayatını belirleyen temel dinamiklerden biri olarak günümüze kadar geliyor.

Türkiye’nin modern kamu yönetimleri modeli de, kurumları da, hatta kültürel kamusal alanı da, siyasal elitleri arasındaki mücadelelerin tarihi de hem bu sekülerleşmemiş (kompartımanlar içindeki) soylulaştırma dinamiklerini, hem de - bastırılmış olsa da-  hem de diğerini içeriyor. Kırım Savaşı ve sonrasındaki büyük savaşların yarattıkları krizler sonrasında ortaya çıkan, Birleşmiş Milletler, UNESCO, AB gibi ulus-devletler ötesi yapıların ortaya çıkmasını sağlayan farklı bir modernleşme biçiminin izlerini taşıyor.    

Bugüne kadar eski kamusallık modeline tıkıştırıldığı için ne yapılacağı bilinmeyen Büyükada’daki Rum Ortodoks Yetimhanesi’nin modern kamusal alan deneyimi açısından keşfedilmeyi bekleyen eşi benzeri olmayan bir fırsat olduğunu düşünüyorum.

Yetimhane’nin dönüşümü konusunda izlenecek yol da hangisinin tercih edildiğinin işaretlerini verecek: Hangi modernleşme tipini tercih ediyoruz? Farkılıkları dışlayan, ötekileştiren, özel alana tıkıştıran mı? Yoksa kapsayıcı olan, geliştiren, şehrin kamusal hayatını zenginleştiren bir kamusallığı mı?

Bugün farklılıkları kapsayan bir kamusal alan kavramını tartışmaya çalışırken kuruluşunda bu gerilimin hafızasını taşıyan kurumların ele alınma biçimlerinin çok değerli olduklarına inanıyorum.

Felaketlerin kendilerine değil, yalnızca imgelerine tanık oluyoruz. Medya sistemleri, aygıtları izleyicileri tek yönlü bilgilendiriyor, edilginleştiriyor. Ne kadar olanları anlamaya, yaşanan acıları hissetmeye çaba göstersek de, öyle.

Felaketlerle karşılaşınca bir şeyleri fark eder gibi oluyoruz. Ama herkes biliyor ki, gerçek bir tanıklık imkansız. Peki o zaman gördüğümüz şey ne?

Felaketin hayalet -vari bir varlığıyla karşı karşıyayız. Hafızamızda tam kendisine yer bulamayan, gerçekle karışan hayalet-vari ve rahatsız edici bastırılmış bir olay halini alıyor. Mistifikasyon felaketlerin, savaşların acımasız gerçekliğini örten bir hikaye yaratıyor.

Gerçeklik denen şey çoğu zaman medyayı, bilgiyi manipüle edenlerin güç istencinden başka bir şey değil. Bir eşitsizlik yaratma ve imtiyaz elde etme biçimi. Krizler, felaketler sistemin sorgulanmasına yol açmıyor. Tam tersine sistem krizlerden güç alıyor.

Her bir deprem olduğunda fay hatlarının yerlerini, felaketin boyutlarını öğreniyoruz. “Ölenler için rahmet diliyor ve Yüce Allah hepimizi deprem afetinden korusun” şeklindeki sözlerle afetler karşısında çaresiz olduğumuz en yetkili ağızlar tarafından hatırlatılıyor. Karşımıza çıkan felaket yalnızca bizim çaresizliğimizi pekiştiriyor. Medyada boy gösteren uzmanlar bilimsel açıklamalarla afetlerin doğa olayları olduğunu gösteriyorlar. Afetlerin asla bilemeyeceğimiz muazzam teknik konularla ilgili olduklarını ispatlayacak şekilde. Böylece afetlerin üzerinde hiçbir etkimizin olamayacağını öğreniyoruz. 

Afet tıpkı ölüm gibi unutmak, gündelik yaşantımızda bir kenara koymak zorunda olduğumuz bir gerçeklik. Hiç olmamış gibi yapıyoruz ve hayatımıza devam ediyoruz.

Ne kadar infial içinde olunsa da, bu karşılaşma biçimi değiştirilemiyor.

İnfialin müşterek hayatımızda önemli sorunlara işaret ettiği muhakkak. Ama yapılar, işleyişler üzerinde hiçbir etkisi yok.

Felaketler tek yönlü çalışan medya aracılığıyla bir kurmacaya dönüşüyor

Körfez Savaşı sırasında Cumhuriyet gazetesine bir yazı yazmıştım.

Yazı gözümüzün önünde cereyan eder gibi gözüken savaşın canlı yayında bir kurmacaya dönüştüğü, ya da onun gibi sunulduğu varsayımından hareket ediyordu. Naklen canlı yayınlar, bombalamayı yapan uçakların kayıtları, yerleşim alanlarında gerçekleşen patlamalar bunların hepsi bir kurmacadaki gibi bir forma kavuşuyordu. Yazının teması hatırladığım kadarıyla şöyleydi: “Irak’ta savaş hiç olmadı. Biz tıpkı bir dizide, bir filmde olduğu gibi yalnızca kurmaca sahneleri izliyoruz.”

İzleyicilerin savaşı herhangi bir gösteriyi, bir diziyi izler gibi izlediklerine, kendilerini rahat hissettiklerine, pasif kalabildiklerine işaret ediyordu. Medya tek yönlü bir bilgi akışı sağlayarak izleyicilerle yaşanan korkunç olay, savaş arasında aşılması mümkün olmayan bir mesafe koyuyordu. Karşımızdaki gözümüzü kamaştıran gerçeklik yaşanan felaketi gizlemekten başka bir şey yapmıyordu. Yoksa bu savaş sahnelerine, binlerce insanın öldürülmesine seyirci kalınabilir miydi? 

Yaşanmakta olan savaş felaketini sanki Saddam Hüseyin’in şeytani kötülüğü ve ona bağlı askerlerin imha edilmesi oyununa çevrilmişti. Yayınlar gerçeği göstermek şöyle dursun, gerçekten kaçmayı sağlıyordu.

Yazı yayınlanır yayınlanmaz, telefonum çaldı. Telefondaki sevgili hocam Hilmi Yavuz’du. “Sen Jean Baudrillard’ın makalesini okudun mu? Aynı senin söylediklerini söylüyor.” Okumadığım veya üzerine konuşulduğunu hiç duymadığım için şaşırmıştım. Ama sonra buldum ve okudum.

Sembolik bir kriz anındayız. Teknik gibi gözüken konular bile teknoloji ile bağlarını kopardı.

Bağ koptu. Medyada tek yönlü bilgi akışıyla, göz kamaştırıcı görüntülerle, nesneleştirici şiddetle karşımıza konulan dünya bir masal halini aldı.

Gerçeklik bu nedenle travmayla eş anlamlı. Felaketlerin görüntüleri  sistemin sorgulanmasında değil, üzerinin örtülmesinde kullanılıyor. Felaketlerin, krizlerin sistemi değiştirme ihtimalleri yok. İnfial içinde olmak da bir işe yaramıyor.

Çok açık ki afetlere dirençli olma meselesi yöneticilerin dilinden düşmeyen “kentsel dönüşüm”den ibaret değil. Gerçeğin üzerinde farklı bir politik eylem biçimi. Çevre mücadeleleri, afetlerle baş etme çabaları sınıf temelli meselelerin başında geliyor. Köklü ve kolektif bir dönüşümden söz ediyorsak, siyaseti karşılıklı bir öğrenme biçimi olarak yeniden kurgulamanın zamanı geldi. Sembolik eylemselliklerin, siyasetin temsil ettikleriyle ilişkilerini gözden geçirmek durumundayız.

Felaketlere karşı ilk yapılması gereken şey sistemin enkazı altında kalan hafızamızı kurtarmak

Felaket böylece unutulmak zorunda olan bir travma ya da hayatımızın bilinç dışında kalan, bastırılmış olan bir olay olmaktan çıkar. Felakete tanıklık etmek mümkün değil. Ama vahşi bir ölüme maruz kalabileceğimizi bilmemiz ve buna rağmen imkansız bile olsa müşterekler için direnmeye devam etmemiz bunun bir göstergesi. Kayıplar karşısında yas tutmanın edilgin bir var oluş biçimi değil, kolektif eylemliliklere yol açan bir müştereğimiz olduğu söylenebilir.

Hani geçmişte, bizim öğrenciliğimizde “sol” adına şöyle bir laf duyardık ya, biraz öyle: “Çevre gibi konularla da elbette ki ilgileneceğiz. Ama şimdiki asıl sorunumuz iktidar. İktidara gelince hiç merak etmeyin, çevre sorunları da çözülecek. Şaşırtıcı değil mi, hem solda, hem sağda aynı iktidar merkezci yaklaşımın hakim olması?

İklim krizi, kuraklıklar, seller ve orman yangınları ile afetlerin yaşam alanlarını tehdit ettikleri yeni bir dönemin başlangıcındayız. Bunların her birinin diğerleriyle ilişkili olduğunu fark ediyoruz. Yönetimlerin bu krizlerle baş edemediklerini görüyoruz.

Afetlerin boyutları karşısında özneleri dışlayan, edilgin seyirciler hale getiren, ilişki kurmayan, ayrışmış, hiyerarşik, merkezci yönetim yapıları yetersiz kalıyor. Bu nedenle yerel ile merkezi yönetimlerin, sivil toplumun yeni bir işbirliği modelini savunuyoruz. Artık seyirci değil katılımcı, tüketici değil, üretici, yardım bekleyen değil kendi sorunlarını çözebilen, sorumluluklarını üstlenebilen aktif yurttaşlar olmak zorundayız.

Çok açık ki afetlere dirençli olma meselesi yöneticilerin dilinden düşmeyen “kentsel dönüşüm”den ibaret değil. Gerçeğin üzerinde farklı bir politik eylem biçimi. Çevre mücadeleleri, afetlerle baş etme çabaları sınıf temelli meselelerin başında geliyor. Köklü ve kolektif bir dönüşümden söz ediyorsak, siyaseti karşılıklı bir öğrenme biçimi olarak yeniden kurgulamanın zamanı geldi. Sembolik eylemselliklerin, siyasetin temsil ettikleriyle ilişkilerini gözden geçirmek durumundayız.

“17 Ağustos’u unutmadık.” Her yıldönümünde bu sözü tekrarlayıp duruyoruz. Bu durum bana ister istemez unutulduğunu düşündürüyor. 17 Ağustos felaketi ile birlikte ortaya çıkan sivil toplum seferberliği yaşanan afetten sonra sanki karanlıkta önümüzü aydınlatan bir işaret fişeği gibiydi. Ama sonrasında bu olağanüstü deneyim hafızalardan silindi.

Eğer hatırlamak ve yas tutmaktan söz ediyorsak,  gerçekliğine nüfuz edemediğimiz olayların travmaları altında yaşamak yerine siyaseti kolektif öğrenme eylemselliği olarak yeniden düşünmek, temsil ettikleriyle ilişkilerini gözden geçirmek durumundayız.

Müşterekler alanında yas tutma edilgin bir var oluş biçimi değil, kolektif ve köklü bir değişim yaratma eylemi. Felaketlerin hafızamızın üzerindeki tortuların deneyim kopuklukları ile tekrarlandığını unutmadan.

Bir belediyenin şehir içi otobüs saatlerini düzenlemesi, bir mahallede sosyal hizmetleri artırması ya da orman yangınlarına karşı erken uyarı sistemi kurması... Tüm bu kararlar, basit görünen ama toplumsal etkisi büyük hamleler. Bu kararların, sezgisel ya da siyasi önceliklerden ziyade, gerçekten ihtiyaçları gösteren güvenilir verilere dayandırılması hem kent yaşamının kalitesini hem de kamu kaynaklarının verimli kullanımını belirliyor.

Veriye dayalı karar alma (EBDM) yaklaşımı, dünya genelinde kamu yönetiminde etkili hizmet sunumu ve kaynak kullanımını sağlamak için giderek daha fazla benimseniyor. Bu yaklaşıma dair başarılı örnekler, şehir yönetimlerinden eğitim sistemlerine ve davranışsal ekonomi temelli kamu politikalarına kadar birçok alanda uygulanıyor.

Dünya genelinde, veriye dayalı karar alma yaklaşımının uygulandığı çok sayıda yenilikçi örnek bulmak mümkün. Örneğin, 2003’ten bu yana New York City, vatandaşlardan gelen taleplerin toplandığı 311 hattı üzerinden hizmet ihtiyaçlarını analiz ederek, çöp toplama gibi temel hizmetleri daha adil şekilde planlamak için çalışıyor. Finlandiya, eğitim sistemini sürekli veri ve değerlendirme ile şekillendirerek dünyanın en kapsayıcı ve başarılı bulunan eğitim modellerinden birini inşa etti. Model sadece başarı testlerine değil; öğrenci refahı, öğretmen özerkliği ve uzun vadeli istihdam verilerine dayalı düzenli değerlendirmelere dayanıyor. Bu sistematik ve kanıta dayalı yaklaşım sayesinde reformlar aceleci siyasi baskılardan uzak, uzun vadeli verilerle şekilleniyor. Birleşik Krallık’taki Nudge Unit, küçük davranış değişikliklerinin etkisini test ederek, rastgele kontrollü deneyleri kamu politikalarında standart hale getirdi. Kanada, evsizlikle mücadele için veri altyapısına dayanan bir model ortaya koydu. HIFIS (Homeless Individuals and Families Information System) adlı ortak veri platformu barınaklar ve sosyal hizmetlerin daha iyi koordine edilebilmesini, bireylerin kalıcı konutlara daha kolay yönlendirilmesini amaçlıyor.

Türkiye’de de stratejik planlama ve performansa dayalı bütçeleme gibi alanlarda güçlü yasal çerçevelere sahip. Ancak bu çerçevenin yerel düzeyde ne kadar hayata geçtiği halen tartışmalı. OECD’nin 2023 verilerine göre Türkiye, düzenleme süreçlerinde paydaş katılımında OECD ortalamasının oldukça gerisinde kalıyor. Belediyelerde açık veri sistemleri ise birkaç il dışında yaygın değil, fakat uygulamaya geçmiş öncü örnekler de var. Örneğin, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, açık veri portalı üzerinden sunduğu ulaşım, hava kalitesi ve kentsel hizmet verilerini kamuoyuna açarak, veri temelli şeffaf yönetim konusunda adımlar attı. Eskişehir Belediyesi, Bi’fikirle ile katılımcı bütçeleme sürecinde vatandaş anketlerinden elde ettiği sonuçları dikkate alarak, kaynakları halkın önceliklerine göre yönlendirmeyi amaçladı. Konya Büyükşehir Belediyesi, 2023–2025 yıllarını kapsayan Açık Veri Stratejisini yayımlayarak, şehir yönetiminde katılım ve veri temelli karar alma kültürünü kurumsallaştırma yönünde adımlar attı.

Belediyelerin çoğunda veriler hâlâ departmanlar arasında parçalı duruyor ya da karar süreçlerine entegre edilemiyor. Bu uygulamaların yaygınlaşmasındaki önemli zorluklardan biri. Oysa kamuda güvenin azaldığı, kaynakların daraldığı ve krizlerin arttığı dönemde, yerel yönetimlerin daha akıllı, daha adil ve daha esnek hale gelmesi kritik.

Veriye dayalı karar alma, yalnızca sayıların diliyle konuşmak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda vatandaşların deneyimlerini, yerel bilgi birikimini, sosyal medyadan gelen sinyalleri ve küçük ölçekli deneyleri de karar süreçlerine dahil etmek demek. Kısacası, hem veriye hem de topluma kulak vermek gerekiyor. Güvenilir veri ve güçlü katılım, yalnızca merkezi hükümetlerin değil, kentlerin de demokrasiye katkı sunmasının etkili bir yolu.

----

Kaynaklar:

Employment and Social Development Canada (ESDC). (2023). Homeless Individuals and Families Information System (HIFIS). Government of Canada. Retrieved from:
https://www.canada.ca/en/employment-social-development/programs/homelessness/hifis.html

Gaetz, S., Dej, E., Richter, T., & Redman, M. (2016). The State of Homelessness in Canada 2016. Canadian Observatory on Homelessness Press. Retrieved from:
https://www.homelesshub.ca/SOHC2016

Wiseman, J. (2015). Can 311 Call Centers Improve Service Delivery? Lessons from New York and Chicago. Inter-American Development Bank. Retrieved from https://publications.iadb.org/publications/english/document/Can-311-Call-Centers-Improve-Service-Delivery.pdf

Hussey, D., & Yan, J. (2025). Principles for Open Data Curation: A Case Study with the NYC 311 Service Request Data. arXiv. https://arxiv.org/abs/2502.08649

Finnish Education Evaluation Centre. (n.d.). About FINEEC. Retrieved from https://karvi.fi/en/

İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (n.d.). İBB Açık Veri Portalı. https://data.ibb.gov.tr/dataset/

Eskişehir Büyükşehir Belediyesi. (n.d.). Bir Fikirle – Katılımcı Bütçe Platformu. https://bifikirle.eskisehir.bel.tr/

Konya Büyükşehir Belediyesi. (2023, Temmuz 11). Konya Büyükşehir 2023–2025 Açık Veri Stratejisini Hazırladı. https://www.konya.bel.tr/haber/konya-buyuksehir-2023-2025-acik-veri-stratejisini-hazirladi

Sahlberg, P. (2011). PISA in Finland: An Education Miracle or an Obstacle to Change? CEPS Journal. Retrieved from https://pasisahlberg.com/wp-content/uploads/2013/01/PISA-in-Finland-CEPS-2011.pdf

Halpern, D., & Sanders, M. (2017). Nudging by Government: Progress, Impact, and Lessons Learnt. Behavioral Policy Report. https://behavioralpolicy.org/wp-content/uploads/2017/06/Sanders-web.pdf

Astronomiyle, sismolojiyle, meteoroloji ile ilgili bir gözlem merkezi, bir enstitü falan deyince aklımıza hemen üniversiteler veya kamu kurumları geliyor, doğal olarak. Dünyada devletten, kamu kurumlarından bağımsız olarak kurulmuş birçok örnek de var. Ama bunların büyük bir bölümü de gene kamu kaynakları ile destekleniyor. Bu tür bilim kurumlarının arkasında devletten ve kamu kurumlarından bağımsız girişimler, bilim ve araştırma çevreleri de var.

