Kılıçdaroğlu, Baykal’ın izlediği siyasetin partiyi küçülttüğünü, onu dar bir laik kimlik partisine dönüştürdüğünü liderliğin ilk yıllarında gördü. Ve bu siyaset değişmezse bu küçülmenin süreceğini de. İşte CHP’deki değişim, bu gerçeğin kabulüyle başladı. 2012 yılı bu değişimin başlangıç yılı oldu denebilir. 

CHP GERÇEKLERİ

14/28 Mayıs sonrası ortaya çıkan tablo ve Kılıçdaroğlu’nun izlediği politikadaki sert dönüş, Zafer Partisi’yle imzalanan gizli protokol, Kılıçdaroğlu’nun parti içinde yalnızlığının iradi bir tercih olduğunu gösterdi. En azından ben öyle okudum. Tercih edilen bu yalnızlığın temel nedeni, parti içi iktidarı sürdürmeydi. 

Senden Başka

Erdal İle Ece

İlgi Alanı

Hayatla Barış

"TÜİK, MAAŞ-ÜCRET ARTIŞINDA PATRON KONUMUNA GELMİŞ BULUNUYOR"

"EN DÜŞÜK EMEKLİ AYLIĞI 18 BİN 700 TL'YE ÇIKARILMASINI İSTİYORUZ"

• Doğu Akdeniz’de sürdürülebilir bir güvenlik ve istikrar ortamı sağlanmasına yönelik ihtiyacı/talebi,
• Bir türlü çözüm bulamadığı “mülteci sorunu”nun halli konusunda üçüncü ülkelere ve dolayısıyla Türkiye’ye muhtaç olması.

• Gümrük Birliği’nin modernizasyonu,
• Karşılıklı çıkar bulunan alanlarda yani kamu sağlığı, iklim değişikliği, terörle mücadele ve bölgesel konularda üst düzey diyalog;
• Mobiliteyi ve halklar arasında ilişkiyi artırmak (Türkiye’nin AB programlarına katılımını artırmak);
• Mültecilere yardım sağlamaya devam etmek.

• Türkiye’nin Çoktaraflı Girişimlere Katılması ve AB’nin Dış ve Güvenlik Politikası ile İlişkilendirilmesi;
• Vize Kolaylaştırılması;
• Gümrük Birliği’nin modernizasyonu konusunda taslak bir müzakere çerçevesi hazırlanması.

100. yıl kutlamalarının bir parçasının, Suudi Arabistan’da olması bu yutulma korkusunu tetikledi ve takımlar adeta “Bizim kimliğimiz budur. Biz sizinle bir değiliz. Biz farklıyız ve varız. Buraya gelmiş olmamız bunu değiştirmez.” dediler. Öyle ki, bunu sembollerle yapmak istediler ve belki de bu yüzden Suudi Milli Marşı’nın okunmasını reddettiler.

1. EKONOMİ VE DIŞ POLİTİKA

1. Türkiye’nin makro-ekonomik istikrar sorunları, hukuk devleti saygınlığı ve uluslararası finansman.
2. Eğitim, yargı, vergi, iş piyasası, tarım, yeşil dönüşüm, dijital ekonomi, hızla etkisi artan yapay zekâ çağına uyum ve doğal afetlere karşı düzenlemeler gibi alanlarda yapısal reformlar için kaynak ihtiyacı.
3. Ödemeler dengesi ve kalkınma politikaları açılarından doğrudan yabancı yatırımların önemi.

Öncelikli bir eylem ekseni, ülkemizin jeostratejik konumunu iyi tanımlamak ve bu tanımlamanın gereğini yapmak. Bu tanımlamanın yalın bir ifadesi “Avrupa’nın Avrasya açılım merkezi olarak Dünyada yükselen bir Türkiye” olabilir. AB sürecinde ilerlerken, tüm dünyaya açık bir Türkiye her yönde değer kazanır, küresel rekabette yükselir.

1. AB İÇİ DENGELER

1. AB ülkeleri hükümetlerinin iç meseleleri, seçim dinamikleri, zafiyetleri ve öncelikleri
2. Washington DC, Tokyo, Pekin, Delhi, Riyad, Tahran ve Moskova ile AB başkentleri arasındaki ilişkilerin karmaşık eğilimleri
3. Birleşmiş Milletler, G20, COP, OECD, Avrupa Konseyi gibi tüm uluslararası platformlarda AB ülkeleri politikalarının stratejik analiz ve diplomatik söylemde değerlendirilmesi
4. İç ekonomik durumlar (çok önemli)
5. Türkiye ile ticaret, yatırım, turizm ve güvenlik konuları
6. Avrupa düzeyinde siyasal ailelere göre dengeler: merkez sağ, sol, liberal, yeşil, aşırı sağ…
7. Avrupa iş dünyası (BusinessEurope, Eurochambres, SME-United, ERT), Türkiye’de yatırımı veya etkinliği olan şirketler, finans dünyası, start-up ekosistemi…
8. Uluslararası ve bölgesel finansal kuruluşlar (Dünya Bankası, IMF, IFC, EBRD, EIB, AIIB, İpek Yolu Fonu…)
9. Sendikalar (ETUC)
10. Sivil toplum kuruluşları ve düşünce kuruluşları
11. Bilim, sanat ve spor dünyası, kanaat önderleri, sosyal medya etki kişileri
12. Medya

AB ile ilişkilerde önceliğimiz ülkemizin ekonomik kalkınma menfaatleridir. En iyi uzmanlarımız, akademisyenlerimiz, diplomatlarımız, sendikalarımız, özel sektörümüz ve sivil toplumumuz ile ortak akıl içinde ilerlemek en doğru yöntem olur. Yenilenen ilişkilerin içeriğinde AB’nin dijital ekonomi, yeşil dönüşüm, enerji ve sosyal standartlar politikaları da olmalı.