Peki bu coğrafyada ilk rasathane nasıl kuruldu?

İstanbul’da bu eksikliğin bir Büyükadalı tarafından karşılandığını biliyor muydunuz?

Ya da şöyle sorayım: İmparatorlukta ilk gözlem merkezinin, rasathanenin astronomiye ve yerbilimlerine büyük bir merakı olan, önemli bir hukukçu olan Lewis Mizzi tarafından kurulduğunu biliyor muydunuz?

Kurulmasının nedeni 1894 depremi sonrası şehrin sismoloji konusundaki deneyiminin yetersiz olduğunun anlaşılması. İlginç olan bu bağımsız rasathanenin depremden önce düşünülmüş olması.

Büyükada’daki bu rasathane dünyadaki benzerlerinden ileride.

Hukukçu Lewis Mizzi’nin astronomiye duyduğu ilgiyle Büyükada’daki köşküne yaptırdığı kule imparatorluk başkentindeki gözlem imkânı sunan ilk ve yegane rasathane.

Buna karşılık ülkede çağdaş standartlara uygun bir astronomi gözlemi yapabilmek için gerekli teçhizata, teleskoplara sahip ilk gözlem kulesi ancak 1930’la doğru gerçekleştiriliyor.

Mizzi uluslarası çapta bir deneyime sahip, İstanbul gibi Avrupa’da önde gelen bir deniz ticareti ve finans merkezi olan bir şehirde yaşayan ve çalışan bir hukukçu. Ama aynı zamanda bir yer bilimci, gökbilimci…İstanbul’da çıkan ve İngilizce yayınlanan The Levant Herald ve Eastern Expres gibi gazetelerin imtiyaz sahibi ve editörü.

Bir düzine dili anadili gibi konuşan. İngiliz tabiyetinde bir Maltalı. İstanbullu Levantenler arasında saygın bir yere sahip

Onun 94 depremi sonrasında yazlık konutuna eklettiği, ünlü İtalyan mimar Raimondo d’Aronco’ya yaptırdığı, çağdaş standartlara uygun, döneminin en iyi donanımlara sahip gözlem kulesi İmparatorluğun bilimsel açığını telafi edecek önemli bir adım.

45 yıl yaşadığı İstanbul’dan ayrıldığında, Malta’nın eski başkenti Medina’daki doğa bilimleri müzesine kendi koleksiyonunu bağışlıyor. Bugün bu müzede onun koleksiyonunun sergilendiği ve adını taşıyan bir seksiyonu var.

Mizzi hakkındaki bu ayrıntılı bilgileri Büke Uras’ın  kitabından öğreniyoruz .Çalışmalarıyla Osmanlı imparatorluğunun mimari alanındaki modernleşme sürecine ışık tutan mimarlık tarihçisi Uras, Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan “Büyükada Moris Danon Koleksiyonu” kitabıyla şehrin tarihine ait bilinmeyen birçok önemli konuyu aydınlatıyor (*).

Sahibinden söz ettim. Bu mimari eseri gerçekleştiren mimar ise gene dünyaca tanınmış İtalyan bir mimar, Raimondo d’Aronco.

Bu mimar 2. Abdülhamit tarafından şehre dünya fuarını düzenlemek için davet ediliyor. İnşaat işleri başladığında, projeyi tamamladığında 94 Depremi oluyor.

Dünya fuarı deprem nedeniyle gerçekleşemiyor. Ama d’Aronco Mizzi köşkünde olduğu gibi şehirde çok önemli projelere imza atıyor.

Mizzi köşkü Ortaçağ canlandırmacılığı (Neo-Gotik) ya da onu takip eden Yeni-Sanat (Art- Nouveau) akımının dünyadaki önemli örneklerinden biri.

Bu önemli mimarlık eserinin İstanbul’un eşsiz kültür varlıklarından biri olduğu açık. Yalnızca mimarisi ile değil, şehrin tarihiyle ilgili önemli gelişmelerin bir belgesi olarak.

Bugünlerde yapının satışa çıkarıldığını duyduk.

Büyükada’daki Mizzi Köşkü’nün satışa çıkarıldığı haberi basında yer aldı.

En yüksek fiyatı verene satılacakmış.

Bu önemli mimari eseri Finlandiyalı bir zenginin satın alması başlangıçta Adalıları umutlandırmıştı. Çünkü yapının bakıma ihtiyacı vardı. İyi bir restorasyon geçireceği düşünüldü. Sonrasında fasılalar halinde uzun bir süreç yaşandı. Bir süre şantiye mühürlü kaldı.

İşlemeli iç duvarlarının, orijinal döşemelerinin tahrip edildiği görülünce yaşanan umutlar bir parça hayal kırıklığına dönüşmüştü. Ancak bir süre sonra onarım işleri yeniden başladı ve restorasyon tamamlandı.

Bugün de umutlu olmak için nedenler var. Yapı ticari bir amaçla dönüştürülmedi. 

Bu anıtyapının ev olarak kullanılması biraz zor. Bir hayırsever bulmak gerekiyor, onu koruyacak. Otel olması mümkün ama bahçesinde havuz yok, ayrıca hangi turizmci bu kadar parayı ödeyebilir? Bu yapıya yalnızca değerli bir mülk, bir bina olarak bakmak haksızlık olur. Bu durumda akla başka bir fikir geliyor:

Dünyadaki bilim kurumlarının dikkatini çekmek, bu anıtyapıyı hak ettiği bir yere taşımak… Böyle bir girişim hiç şüphesiz şehre değer katar.

Şu anda satışta olan Mizzi Köşkü sıradan bir yapı değil.

Dünya mimarlık tarihine geçmiş Art-Nouveau tarzının şehirdeki en önemli örneklerinden biri.

Bu yapının şehrin kamusal hayatını zenginleştirecek bir işlev kazanması düşünülebilir. Bu değerdeki sosyal tarihin de müstesna bir örneği olan bir anıt yapının otel olmasının İstanbul’un ve Adalar’ın lehine olmadığı da. Bakanlıkla Büyükşehir Belediyesi’nin işbirliği yapmalarını, aynı İstiklal Caddesi’ndeki Raimondo d'Aronco'nun Casa Botter'i gibi şehrin kamusal hayatına katılması mümkün. Bu anıtyapı, bu kişilerin anısını yaşatmak için belki uluslararası ilişkiler geliştiren bir enstitü, bir araştırma merkezi olarak işlevlendirilebilir.

Diyeceksiniz ki önemli bir hafıza mekanı, Troçki’nin kaldığı ev bile yıllardır bir müzeye, bir araştırma mekanına dönüştürülemedi. Ama bu mekanın nasıl bir potansiyel taşıdığını anlayan bir “beyaz atlı prens”in yakında gelebileceğini hayal ediyorum.

Umutla Mizzi Köşkü’nün halka açık bir bilim ve deney mekanı olarak şehre muazzam bir prestij kazandıracağını, bunun için ilgili kurumların (Bakanlığın ve Büyükşehir'in) dikkatini çekmenin  gerekli olduğunu düşünüyorum. .

*Büke Uras, Büyükada-Moris Danon Koleksiyonu, Yapı Kredi Yayınları 2023, sayfa 274.

(İlk yazıyı okumak için buraya tıklayınız)

Tarih, geçici olduğu anlaşılan pek çok görkemli uygarlığa ev sahipliği yaptı: Troya, Pompei, Kartaca ve Babil... Yine de bizler, çağdaş çalışmaların ve rasyonel planların bugünün kentlerinde, daha istikrarlı bir dünya düzeninde kalıcı bir miras yaratacağına inanmaya meyilliyiz. Fakat aslında, kendi türümüzün sebep olduğu felaketler ve doğal afetler hâlâ kentleri ve farklı ölçekteki yerleşimleri değiştirmeye, dönüştürmeye, yok etmeye devam ediyor. Kalıcı ve zengin bir tarihî miras bırakma düşüncesi, aslında tüm insanlığın ihtiyaç duyduğu güven duygusunu pekiştirirken, geleceğe dair olası riskli durumları kısıtlayan bir rahatlık sunar.

Bugün geçicilik kavramı, kentsel planlama ve tasarım disiplininde, kentteki boş otoparkların kamusal alana dönüştürülmesinden pop-up dükkânlara, kent merkezindeki enstalasyonlardan rastlantısal aktivitelere kadar oldukça kapsayıcı bir çerçeve sunmaktadır. Geçicilik ile ilgili olan en önemli husus, geçici uygulamaların ve aktivitelerin çoğu zaman belirli bir “son kullanma tarihi”nin olmamasıdır. Eğer dikkat ederseniz, geçicilik, tahammül, mücadele, taktik ve kısa vadeli çözümler gibi kavramlarla birlikte anılır. Nadiren kentlerin açık ve hayati nitelikleri olarak görülür; ancak büyümenin ve yeniliğin de önemli bir bileşeni olduğu kabul edilir. Geçicilik onu benimseyebildiğimiz ölçüde kent planlamasına ve tasarımına etki edebilir. Mevcut bina ve arazi kullanım kararlarında işlevsel değişiklikler, modüler ve çoklu fayda sağlayan tasarımlar gibi daha temel bir değişimi temsil etme olasılığı da vardır.

Öte yandan taktik ve kısa vadeciliğin eleştirisi ise, kalıcı bir vizyona göre ikincil öneme sahip olmasıdır[1]. Kısa vadeli çözümler sıklıkla ömrünü dolduracak ve yerine yeni çözümlerin üretilmesini gerektirecektir. Oysa bizler, kalıcılık, bağlılık, devamlılık isteriz ve kontrol dışı değişimlere risk ve problem olarak bakmaya eğilimliyiz.

Kalıcılık algısı coğrafyaya göre değişkendir ve bu, kentlere dair koruma anlayışını da etkiler. Batı kültürlerinde koruma anlayışı, materyalin kendisini korumaya yönelikken; Uzak Doğu kültürlerinde nesnenin özüne sadık kalarak yeniden üretimine dayalıdır. Örneğin, Japonya’da Shinto tapınakları belki her 20 yılda bir, orijinaline sadık kalınarak yeniden inşa edilir. Burada önemli olan materyalin kendisi değil, mekânın spiritüel doğasıdır[2].

Bununla birlikte, kalıcı olduğunu düşündüğümüz çözümlerin gerçekleşmesi diğer koşullara bağlı olduğunda, geçiciliğin ne zaman ortadan kalkacağı her zaman kesin değildir.

Örneğin, dünya çapında ünlü festivaller için kurulan geçici yerleşimlerin yaşam ömrü bilinmektedir. Diğer yandan, mülteci kampları için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Ritüellerin, törenlerin ya da pazarların genellikle bilinen bir sona erme tarihi vardır ve bunlar için kurulan geçici mekânların yaşam ömrü bellidir. Diğer yandan, maden ocakları, askerî üsler, geçiş merkezleri, yol istasyonları, bekleme alanları ve kamplar bir süreliğine mekânı dönüştürür. Bazen bu mekânlar varlıklarını tahmin edilenden daha uzun süre devam ettirir ve geçiciliklerine kalıcı bir nitelik atfedilir. Örneğin, dünyanın farklı yerlerindeki mülteci kampları geçici yerleşimler olarak kurulmuş olsalar da, varoluş süreleri azımsanamayacak kadar uzundur. Günümüzde, iki hatta üç insan nesli boyunca işlevini koruyan kamplar, orada doğan, büyüyen, yaşayan ve ölen insanlara ev sahipliği yapmaktadır[3].

Afetlerin neden olduğu hasarlar sonucunda oluşan acil durum koşullarını desteklemek üzere kurulan mekanlar çadır kentler, temiz su tankları, prefabrik okullar ve hastaneler de geçici yerleşimler olarak değerlendirilebilir. Şubat 2023 depremlerinden sonra kurulan çadır kentlerde ya da çadır kentlerin dışında kendi mahallelerinde kalan depremzedelerin yaşam alanlarında, kriz ve belirsizlik ortamlarında geçiciliğin fiziksel özelliklerinin ötesinde başka katmanlarını da görürüz: Eğer mekâna insanlar ve şeyler arasındaki ilişkilerin bir ürünü olarak bakarsak, sıradışı dayanışma becerileri, kendi kendine organize olabilme kapasitesi, uzlaşma ve iş birliği biçimlerine tanıklık edebiliriz[4].

Belki de geçiciliğin bu idraki sayesinde, kalıcılık algımızın getirdiği konfor alanının dışına çıkmaya cesaret ederiz. Mevcut koşulları yönetmeye, güncel ihtiyaçları değerlendirmeye, inisiyatif almaya; söylem üretmek için iş birlikleri ve dayanışma ağları kurmaya başlarız, bir diğer değişle taktiksel davranırız[5].

---

 Geçen sene Mayıs ayında şunları yazmıştım: 

“Eşsiz Adalar manzarası…  Güzellikleriyle, tarihiyle, doğasıyla karşınızda…"

Durup dururken -ve neden- ısrarla bunu söyleyip duruyorlar diye kendime sorduğumu çok iyi hatırlıyorum.

Doğrusunu söylemek gerekirse reklamlarda dikkatimizin neden Adalar’a çekildiğini pek anlayamamıştım. Kendime soruyordum: Ne var ki şu "Adalar manzarası"nda? 

Meğersem bu iş sihirbazın numarası gibiymiş: "Karşıya bakın, karşıya... Adalar'a… Ama sakın buraya bakmayın!  Ne zaman ki Adalar manzarasının değerli olduğunu duyduk, anlamalıydık ki şehir bir kere daha soyulacak.” 

Çok şık adları, PR şirketleri, paragöz mimarları, baştan çıkarıcı sloganları ve doymak bilmeyen spekülatörleri eşliğinde şehir bir kere daha yağmalanacak. Şehrin yoksul mahalleleri daha da yoksullaşacak...

Soruyordum kendime: Şimdi anladın mı “Adalar manzarası”nın ne kadar değerli olduğunu? Öyle az buz bir yağma değil. Bağdat Caddesi’nde yıkılıp yeniden yapılan bir apartman birkaç yüz metre fazlası ile yeniden yapılabiliyor. Oysa burada plan tadilatları ile şehrin geçmişte birkaç katlı yapıların ya da bostanların bulunduğu bu bölgesinde elde edilen yapılaşma miktarları dudak uçuklatıcı…”

Bir taraftan şehrin depreme dayanıklı ve kaliteli yapı stoğu yok edilirken diğer tarafta İstanbulluların yaşam haklarını tehdit altına sokan bu yapıların dönüşümü için kaynak bulunamazken, kamu arazilerine, tarlalara, bostanlara muazzam bir haksız gelir transferi yaratan, eşitsizlikleri artıran gökdelenler dikildi.

İstanbul haksız kazançların biriktirildiği bir malzeme deposunu andırıyor. 

Ancak bu karşımızdaki manzarayı “politikacıların –ya da halkın- rant hırsı” olarak okumak yanıltıcı. Asıl mesele inkar edilen sınıfsal çelişkilerin eşitsizlik üreten mekan pratikleriyle dengelenmeye çalışılması. 

Bu yüzden bana kalırsa karşımızdaki manzarayı sermayesizleri ve sermaye sahiplerini de aynı hayatta kalma stratejilerine bağlayan “sembolik şiddetin semptomları” olarak okumak mümkün. 

Bir önceki yazımda söylediğim gibi bu yapıların hiçbiri kaçak değil. Hepsi imar planlarına göre ve projelendirilerek inşa edilmiş.

Bu dönüşümü, karşımızdaki manzarayı yalnızca kendi perspektiflerinden -ve neden sonuç ilişkileriyle- kırlardan kentlere göçlerin artmasıyla açıklamaya çalışanlar var. 

Şehirleşmenin, göçlerin yarattığı nüfus baskısının elbette ki dikkate alınması gerekli. Ama nasıl? 

Kapitalist gerçekçilik politikaların arkasındaki işleyişleri gizleme işlevi görüyor.

Kapitalist gerçekçilik, günümüzün en tehlikeli kavramı. 

Neden derseniz, yalnızca eşitsizlikleri, işaretsizleştirici sembolik pratiklerin arkasındaki şiddeti, “sınıfsal perspektifi” gizlemekle kalmıyor. Aynı zamanda alternatifleri de felç etme işlevi görüyor.  Felaketleri gösteriyormuş gibi yapıyor. Felaketlerden, deprem sonrası insanların yaşadıkları travmalardan besleniyor. 

Karşımızdaki afet, müsilaj, kırım v.b. olunca fark ediyormuş gibi yapan, tanıklıkları, deneyim birikimlerini, hafızasını silmeye çalışan, arkasındaki işleyişi gizleyen, oligarşik sistemin oluşmasına böyle katkıda bulunan, felaketlerden, sorunlardan beslenen bir şehirleşme politikası var. 

Bu şehirleşme politikası yereli askıya alarak, şehirlileri kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi olmalarını engelliyor, donanımsız bırakıyor. 

Bu nedenle yaşanan bütün sorunlara, krizlere, felaketlere rağmen şehirler bu nesneleştirici planlama teknikleriyle bir türlü düzenlenemiyor. Buna karşılık erkle bütünleşen, sekülerleşmeyen temsil pratikleriyle oligarşik ilişkiler kurumsallaşıyor. Şehirler, yerleşim alanları seksiyonlaşmış kamu zekasının eseri olan, şiddet üreten imar planlarıyla hiçbir zaman düzenlenemiyor ama onların travmatik şiddetine sürekli maruz kalınıyor.

Dolayısı ile yereli askıya alan imar planlama yöntemleri yaşanan bütün sorunlara rağmen geçen yazımda söz ettiğim gibi modernleşmenin başındaki hayallerin, tasarlama ideallerinin yok oluşlarına değil, tam tersine sembolik var oluşlarına ve merkeziyetçiliğin sembolik şiddetinin yeniden üretimine işaret ediyor. 

Böylece yalnızca şehirlerin değil, ülkenin politik hayatının biçimlenişinde “maddi” bir rol oynuyor. Şehirler temsil edilebilir şeylermiş gibi düşünen, planlamayı, geçmişten günümüze kalan değerleri koruma uğraşlarını sanki toplulukların kendilerine eziyet etmek için uydurulmuş kurallar gibi algılamasına yol açan ve sorunlardan beslenen imtiyazlı zümreler ortaya çıkıyor. Planlama, koruma gibi tercihler iktidarlar aracılığıyla uygulanması beklenen pratikler gibi ya da daha açık söylersem tepeden inmeci seçkinlerin kendi kamu yararı kavramlarının temsilleri gibi algılanıyor.

Açıkça söylemek gerekirse demokratikleşmenin karşısındaki en büyük engeller yalnızca siyasal tercihler değil, bu kamu iradesini, erkini şekillendiren ve kullanan bu sınıfların elde ettikleri imtiyazları koruma uğraşları.  

Nesneleştirici ve ayrışmış teknokratik işlevlerle tanımlayan bürokratik imar planlama yöntemleri kamu alanlarını, müşterekleri imtiyazlı piyasa güçleri tarafından yağmalanmaya hazır bir boşluk haline getiriyor. 

Böylece bürokratik, seksiyonlaşmış bir kamu zekasını yeniden üreten imar planları karşıtını, popülist politikaları motive ediyor. Böylece “sınıf perspektifi” buharlaşıyor.

Oysa dünyadaki alternatiflere baktığımızda, hukuk toplumlarında sol politikaların, sekülerleşmiş aydınların farklı yöntemler izledikleri, deneyimler geliştirdikleri görülüyor. Barthes’ın da bir örneğini sergilediği gibi “sınıf perspektifi”ne, temsillerin sorunsallaştırılmasına dayanan entelektüel uğraşlar, sol politikalar şiddetsizleştirilmiş temsil pratiklerinde, şehircilik deneyimlerinde tayin edici bir rol oynuyorlar. 

Modern demokrasilerde 19. yüzyıldan yakın tarihlere kadar daha çok iktidarla bütünleşik ve insan topluluklarının yerleşim alanlarını tasarlayıcı bir işlev görmesi beklenen sembolik sınıflar erkten ayrıştılar, sekülerleştiler. 

Modern kamu yönetimi fikri, kamusal alandaki kararların başkaları adına alındığını ortaya koyan uzmanlık pratikleri ve mesleki-akademik-kurumsal mekanizmalar ile geliştirildi. Bu şehircilik deneyimleri akademik alandaki en dirençli eleştirel çalışmaları oluşturdu, kapitalist modernleşmeyi kamuoyunu güçlendirerek kuşattı. Politik gözükmeyen yerel hareketler, politikalar dahi eşitsizlikleri engelleyecek demokratik yöntemleri, kuralları kullanmak zorunda kaldılar. 

Roland Barthes temsillerin hayatın yerine geçmelerini sorgulamıştı. Sınıf perspektifinden ben bunu anlıyorum. Yani şehirlerin, yaşam alanlarının nesneleştirilmesini. Bu sorgulama biçimi zannedersem hala -ve üstelik fazlasıyla- güncelliğini koruyor

Türkiye’de ne oldu?

Modernleşme tersine döndü.

Entelektüel alanda sekülerleşme hiçbir zaman gerçekleşmedi. İktidarların sembolik alanına sığındılar. “Çarpık şehirleşme” söylemiyle iktidara geldiklerinde şehirleri düzelteceklerini iddia etmekten ve kendilerine imtiyaz alanları yaratmaktan başka bir iş yapmadılar. Böylece şehirler, yerleşim alanları kamu imtiyazlarını kullanan seçkinlerin araçlarına dönüştü. Herkes daha fazla imar hakkı peşinde koşar ve siyaset üzerinde baskı yapar hale geldi. Bir taraftan planlama eşitsizlik üreten, yerelliklere yukarıdan bakan, yolsuzluklara neden olan, hile ve kurnazlıkları teşvik eden bir politik araç olarak kurumsallaştı. 

Kölelik düzenlerinden kapitalist toplumlara, yani günümüze imgeleri temsillerle tanımlayarak, ayrıştırarak farklı bir gramere kavuşturan insan yerleşimlerine, mekana dair pratikler tek yönlü, temsil edilenlere edilgin bir faillik kavramını dayattı, müşterek alanlara, yapılara dair faaliyetler içinde. Bugün şehirler, yerleşim alanları, doğal ortamlar oligarşik yapıların manipüle ettikleri bir oyun alanı haline geldi. 

Bunun en tipik göstergesi de fikir üretimini piyasalaştıran ihale sistemi. Plan, proje işlerinin de yatırımcılara veya müteahhitlere yaptırıldığı görülüyor. Ne kadar tuhaf değil mi? Plan ve projeler, araştırmalar, fikir ürünleri parayla ölçülerek ya da kiloyla tartılarak ihale ile yaptırılabilir mi? 

Ama dahası da var: Bu kompleks işleyişin içinde dünyada örneği olmayan istisnai bir yöntemin de olduğu gözlemleniyor: Kamu ile kamu adına bilgi üreten kurumların protokol yapmaları. Bunun dünyada başka örneği yok. Hukuk toplumlarında yolsuzluk olarak sınıflandırılıyor.

Buna karşılık kamu-özel karışımı oligarşik ilişkiler -bu karşımızdaki manzaranın oluşumunda- süreklilik gösteriyor: Örneğin neredeyse şehir planları, bütün ulaşım projeleri, metro istasyonları, meydan düzenlemeleri, kentsel tasarım, peyzaj, restorasyon işleri... 

Böylece kamu gücü, kaynakları, kariyer imkanları ile kişilerin imtiyazlarına dönüşebiliyor.Bunun en önemli göstergesi de oligarşik ilişkiler içinde seçkinlerin kamu imtiyazlarını, gücünü kullanarak kendilerini temsil eden sınıflara dönüşmeleri. 

Barthes temsillerin hayatın yerine geçmelerini sorgulamıştı. Sınıf perspektifinden ben bunu anlıyorum. Yani şehirlerin, yaşam alanlarının nesneleştirilmesini. 

Bu sorgulama biçimi zannedersem hala -ve üstelik fazlasıyla- güncelliğini koruyor: Şehirler, yaşam alanları yalnızca fiziksel çevreyi düzenleme amacı taşıyan imar planları ile hayatta kalabilir mi?

Medyada gayrımenkul pazarlama reklamlarında sürekli Adalar manzarasından söz edildiğinde içime bir şüphe düşmüştü. Şunu söylemek istiyorlardı: Adalar’a bakın, Adalar’a… Ama sakın buraya bakmayın!

Bir önceki yazımda söylediğim gibi bu yapıların hiç biri kaçak değil. Hepsi imar planlarına göre ve projelendirilerek inşa edilmiş.

Bu dönüşümü, karşımızdaki manzarayı yalnızca kendi perspektiflerinden -ve neden sonuç ilişkileriyle- kırlardan kentlere göçlerin artmasıyla açıklamaya çalıştılar. Şehirler bir türlü planlanamadı ama erkle bütünleşen, sekülerleşmeyen temsil pratikleriye oligarşik ilişkiler kurumsallaştı. Şehirler, yerleşim alanları imar planlarıyla hiçbir zaman düzenlenemedi ama onların travmatik şiddetine maruz kalındı.

Türkiye’deki imar planlama yöntemleri modernleşmenin başındaki bu hayallerin yok oluşlarına değil, tam tersine sembolik var oluşlarına ve şiddet üretimine işaret ediyor. Politika alanında şehirler temsil edilebilir şeylermiş gibi düşünen, planlamayı, geçmişten günümüze kalan değerleri koruma uğraşlarını sanki toplulukların kendilerine eziyet etmek için uydurulmuş kurallar gibi algılamasına yol açan ve sorunlardan beslenen imtiyazlı zümreler ortaya çıktı. Modernleşme süreci iktidarlar aracılığıyla uygulanması beklenen tepeden inmeci bir seçkinler hareketi gibi algılandı.

Günümüzde demokrasinin karşısındaki en büyük engel de bu kamu erkini kullanan bu sınıfların elde ettikleri imtiyazları koruma uğraşları.  Nesneleştirici ve ayrışmış teknokratik işlevlerle tanımlayan bürokratik imar planlama yöntemleri kamu alanlarını, müşterekleri imtiyazlı piyasa güçleri tarafından yağmalanmaya hazır bir boşluk haline getirdi. Karşıtını, popülist politikaları motive etti. Böylece temsil problematiği, yani “sınıf perspektifi” buharlaştı.

Oysa hukuk toplumlarında sol politikalar, sekülerleşmiş aydınlar farklı bir yol izlediler. Barthes’ın da bir örneğini sergilediği gibi “sınıf perspektifi”ne, temsillerin sorunsallaştırılmasına dayanan entelektüel uğraşlar, sol politikalar şiddetsizleştirilmiş temsil pratiklerinde, mekan deneyimlerinde tayin edici bir rol oynadılar.

Modern demokrasilerde 19. yüzyıldan yakın tarihlere kadar daha çok iktidarla bütünleşik ve insan topluluklarının yerleşim alanlarını tasarlayıcı bir işlev görmesi beklenen sembolik sınıflar erkten ayrıştılar, sekülerleştiler. Giderek iktidardan bağımsız bir rol oynamaya başladılar. Modern kamu yönetimi fikri, kamusal alandaki kararların başkaları adına alındığını ortaya koyan uzmanlık pratikleri ve iktidardan bağımsız, seküler ortamlar, mesleki-akademik-kurumsal mekanizmalar ile gelişti. Gayrı maddi emek alanının bir sermaye gücü olarak sorgulanması, akademik alandaki en dirençli eleştirel çalışmaları oluşturdu, kapitalist modernleşmenin yarattığı politik ortamı içeriden kuşattı. Sol içinde olmayan, hatta politik gözükmeyen hareketler dahi gayrı maddi sermayenin yarattığı eşitsizlikleri engelleyecek demokratik yöntemleri, kuralları kullanmak zorunda kaldılar.

Türkiye’de şehirlerin, yaşam alanlarının dönüşümünü -ya da bu karşımızdaki manzarayı- failleri olanların iddia ettikleri gibi “halkın ve politikacıların rant hırsı”yla okumak yanıltıcı. Asıl mesele Barthes’in işaret ettiği gibi temsillerin temsil ettiklerinin yerine geçmeleri ve bunun hakikat inşa etme yöntemleriyle ve pratikleriyle inkar edilmesi. Daha doğrudan söylersek: Şehirleri, yerleşim alanlarını nesne olarak gösteren “sınıfsal perspektif” yokluğu.

Peki Türkiye’de ne oldu? Modernleşme perspektifi nasıl tersine döndü?

Türkiye’de entelektüel alanda bu sekülerleşme hiçbir zaman gerçekleşmedi. İktidarlarıyla, muhalefetleriyle neredeyse bütün siyasal hareketler, meslekçi aydınlar sınıf perspektifinden yoksun kaldılar. İktidarın sembolik alanına sığındılar. “Çarpık şehirleşme” söylemiyle iktidara geldiklerinde şehirleri düzelteceklerini iddia etmekten ve kendilerine imtiyaz alanları yaratmaktan başka bir iş yapmadılar. Böylece şehirler, yerleşim alanları kamu imtiyazlarını kullanan seçkinlerin araçlarına dönüştü. Bu şiddet karşısında sermaye sahipleri ve sermayesizler aynı hayatta kalma stratejilerine sahip oldular. Herkes daha fazla imar hakkı peşinde koşar ve siyaset üzerinde baskı yapar hale geldi. Bir taraftan planlama eşitsizlik üreten, yerelliklere yukarıdan bakan, yolsuzluklara neden olan, hile ve kurnazlıkları teşvik eden bir politik araç olarak kurumsallaştı.

Bunun en önemli göstergesi de oligarşik ilişkiler içinde seçkinlerin kamu imtiyazlarını, gücünü kullanarak kendilerini temsil eden sınıflara dönüşmeleri.

Barthes bana kalırsa temsillerin hayatın yerine geçmelerini sorgulamıştı. Sınıf perspektifinden ben bunu anlıyorum. Yani şehirlerin, yaşam alanlarının nesneleştirilmesini.

Bana kalırsa soru hala ve üstelik fazlasıyla güncelliğini koruyor: Şehirler, yaşam alanları yalnızca fiziksel çevreyi düzenleme amacı taşıyan imar planları ile hayatta kalabilir mi?

İmar planları canlı olanı temsil edebilir mi?

Kölelik düzenlerinden kapitalist toplumlara, yani günümüze imgeleri temsillerle tanımlayarak, ayrıştırarak farklı bir gramere kavuşturan insan yerleşimlerine, mekana dair pratikler tek yönlü, temsil edilenlere edilgin bir faillik kavramını dayattı, müşterek alanlara, yapılara dair faaliyetler içinde. Bugün şehirler, yerleşim alanları, doğal ortamlar oligarşik yapıların manipüle ettikleri bir oyun alanı haline geldi. 

Bunun en tipik göstergesi de fikir üretimini piyasalaştıran ihale sistemi. Plan, proje işlerinin de yatırımcılara veya müteahhitlere yaptırıldığı görülüyor. Ne kadar tuhaf değil mi?  Plan ve projeler, araştırmalar, fikir ürünleri parayla ölçülerek ya da kiloyla tartılarak ihale ile yaptırılabilir mi? 

Ama dahası da var: Bu kompleks işleyişin içinde dünyada örneği olmayan istisnai bir yöntemin de olduğu gözlemleniyor: Kamu ile kamu adına bilgi üreten kurumların protokol yapmaları. Bunun dünyada başka örneği yok. Hukuk toplumlarında yolsuzluk olarak sınıflandırılıyor.

Buna karşılık kamu-özel karışımı oligarşik ilişkiler -bu karşımızdaki manzaranın oluşumunda- süreklilik gösteriyor: Örneğin neredeyse şehir planları, bütün ulaşım projeleri, metro istasyonları, meydan düzenlemeleri, kentsel tasarım, peyzaj, restorasyon işleri...

Böylece kamu gücü, kaynakları, kariyer imkanları ile kişilerin imtiyazlarına dönüşebiliyor.

Türkiye’de şehirlerin, yaşam alanlarının dönüşümünü -ya da bu karşımızdaki manzarayı- failleri olanların iddia ettikleri gibi “halkın ve politikacıların rant hırsı”yla okumak yanıltıcı. Asıl mesele Barthes’in işaret ettiği gibi temsillerin temsil ettiklerinin yerine geçmeleri ve bunun hakikat inşa etme yöntemleriyle ve pratikleriyle inkar edilmesi. Daha doğrudan söylersek: Şehirleri, yerleşim alanlarını nesne olarak gösteren “sınıfsal perspektif” yokluğu.

Bu yüzden karşımızdaki manzarayı sermayesizleri ve sermaye sahiplerini de aynı hayatta kalma stratejilerine bağlayan sembolik şiddetin -ya da inkar edilen sınıfsal çelişkilerin- semptomları olarak okumak mümkün. Bu yüzden inanıyorum ki başımıza nasıl felaketler gelirse gelsin, hiçbir zaman kapitalizmin ve sınıfsal şiddetin ne olduğunu anlamak ve ona karşı dirençli şehirler kurmak için geç değil.

Bu cumartesi, 1994’ten beri yaşadığım İstanbul’da uzun zamandır ertelediğim bir yolculuğa çıktım. Şehrin en büyüleyici köşelerinden biri, Anadolu Hisarı’na ilk kez adım attım.

Boğaz’ın sakin sularıyla Göksu Deresi’nin kucaklaştığı bu nokta, İstanbul’un tarihine damga vuran bir kale. 1395’te Yıldırım Bayezid’in emriyle, Bizans’ı kıskaca almak ve Boğaz’ı kontrol etmek için bir köprübaşı olarak inşa edildi. Osmanlı’nın fetih yolunda ilk adımlarından biriydi bu hisar. Ama bunca yıl, bu “ecdad yadigârı”nı görmemiştim. Çünkü gezilecek bir mekân yoktu. Anadolu Hisarı, yıllarca öğrenilmiş bir çaresizlikte, geçmişin anılarıyla baş başa bırakılmıştı.