III. TÜRKİYE’NİN KÜRESEL GÜÇ KOORDİNATLARI

1. Demokrasi: Süratle ve öncelikle hukuk devleti, insan hakları ve yargı reformları gerçekleştirilmeli. Bu reformlar Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları içindir. Yaratıcı, girişimci, sosyal dayanışmacı, adaletli ve güvenli bir toplum ülkülerimiz için özgürlük ve hukuk elzem. Etnik veya diğer tüm terör odaklarını zayıflatacak en önemli güç kaynağı da iyi işleyen bir demokrasi toplumu olmaktır. Böylece aynı zamanda Avrupa ve dünyada etkili, müzakere gücü yüksek bir devlet olacağız.

2. Sosyal refah: Hükümetin sosyal ilerleme icraatı aynı zamanda AB sürecinde de daha etkili bir ülkenin sağlam temellerini oluşturacaktır Bunların başında çalışanların sosyal hakları, mutlak cinsiyet eşitliği, iş yeri güvenliği, sağlık hizmetleri, iş piyasası reformu ve kapsamlı, yaratıcı bir eğitim reformu var. İlk adım ise somut gündem. Hamaset değil yapısal reform gündemi.

3. Ekonomik kalkınma: Jeopolitik önemli. Küresel tedarik zincirleri ve değer ağlarındaki değişim dalgalarına uyum her ülke için öncelik. Türkiye’nin AB ile mevcut gümrük birliği anlaşması ise 1990lı yılların ekonomik ortamına ait. Aradan geçen yıllarda dünya değişti. Uluslararası ticarette serbestleşme arttı, internet çağına geçildi, sıfır karbon üreten ekonomi hedefleri kabul edildi, küresel dengelerde Çin ve Hindistan gibi ülkeler de ağırlık kazandı. Bu arada Avrupa Birliği de dünyanın her kıtasında ekonomik anlaşmalarını çoğalttı; kapsamlarını genişletti.

Türk gençleri özgüvenli, dünyaya açık, dünyanın takdir ettiği bir ülkenin evlatları olarak geçirebilirler ömürlerini. Her yaştan vatandaşımız ülkesi ile gurur duyar; adalet serpilir, yaşam standartları yükselir. Uluslararası ilişkilerimiz ve AB politikamız da bu vizyon için gerekli icraat çerçevesinde anlam ve enerji bulur. Somut yol haritası sorun değil; var. 

4. Barış: İnsan uygarlığının acil olarak barış başarısı vakalarına ihtiyacı var. Nobel Barış Ödülü jürisi zor yıllar geçiriyor. Her alanda olacağı gibi, Kıbrıs meselesinde de uluslararası camiada demokrasisi, ekonomisi ve toplumsal huzuru ile ağırlığı çok daha güçlü bir Türkiye olmak belirleyici etkendir. Kıbrıs Doğu Akdeniz’de bir barış, demokrasi, finans, turizm, eğitim ve enerji üssü olabilir. Bunun için Kıbrıs Türklerinin pazarlık konusu asla olamayacak haklarını ve KKTC’nin güvenliğini kararlılıkla savunmak ve adada iki toplumun eşit varlığına dayalı hakkaniyetli bir barış düzeni tesis etmek önceliğimiz olmalı. Kıbrıs’ta kalıcı bir barış düzeninin olumlu etkileri Karadeniz’den, Kafkasya’ya ve Orta Doğu’ya yayılır; ilham verecek, model olur.

5. Avrupa’nın geleceği: Avrupa Birliği değişiyor. Son olarak kıtada geniş, 47 üye ülkenin katıldığı bir aidiyet çemberi adımı olan Avrupa Siyasal Topluğu girişimine olumlu yanıt vermek doğru oldu. İlk zirve 6 Ekim 2022 Prag’da, sonrakiler 2023’te Moldova ve İspanya’da toplandı. Türkiye son ikisine katılmadı fakat artık katılmalı. Sırada 2024’te İngiltere var. Türkiye bu konuda en az üç girişimde bulunabilir: öncelikle zirveye en üst düzey katılım, bir an önce daha sonraki zirvelerden birine ev sahipliği önerisi ve de en önemlisi bu yeni siyasal çerçevenin içini enerji, yeşil dönüşüm, siber güvenlik, yapay zekâ ve göç gibi alanlarda somut politika ve uyumlu mevzuat önerileri ile geliştirmek.

'Kadın Cinayetleri Politiktir' Ne Demek? 

Yeni asgari ücret, birçok harcama kalemine etki edecek

İşsizlik yardımına da zam kapıda

Öğrenci stajyerler artık daha fazla maaş alacak

Teorik açıdan, son derece makul ve kabul edilebilir olan anayasal demokrasinin karşımıza çıkardığı belli başlı iki sorun dikkat çekicidir: Birincisi yasama gücünün seçilmişlerden alınıp atanmışlara verilmesi (temsili demokrasinin açmazı), diğeri ise yargının aldığı kararlar. Demokrasilerde seçilmişler dört veya beş yıl içerisinde bireylerin karşısına çıkar ve aldıkları kararların ve yaptıkları icraatların bedelini sandıkta öderler. Oysa ki yargı tarafından alınan siyasal kararların hesap verilebilir bir alanı yoktur.  Bir de bu kararların, aktif ve sık bir şekilde kullanılması, “yargısal aktivizm” denilen uygulamayı gündeme getirmiştir.

Yargısal aktivizm; bazen yasama organının etkisizleştirilmesine, yasama kararlarının iptal edilmesine, hatta yargının, yasama organının yerine geçme durumuna kadar varabilmektedir.

Bundan dolayıdır ki yargının verdiği bu kararların demokratik meşruiyeti sorgulanır hale gelmiştir. Ve anayasal demokrasi yani demokratik hukuk devleti, en önemli standartlarından, olmazsa olmazlarından biri olan “kuvvetler ayrılığı” prensibini yargısal aktivizm ile tahrip edilebilir konuma getirmektedir. Şu da bir gerçektir ki kontrol ve denge mekanizması (check and balance)[2] oluşturulmadan kuvvetler ayrılığını uygulamak imkânsız gibi gözükmektedir.

Ama önümüzdeki Yargıtay 3. C. D.’nin kararı çok ilginç bir durumla bizleri karşı karşıya bırakmıştır: Yargısal aktivizim, alt bir mahkeme tarafından en üstteki mahkemeye karşı kullanılmıştır. Böyle bir durum akıllara şu soruları getirmektedir: O zaman ilk derece mahkemeleri de Yargıtay veya Danıştay’ın beğenmedikleri kararlarını uygulamayıp üstüne bir de suç duyurusunda bulunabilirler mi?

Ortaya çıkan bu hukuki garabeti çözmenin en güzel yolu kanaatimce Sayın Cumhurbaşkanı’nın veya T.B.M.M.’nin yapacağı bir açıklamayla demokrasilerde meclislerin yasaları yapıp değiştirdiğini, mahkemelerin buna yetkisinin olmadığını deklare etmesidir. Eğer ki Can Atalay kararı gibi bir durumla karşılaşılmak istenilmiyorsa, bunun yolu anayasa değişikliğidir. Yoksa Yargıtay 3. C. D.’nin vermiş olduğu kararla bu sağlanamaz. Ayrıca AYM’nin yargısal aktivizimde bulunduğu düşünülüyorsa bunun da çözüm yolu yine meclistir. O nedenle güçlü meclisler, anayasal cumhuriyetlerin garanti mekanizmasıdır. Hatta bunun ötesinde halk girişimi kurumu ile son sözü halkın söylediği bir sistemi inşa etmek kaçınılmaz olmuştur.

Modern anlamda, kanunların anayasaya uygunluğunun denetiminin 1803 yılında ABD Yüksek Mahkeme’sinin (Supreme Court) Marbury v. Madison kararı ile başladığı kabul edilmektedir. Bu denetimin amacı (anayasa yargısı bağlamında), hukuki işlemlerin birbirine uyumlu hale getirilmesi ve en önemlisi de anayasaya uygun halde olmasıdır. Anayasa yargısının esası, anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkelerine dayanmaktadır. Ancak Avrupa’da anayasa yargısı fikrinin kabul görmesi XX. yüzyılın ortalarını bulmaktadır.

ANAYASAL UYGUNLUK: TARİHSEL BİR BAKIŞ

Modern anlamda, kanunların anayasaya uygunluğunun denetiminin 1803 yılında ABD Yüksek Mahkeme’sinin (Supreme Court) Marbury v. Madison kararı ile başladığı kabul edilmektedir. Bu denetimin amacı (anayasa yargısı bağlamında), hukuki işlemlerin birbirine uyumlu hale getirilmesi ve en önemlisi de anayasaya uygun halde olmasıdır. Anayasa yargısının esası, anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkelerine dayanmaktadır.[4] Ancak Avrupa’da anayasa yargısı fikrinin kabul görmesi XX. yüzyılın ortalarını bulmaktadır. Anayasaya uygunluk denetimleri, yapılış zamanına göre önleyici (önceden) ve giderici (sonradan) olarak ikiye ayrılmaktadır. Denetim yapan organ açısından, siyasi organlarca yapılan ve yargı organlarınca yapılan denetim olarak ikiye ayrılmaktadır. İşleyiş şekline göre yapılan denetim de, defi (itiraz yolu), dava yolu, ve anayasal başvuru (bireysel) olmak üzere üçe ayrılmaktadır.[5] Özellikle, Avusturyalı hukukçu Hans Kelsen (1920 Avusturya Anayasası’nın yapımcısı)’in Amerikan sisteminden etkilenerek kaleme aldığı eserin etkisi ve II. Dünya Savaşı’ndaki yaşanan mutlak Alman ve İtalyan faşist uygulamalarının acı tecrübesiyle, çoğunluk iktidarını kontrol (frenleme) adına Avrupa’da arka arkaya anayasa mahkemeleri kurulmuştur.

Kelsen modeli, hem Federal Almanya Anayasası’nı (1949) hem de İtalya Anayasası’nı (1948) ve de mevcut Alman teorisi ve tecrübesiyle pek çok Batı Avrupa, Latin Amerika devletlerini etkilemiştir.[6] 

Herbert, Avrupa devletlerinin neden Amerikan modelini tercih etmeyip, Avusturya-Alman modeline yönelmelerini şu şekilde izah etmektedir: Avrupa modeli anayasal denetim, parlementonun üstünlüğü ilkesi ve parlamentonun yaptığı kanun ve düzenlemeler esasına dayanmaktadır. Kara Avrupası medeni hukuk sistemini takip eden ülkelerde kanunla düzenleme esası vardır; yargıcın Anglo Sakson Hukuk sisteminde olduğu gibi, yasa yapımına katkısı yoktur. Yargıçlar yasayı takip eder, onunla mücadele edecek ya da değiştirecek bir yapıda örgütlenmemiştir. Bu yapılanmada (Kara Avrupası Medeni Hukuk Sistemi) hiyerarşik bir düzen vardır. Bu nedenle anayasal denetimin, yarı-yasa yapmak gibi bir fonksiyonu olduğuna ve normal yargı faaliyetinden farklı olduğuna karar verilmiştir.[7]