İstanbul’u beş bin yılda görmediği betona boğan AKP’nin 25 yıllık belediye ve hükümet iktidarında ihmal edildi. İktidara oy getirmeyen tek bir taş yerinden oynatılmadı. “Ecdad” sözünü sakız gibi çiğneyenler, bu mirası unuttu.

Hisara girince anlıyorsunuz: Burayı canlandırmak, bir kuyumcunun titizliğini ve 14. yüzyıl ustalarının vizyonunu gerektirir. Ama rant sevdasına kapılmış bir anlayış, taşlara değil, altına talip oldu.

Anadolu Hisarı’nda hiçbir şey “yeni” değil. Çünkü mükemmel yeniden yaratılmaz; yorgun taşları tutup güncele taşırsınız. İBB Kültür Varlıkları Daire Başkanı Mahir Polat ve ekibi, İstanbul Miras projesiyle bunu başardı. Geçmişe saygının lafla değil, emekle olduğunu gösterdiler. Ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz.

Hisar, adının hakkını veriyor: Taşlar. Her biri tek tek elden geçirilmiş, derzler yenilenmiş, seğirdim yolları, dendanlar, kuleler aslına uygun restore edilmiş. Şile’deki “Sünger Bob kalesi” gibi karikatür bir onarım değil bu. İBB, Yıldırım Bayezid’in mimarbaşısının aklını rehber almış.

2023’te müze olarak açılan hisar, bugün dimdik ayakta. Müzeye adım atar atmaz bir video gösterisi sizi karşılıyor. Türkiye’nin tarih ve arkeoloji dünyasının yıldızları konuşuyor: İlber Ortaylı, Feridun Emecen, Feridun Çıllı, Füsun Alioğlu, Kahraman Şakul. Ne yapıldığını, neden yapıldığını anlatıyorlar. Mahir Polat ve Oktay Özel, bu öksüz mirasın nasıl geleceğe taşındığını aktarıyor.

Onların emeği, taşlara can vermiş. Hisarın içinde dolaşırken kelimeler yetersiz kalıyor. Boğaz’ın ebedi güzelliği büyüleyici, evet. Hisarın içinde gezerken hissedilen duyguyu tarif etmek için kelime bulmak zor. İstanbul’u ve boğazı en güzel noktasında görmek işin en basit yanı.

Bu basitliği şehrin siluetinde yükselmeye devam eden ve her bir dairesi 3.5 milyon dolara satılan gökdelenlerde parayla da satın alırsınız.

Ama dirayetli insanlar bilir ki bazı şeyler parayla değil. Nasiple olur. Anadolu Hisarını ayağa kaldırmak AKP’nin 25 yılına nasip olmadı. Para ile satın alınan manzara betonarme ve çeliğin iğfal ettiği kamusal alanlarda İstanbul manzarasına kuma olarak gelse de hiçbiri Anadolu Hisarı’nın tırnağı olamayacak.

Anadolu Hisarı’nı bugünlere taşıyan bir ekibi cezalandırmak için yapılanlar ise bu ülkeye dert olacak.

Anadolu Hisarı’nın seğirdim yolları ve kuleleri arasında İstanbul Boğazı’nın ebedi güzelliğinden fazlasını görüyorsunuz.

Üzerinde dolaştığınız yapı Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı yapı. Ne fazlası ne eksiği var. Betonarmenin olmadığı zamanlarda bu işler nasıl yapılıyorsa tam da öyle yapılmış.

Betonarme yokken mekanı aşmak için kullanılan kubbeyi bugün betondan yapıp geçmişi taklit etmenin sakilliği ile komik duruma düşenlerin izanlarının yetmeyeceği bir seviyede Hisar.

Hani bir söz var ya.

Her şey çok güzel Olacak diye.

Anadolu Hisarı için gerçek olmuş bile.
Darısı ülkenin başına

Ne kahince bir okuma! Öğrenciliğimde, 80’li yıllara doğru, o zamanki adıyla Akademi'nin kütüphanesinde rastladığım bir mimarlıktan çok bir felsefe dergisine benzeyen o sayıyı tekrar bulmaya çalışıyorum. Architecture D'Aujourd'hui (A.A.) adlı tanınmış mimarlık dergisinin 1971 yılında çıkardığı “şehir özel sayısı”.

Fransız denemeci, eleştirmen ve göstergebilimci Roland Barthes Victor Hugo'nun Notre Dame de Paris adlı romanından ilginç bir alıntı yapıyor. Hugo keşişin ağzından 'bu, onu öldürecek! (Celui-ci tuera celui-la)' diye seslenmektedir. Keşişin 'bu', dediği kağıt. 'O', dediği ise taş...

Romandaki bu diyalogda kitapların katedrallerin yerini aldığına işaret ediliyor. Ama yalnızca dinsel olanların değil, geniş manada da taşla, ahşapla, demirle iletişimin yerini de mimari temsiller. Hatta şehirlerin düzenlenmesi... Okuryazarlığın, matbaanın yaygınlaşması da buna işaret ediyor. Ansiklopediler, Quatremere de Quincy, Viollet-le-Duc'un kitapları gibi eğitimi sorgulayanlar...

Özetle Barthes’ın söylemek istediği iki “yazı” çeşidi, “taşla yazı” ve “kağıt üzerinde yazı” arasındaki rekabet.

Ama bu tespit yalnızca dinsel olanlarla ilgili değil. Zannedersem Barthes’ın bu diyaloga yüklediği anlam bunun, yani Hugo’nun keşişin ağzından ifade ettiğinin çok ötesinde.

Ya da o zamanki halimle, öğrencilik heyecanıyla söylediklerini ben öyle anlıyorum: Geniş manada da taşla, ahşapla, demirle iletişimin yerini temsillerin alması. Mesela imar planları ile şehirlerin düzenlenmesi... İmar planları, koruma planları ya da ne planları ile olursa olsun. Onlar ile şehirler temsil edilebilir mi? Böyle bir şey mümkün mü?

Şimdi Barthes’ın bu makalesi durup dururken nereden aklıma geldi?

Şöyle bir İstanbul’un haline bakıyorum. Karşımdaki manzarayı görünce işte diyorum ‘taşla yazı”nın yerine “kağıtla yazı” alınca böyle oldu.

Ama bu defa “kağıt” dediğimiz yalnızca para.

Barthes da temsillerin şeylerin yerine geçtiğini söylüyor. Mesela ilk akla gelen bir örneği verirsem, şehirleri fiziksel bir nesne gibi gösteren imar planları.  Modernleşme öncesinde, “geleneksel” adı denilen yerleşim düzenlerinde imgeler imgeleri temsil ediyordu.

Yalnızca çok sınırlı bir alanda askeri ve dini yapılar, külliyeler, saraylar araziler üzerinde çizimlerle tanımlanan bir takım düzenlemelere sahipti. Gene de ustalıklar, “geleneksel” denilen yöntemler kullanılıyor, onlardan devşirilen ögeler bir araya getiriliyordu. Günümüzde olduğu gibi temsillerle gerçekleştirilen, imar planları ve mimari projeler yoktu.

Buna karşılık insanlık tarihi boyunca geliştirilmiş “usüller” vardı ve ne yapılacağı önceden biliniyordu. Bu nedenle binaların depremlere karşı dayanıklı olması mesela. Risklere karşı dirençlilik meselesi kuşaktan kuşağa aktarılan yapma bilgileri ile sağlanıyordu.

Elbette modernleşmenin öncesi de var: Rönesans’ta ressamlar, Antik Roma’dan aldıkları ilhamla tasarımlar yapmaya başladılar. 19. yüzyılda imgeler temsil edenler, edilenler (uzmanların diliyle söylersek: Var oluşsal olarak “ikonik” ve “anikonik” olanlar) olarak ayrıştılar.

Modernleşme ile birlikte şehirler imar planlanmaya düzenlenmeye çalışıldı. Binaların ne kadar yer kaplayacakları, yüksekliklerinin ne kadar olacağı önceden belirlenmeye çalışıldı. Ancak başlangıçta temsiller şehirlerin çok sınırlı bir alanını kontrol edebiliyorlardı. Şehirlerin karmaşıklığını, çok katmanlılığını, ilişki ağlarını bütünüyle belirleme güçleri yoktu. Şehirlerin “eşyalar gibi tasarlanması” yalnızca mimarların gelecek hayalleriydi.  “Bir gün gelecek şehirler tıpkı endüstri ürünleri, makineler gibi tasarlanacak”tı.

Ünlü mimar ve şehir plancısı Le Corbusier 1930’larda konutları “yaşamak için makineler” olarak adlandırıyordu. Bu benzetmenin arkasında büyük olasılıkla ünlü mimarın uçak, otomobil gibi sanayi ürünlerine duyduğu hayranlığın olduğunu tahmin etmek yanlış olmaz.

Modernliğin koşullarında şehirler ve konut tipleri için 'doğru', 'akla uygun' tasarımlar geliştirilecek ve yerleşim alanları bilim ışığında planlanacaktı.

Soru şu: Böyle bir modernlik oldu mu? Hayır, hiçbir zaman!

Karşımızdaki manzara da bunu gösteriyor. Dikkatinizi çekmek isterim: Karşımızdaki yapıların hiç biri kaçak değil.  Hepsi onaylanmış planlara ve gene onaylanmış projelere göre yapılmış!

Şimdi kısa sürede karşımızda şekillenen şehir manzarası neyi andırıyor? Bir malzeme deposunu. Daha doğru söylemek gerekirse bir atık deposunu!

Bu hayaller hiçbir zaman gerçekleşmedi. Ama bu asimetrik temsillerin şiddetine maruz kalındı. Buna karşılık unutmayalım ki hayatın yerine geçen bu temsillere karşı Avrupa’da muazzam bir tarihi çevreyi koruma bilinci gelişti. Ortaçağ’dan, Rönesans’tan, Barok dönemden ya da aklınıza ne gelirse geçmişten kalma kamu yapıları, anıtlar için değil yalnızca. Yerleşim alanları, kasabalar, şehirler “kültürel” adını verdikleri özellikleriyle korunmaya çalışıldı.

Hatta onları yok eden modern yerleşim düzenleri, mimarlık eserleri bile. İlginç olan koruma faaliyetinin yalnızca yıkımları durdurması, ya da tarihi çevreyi koruma altına alması değil, kendisinin de modern mimarlığın bir araştırma ve yaratıcı deneyimlerin alanı halini almasıydı. Modern şehircilik yerleşim alanları üzerine çok yönlü düşünmeyi, yaratıcı fikirlerin sergilenmesini sağlayan, yerel halka yaşam çevresinde akılcılaştırma fırsatları sunan ilişkisellik yöntemleriyle gelişti.

Bu yüzden modernleşmeyi -tıpkı Barthes gibi- alternatif bir açıdan da okumak mümkün: Modernleşme tarihi aynı zamanda bu temsil pratiklerinin sorunsallaştırılmasına yol açan, “sınıf perspektifi”ne sahip olan eylemliliklerin alanı olarak da görülebilir.

Modern demokrasiler nesneleştirici pratikler üzerine değil, katılımcılık ve şiddetsizlik pratikleri üzerine kuruldu.

Ani önemli bir Ortaçağ şehri.  

Ermeni Krallığı'nın başkenti, tıpkı bölgedeki yönetim başkentleri ve büyük ticaret şehirleri gibi çok farklı inanışlara sahip insanlara da kucak açmış, önemli bir kültürel merkez halini almış. Bu önemli şehir yaşanan deprem felaketi nedeniyle 15. yüzyıla doğru terk edilmiş.

Meryem Ana’ya ithaf edilen Ani Katedrali’nin temeli 10. yüzyılda atılmış.

Ayasofya’nın kubbesini onarmak üzere İstanbul’a davet edilen Anili ünlü mimar Trdat tarafından inşa edilen anıtyapı Ortaçağ (Gotik) mimarisinin öncü eserlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Şehir depremler nedeniyle terk edilmiş olmasına rağmen Ani Katedrali’nin bin sene boyunca tek başına ayakta kalmış olması bile kendi başına onun eşsiz bir insanlık mirası, mimarlık ve mühendislik eseri olarak görülmesi için önemli bir neden.

Bu eşsiz anıtyapı mimari özellikleri nedeniyle 2016 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmış. Yıkıntılar halindeki bir şehrin içinde ayakta kalmış olan bu katedral günümüzde çok sayıda bilim insanlarının, mimarlık tarihçilerinin ve elbette ziyaretçilerin ilgisini çekiyor.

Bu ilgi karşılıksız kalmamış. Günümüzde Dünya Anıtlar Fonu (WMF) ve STK’ların desteği ile yürütülen restorasyon çalışmaları Kültür ve Turizm Bakanlığı denetiminde ve etaplar halinde sürdürülüyor. 

“Dünya Mirası” kavramı ne anlama geliyor?

Ani Katedrali’nin bir “Dünya Mirası” olarak kabul edilmesi anlama geliyor? Yalnızca Birleşmiş Milletler’in Eğitim ve Kültür Örgütü UNESCO tarafından listeye alındığına, “Dünya Mirası” olarak tescil edildiğine, tanındığına değil.

Aynı zamanda dünyanın her tarafından, farklı inanışlardan toplulukların, bilim insanlarının sahiplendikleri bir uygarlık eseri olarak kabul gördüğüne.

Bu zannedersem önemli bir kıstas. UNESCO’nun büyük savaşlar sonrası hangi nedenlerle kurulduğu hatırlanırsa, kuruluş amacının kültürel alanda yapılan ayrımcılıkların bu felaketlere neden olduklarının farkındalığı denebilir: “Dünya Mirası” kavramı, aynı zamanda farklılıklarla bir arada yaşamayı, küresel barışı inşa etmek için gerçekleştirilen işbirliklerine işaret ediyor.

Peki bilim çevrelerinin, toplulukların, resmi kurumların, neredeyse herkesin “Ani Katedrali” olarak tanıdıkları bir anıtyapıyı günümüzde -resmi olarak- ibarede açmak ve “Fethiye Camii” olarak adlandırmak ne anlama geliyor?  

Hiç şüphe yok ki onun geçmişini inkar etmeye çalışmak anlamına geliyor. Bir “hafızayı silme girişimi” olarak görülmekten öte bir anlam taşımıyor.

Herkes istediği şekilde burada ibadet edebilir. Bir ören yerindeki, bir arkeolojik alandaki bir anıt yapının günümüzde -resmi olarak- camiye dönüştürülmesi ise zannedersem üzerinde düşünülmesi gereken bir tuhaflık. Ayrıca bir Roma tapınağı da, bir kilise de, herhangi bir mekan da ihtiyaç duyulduğunda cami olarak kullanılabilir. Devlet gücüyle bir yerin anlamını, adını askıya alma girişimi ise başka bir şey.

Müslümanların onu sahiplenmiş olmaları da onun insanlığın ortak mirası olduğunun ve tarihi değerlerinden biri olarak görüldüğünün bir işareti. Selçuklular’ın bölgedeki hakimiyeti döneminde de Ermenilerin kullanımında olması, şehir halkının yönetimden memnun olması, inançlarını yerine getirebilmeleri bölgedeki tarihten bugünlere gelen birlikte yaşama kültürünün bir göstergesi.

Uygarlık eserlerini ve onları gerçekleştiren insanların emeklerine saygı duyulması, onların hatırlanarak onurlandırılmaları günümüzün kültürel alandaki demokratik deneyimlerin göstergelerinden biri. Onların yok sayılmaya, silinmeye çalışılmaları ise -bunu yapmaya çalışanlar açısından- küçültücü.

Ani Katedrali ne yazık ki bu konuda yalnız değil. Dünyadaki çatışmacı politik yapıların geliştiği yerlerde kültürel alan sürekli ve yıkımlara, tahribatlara kadar uzanan karşı-hafıza girişimlerine sahne olabiliyor.

Bu karşı-hafıza girişimi Osmanlı mirasını da reddediyor. Ne klasik Osmanlı döneminde böyle bir şey yaşandı, ne de Tanzimat sonrası. Bu “reddi-miras” gerçekte hem Osmanlı imparatorluğunun, hem de onun sahiplendiği binlerce yıllık insanı emeklerinin bu topraklarda bıraktığı izlerin silinmeye çalışılması, hem de ayrıca vatandaşlık prensiplerinin!

Bu depressif durum neye işaret ediyor?

Bu girişim aslında yok etmeye çalıştığını işaretsizleştirmeye çalışarak tuhaf bir şekilde kendi kimliklerine musallat ediyor. Şehirde neredeyse hiç Rum kalmadığı halde “Bizans’ın hortlatılması” korkusu gibi.

Bu depressif durum ayrıca ideolojinin nasıl işlediğini ifşa eden bir belirti olarak kabul edilebilir: Sürekli “fetih” ideolojisi içinde yaşamak -güncel anlamıyla- bir metafor değilmiş gibi gözüküyor. Doğrudan devlet imtiyazlarını kullanan sınıflara kariyer, çıkar sağlıyor. Eşitsizlik yaratıyor. Toplulukların geleceğini ipotek altına alıyor. İnsan emeğine saygıyı, işini hakkıyla yapanları dışlamayı hedefliyor.  

Bu nedenle fetih tarihte olmuş, yaşanmış, bitmiş değil, sürekli yaşanmakta olan ve günümüzde politikaları koşullandıran bir şey.

Bu korku, sürekli fetihleri hatırlatma çabaları geçmişle ilgili olmaktan çok günümüzde yaşanan travmatik bir duruma işaret ediyor: Kendisini en başta silerek, yaratıcılığını engelleyerek kültürü yüceltmek yerine tam tersi bir sonuca yol açıyor.