Anlaşılan o ki günümüzde gelinen noktada, anayasal yargının bir gereklilik olduğu, onsuz çoğunluğun azınlığa baskı yapmasının engellenemeyeceği, hukuk devletinde kurallar hiyerarşisinin sağlanamayacağı gibi a priori bir durum ile karşı karşıyayız. Fakat, anayasal yargıyı gerçekleştiren mahkeme ya da kurum, aynen yasamada olduğu gibi çoğunluğun tahakkümü ya da azınlığın çoğunluğa hükmetmesi saiki ile hareket ederse, mahkemenin ideolojik kararlarına karşı kontrol ve denge mekanizmasının nasıl oluşturulacağı ciddi bir sorun olarak karşımıza çıkacaktır. Maalesef, ülkemizde şimdiye kadar yapılan araştırmalarda, özellikle 1961 Anayasası’ndan sonra yasama ve yürütmeye karşı sürekli bir kontrol ve denge mekanizması gerekliliği üzerinde durulmuştur. Oysa ki, kendisine hukukun çizdiği sınırlar içinde kal/a/mayan yargı için, kontrol ve denge mekanizması üzerinde pek durulmamıştır.

Demokrasiyi popüler kılan, onun halk egemenliğine dayanan bir sistem olmasıdır. Fakat, Türk AYM kararlarında olduğu gibi, yüksek yargı halka rağmen, en azından onun seçtiklerine karşı, bir kararlar silsilesi devam ettiriyorsa, ortada halk yönetiminden değil, yargıçlar yönetiminden bahsetmek yerinde olacaktır.

TÜRK TİPİ ANAYASA MAHKEMESİ

Türk Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetlerken, iptal isteminin reddi ve iptal biçiminde iki farklı karar vermektedir. Anayasa’ya aykırı kanunların yürürlükten kalkmasını sağlayan iptal kararlarıdır. 1982 Anayasası’nın 153. maddesi gereğince, iptal gerekçesi Resmi Gazete’de yayınlandıktan sonra, kanun yürürlükten kalkmaktadır. Ülkemizde 1961 yılında kurulan Anayasa Mahkemesi bazı zamanlar yasama organının işlevini yerine getirecek kadar ileriye giderek asıl amacının dışına çıkmıştır. Zira anayasa mahkemeleri özellikle temel hak ve özgürlükler, azınlık haklarının korunması gibi en temel siyasi konulardaki yasal değişikliklerin gözden geçirilmesi ve korunması üzerine inşa edilmiş yapılanmalardır. Asli görevi siyasal iktidarların ve yasama organının kararlarının anayasaya uygunluğuna denetlemektir. Böylece doğal olarak siyasal kararlara bakarlar ve bu konularda tamamen tarafsız olmak işin doğasına aykırıdır.

Türk anayasa yargısında ise “yargısal aktivitizm doktrini” (judicial activism) ile Anayasa Mahkemesi önüne gelen konularda mümkün olduğunca, yetkisini geniş tutma çabasındadır. 

Amerikan Yüksek Mahkemesi kendi yetkisini kısıtlama eğiliminde olmasına karşılık, Türk Anayasa Mahkemesi (AYM) ise yetkisini genişletme eğilimindedir. 1961 ve 1982 Anayasalarındaki yoruma açık, subjektif ve ideolojik hükümler, yargısal aktivizme çok müsaittir. Hatta, Anayasa  Mahkemesi bu kararlarında o kadar ileri gitmiştir ki, 1993 yılında verdiği bir kararla, yürürlüğü durdurma yetkisine sahip olduğunu belirtmiştir. Oysa ki, ne 1961 ne de 1982 Anayasası böyle bir yetki tanımamıştır. Genel olarak Türk AYM, -özelleştirme, sosyal alandaki hükümet tasarrufları, yürütmenin durdurulması ve anayasa değişikliklerinin denetlenmesi konularında yargısal aktivizmde bulunmuştur. Türk AYM, diğer devlet elitleri gibi, kendisini devletin muhafızı ve üst bir vesayet makamı olarak görmüş; kısmî, özel ve gelip geçici menfaatlerin oportünist temsilcileri olarak telâkki ettiği seçilmiş siyasî elitlere daima şüphe ile bakmıştır.
Anayasa mahkemeleri, halkın oyu ile iktidara gelen parlamentoların yasama işlemlerini denetlemektedir. Diğer bir ifadeyle, iktidarlar kendilerine inanıp oy veren çoğunluğun politik görüşleri doğrultusunda kendi politikalarını gerçekleştirmek adına parlamentoya gelirler. Dokuz kişilik (ya da 15 kişilik) bir mahkemenin yeri geldiğinde bunun önünde bir engel olarak durması, anayasal demokraside izahı zor bir durum gibi gözükmektedir. Şayet, iktidar partilerinin mevcut anayasal demokraside yapacakları mahkeme tarafından engellenecekse, özellikle ideolojik hareket eden bir yüksek yargı varsa, iktidar olmanın ve seçimlere gitmenin mantığını açıklamak gerçekten içinden çıkılması çetrefilli bir tablo ortaya koymaktadır. Tabi ki, anayasal yargının; temel hak ve özgürlüklerin, azınlıkların korunması, ve de hukuk devletinin prensiplerinin sağlanması adına yapıldığı belirtilmektedir.

Bunlar kabul edilebilir gerekçelerdir. Peki, gerçekten iktidar hukuka uygun karar alıyor ve yüksek yargı hukukun dışına  çıkıp iptal kararı veriyorsa, halkın temsilcilerini salt hukuki bir prensip ile değil de, ideolojik kaygılarla durduran böyle bir yargıya kim dur diyecektir? Demokrasiyi popüler kılan, onun halk egemenliğine dayanan bir sistem olmasıdır. Fakat, Türk AYM kararlarında olduğu gibi, yüksek yargı halka rağmen, en azından onun seçtiklerine karşı, bir kararlar silsilesi devam ettiriyorsa, ortada halk yönetiminden değil, yargıçlar yönetiminden bahsetmek yerinde olacaktır. Bu sistem, karar alma gücünü atanmışlardan ve statükodan alıyorsa, o ülkede demokrasi ciddi anlamda tehdit altında demektir. Görünen o ki; Avrupa’da yargının doğuş sebebi olan aristokrasinin korunması, Türkiye’de de statüko ve elitlerin korunması şeklinde yerini almıştır.

Anayasa yargısının ortaya çıkışının belki de en önemli sebeplerinden birisi, her insanoğlu gibi sonu gelmez arzulara sahip siyasi iktidarların sınırlanması düşüncesidir. Politik sorun doktrininin ortaya çıkış sebebi de, gücünün farkında olan ve kendisini sınırlama eğiliminde olmayan, sınırlarını aşan yargıyı frenlemek içindir.

İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI SONRASI ANAYASAL YARGI DENETİMİ

Anayasal yargı denetimi, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra özellikle Hitler’in Yahudi Soykırımı ve İtalya’nın faşizm uygulamalarından sonra, azınlıkları koruma adına kötü niyetli çoğunluğun iradesini frenleme adına siyasi ve hukuki elitlerce düşünülmüş bir model olarak daha çok ön plana çıkarılmıştır. Bunun öncesinde ki, AYM ve Yüksek Mahkeme uygulamaları daha çok, kanunların anayasalara uygunluğunu denetleyen mekanizma olarak anlaşılmaktaydı. 1980’lere gelindiğinde anayasal sisteme sahip olan gelişmiş ülkelerde anayasal yargı denetimi ciddi manada eleştiriler almaya ve sorgulanmaya başlanmıştır.

[8] 1990’larda ise, Sovyet Rusya’nın yıkılmasıyla yeni anayasacılık hareketleri başlamıştır. Bir nevi birliğe üye olmanın ön şartı olarak AB’nin, Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinden hukuk devleti anlayışına sahip bir demokratik sisteme sahip olmadan görüşmelerin başlamayacağını belirtmesi üzerine, bahsi geçen ülkelerde AYM kurma furyası başlamıştır. Yerleşik anayasal demokrasi kültürü olmayan veya zayıf olan ülkelerde olduğu gibi, bu yüksek mahkemeler pek çok yargısal aktivizm içeren kararlara imza atmışlardır. 2000’li yıllarda ise, anayasal yargı denetimi yapan AYM’leri ve Yüksek Mahkemelerin daha çok toplumların elitlerini koruyan kararlar verdiği düşüncesi gündeme gelmiştir.Bunun neticesinde katılımcı (müzakereci)-çoğunlukçu demokrasi (deliberative-pluralist) ve anayasal yargı denetimi kavramları sıklıkla kullanılmaya başlanmıştır.[9] Özellikle, ABD

Yüksek Mahkemesi’nin Kongre’nin çıkarmış olduğu yasaları Anayasaya her aykırı buluşunda anayasal yargı denetimine karşı, ABD’de ciddi bir direnç oluşmaya başlamıştır.[10] Aslında bu durum en net olarak, “New Deal” yasaları Anayasa’ya aykırı bulunmaya başlandığında ortaya çıkmıştır. Oysa ki, anayasal yargı denetiminin doğduğu ve dünyanın değişik ülkelerine örnek olduğu ABD’de, halk anayasal yargı denetimine alışıktı. Hatta, Yüksek Mahkeme’yi hak ve özgürlüklerin koruyucusu olarak görüyordu. Teoride, Marbury v. Madison davasıyla bilinen politik sorun doktrini, daha sonraki bazı davalarda uygulanmış, fakat 1930’lu yıllara gelindiğinde Başkan Roosevelt’in 1936 seçimini kazanmasıyla Yüksek Mahkeme’nin geri adım atması sonucu ABD anayasa hukukunda doktrin Mahkeme kararlarında daha sıklıkla ve net olarak görülmeye başlanmıştır.

Anayasal yargı denetiminde sınrlama araçlarından biri olarak kullanılan politik sorun doktrini, mahfuz alanların siyasi alan olduğunu ve o konuda çözüm üretmesi gereken merciin mahkeme değil, diğer kuvvetlerin olduğu esasına dayanır. Doktrinin, zayıf görülebilecek yanlarından biri, bu mahfuz alanları tespit edenin çoğu zaman mahkemeler olduğu gerçeğidir. Elbette, yasa yada anayasa hükmü varsa, Türk hukukunda yasama kısıntısı denilen durum, bu durumda yasama, mahkemelerin giremeyeceği alanı belirlemiş oluyor. Fakat, bu her zaman bu kadar net gerçekleşmemektedir. Diğer bir ihtimal olan, Türk hukukunda yargı kısıntısı dediğimiz durumun yani mahkemenin kendisini kısıtlayarak mahfuz alanı belirlemesi durumudur. Politik sorun doktrininin uygulaması, daha çok Anglo-Saxon hukukuna mensup ülkelerde karşımıza çıkmaktadır. Bunun nedeni de, yasamanın parlamentoların üstünlüğü ilkesinin anayasa hukukunda temel taşlardan biri olarak kabul edilmiş olmasıdır. Her ne kadar, yeni anayasacılık hareketleriyle bu durumun bazı Anglo-Saxon hukukuna ait ülkelerde sarsılmış olduğu iddia edilse de, yine de bu ülkelerin parlamentolarında son sözü söyleme yetkisi devam etmektedir.[11]

Netice olarak; güçlü demokrasilerin Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri ve Hollanda’da olduğu gibi anayasal yargı denetimi olmadan da yaşayabileceği bilinmektedir. Anayasal yargı denetiminin olduğu ülkelerde ise yasama ve yürütmenin daha hızlı ve etkili hareket ederek anayasal demokrasiyi işletebilmesinin yollarından biride “dava görülemezlik” teorisidir.