Tıpkı geçmişte fetihlerden sonra ganimet paylaşımı gibi. 

Bu karşı-hafıza girişimi Osmanlı mirasını da reddediyor. Ne klasik Osmanlı döneminde böyle bir şey yaşandı, ne de Tanzimat sonrası. Bu “reddi-miras” gerçekte hem Osmanlı imparatorluğunun, hem de onun sahiplendiği binlerce yıllık insanı emeklerinin bu topraklarda bıraktığı izlerin silinmeye çalışılması, hem de ayrıca vatandaşlık prensiplerinin!

Kimi yerlerde devlet imtiyazlarını kullanan kesimler bu uluslararası bilim çevrelerinin ilgisinden dolayı mutluluk duyacaklarına kendi çıkarlarını, imtiyazlarını kaybedebileceklerini, yetersiz kalacaklarını hissediyorlar ve “yabancılar”ın gösterdiği ilgiden rahatsız oluyorlar.

Bu nedenle bu karşı-hafıza girişimleri depresyon içindeki sosyal politik oluşumların kendi öz yıkımına dönüşüyor. Bu yüzden ülke halkları iş bilmez insanlar tarafından rehin alınıyor, kapalı ilişkiler içinde geliştirilen ve dünyanın kaynakları harcanan projelerle yaşam çevreleri, tarihi anıtlar mahvediliyor. Toplulukların yaratıcı enerjisi harekete geçirilemiyor. Yerel halklar yoksullaşıyor, ekonomik krizler kalıcı hale geliyor.

Umarım politikanın bu tür popülist girişimlerle toplulukların yaşam değerlerini, geleceklerini nasıl yok ettiği anlaşılır. Bilim çevreleri, STK’lar, yaşam değerlerine sahip çıkanlar UNESCO’nun kuruluşuna yol açan felaketlerden dünyada nasıl dersler çıkarıldığını göstermekte başarılı olurlar.

Yaşadığımız çağı tanımlamak için enformasyon çağı, hızlanma çağı, risk toplumu ya da Antroposen gibi birçok kavramsal çerçeve öneriliyor. Bu bağlamda geçicilik kavramını, sabit formların çözünüp görünmezleştiği bir süblimleşme metaforuyla düşünebiliriz.

Bilgi, kültür ve teknoloji baş döndürücü bir hızla yayılıyor; kapitalizm yeni bir evreye geçiyor, insanlar göç, seyahat, iş gibi nedenlerle daha önce hiç olmadığı kadar hareketli hale geliyor. Teknolojik gelişmeler ise neredeyse üssel bir ivmeyle ilerliyor. Her şey daha hızlı, daha akışkan, daha uçucu. Ancak bu hız çağının ortasında; finansal krizler, doğal afetler, salgınlar, iklim krizleri, siyasi çıkmazlar ve savaşlar, bize sandığımızdan çok daha kırılgan ve geçici olduğumuzu hatırlatıyor. Bu kırılganlık hali gündelik hayatımıza da sirayet ediyor. Satın aldığımız ürünlerden insan ilişkilerine kadar şu örüntüyü görmek mümkün: Şeyler gerçekten geçene kadar kalıcıdır. Bazen etiketinde yazmasa da şeylerin bir son kullanma tarihi olduğunu biliyoruz.

Sosyolog Zygmunt Bauman (2012, s.140) modernizmin, son 40 ya da 50 yıldır katı fazından sıvı fazına geçtiğini ifade ederek buradaki ‘katı modernizmin’ yani kalıcı bir sistemin mümkün olduğu fikrinin yerini uzun süre biçimini koruyamayan, sürekli değişen sıvı modernizme bıraktığını öne sürüyor. Sıvı modernizmde mükemmeli aramaktan vazgeçiyoruz. Uzun vadeli planlar yapmak ya da katı modernizmin güvenilir kurumlarından uzun vadeli planlar beklemek yerine, insanlar gruplaşarak, topluluklar oluşturarak kendi kısa vadeli planlarını yapıyorlar. Bireysel ve toplumsal yaşayış, artık daha çok yer değiştirme, ev değiştirme, ülke, iş, arkadaş, eş değiştirme, zamanın koşullarına uyumlanma odaklı şekilleniyor. Bu durum şimdiye kadar kaçındığımız bilinmezlik ve belirsizlik kavramlarını tekrar masaya getirdi: “Bugün güvenilir olan, yarın güvenilir olmayabilir. Önemli olan, koşullara uyum sağlayabilmek ve esnek olabilmektir.” Spekülatif olarak, böylesine bir dünyada her çeşit geçici aktivitenin ortaya çıkması beklenebilir. Kent mekânı da bu dinamiklerle tekrar üretilir, biçim değiştirir, kendi çözümlerini üretir. İşte tam burada, Michel de Certeau’nun (1984) ‘mekânsal taktik’ olarak adlandırdığı, gruplar ve kişilerin kontrol mekanizmalarının dışına çıktığı zamanlardan, geçici aktivitelerin kendi deneyim baloncuğunu, hava deliğini yarattığı anlardan bahsedebiliriz. 

Söz konusu kent mekânı ise, geçici şehircilik (temporary urbanism), süreksiz şehircilik (ephemeral urbanism), taktiksel şehircilik (tactical urbanism) gibi birbirine yakın fakat bağlamsal olarak ayrışan kavramlar Certeau’nın mekânsal taktik tanımından besleniyor. Büyük ölçekli stratejik planlara karşı belirsizlik; belirsizliğe karşı adaptasyon ve güncel sorunlara pratik çözümler. Eylemi önceleyen bu yaklaşımlar modern kent planlamasında yalnızca bir geçiş aşaması değil, kalıcılık fikrini sorgulayan, tasarımın katılımcı ve dönüştürücü gücünü gösteren araçlar haline geldi. Bu belirsizlik ortamı içerisinde geçici kullanım projelerinin ya da oluşumlarının başarılı olmasının sebebi geçici kullanıcıların girişimci eğilimlerine de bağlı. Buradaki girişimcilikten kasıt, ekonomik sermayenin büyüklüğünden çok kullanıcıların, organize olabilme, dayanışma, hızlı ve esnek bir çalışma eğilimi göstermesi; problem çözmeye deneysel, büyük oranda doğaçlama bir yaklaşım uygulamak; düşük maliyetle çalışmak, kısa ya da uzun vadeli kiralama sözleşmesi ya da tamamen bir kiralık sözleşmesinin bulunmaması veya yasa dışı kullanımı şeklinde olsun geçici bir güvensizlik ve belirsizlik unsurunu tolare edebilmeleridir.

İstanbul gibi çok çekirdekli metropoller, doğal afetler sonrası yeniden inşa süreçleri tartışmalı kentler, kalkınma zorluklarıyla boğuşan, göç veren kentler artık topluluk temelli, pratik, kapsayıcı, katılımcı ve sosyal fayda odaklı girişimlerle kendileri için aşağıdan-yukarı (bottom-up) kısa ve orta vadeli çözümler geliştiriyor. Bu tür bir duruş, sistemin bir parçası olarak ele alındığında insan odaklı tasarımın, toplum temelli planlama yaklaşımlarının yani yukarıdan-aşağı hiyerarşiye cevap veren bir geri besleme mekanizmasının da varlığına işaret ediyor. Geleneksel şehircilik kalıcı olanı yüceltirken: Devasa yapılar, master planlar, uzun vadeli stratejiler... Yukarıda bahsettiğim ve daha sonraki yazılarda değinmeyi umduğum kavramlar şehircilik bakımından bu anlayışı ters yüz ediyor. Çünkü planlamanın mutlak olmadığını, mekânın sürekli değiştiğini, kullanıcıların da tasarımcı olabileceğini savunuyorlar.  

Mekânın geçiciliğini odağına alan yaklaşımlar, bu özellikleriyle hem geleneksel bürokratik kent planlamasına hem de özel sektörün büyük ölçekli projelerine karşı alternatif bir zemin sunuyor. Bu durum onları yalnızca katılımcı değil, aynı zamanda politik bir araç haline getiriyor. Siyaset ve kurumsal yapılar merkezileştikçe, taktiksel müdahaleler de artıyor. Taktiksellik, kent mekânında “kalıcılığın kutsallığını” sorguluyor.

—

Certeau M. (1984). The Practice of Everyday Life. Berkeley: University of California Press.Chase.

Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Cambridge, UK: Polity Press.

Gülersoy’u yirmi iki yıl önce kaybetmiştik. 

Çelik Gülersoy adıyla özdeşleşen Turing Kulüp neler yaptı? Kulübün triptik plaka verilmesi gibi işlerden elde ettiği gelirlerle muazzam bir işe girişti. 

Soğukçeşme sokağını restore ettirdi ve köşesinde kendi kitaplarını bağışlayarak İstanbul kütüphanesi açtı. Yeşil Ev gibi tarihi konakları otele dönüştürdü. El sanatları çarşısı yapmaya girişti. İstanbul’da Yıldız Parkı, Emirgan Parkı gibi parkların içindeki Osmanlı döneminden kalan köşkleri ve Kanlıca’daki Hidiv Kasrı’nı restore ettirdi ve işletmeye açtı. 

Fenerbahçe, Çamlıca tepesi, Bebek, Büyükada iskelesi gibi yerleri düzenledi, “Turing Café”ler açtı. Büyükada’da Fabiato Köşkü’nü bir kültür merkezine çevirdi. Sonrasında 1994 yılında Büyükşehir’in yönetimi değişti. Refah Partisi yönetime geldi.

Recep Tayyip Erdoğan yönetimindeki Büyükşehir Belediyesi bu yerleri geri aldı. Gülersoy’un Turing Kulüp aracılığıyla gerçekleştirdiği mekanları kendi kurduğu şirkete, Beltur’a devretti. Günümüzde aynı mekanlarda Büyükşehir şirketi Beltur hizmet veriyor.

Gülersoy Büyükada’ya sığındı. Vefatından sonra Turing Kulüp’e kayyum atandı. 

Adalar Vakfı’nın yayınladığı Adalı dergisinde Adalar Müzesi’nin kurucusu Halim Bulutoğlu’nun bir yazısı yer alıyor. Bu yazıdan çok şey öğrendiğimi söyleyebilirim. 

5 Temmuz akşamı rahatsızlığı artmış olmasına rağmen Turing Kültür Evi’ndeki etkinliği izlemiş, sonra ambülansla şehre götürülmüş ve sabaha karşı vefat etmiş. 

Bulutoğlu Gülersoy’un o son günlerini şöyle anlatıyor:

“O yıl Turing’in geleneksel yaz konserleri Büyükada Turing Kültür Evi’nde başlamıştı. İlk konser 27 Haziran 2003 Cumartesi günü düzenlenen İnci Çayırlı konseriydi ve Çelik Bey, rahatsızlığına rağmen konsere katılmış, bir de konuşma yapmıştı.

Hafta içinde tetkikler için şehre inmiş, hafta sonunda, bu defa 5 Temmuz’daki konser için dündüğünde rahatsızlığı artmış, o gece Turing Kültür Evi’nin giriş katındaki odasından konseri izlemiş, sonra da ambulansla iskeleye, oradan da şehre götürülmüş, sabaha karşı vefat etmişti.

Turing’in efsanevi başkanıydı. Yoktan var edilmiş ya da restore edilerek yaratılmış çok sayıda Turing eserinin arkasındaki isim O’nundu. Neredeyse “Turing eşittir Çelik Gülersoy” denecek kadar.

Sağlığında O’nun şahsında Turing’i teslim almak, içini boşaltmak için saldırılar başlamıştı. İstanbul’da Recep Tayyip Erdoğan’ın belediye başkanlığı dönemiydi. 2002’den sonra da Erdoğan AK Parti hükümetinin başbakanı olarak göreve başlayacaktı. Erdoğan’ın Belediye Başkanlığı döneminde İstanbul Büyükşehir Belediyesi Turing’in elinden Yıldız Parkı, Emirgan Parkı, Çamlıca Tepesi gibi yerlerin alınması, kurumun içini boşaltmak için yapılan saldırıların ilk örnekleri olacaktı. Ardından Turing’in en önemli gelir kaynağı olan triptik gelirleri başta olmak üzere gelir kaynaklarına yapılan yasal düzenlemelerle el konulması gelecek, son olarak da icat edilen büyük bir vergi borcuyla kurum köşeye sıkıştırılacaktı. Erdoğan iktidarlarının bugünlerde artık alıştırıldığımız uygulamalarının ilk örneğiydi Turing. Çelik Bey yaşamının son günlerinde bu saldırılarla baş etmek ve kurumu korumak için uğraşmış, Büyükada da O’nun son sığınağı olmuştu…” (*)

Öncelikle yalnızdı. Entelektüel kesimi, sivil alandaki bağımsız bireyleri harekete geçirmek, arkasına almak yerine kendi başına hareket ediyordu. Böyle hareket etmesinin de bir takım nedenleri vardı. Entelektüel alandaki ilişkilere kapalıydı, fazlasıyla ben-merkezciydi bütün seçkinler gibi.

Gülersoy gibi bir kişinin bu şehirde bir şeyler yapmak için kendisini vakfetmesi, hiç bir karşılık beklemeden emek vermesi hiç şüphesiz çok değerli. 

Yapılanların eksiklikleri olabilir, ama eğer yararlı olmalarını istiyorsak eleştirel yaklaşımın daha objektif koşullara kavuşturulması amaçlanmalı. 

Şahsen tanıdığım, görüştüğüm, zaman zaman sohbet ettiğim Çelik Gülersoy'un yaptıklarını da bu açıdan değerlendirmek yararlı olur, kanımca. 83 yılında öğrenciyken  “Çağdaş Eleştiri” adlı dergide onun yaptıklarını eleştirmiştim ve bu yazının mimarlık çevrelerinde elden ele dolaşması beni hayli şaşırtmıştı. Anladığım kadarıyla o tarihlerde mesleki çevrelerde kimse buna cesaret edemiyordu. Gülersoy’a ya methiyeler diziliyor, ya da yaptıkları nedeniyle ona kızılıyor ve susuluyordu. 

Zannedersem Gülersoy’un iki temel meselesi vardı, o günün koşullarında. 

Öncelikle yalnızdı. Entelektüel kesimi, sivil alandaki bağımsız bireyleri harekete geçirmek, arkasına almak yerine kendi başına hareket ediyordu. Böyle hareket etmesinin de bir takım nedenleri vardı. Entelektüel alandaki ilişkilere kapalıydı, fazlasıyla ben-merkezciydi bütün seçkinler gibi. Mimarlığın niteliksizleşmesini, kültürel mirasın kaybını nostaljik bir refleksle kavrıyor ve Soğukçeşme, Yeşil Ev, Çamlıca Turing Café gibi projeler yaparak canlandırmacı müdahaleler ile kamusal mekanları soylulaştırmaya çalışıyordu. Oysa elindeki bu imkanlarla kamusal alanda çok farklı bir entelektüel potansiyel yaratabilirdi. Ama kendi bildiği, kişiliğinin elverdiği ölçüde bir turizmci, bir “kültür esteti” gibi yaklaşıyordu, şehrin kültürel miras sorunsalına.

Askeri darbe sonrası aydınlar özel alanlara sıkışmışlardı. Öncesinde de örgütlü sol hareketler genellikle iktidar merkezciydi ve şehirle ilgili konuları küçümsüyorlardı. Onlara göre bu meseleler iktidara geldikten sonra tartışılacak konulardı. 

İkinci mesele kamu ile ilişkiler.  O günün koşullarında da bugün olduğu gibi eğer kamu sahasını, imkanlarını kullanıyorsanız, resmi otorite ile özel bir ilişki kurmanız gerekiyordu. Bunun da sakıncaları ortadaydı.

Buna karşılık kamu ile ilişkilerin bağımsız olarak kurulabildiği örnekler çok sınırlıydı ama etkileri çok büyük oluyordu. Kamusal alanların, imkanların kullanımının daha sonraki yıllarda nasıl önemli bir soruna dönüştüğü daha sonraki yıllarda görüldü.

Bağımsız sanatçılar ve mimarlar tarafından gerçekleştirilen Seretonin sergisinin şehirde büyük bir yankı yaratmasının ardından (1989) İKSV de Modern Sanatlar Müzesi yapmak amacıyla Feshane ana binasını Büyükşehir’den devralmış, Orsay Müzesi’nin mimarı Gae Auelanti’ye bir proje hazırlatmıştı. Ancak 1994 seçimlerinde Büyükşehir yönetimi değişince bu mekanı kendiliğinden terk etti. Refah Partisi ve Recep Tayyip Erdoğan ile çalışılamayacağını düşündü. Arkasından Kültür ve Turizm Bakanlığı desteği ile Maslak’ta bir kampüs kurmaya girişti. Ancak bu girişim de yarı yolda kaldı ve başarısız oldu.  Mimarlar Odası İstanbul Şubesi de Yıldız Sarayı Dış Karakol binasından olaylı bir şekilde tahliye edildi. 96 yılında BM Zirvesi için İstanbul Sergisi’ni hazırlayan Tarih Vakfı da Topkapı Sarayı külliyesinde yer alan Darphane-i Amire’den zorla çıkarıldı.