Anayasa yargısının ortaya çıkışının belki de en önemli sebeplerinden birisi, her insanoğlu gibi sonu gelmez arzulara sahip siyasi iktidarların sınırlanması düşüncesidir. Politik sorun doktrininin ortaya çıkış sebebi de, gücünün farkında olan ve kendisini sınırlama eğiliminde olmayan, sınırlarını aşan yargıyı frenlemek içindir. Doktrin, hem yargısal gücü sınırlamakta hem de dengelemektedir. Politik sorun doktriniyle ilgili genel kabul gören görüşlerden birisi de: Hakim Frankfurter’in dediği gibi, hukuki meseleyi çözecek bir standart geliştirilemiyorsa, o konu politik bir sorundur ve mahkemelerin bu davaların esasına bakmaması gerekir. Son tahlilde, ABD anayasa yargısında politik sorun doktrinin kabulü ve uygulamasıyla ilgili tam bir yeknesaklık olduğunu söylemek zordur. Zaten hukukun tabiatı da bunu gerektirmektedir. Fakat, yukarıda belirttiğimiz alanlarda, genel olarak doktrin ve mahkemeler politik sorun doktrini olduğunu kabul etmektedirler. Sonuçta, federal yargı kararlarıyla ilgili değişklik yapma yetkisi, üçte iki oy çokluğu sağlanmasıyla Kongre’ye aittir. Zor olsa da, anayasa yorumunda yine son söz halkın temsilcilerinindir.

Netice olarak; güçlü demokrasilerin Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri ve Hollanda’da olduğu gibi anayasal yargı denetimi olmadan da yaşayabileceği bilinmektedir. Anayasal yargı denetiminin olduğu ülkelerde ise yasama ve yürütmenin daha hızlı ve etkili hareket ederek anayasal demokrasiyi işletebilmesinin yollarından biride “dava görülemezlik” teorisidir. Siyasi kuvvetlere mahfuz alan oluşturulmasının sebebi, ayrıcalık yada insan haklarının ihlallerini örtbas etmek değil, aksine siyasal sistemin etkin bir şekilde çalışmasını sağlamak içindir. Devleti yöneten kuvvetlerden birinin diğerine hakem olma noktasında elbette üstünlüğü olması gerekecektir. Aksi takdirde, problemlern çözümünde anayasanın yorumunda son sözü söyleyecek bir mercii olmalıdır. Bu da olsa olsa halk yada halkın temsilcileri olacaktır. Kesinlikle, bu makam yargı olmamalıdır. Politik sorun doktrini de bu amaca hizmet etmek için ortaya çıkmış bir uygulamadır. Siyasi iktidarların anayasal yargı denetimiyle sınırlandırılabildiği bir sistemde, hayli hayli yargısal iktidarda politik sorun doktriniyle sınırlandırılabilir. Seçimle iş başına gelmemiş ve hesap verme sorumluluğu olmayan on beş, altı yüzden, altı yüzde seksen beş milyondan büyük değildir.

Son sözü söyleme yüksek mahkemelere ait olduğu zaman, yargısal aktivizm de başlamış olmaktadır. Prensipte, pozitif yargısal aktivizm kararlarını kabul etmekle birlikte, bu durumda da mahkemelerin kimin değer yargılarına göre karar vereceği sorununu ortaya çıkardığını, bu nedenle yargısal aktivizmin pozitif olsa dahi yapılmaması gerektiği kanaatindeyiz.

ANAYASA VE YARGI DENETİMİ

Ran Hirschl’in inanılanın aksine modern dünyada ki anayasacılık hareketleri sonucu yargısal denetimin etkisini arttırmasıyla ortaya çıkan jüristokratik yapının halkın ekonomik çıkarlarına ya da dağıtıcı adalete veya sosyal yardım haklarına yardımcı olmadığını, daha çok toplumun elit tabakasının menfaatlerini koruduğunu ifade etmesi ciddiye alınması gereken bir gözlemdir. Hirschl, her ne kadar Kanada, İsrail, Yeni Zelanda ve Güney Afrika örneklerinden yola çıksa da, genel olarak bu gözlemin Türkiye, Merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleri, hatta dünyanın hemen hemen her yerindeki anayasacılık hareketlerinde, elitlerin büyük bir etkisi ve kontrolü olduğu gerçeği ile bizleri yüzleştirmekte ve bu durumu kabüle zorlamaktadır. Hirschl, yeni anayasacılığın siyasetin yargısallaştırıldığı anlamına geldiğini ifade etmektedir. Hirschl’in bu durumun iyi ya da kötü olduğu konusunda bir tercih yapamadığı gözlemlenmektedir. Kanaatimizce, kendisinin incelemiş oduğu ülke örneklerine bakarak, özellikle son yıllardaki çalışmalarında Mısır, İsrail ve Türkiye gibi ülkeleri kullanmış olması, Hirschl’i kendisinin tespit etmiş olduğu “yeni anayasacılık hareketlerinin elitlerce dizayn edilmesi” yanlışlığına düşmekten kurtaramamış ve net bir şekilde yeni anayasacılık hareketlerinin topluma kazandırılması gerektiğini belirtememiştir. Çünkü, Hirschl gibi düşünen Kanadalı hukukçular genelde elitist bir anayasacılık hareketine kaymış ve anayasanın anlamı ve yorumu konusunda son sözü Yüksek Mahkeme’nin söylemesi gerektiği kanaatindedirler. Aksi takdirde eşcinsellerin hakları, dini okullara yapılan kamu yardımlarında ayrımcılık halkın gözünde kabul edilebilecek gibi gözüken kararlar değildir. Günümüz Kanada’sında sosyal hayatta ve üniversitede eşcinseller aleyhine konuşmak mümkün değildir, hatta ayrımcılık yasağı nedeniyle çok ciddi hapis ve para cezalarıyla insanlar cezalandırılmaktadır. Fakat, son tahlilde Hirschl’in teorisi son yıllardaki anayasacılık hareketlerinin sebeplerini ve sonuçlarını kavramamıza büyük bir katkı sağlamakta ve bize anayasanın anlamı ve yorumu hakkında son sözü milletin söylemesi gerektiği noktasına götüren istatiksel veriler ve araştırmalar sunmaktadır.

Mark Tushnet, son yıllarda anayasal yargı denetiminin meşruiyetinin sarsılmasına neden olmuş önde gelen yazarlardan birisidir. Tushnet, anayasaların mahkemelerden uzak tutulmasını savunmaktadır. Bu nedenle yeni bir anayasa hukuku oluşturulmasını, bunun adının da popülist anayasa hukuku olması gerektiğini ifade etmektedir. Popülist anayasa hukukunun içeriğinin de toplumdaki sıradan insanların politik platformlardaki tartışmalar ve bu tartışmalarda etkili rol alan siyasi liderlerin fikir ve hareketleriyle oluşacağını belirtmektedir. Burada şunu görmekteyiz; evet dünyanın her yerinde anayasa hukukunun problemleri genel olarak aynı gözükmekte, fakat çözüm olarak toplumdan topluma farklılıklar arz edecektir.

Mark TushnetTushnet’in anayasanın mahkemeden uzak tutulması fikrinin genel itibariyle kabül edilebilir olduğu, ama popülist anayasa hukukunun içeriğinin oluşturulmasının günümüz Türkiye gerçekleriyle örtüşmediği apaçık ortadadır. Türkiye şartlarında, bu yol şu an için ancak referandumlarla ve yakın bir gelecekte de umudumuz o ki, yeni sivil anayasada (?) yer alırsa halk girişimleriyle sağlanabilecektir. Tushnet’de tıpkı Lipkin gibi anayasanın yorumu ve anlamı konusunda son sözün mahkemelere değil, politik kuvvetlere  ait olmasını istemektedir. Bu noktada, hak ve özgürlüklerin koruyucusun halkın kendisinin olduğunu, hakimlerin olmadığını iddia etmektedir. Aslında, bu fikir çokta yanlış değildir. Özellikle Amerikan anayasa hukuku çerçevesinde düşünüldüğünde en azından yakın tarihli olan Bush davası ile çalınan bir seçim gerçeği karşımızda durmaktadır. Geçmiş tarihli ise Dredd, Koramatsu, Dennis davaları bu görüşe haklılık kazandırmaktadır.

Tushnet, anayasaların “ince anayasa”, yani Türk anayasa hukukundaki tabiriyle çerçeve anayasa formatında hazırlanması gerektiğini, bunun popülist anayasa hukukunun gereği olduğunu ve ince anayasanın da makul şekilde yorumlanması, Amerikan Özgürlükler veya Haklar Bildirgesine ve Amerikan Anayasası’nın giriş kısmının da anayasanın anlam ve yorumunda ölçü norm olarak kullanılması gerektiğini ifade etmektedir. Bu görüşleri, Türk anayasa hukukuna uyarlayacak olursak, yeni hazırlanan sivil anayasanın kazuistik yöntemle değil, çerçeve anayasa olarak hazırlanması gerektiği ve girişinde evrensel insan haklarının korunmasıyla ilgili ifadelerin yer almasının isabetli olacağı kanaatindeyiz. Tushnet’in doktrininin özü; yargının üstünlüğüne yer vermemiş olmasında yatmaktadır. Tushnet, yukarıda örnek olarak verdiğimiz davaları göstererek, hak ve özgürlüklerin korunmasında, salt anayasal yargı denetimine güvenilemeyeceğini ifade etmektedir. Tushnet, sonuçta anayasal yargı denetiminin amacı iyi ve adil bir yönetime sahip olmak içindir, der. Ve sorusunu da sorar. Anayasal yargı denetimi ile yoksa onsuz mu daha iyi bir yönetime sahip olunacaktır? Tushnet, haklı olarak anayasal yargı denetiminden faydalanacak olan halk ise, bu kurumda azami derecede halkın faydasına olacak şekilde düzenlenmelidir. Bu noktadan bakıldığında, Türk AYM’nin halka rağmen üretmiş olduğu laikçi kararlarının toplumun bir avuç seçkinci kadrolarının menfaati için olduğu, yoksa halkın çıkarları için olmadığı ortadadır.

Tushnet, bir adım daha ileri giderek, anayasal yargı denetimine gerek olmadığını, hak ve özgürlüklerin mahkemelerce korunabileceğini iddia etmektedir. Tushnet’in bu fikrine katılmamakla beraber, yani prensipte anayasal yargı denetimine evet diyoruz, fakat yüksek mahkemelerin anayasaların anlam ve yorumu konusunda son sözü söylemesine hayır diyoruz. Çünkü, son sözü mahkemeler söylemeye başladığı zaman bunun sınırının olmadığı eğilimini, özellikle Türk AYM’nin pek çok kararından bilmekteyiz. Zaten, son sözü söyleme yüksek mahkemelere ait olduğu zaman, yargısal aktivizm de başlamış olmaktadır. Prensipte, pozitif yargısal aktivizm kararlarını kabul etmekle birlikte, bu durumda da mahkemelerin kimin değer yargılarına göre karar vereceği sorununu ortaya çıkardığını, bu nedenle yargısal aktivizmin pozitif olsa dahi yapılmaması gerektiği kanaatindeyiz.