Gülersoy’un Turing Café olarak adlandırdığı Büyükada İskelesinin sosyal mekanı da bugünlerde hala tartışılan bir örnek. Yönetim değişince Büyükada Turing Café’ye Büyükşehir tarafından el konuldu. Bir süre Beltur Café olarak işletilmeye çalışıldı. 2017 yılında TÜGVA’ya devredildi ve yerel halka tamamen kapatıldı. Ekrem İmamoğlu döneminde TÜGVA tahliye edilmeye çalışıldı. Ancak hala kapalı. 

Görüldüğü gibi sivil toplumun kamusal alanda var oluşuna, nasıl var olacağına, hangi imkanlara kavuşacağı iktidarla ilişkiler bağlamında belirleniyor. 

Gülersoy bu sıra dışı deneyimi özel alanlarda değil, müşterek alanlarda, sokaklarda, parklarda, kamuya ait tarihi yapılarda gerçekleştirir. Kamu yöneticilerini ikna eder ve söylediklerini büyük bir başarıyla yapar. Bu o güne kadar pek görülmüş bir şey değildir.

Gülersoy da bütün kazanımlarını iktidar değişimi ile kaybetti, küstürüldü. Bu yüzden başlattığı devasa girişim kalıcı olamadı. 

Oysa onun bu gayretleri, bu kamu imkanları ile daha iyi ve kalıcı şeyler yapılabilirdi. 

İstanbul'da Çelik Gülersoy’un adıyla özdeşleşen “Turing Kulüp”ün gerçekleştirdiği sıra dışı kamusal alan deneyiminin neden hiç tartışılmadığına hep şaşırır dururum. 

1970’li yıllardan başlayarak 2000’li yıllara uzanan bu deneyiminin hangi sebeplerle kalıcı olamadığı, kırılganlığı, iktidarla ilişkileri nedense hiç sorgulanmaz. Her zaman olduğu gibi izlerinin silinmesi yalnızca iktidar değişimi ile açıklanmaya çalışılır. 

Kimi zaman Gülersoy’un elde ettiği başarılara, yaptığı işlere methiyeler dizilir, ya da tam tersine “seçkinci ve soylulaştırıcı bir deneyim” olduğu söylenerek burun kıvırılır. 

Oysa bu ilginç girişim İstanbul’un tarihindeki kayda değer kamusal alan deneyimlerinden biridir. 

Gülersoy bu sıra dışı deneyimi özel alanlarda değil, müşterek alanlarda, sokaklarda, parklarda, kamuya ait tarihi yapılarda gerçekleştirir. Kamu yöneticilerini ikna eder ve söylediklerini büyük bir başarıyla yapar. Bu o güne kadar pek görülmüş bir şey değildir. Şehir yönetimi müşterek alanların projelerini, işletmesini ona devreder. Sonraki yıllarda bu işletme modeli Büyükşehir’in kendi kurduğu şirketler tarafından devralınır. Böylece iktidarlar şirketler aracılığıyla şehrin kamusal alanları kontrolleri altına alırlar.

Daha sonraki yıllarda ise iktidarlar -zannedersem kamusal alandaki varlıklarını iyice konsolide ettikten sonra- büyük sermayenin desteklediği hayırseverlik kurumlarını -özel alanlara izole edilen- “kültür ve sanat müzeleri” oluşturmaya teşvik ederler.

Yakından tanıma fırsatı bulduğum ve sıra dışı bir entelektüel kişi olan Adnan Benk’in çıkardığı Çağdaş Eleştiri dergisinin 1983 yılındaki Şubat/Mart sayısında bu konu üzerine bir şeyler yazdığımı hatırlayarak 22. ölüm yıldönümünde görüşlerimi paylaşmak istedim (**). 

*https://adalidergisi.com/category/tum-sayilar/2025/temmuz-sayi-241/ 

**Korhan, Gümüş, “Çamlıca'da Bir XVIII. Yüzyıl Kahvehanesi”, Çağdaş Eleştiri, 1983, sy. 2/3, s. 28-29. 

Bazı yıllar güzel filmlerin yılı olur. 1989 da kanımca öyle idi. ''Ölü Ozanlar Derneği'' ve ''Harry Sally ile Tanışınca'' gibi unutulmazların yanında ''Geleceğe Dönüş'' ve ''Indiana Jones'' serisinin de devam filmleri bu sene çekilmişti.

Indiana Jones'un 3. filmi olan ''Son Macera da (The Last Crusade)'' o sene yayınlanmış ve ben de sinemada izlemiştim. Film aslında Dan Brown'un ''Da Vinci Şifresi'' kitabında olduğu gibi Kutsal Kase'yi arayış ile geçer. Senaryoya göre Kutsal Kase'nin, Alexandretta, yani bizim adlandırdığımız hali ile İskenderun'da bulunduğuna inanan başrol oyuncuları, 1939 yılında geçen hikayede buraya gelir ve Kase'yi aramaya koyulur. Kase'nin, O'ndan içen kişiye ölümsüzlük vereceği inancı ile peşinde olanlar sadece bizim kahramanımız ''Indy''değildir elbette. Artık bir Dünya Savaşına doğru ilerlemekte olan Hitler de (seride klasik olduğu hali ile) askerlerine ölümsüzlük sağlamak amacı ile bu Kase'nin peşine kendi adamlarını yollamıştır. 

Indy'nın babası rolünde Sean Connery'nin de farklı bir tat kattığı filmin bir bölümü 1939 yılında ayrı bir devlet görünümünde olan Hatay Cumhuriyeti'nde geçmesi nedeni ile kısa ömürlü olan bu Cumhuriyetin tek Cumhurbaşkanı olan Tayfur Sökmen ile buraya gelen Alman ekibinin de bir görüşme yapmasına sahne olur. Sinema görselliğine uygun olacağı düşüncesi ile filmin yönetmenleri gerek Tayfur Sökmen'in karakterini ve gerekse o dönemin özellikle yönetici kesiminin genel görünümünü gerçeğinden farklı olarak oryantalist bir havada göstermeyi tercih etmişlerdir.

Filmi bizler için daha da ilginç kılan nokta ise, Tayfur Sökmen'in torunu ile aynı salonda ve seansta izlemiş olmamızdır. Bunu nereden mi biliyorum. Çünkü torunu bizim sınıf arkadaşımız ve filmi izlemeye de aslında bu detayları bilmeden sınıftan kalabalık bir grup ile gitmiştik. Arkadaşımızın her zamanki olgunluğu, film sonunda kendisine takılmalarımıza karşın sergilediği samimi tepkilerde de kendini göstermişti.

Film elbette Hatay'ın tarihi ile ilgili değildi ve olandan farklı gösterdiği (örneğin Hatay Cumhuriyeti Bayrağı, filmin sonunda Antakya yerine Ürdün Petra'nın gösterilmesi gibi) konulara karşın, Hatay'da geçmesinin aslında gerçekçi bir nedeni vardı.

Saint Pierre Kilisesi Antakya'nın bir yanını saran Habibi Neccar (Stauris) Dağı'nın hemen yamacında bulunur. İnanışa göre İsa'nın 12 Havarisinden biri olan Aziz Petrus'un ilk vaaz verdiği ve aslen de dağ yamacında bir mağara olan bu yer Hristiyanlığın da ilk kilisesidir. Daha da ötesi aslında Hristiyanlık (Christian) sözünün de Antakya'da ortaya çıktığı söylenir. Yahudi inancına göre bir kişinin kutsanması, başına yağ sürülmesi ile olur ve bu kişilere mesh edilmiş (mesih) anlamına gelen Yunanca Christos (Χριστός) denir. İşte Hristiyanlar için bu kullanım ilk olarak Antakya'da başlamıştır. 1983 yılında Papalık tarafından bir Hac yeri olarak da ilan edilen Kilisede, her yıl 29 Haziran'da ayinler düzenlenmektedir.

Antakya'nın tarihsel dokusu sadece bundan ibaret de değildir. MS'den sonra 1. yy'da Filistin Bölgesinde çıkan Yahudi isyanını bastırmakla görevli general ve babasından sonra da Roma imparatoru olacak kişi olan Titus'un kendi adını taşıyan ve tarihte kas gücü ile yapılmış en büyük tünellerden birisi Samandağ ilçesinde yer almaktadır. Yine Akdeniz'in en doğu ucunda olan bu ilçedeki sahil 14 km uzunluğu ile Türkiye'nin en uzun sahili konumundadır. Öyle ki bu sahil yerinden alınıp Akdeniz'in en batı ucu olan Cebelitarık'a yerleştirilmiş olsa, boğazı baştan başa kapatarak iki kıtayı birleştirebilir. 

Bunun yanında tarihte bir ticaret merkezi olan Antakya'da, muhtemelen zamanında farklı kıtalardan gelen kervanların yaptığı ticaretin gün sonunda da kesintiye uğramadan devam edebilmesi amacı ile şimdi adına Kurtuluş Caddesi denilen ve eskiden Herod diye anılan caddenin yine tarihte gece aydınlatması yapılan kamusal ilk açık alan olduğu söylenir.

Osmanlının son dönemine kadar hatırı sayılır bir ermeni nüfusuna da sahip olan bu bölge, yaşanan göçler sonrası cemaatin önemli ölçüde azalmasına karşın yine Türkiye'deki tek Ermeni köyü olan Vakıflı Köyünün de bulunduğu yerdir. 

M.Ö. 333'de bu bölgede yer alan İssos'ta (Erzin) Pers Kralı III. Darius'u yenen Büyük İskender, bölgedeki ''Myriandos'' isimli kentin adını değiştirerek ''Alexandreia'' adını vermiştir. Büyük İskender'den sonra buranın hakimiyeti, komutanlarından Seleucus Nicator'a geçer. O da Amik Ovasında Asi Nehri'nin kenarında yer alan kıyıya uzak daha iç bir bölgede ''Antiochus'' olan babasının adına atfen ''Antiocheia (Antakya)'' isminde yeni bir kent kurar. Kurulan şehir özellikle Roma döneminde ticaret ve tekstil alanında gelişerek büyür ve İtalya'da Roma ve Mısır'da İskenderiye'den sonra İmparatorluğun 3. büyük kenti konumuna gelir. Şehirde üretilen ''Antakya Kumaşı'' zamanında o kadar ünlenir ki İngiltere'de III. Henri'nin (1216-72) kullandığı saraylarda ''Antakya Odaları'' olduğu söylenir.  

Bölgenin tarihi dokusu, özellikleri, eşsiz mutfağı ve zenginliğinin bir işareti olan mozaikleri konusunda çok daha uzun şeyler anlatılabilir. Ama bu yazının asıl konusu yakın tarih. Yani filmde de geçen dönemler, Hatay'ın anavatana katılma dönemleri. Bunu anlatmak için yine de az da olsa biraz geriye gitmek gerekir.

Yörenin insanı ve özellikle de Tayfur Sökmen bağımsızlık mücadelesinde ne kadar uğraştı ise de sonuca ulaşamamıştır. Ancak yaptığı bu çalışmalar ile Anavatan da saygınlık kazanırken Fransızlar nezdinde de bir suçlu olarak nitelenir ve gıyabında idam cezasına çarptırılır.

1. Dünya Savaşı sonunda kimi cephelerde başarı kazansa da aslında özellikle Arap İsyanı da kaynaklı olarak Ortadoğu Cephesinde Osmanlı Ordusu geriler. Üç din için kutsal sayılan Kudüs elden çıkmış, düşman Halep Vilayetine dayanmış durumdadır. 7. Ordu Komutanı olarak Mustafa Kemal de, o dönem bu bölgede görev yapmaktadır. 26 Ekim 1918'de Halep'e taarruza geçen düşmanı durdurmuş ve Halep'in kuzeyi ile Antakya hattını tutarak Anadolu yolunu kapamıştır. Ancak 30 Ekim'de Mondros Mütarekesini imzalayan Osmanlı teslim olur. Orduda görevli Alman subayların ayrılması ile Mustafa Kemal, 31 Ekim'de Adana'da bulunan Yıldırım Orduları Komutanlığına atanır. Mütareke koşullarının belirsizliği nedeni ile İtilaf Devletlerinin İskenderun Limanını ele geçirmek için askeri harekat düzenleyeceğini ve kendisinin buna engel olmak istediğini İstanbul'a bildirir. Ancak her türlü askeri müdahaleden çekinen Başkentin artık böyle bir savunma yapmaya niyeti yoktur. Hükümet henüz yeni imzalanan mütareke sonrası İtilaf Devletleri ile arasını bozmak istemez, ülkenin yer yer işgal edilmesi pahasına orduları terhis etmek yönünde karar alır. Mustafa Kemal'in başında bulunduğu Yıldırım Orduları lağvedilirken kendisi de İstanbul'a çağrılır. Mustafa Kemal'in kendi askerlik hayatı içinde hiçbir zaman kabullenemeyeceği bir  karardır bu ve tarihin garip bir cilvesidir ki 10 Kasım 1918 günü Adana'dan İstanbul'a doğru hareket eder. Ancak herhangi bir savunma yapmadan işgalci kuvvetlere sunulan bu bölgeyi hiç bir zaman unutmayacak ve aradan ne kadar zaman geçerse geçsin buranın kurtuluşunu kendi şahsi meselesi yapacaktır!

İşgale karşı savunmada yerel örgütlenmeler de önemlidir ve yurdun birçok yerinde direnişler başlar. Bunlardan birisi de o dönem Halep Vilayetine bağlı bir sancak konumunda olan İskenderun'da olur. Direniş örgütlenmesinde önemli rol oynayanlardan birisi de bölgede yer alan Reyhanlı kökenli Tayfur Sökmen'dir. Sökmen'in babası da aslen bir Osmanlı bürokratı olup son olarak Halep Valiliği görevinde bulunan Mürselzâde Mustafa Şevki Paşa'dır. Zaten Tayfur Sökmen de 1918 yılında Mustafa Kemal'i ilk olarak Halep'te bulunan Baron Otelin'de görmüş ve tanışma fırsatları olmasa bile herkesten ayrı bir duruşu olan bu askeri merak ederek kim olduğunu öğrenme gereği hissetmiştir. Kader onları daha sonra ''Kurtuluş Mücadelesinde'' bir araya getirecek ve hatta Tayfur Beye soyadı olan "Sökmen" bizzat Atatürk tarafından verilecektir. 

Hikayenin bilinen kısmında Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkarak örgütlediği mücadele, 1921 yılına gelindiğinde Yunan Orduları karşısında Sakarya Zaferini de kazanmış ve artık Türklerin Anadolu'dan atılamayacağını herkese göstermiştir. Fransızlar da ele geçirdikleri bölgelerden bir kısmını korumak adına TBMM Hükümeti ile Ekim 1921'de Ankara Antlaşmasını imzalar. Buna göre Anadolu'da işgal edilen bazı bölgelerden çekilirken, Suriye bölgesi ve  bir limana sahip olması nedeni ile stratejik konumda olan İskenderun Sancağını bırakmazlar. Ancak Ankara Hükümeti en azından antlaşmada İskenderun bölgesi için ayrı bir yönetim olması gerektiğini, buradaki Türk varlığının ve  kültürünün korunması için her türlü kolaylığın sağlanacağını ve ayrıca bu bölgede Türkçe'nin resmi dil olarak kabul edileceğini Antlaşma metnine ekletmeyi başarır (Ankara Antlaşması Madde 7). 

İskenderun Sancağında bağımsızlık mücadelesi verenler için çok da iyi bir haber değildir bu. Onlar yaşadıkları yerin Misak-Milli sınırları içerisinde kaldığına inanarak Anavatan ile beraber olma arzusundadırlar.  Ancak bu  arzularını bir süre bekletmek durumunda kalırlar. 1923 yılında savaş bitip nihai barış anlaşması esnasında yeniden bu arzuları canlanır. Hatta, Mart 1923'te Atatürk'ün Adana ziyareti esnasında oraya gelen ve kendilerinin de Anavatana dahil ettirilmesini isteyen Antakyalılara ''Kırk asırlık Türk Yurdu düşman elinde esir kalamaz'' diyerek bu konudaki görüşünü de açıklar. Ancak ne var ki, Lozan Görüşmeleri sonunda Anavatan için bir çok başarı kazanılmış olmasına karşın İskenderun Sancağının statüsü konusunda Ankara Antlaşması’nın geçerli olduğu hükmüne varılır ve bölgenin kurtuluşu en azından o dönem için artık mümkün olmaz.

Sökmen, milletvekili seçildikten sonra TBMM'de yapılan bir toplantıya, bunun bir parti içi toplantı olduğu, kendisinin bağımsız milletvekili olması nedeni ile bu toplantıya katılamayacağını bildirmelerinden sonra istifa etmeye karar verir. Durumu öğrenen Atatürk kendisine ''Üzülmeyin Sökmen, Sancak davasında daha yakından çalışabilmeniz için müstakil saylav (bağımsız milletvekili) seçildiniz. Vakti gelince sebebini anlarsınız, sabırlı olun, mesainize devam ediniz'' der. 

Yörenin insanı ve özellikle de Tayfur Sökmen bağımsızlık mücadelesinde ne kadar uğraştı ise de sonuca ulaşamamıştır. Ancak yaptığı bu çalışmalar ile Anavatan da saygınlık kazanırken Fransızlar nezdinde de bir suçlu olarak nitelenir ve gıyabında idam cezasına çarptırılır. Görüldüğü yerde ilave bir mahkemeye gerek kalmaksızın vurulacaktır. Dolayısı ile artık bu bölgede yaşamasına imkan kalmaz ve Anavatan'a dönerek yurdunun bağımsızlığı için çalışmalarına Türkiye'de devam eder.

Atatürk, kendisi açısından şahsi bir mesele olan İskenderun Sancağının bağımsızlığı için uluslararası konjonktürün olgunlaşmasını beklemektedir. Bunun ilk adımı 1920 yılında kurulmuş olan Milletler Cemiyetine Türkiye'nin 1932 yılında üye olmasıdır. Böylece Türkiye, kendisi ile ilgili meselelerde büyük devletler ile doğrudan görüşmenin yanında uluslararası bir zeminde de taraftar bulma imkanına kavuşmuş olacaktır.

Tarihler 1936 yılını gösterdiğinde uluslararası siyasi ortam, Avrupa'da yükselen savaş ihtimaline karşı Türkiye'nin lehine işler. Atatürk öncelikle Boğazlar konusunu çözmek için uygun zamanın oluştuğuna kanaat getirir ve bu çerçevede Montreux Konferansında (22 Haziran - 20 Temmuz 1936) konu ele alınır ve Boğazları yeniden tahkim hakkımız elde edilir. O dönem Boğazların kontrolü ile beraber tüm uluslararası sorunların çözüldüğünü düşünenler vardır ve bunlardan birisi de Afet İnan'dır. Atatürk ise 20 Temmuz 1936'da kendisi ile görüşmesinde ''Şimdi Antakya, İskenderun, yani Sancak meselemiz var'' diyerek halen yapılacak işlerin olduğunu belirtir. 

Aslında Atatürk daha öncesinden bu konudaki hazırlıklara, detayları çevresi ile paylaşmasa da başlamıştır. 

1935 yılında yapılan milletvekilliği seçimlerinde Tayfur Bey'in Antalya'dan Bağımsız milletvekili olması için başvuru yapması haberini gönderir. Tayfur Bey'in Adana, Antep ve hatta İstanbul ile bağlantısı olmasına karşın Antalya ile hiçbir ilişkisi yoktur aslında. Ve üstelik neden CHP'ye bağlı değil de bağımsız bir aday olmasının istendiğine hiçbir anlam veremez. Seçimler yapılır ve Şubat 1935'de Tayfur Bey Antalya Bağımsız milletvekili olarak seçilir. Şükranlarını sunmak için Dolmabahçe'de Ata'yı ziyarete gittiğinde ise henüz bir ay evvel yürürlüğe giren yeni kanununa göre Atatürk ''Soyadı kanunu dolayısıyla sökücü bir kimse olduğun için, Mürselzade yerine size Sökmen soyadını muvafık görerek veriyorum, yadigârım olsun.'' diyerek kendisine yeni soyadını verir. 

Sökmen, milletvekili seçildikten sonra TBMM'de yapılan bir toplantıya, bunun bir parti içi toplantı olduğu, kendisinin bağımsız milletvekili olması nedeni ile bu toplantıya katılamayacağını bildirmelerinden sonra istifa etmeye karar verir. Durumu öğrenen Atatürk kendisine ''Üzülmeyin Sökmen, Sancak davasında daha yakından çalışabilmeniz için müstakil saylav (bağımsız milletvekili) seçildiniz. Vakti gelince sebebini anlarsınız, sabırlı olun, mesainize devam ediniz'' der. 

Sökmen, o zaman dahi bu gereksinimi tam olarak anlayamaz. Mücadelenin ileri aşamalarında, 1936 yılında Adana Dörtyol'da yapmış olduğu faaliyetlerin Sancak'ta kargaşa çıkardığı gerekçesi ile kendisinden rahatsızlık duyan Fransız Elçisinin Atatürk'e şikayeti sonrasında Atatürk, Elçiye; 

''O mebusumuz müstakildir. Anayasamız, müstakil mebuslara istediği yerde istediği şekilde konuşma hakkı vermektedir. Bu itibarla o mebusa müdahale edemeyiz” cevabını verir. Tayfur Sökmen ve diğerleri ancak bu olay sonrasında neden bağımsız milletvekili seçildiğini anlayacak ve Atatürk'ün ileri görüşlülüğünü kendi anılarında hayranlıkla anlatacaktır. Hiç ilgisinin olmadığını düşündüğü Antalya'nın nedeni ise Antakya ile arasında sadece bir harf kadar farkın olmasıdır!

1. Dünya Savaşı sonrası Suriye Bölgesi Fransızlarda, Irak Bölgesi ise İngilizlerde kalmıştır. Yaklaşan yeni savaş dönemine kadar bu bölgelerdeki Büyük devletler, hem yörede ki isyanlar hem de kendi aralarındaki rekabet ile uğraşmak durumunda kalmışlardır. Fransa, Suriye tarafını en azından güven altına almak amacıyla bir anlaşma zemini oluşturmaya çalışır. Bu çerçevede 9 Eylül 1936'da Paris'te bir anlaşma imzalanarak, Suriye'ye bağımsızlık taahhüdünde bulunulur. Buna göre Kasım ayında Suriye'de seçimler yapılacak ve anlaşma her iki ülke meclislerinde onaylanarak yürürlüğe girecektir. Bu anlaşmada İskenderun Sancağı’nı ilgilendiren ayrıca bir madde bulunmamakla beraber antlaşmaya göre Fransız Hükümetinin daha evvel Suriye ile ilgili olarak diğer devletlerle imzaladığı bütün antlaşma ve milletler arası taahhütlerden doğan haklar Suriye Hükümeti'ne devredilmektedir. Paris'ten dönen Suriye Heyeti 23-24 Eylül tarihlerinde İstanbul'da iki gün geçirerek Türk Hükümeti ve basını ile temasta olurlar. Bu süre zarfınca İskenderun Sancağının geleceği konusundaki sorulara ise net cevaplar vermekten kaçınırlar. Muhtemelen hedefleri bir oldu bitti sonrasında Sancak'ın kendilerinde kalmasıdır.

Suriye'de düzenlenecek seçimler için nasıl bir tepki verileceği konusunda Türk Hükümeti karar vermek durumundadır. Sancakta yaşayan Türklerin seçimlere katılması gerektiğini düşünen Başvekil İsmet İnönü'nün tersine Tayfur Sökmen bu seçimlere katılınmaması gerektiğini, Fransızların seçimi Türklerin kazanmasına asla müsaade etmeyeceklerini, meclise girecek 3-5 mebusa da söz hakkı verilmeyeceğini belirtir. Hükümet Kadrosu ile yapılan bu toplantıdan Türklerin seçimi boykot etmesi kararı çıkar. 

Bu süre içerisinde Türk Hükümetinin çalışmaları da devam etmiş ve Şeyh Maruf Cilli gibi bazı Alevi ileri gelenleri Türkiye yanlısı tavır takınmış, bu durum Suriye yanlılarını kızdırarak bölgede yer yer çatışmalara neden olmuştur. 

O dönemde Fransız Yönetiminin yapmış olduğu nüfus sayımına göre Sancakta yaşayan toplam nüfus 220 bin kadardır. Bunun 85 binini Türkler, 62 bini Aleviler, 25 bini Sünni Araplar, 22 bini Ermeniler,  18 bini Ermeniler haricindeki diğer Hristiyanlar (Rum ve Araplar) oluşturur. Ayrıca 5 bin kadar Kürt, bin kadar Çerkez ve 500 kadar da Yahudi cemaati vardır. 

Görüldüğü üzere Türkler bölgede en büyük nüfusu oluşturmalarına karşın (%39) çoğunluk olarak görünmemektedir. Oysa Atatürk'ün henüz 1923 yılında Lozan Konferansının arifesinde söylediği bölgenin 40 asırlık Türk Yurdu olduğu görüşünün bir nedeni vardır.

Atatürk'ün, Türk Tarih Tezine göre yaklaşık 4 bin yıl önce Orta Asya'da Çin'in Kuzeyinde bulunan Hitay Türkleri bu bölgeye göç etmiş ve burada (Hitit) Eti Türkleri olarak varlıklarına devam etmişlerdir. İşte Alevi inancına sahip kişilerin bu Eti Türklerinin soyundan gelen kişiler olduğu görüşünü savunur. Bu nedenle de aslında bölgedeki çoğunluğun (%67 ile) Türklerin oluşturduğuna inanılmakta ve savunulmaktadır.  2000'li yıllarda bu bölgede bulunan ve tarihi 3500 yıl öncesine dayanan insan iskeletlerinin, o dönemki Orta Asya insanı ile benzer DNA yapısına sahip olması, günümüzde bu görüşü destekleyen bulgulardan birisi olarak nitelenir. 

Türklerin yapılacak seçimi boykot kararı Alevi, Ermeni ve Çerkez gruplarını da etkiler ve seçimlere iştirakin bu gruplar arasında da az olmasına neden olur. Türkiye'de çıkan haberlere göre de Fransızlar seçimlere katılım oranını artırmak adına Halep Bölgesinden güvenlik kuvveti getirerek halkı zorla sandığa götürmeye çalışır. Buna karşın yine de katılım oranı -Türk yetkilere göre - % 10 seviyesinde kalır.  

Türk Hükümeti ise olan bitene kayıtsız kalmayacak ve Fransızların yaklaşımını desteklemeyecektir. Hükümete göre İskenderun Sancağı ''Ayrı Bir Varlık'' olması nedeni ile Fransızların, Suriye ile yaptığı gibi aynı şekilde Sancakla da bir anlaşma yapması ve bağımsızlığını tanıması gereklidir. Ancak bu hemen kabul ettirilecek bir durum olmayacak ve hem anavatanın hem de Sancakta Tayfur Sökmen ve arkadaşlarının bunun için yoğun uğraşısı gerekecektir.

1 Kasım 1936'da TBMM'nin yeni yasama döneminin açılışı vardır ve Atatürk açılış konuşmasında, İskenderun Sancağı’nın geleceği konusuna ciddiyetle durulacağını belirten bir konuşma yapar. Ardından Tayfur Sökmen ile görüşerek bölgenin adının bundan sonra Hatay olarak anılacağını ve Bağımsızlık için mücadele veren cemiyetin adının da ''Hatay Egemenlik Cemiyeti'' olarak değiştirilmesini söyler.  

Kasım 1936 tarihinde Suriye'de 2 aşamalı olarak seçimler yapılır. İskenderun Sancağı’nda seçimlere boykot kararına genel olarak uyulsa da özellikle toprak sahibi elit kesim Suriye Hükümeti ile ilişkileri iyi tutmak adına bu seçimlere katılırlar. Hatta Sancaktan Meclise girme hakkını elde eden Mehmet Adalı, Suriye Meclisinin ilk toplantısında en yaşlı üye sıfatı ile Meclise başkanlık da yapar. Tarihin garip cilvesidir ki, iki sene sonra Antakya'da kendisine ait olan Cine Empire adlı sinema salonunda (adını daha sonra şehre gelen Türk Askeri komutanına atfen Gündüz Sineması yapılan binada) açılacak olan Hatay Meclisinde de Mehmet Adalı mebus olarak seçilecek ve yine en yaşlı üye sıfatı ile başkanlık yapacaktır!

Atatürk, Hatay meselesindeki ciddiyetini ve bunun toplumca da sahiplenilen bir duygu olduğunu Fransızlara her şekilde göstermek istemektedir. Buna örnek ise bu dönemlerde Fransız Elçisi ile bir akşam yemeği programı varken manevi kızı Sabiha Gökçen'i çağırarak, elçi ile olan yemekte üniforması ve silahı ile gelmesini ve kendisine sadece Onun anlayacağı işareti verdiği anda havaya ateş etmesini ister. Daha sonra Fransız Elçi ile yemekte önce kendisi Hatay meselesi ile ilgili bir konuşma yapar ve sonrasında Sabiha Gökçen'in devreye girmesini isteyen işaretini yapar. O da ayağa kalkarak Fransa'nın diplomasi yolu ile Türkiye'yi oyaladığını, Türk gençliğinin tahammülünün kalmadığını ve Hatay için gerekirse canlarını vereceklerini belirten bir konuşma yaparak havaya üç el ateş eder. Fransız Elçinin hayretler içerisinde kaldığı bu anda Atatürk güvenlik kuvvetlerinin çağırılmasını ve manevi kızı da olsa gereğinin yapılmasını ister. Sabiha Gökçen bir gün nezarette tutulur ancak Fransız elçisi de Hatay meselesinin Türkler için ne derece önemli olduğuna ilişkin mesajı almış olur! 

Suriye de seçimler sonrası Aralık ayı içerisinde Mehmet Adalı ve Suphi Bereket gibi İskenderun Türklerini de temsil eden mebusların bulunduğu meclis Şam'da toplanır ve Fransa ile yapılmış olan anlaşmayı onaylar. 

Bu dönemde Milletler Cemiyeti de bir heyet göndermeye karar vermiş ve heyet 31 Aralık 1936'da Sancak'a ulaşmıştır. Türk Hükümeti, gelen heyeti etkilemek amacı ile Sancakta büyük gösteriler yapılması için çalışmalar yaparken,  Atatürk de tek çözümün diplomasi olmadığını göstermek istercesine Ocak 1937'de Konya'da bulunan askeri birlikleri denetlemek üzere trenle İstanbul'dan yola çıkar. 

Tüm bunlar olurken Suriye ile Fransa arasında yapılan antlaşmayı Suriye Meclisi onaylamış olmasına karşın Fransa tarafında bu onay halen gerçekleşmez. Suriye'de oluşan muhalefet neticesinde dönemin Suriye Başbakanı (Cemil Mardam) Şubat 1937'de Paris'e giderek görüşmelerde bulunur ancak Nisan ayına kadar devam eden bu görüşmelerden somut bir sonuç elde edemez. Suriye tarafının İskenderun Sancağı konusundaki uzlaşmaz tutumu kendilerine pahalıya mal olacak ve bağımsızlık için yaklaşık bir 10 yıl kadar daha, 2. Dünya Savaşı sonrasını beklemeleri gerekecektir!

27 Ocak 1937 tarihinde bu defa Milletler Cemiyeti Sancakta ''Ayrı Bir Varlık''kurulmasına ilişkin kararı kabul eder. Bu, Türk tarafı için nihai zafer olmasa da süreç içerisinde çok önemli bir adımdır!

Bu süre içerisinde Türk Hükümetinin çalışmaları da devam etmiş ve Şeyh Maruf Cilli gibi bazı Alevi ileri gelenleri Türkiye yanlısı tavır takınmış, bu durum Suriye yanlılarını kızdırarak bölgede yer yer çatışmalara neden olmuştur. 

29 Mayıs 1937'ye gelindiğinde ise Türkiye bir başka diplomatik zafer daha kazanacak ve Fransa ile bir antlaşma imzalanarak Sancak'ın ''Ayrı Bir Varlık'' statüsü ve ayrı bir anayasasının olacağını  karara bağlayacaktır. 

Tüm bu gelişmeler Sancakda, Türkiye yanlıları ile Suriye yanlıları arasındaki tansiyonu giderek yükseltir. Ağustos 1937'ye gelindiğinde Türkiye Sancak'taki durumu daha iyi izlemek adına Antakya'da konsolosluk açar. 

Artık ''Ayrı Bir Varlık'' statüsünde olması nedeni ile,  Ekim 1937'de Milletler Cemiyetinin atamış olduğu Seçim Komisyonu göreve başlar. Komisyonun öncelikli görevi ise her kimliğe ait seçmen sayısını belirlemek adına seçmen kayıtlarının yapılmasıdır. Bu çalışmada Türkiye, seçmenlerin belge sunmaksızın kendilerinin beyan ettikleri kimliğe göre kayıtlarının  yapılmasını ister. Buradaki hedef ise özellikle Alevi kökenlilerin Türk grubuna kayıtlarının yapılmasının sağlanmasıdır. Artık 1938 yılına gelinmiş ve dünyayı yeniden savaş tehlikesi sarmaktadır. Böyle bir ortamda Fransa da Türkiye'yi karşısına almak istemez. Ve Türkiye'nin tezi kabul edilir. 

Varılan anlaşmaya göre 40 sandalyeli olacak mecliste grupların en az alacağı vekil sayısı belirlenir. Buna göre Türk cemaati en az 8, Alevi cemaati 6, Arap cemaati 2, Ermeni Cemaati 2 ve Rum Ortodoks Cemaati 1 vekil olmak üzere 40 vekilin 19 unun hangi cemaate ait olacağı belirlenmiştir. Kalan 21 mebus ise seçmen kayıtları sonrasında oluşacak orana göre belirlenecektir.

Türkiye bu çalışmaları da yakından izleyerek durumun Türk Cemaati lehine çıkmasına çalışmış ve hatta seçim düzenlemesine göre oy kullanma hakkı olan ve o dönem Türkiye'de yaşayan kişilerin yeniden Sancağa dönerek seçmen yazılması için çalışma başlatır. Buna yönelik ilk kafile 10 Aralık 1937'de İskenderun'a gelir. Bu şekilde yaklaşık 3 bin kişinin Sancağa gittiği ve seçmenlerin kayıt tercihlerini Türk cemaati lehine kullanmaları için çalıştıkları tahmin edilmektedir. Bu gidenler arasında o dönemde Türkiye'de memuriyet görevinde bulunanlar da yer almakta ve yapılan düzenleme ile bu kişilerin iki yıl boyunca izinli sayılacakları, bu süre zarfında maaş almaya devam edecekleri ve ayrıca Sancakta bulundukları sürenin terfi almak için göz önünde bulundurulacağı da karara bağlanır. 

Bu süreç içerisinde Türkiye ile Fransa da bir taraftan düzenlenecek seçim ve oluşacak meclis için görüşmelere devam eder. 10 Mart 1938'de de her iki ülke, oluşacak mecliste çoğunluğu sağlayacak şekilde 22 vekilin Türk cemaatine verilmesi konusunda anlaşırlar. 

Ancak MC'ye bağlı seçim komisyonunun kayıtları Fransızlar ile yapılan bu anlaşmayı destekleyecek şekilde ilerlememekte, Mayıs 1938'e gelindiğinde yapılan kayıtlara göre Türk cemaat oranı ancak % 48'e ulaşmaktadır.

Atatürk bir kez daha mesaj vermek adına, o dönem rahatsızlığı da iyice belirginleşmesine karşın 19 Mayıs 1938'de Mersin'e askerleri birlikleri denetlemek üzere hareket eder.  Ertesi gün ilerleyen hastalığı nedeni ile halsiz olmasına karşın geçit töreni yapılmasını ister. Tören boyunca yanındakiler çektiği ızdırabı görür ve ayakta dururken kendilerinden fiziki destek almasını isterler. O ise herhangi bir zafiyet göstergesi olmaması için bunu reddeder. Hatay Davasına destek için katlandığı bu durum yakın çevresinin belirttiğine göre hastalığını daha da hızlandıracak ve ölümünü de erkene alacaktır!

Tarihler 29 Haziran 1939'u gösterdiğinde, yani Saint Pierre Kilisesinde ki tören gününde meclis olağanüstü toplanır. 38 milletvekilinin imzaladığı önerge ile Hatay Devletinin Anavatana bağlanması teklif edilir. Alkışlar arasında kabul edilen teklif sonrası meclis kendisini feshetmiş olur.

Bu gelişmeler üzerine Fransız Dışişleri Bakanlığı Sancakta bulunan komiserliğe telgraf göndererek Türk çoğunluğun sağlanabilmesi için gerekli tedbirlerin alınmasını ister. Bunun üzerine Komiserlikte görev değişikliği olur ve yeni gelen komiser de hem tansiyonu düşürmek hem de Türk tezlerinin uygulamasında destek olması adına, daha sonrasında Hatay Devletinde Başvekillik görevi yapacak ve Hatay'ın anavatana katılımından sonra da Gaziantep Mebusluğu görevini yerine getirecek olan Abdurrahman Melek'i Sancak Valiliğine tayin eder.

Ancak tüm bu tedbirlere rağmen Türk Cemaati oranının %50'nin altında kalıyor olması nedeni ile Türk tarafı bu durumu Milletler Cemiyeti Komisyonunun çıkardığı zorluklardan kaynaklandığını belirtir ve durumun bu şekilde devam edemeyeceğini ileri sürer. Yükselen tansiyon sonrasında 21 Haziran 1938 günü çıkan olaylar nedeni ile MC komisyonu görev yapamayacağını belirterek çalışmasını durdurur.

Türk tarafının da aslında beklediği budur. Güvenliğin sağlanabilmesi amacıyla Fransız tarafı ile 2.500 Türk askerinin Sancağa girmesi konusunda anlaşılır. Bu esnada bir taraftan da Suriye yanlısı örgüt (UEB) kapatılarak lideri (Zeki Arsuzi) tutuklanır. 5 Temmuz'da İskenderun'a, 7 Temmuz'da da Antakya'ya giren Türk Ordusu her şeyin artık iyice değiştiğini gösteren başka bir gelişme olur. Türkiye yanlıları Hatay'ın geleceği konusunda artık bir adım daha öne geçmişlerdir!

Türk Ordusunun sağladığı ortamda seçmen kayıtları yeniden başlayarak 1 Ağustos'ta tamamlanır. Buna göre Türk Cemaati %63'e ulaşarak meclisteki 22 milletvekili garantilenir. Bunun yanında Alevi Cemaati de %20 gibi bir oran ile 9 milletvekili alacaktır. Ermeni Cemaati 5, Rum-Ortadoks Cemaati ile Arap Cemaatleri ise 2'şer milletvekili ancak çıkarabileceklerdir.   

Henüz nihai sonuca ulaşılmamış ve Türk Hükümeti için halen halledilmesi gereken konular vardır. 

10 Ağustos 1938'de Türkiye'den Hatay davasını bizzat takip ile görevli kişilerden Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensüer, Dörtyola'a gelerek seçilecek milletvekillikleri ve oluşacak yeni yönetimde kimler olacağı ile ilgili görüşmeler yapar. Buna göre devlet başkanı, başbakan ve bakanlar meclis dışından seçilecek ve böylece mecliste Türk tarafının sayısal üstünlüğü korunacaktır. Ayrıca Atatürk tarafından Devlet Başkanı olması istenen Tayfur Sökmen'e durum iletilir. Tayfur Sökmen bu görev için yeterli devlet yönetim tecrübesinin olmadığını, Atatürk'e mahcup olmayı istemediğini belirterek görevi kabul etmek istemese de, Atatürk'ün bu konuda ısrarlı olduğu belirtilince kabul eder. Başbakanlık ise halen Fransızların Vali olarak görevlendirdiği Abdurrahman Melek tarafından yerine getirilecektir. Melek'e verilen bir başka görev de, meclise, Türk Cemaati haricinde girecek diğer cemaat mensuplarının da Türkiye'ye muhalif olmayan kişilerden seçilmesinin sağlanmasıdır.

Milletvekili seçimine katılacak kişilerin 20 Ağustos'a kadar başvuru yapması gerekmektedir. Bu tarih geldiğinde cemaatlere göre seçilecek mebus sayısı ile başvuru sayısının aynı olması nedeni ile komisyonun aday incelemesinden sonra, başvuru yapanların hepsi mebus sayılır. Oluşan meclisin 2 Eylül 1938 tarihinde ilk oturumunu yapmasına karar verilir.

Türkiye tarafından Devlet Başkanı olarak belirlenen Tayfur Sökmen de 25 Ağustos 1938  tarihinde yıllarca bağımsızlık mücadelesi verdiği ve bu nedenle bir dönem idama da mahkum edildiği için giremediği Sancak'a gelir.  

2 Eylül 1938'de Hatay Meclisi Atatürk'ün bizzat çizdiği bayrağını (Türk Bayrağı ile farkının sadece yıldızın içinin al olmasıdır)  İstiklal Marşını da okuyarak göndere çeker. Belirlendiği gibi Tayfur Sökmen -aslında halen de TBMM'de Antalya Mebusu olmasına karşın- oybirliği ile Devlet Başkanı seçilir ve kendisine tebliğ için Turizm Oteline gidilir. Meclise gelen Sökmen konuşmasını yaptıktan sonra Başbakan olarak Melek'i atar ve sonrasında 4 kişiden oluşan Bakanlar Kurulu belirlenir. 

Daha sonrasında Anavatana bağlanmak, kurum ve kanunları uyumlandırmak adına bir çok çalışma yapılır. Örneğin tedavüldeki Suriye Lirası kaldırılır ve yerine Türk lirası kullanımına geçilir. Halkın elindeki paranın değişimi için günümüzde de halen bir ilçede bulunan tek Merkez Bankası Şubesi konumunda olan TC Merkez Bankası İskenderun Şubesi açılır. Halkın yabancı bankalara olan bağımlılığının azaltılması için İş Bankası Şubesi de yine bu dönemde açılır. En büyük adımlardan birisi de Hatay ile Suriye arasına gümrük kapısı koyma girişimidir. Hataylı yerel tüccarlar buna itiraz etse ve Fransız tarafı da bunun aleyhinde tavır alsa da Tayfur Sökmen bunun, Suriye ile bağları koparmak adına çok isabetli olacağı görüşündedir ve Türk Hükümeti’nin Gümrük İdari personel desteği ve Türkiye ile Hatay'ın yapacağı ticarette gümrükleri nerede ise sıfırlaması ile Hatay'ın ticaret yönü anavatana kayar. Daha bir çok alanda yapılan düzenlemeler devam ederken 10 Kasım'da Atatürk'ün vefat haberi gelir. Hataylılar üzgündür ancak ana gayelerinden vazgeçmezler. Sonrasında İnönü Hükümeti ile de süreç devam ettirilir.

Tarihler 29 Haziran 1939'u gösterdiğinde, yani Saint Pierre Kilisesinde ki tören gününde meclis olağanüstü toplanır. 38 milletvekilinin imzaladığı önerge ile Hatay Devleti’nin Anavatana bağlanması teklif edilir. Alkışlar arasında kabul edilen teklif sonrası meclis kendisini feshetmiş olur. Meclis önünde düzenlenen tören ile Hatay Bayrağı indirilerek yerine Türk Bayrağı çekilir. Kararın TBMM'de onaylanmasından sonra 20 yılı aşan mücadele nihayet sona ermiş ve Hatay hukuken anavatana bağlanmıştır.

Ancak o zamana kadar Türkiye ile beraber Fransa'nın da söz hakkının olduğu bölgede halen Fransız askerleri yer almaktadır. Bu konuda da Fransız ve Türk Hükümetleri anlaşır.

Tarihte 23 Temmuz 1815 günü Napoleon, nice zaferlerin peşinden aldığı mağlubiyet sonrası bir gemiye bindirilerek sürgüne gideceği Saint Helena adasına doğru yola çıkarken, kendisinden tam 124 yıl sonra aynı gün ''Grande Armée'nin'' torunları da kamyonlara binerek Saint Pierre Kilise'nin bulunduğu kente veda eder ve yedi yıl daha kalacakları Halep'e doğru yola çıkarlar. 

Hatay artık fiilen de özgürdür!

Notlar

1. Tayfur Sökmen, milletvekilliği görevine 1950 yılına kadar Antalya'yı, o yıl yapılan seçimlerde de Hatay'ı temsil ederek TBMM çatısı altında çalışmalarına devam eder. 3 Mart 1980 tarihinde İstanbul'da vefat eden Tayfur Sökmen'in naaşı, bu tarihteki hava muhalefeti nedeni ile İstanbul'da kalır ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedilir.   

Antakya'da bulunan üniversiteye Hatay mücadelesinin iki ana kahramanına atfen üniversitenin ismi Mustafa Kemal, yerleşkenin ismi ise Tayfur Sökmen olarak konur ve halen üniversitenin girişinde bu iki isim beraber anılır.

2. Hatay Devleti sınırları ile günümüz Hatay ilinin sınırları farklıdır. Hatay'ın anavatana katılması sonrasında o dönem mevcutta Türkiye'ye bağlı olan Dörtyol, Erzin, Payas ve Hassa bölgeleri Hatay vilayetine bağlanmıştır. Böylelikle Hatay Devleti'nin 4700 km2 olan yüzölçümü, Hatay Vilayeti oluşunca 5600 km2 ye çıkmıştır.

3. Bölgede yaşayan Aleviler için kimi kaynaklar Arap Alevisi tanımını kullanılmak ile beraber Hatay'ın anavatana katılım sürecinde Türk Hükümetinin tezi de göz önüne alınarak, yazıda etnik kimlik tanımlaması yapılmaksızın sadece inanç kimliğine yer verilmiştir. 

4. Asrın felaketi olarak nitelenen 6 Şubat 2023'te yaşanan deprem sonrası kent nerede ise tamamı ile yıkılmıştır. Bölge insanı bir asır önce verdiği kurtuluş mücadelesi sonrasında bugün de yaşam mücadelesi vermektedir. Durumu yerinde görmenin tasvirini hiç bir sözün yapamayacağı için bu yazı sadece ilk mücadelenin anlatımı ile sınırlı kalmıştır. 

(Bu yazıyı yazarken genellikle Craig Wedren'den ''Looked Up to You'' isimli parçayı dinledim).

Bisikletten söz ederken önce aklıma Marcel Duchamp'ın hazır nesne (ready-made/objet-trouvé) olarak ikonik sanat yapıtı  "Bisiklet Tekerleği” (1913) geldi.

Duchamp dizisel üretilmiş, gündelik yaşamda hazır bulunan, sıradan nesnelerin sanat yapıtına dönüşebileceğini iddia ederek önemli bir kırılma yaratmıştı.  Seçme eyleminin kendisinin bir nesneyi sanat yapıtına dönüştürebileceğini göstermişti. Eylemin kendisi hiçbir beceri, ustalık gerektirmediği için de sanatın herkesin yapabileceği bir uğraş olduğunu.

Bisiklet bu iddiasını kanıtlamak için zannedersem biçilmiş kaftan. Her bir parçası dizisel olarak üretiliyor. Değişik parçaların hiç birinin üzerinde ustaların izleri, işaretleri yok. Ama bisiklet kullanmak, onu yaşama katmak ustalaşmak anlamına gelebiliyor. Yaptığınız seçmelerle kendinize özel bir bisiklet üretebiliyorsunuz. Kullanım amacınıza göre bisikletinizi değiştirebiliyorsunuz. Eskiyen, bozulan parçaları ikinci el başka parçalarla yenileyebiliyorsunuz.  Her işe yarayacak parça geri kazanılmak üzere saklanabiliyor.

Sanki bisiklet bir kere üretildikten sonra geçen her dakika, her pedal çeviriş onu ustalığa dönüştürebiliyor.  İstanbul gibi şehirlerde ve zor koşullarda kullanmak üzere.  

Bisiklet bir taraftan bir dizisel üretilmiş bir nesne iken aynı zamanda onun metalaştırıcı koşullarına sanki bir karşı koyuş.

Bisiklete binerken herkesin heyecan duyması bana şunu hatırlatıyor:

Her şey, kuşatıldığımız bütün kullanım nesneleri, dizisel üretiminin konuları… Ama şurası önemli, onun dediği gibi:  “Her şey bir sanat eseri” olabilir. Bu hayatı estetikleştiren bu karşılık olmalı…

Bisiklet kullandıkça nasıl bir meta olmaktan çıkıyorsa, öyle.

Duchamp’ın  "Bisiklet Tekerleği" işlevden bağımsız, amaçsız bir imgeye dönüşerek seçimin bir sanat olduğunu gösteriyor. O zaman “imar” planları, ulaşım projeleri, yatırım projeleriyle, onları yaratan mimarlıkla kavramaya ve şekillendirmeye çalıştığımız şehirler, mekanlar neden her birimiz için sanat yapıtlarına dönüşmesin? Neden her şey, kuşatıldığımız bütün kullanım nesneleri de araçsal varlıklar olmaktan çıkıp bir tür sanatsal deneyim yaşayabileceğimiz eylemliliklerle kavranmasın?  Hem sanat, hem de politika: Hazır kalıplar, dayatmalar, işlemeyen kurallar, piyasa aracılığıyla gerçekleşen değil, özgürleştirici bir pratik olarak müşterek alan.  Sanatsal bir işlev kazanan objeler ve özgürleşen hayatlar…

İcad edildiğinde -görenleri şaşkınlık içinde bıraktığı için- “şeytan arabası” denen bu alet bugün şehrin yaşanabilir bir yer olması için neden yeni deneyimlere yol açmasın? Her pedal çevirişimde bu heyecan verici aletin şehirleri iyileştirmek için nasıl bir dönüşüm yaratabileceğini hayal ediyorum.

Bisiklet hatıraları

İstanbul’da kimi seyyar esnaf bisikletten bozma “üçteker” kullanırdı. (“Üç tekerlekli bisiklet” diyenler oluyor, “üçteker” ya da “trisiklet” demenin daha doğru olacağını düşünüyorum.)

Süt, yoğurt, yumurta örneğin kimi semtlerde kapıya gelirdi. O zaman sütçülerin “üçteker”lerinin ön kısmında taşıma sürme kapaklı bir taşıma kutusu olurdu. Cam kase içindeki yoğurtlar (tozlanmasınlar ve kaymasınlar diye) kutunun içindeki raflara yerleştirilirdi.

Bu kutunun sürücüye dönük kapalı kısmına yerleştirilen bir tutamak “gidon” işlevi görürdü. Ancak o zamanın teknolojisiyle öndeki tekerlere fren tertibatı yapmak zannedersem biraz zor olduğu için ortada büyük bir pedal bulunurdu. Bu pedal yalnızca arka tekeri durdurmaya yarardı.

Bu durumda yüklü haldeki bir “üçteker”i durdurmak zannedersem bayağı zor olmalıydı. Bizim mahallenin sütçüsünün, denize doğru yokuştan inerken bir ayağı ile fren yaparken diğer ayağını yere sürterek yavaşlatmaya çalıştığını hatırlıyorum. ekmek teknesini. Bu yüzden bir ayakkabısı hep delikti. Yakın bir mesafeden, göçmenlerin yaşadığı arka semtte, Fikirtepe’deki mandırasından mahalleye getiriyordu, sütü.

Ambalajlı sütler çıkınca ona karşı aleyhte bir kampanya başlatıldığını hatırlıyorum. “Süte ne kadar su katıyorsun, içinde sütün dışında ne var” gibi sorular sorulmaya başlanmıştı. Sonra ortadan kayboldu. Zannedersem biraz da yaşlanmıştı. Ama çocukları bu işi sürdürmediler.

‘Bana başka hangi “üçteker”li esnaf hatırlıyorsun’ diye sorarsanız, ki tek tük de olsa bazı semtlerde onlardan hala var, benim aklımda kalanlar mısırcılar, pamuk helvacılar, kestaneciler, simitçiler, poğaçacılar, tatlıcılar, turşucular, dondurmacılar…
Yani aklınıza gelen ne kadar seyyar satıcı varsa, hepsinin ekmek teknesi “üçteker”di. Yakındaki fırından taze ekmek dağıtımının da bunlarla yapıldığını hatırlıyorum.