Yüksek mahkemelerin anayasal yargı denetiminde durum tesbiti yapıp son sözü siyasi kuvvetlere hatta en güzeli halk girişimi kurumuyla halka bırakılmasının daha doğru olacağı kanaatindeyiz. Fakat Yargıtay 3. C. D.’nin vermiş olduğu kararla anayasa yargısının var olmadığı iddia edilmiş, oysaki bunu iddia edebilmek için halk oylamasıyla beraber yeni bir anayasa veya anayasa değişikliğine ihtiyaç olduğu ortadadır. Sayın Cumhurbaşkanının arzusu da bu millete yeni bir sivil anayasa hediye etmek olduğuna göre yakalanılan bu fırsatla birlikte halkın katılımıyla “halk girişimi” ve “temsilcilerin azli” kurumlarını havi yeni bir anayasa bir an önce yapılmalıdır.

---

[1] Bu yazı, Anayasa Mahkemesi’nin meşruiyetiyle ilgili yapılan tartışmalara ışık tutması için yazarın 2011 yılında tamamlamış olduğu ve 2012 yılında basılmış olan doktora tezinden derlenerek alınmıştır. Bkz. Karşılaştırmalı Anayasa Yargısında Politik Sorun ve Yargısal Aktivizm Doktrini, (İstanbul, Filiz Kitabevi, 4. Baskı, 2021).

[2] Doktrinde, kontrol ve denge mekanizması, denge ve fren mekanizmaları olarak adlandırılmaktadır. Oysa ki Amerikan politikası ve hukukunun uygulamaya koyduğu ve geliştirdiği bu kavram, İngilizceden doğru bir tercüme ile “kontrol=check” ve “denge=balance” olarak çevrilmesi daha yerinde olsa gerek. Süheyl Batum, 99 Soruda Neden ve Nasıl Bir Çağdaş Anayasa, İkinci Baskı, İstanbul, XII LevhaY, 2010, 86 ve 87 numaralı sorular, s. 414-420. Ayrıca bkz, Hasan Tunç, Karşılaştırmalı Anayasa Yargısı: Denetimin Kapsamı ve Organları, Ankara, YetkinY, 1997, s. 17.

[3] Bülent Tanör & Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, 9. Bası, İstanbul, Beta, 2009, s. 452.

[4] Bülent Tanör & Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, 9. Bası, İstanbul, Beta, 2009, s. 452.

[5] Ibid, s. 56, 74 ve 85.

[6] Herbert Hausmaninger, Judicial Referral of Constitutional Questions in Austria, Germany, and Russia, 12 Tulane European and Civil Law Reform (1997), s. 25, 26 ve 27.

[7] Ibid.

[8] Bu hususta ABD’de çıkarılan yayınların çokluğu dikkat çekici olmuştur. Örnek olarak bkz, John Hart Ely, Democracy and Distrust: A Theory of Judicial Review, Cambridge, HUP, 1980 ve Christopher Wolfe, The Rise of Modern Judicial Review: From Constitutional Interpretation to Judge-Made Law, New York, Basic Books Inc, 1986  zikredilebilir. Bu iki yazar ABD Yüksek Mahkemesi’nin yorum yoluyla yargısal aktivizmde bulunabileceğini ifade etmişlerdir. Başka bir yazar ise, Yüksek Mahkeme’nin vereceği kararlarda sınırlanmasını yani yargısal kısıntıyı (judicial restraint) savunmuştur. Bkz, Jesse H. Choper, Judicial Review and the National Political Process: A Functional Reconsideration of the Role of the Supreme Court, Chicago, The University of ChicagoP, 1980.

[9] Örnek kitap için bkz, Christopher F. Zurn, Deliberative Democracy and the Institutions of Judicial Review, Cambridge, CUP, 2007. İrlanda’daki yargısal aktivizm için bkz, David Gwynn Morgan, A Judgment Too Far?: Judicial Activism & The Constitution, Cork, Cork University Press, 2001. Anayasal yargı denetiminin bürokrasi ve katılımcı demokrasi arasındaki ilişki için bkz, Marc Hertogh & Simon Halliday, Judicial Review and Bureaucratic Impact: International and Interdisciplinary Perspectives, Cambridge, CUP, 2004

.[10] Barry Friedman, The Importance of Being Positive: The Nature and Function of Judicial Review, 72 University of Cincinnati L. R. (2004), s. 1257-1303.

[11] İlginç bir çalışma olarak bkz, Brice Dickson, ed., Judicial Activism in Common Law Supreme Courts, New York, OUP, 2007.

Günümüz dünyasında, hükümet yani yönetim sistemleri milletlerin ve toplumların daha adil ve eşit bir şekilde temel hak ve hürriyetlerini en üst düzeyde korunabilmesi için kurumsal kontrol-denge esasına dayalı olarak inşa edilmeye çalışılır. Sistemler; anayasalar, kanunlar ve ordularla değil, milletin fertlerinin onların varlığına inanmasıyla korunur. Bir ülkede yaşayan kişiler huzur ve sulh içinde yaşayıp adalete her an ulaşabiliyorsa o sistemin ömrünün daha uzun olması beklenen bir durum olacaktır. Diğer bir ifadeyle, adil bir sistemi kurup devam ettirebilecek kurumsal kontrol-denge mekanizmaları inşa edilmişse ve eksiklikler veya aksaklıklar görüldüğünde de çareler ve çözümler üretebilen yollar açıksa, fertlerin sisteme güveni tazelenerek devam edecektir. Bir ülkede ferdiyetçilik ne kadar güçlü ise ve de destekleniyorsa, o ülkenin her alanda daha da ileri gitmesinin önü bir o kadar daha açılmış olacaktır. Fakat iktidarı elinde tutan elitist kadrolar, adalet ve eşitlik anlayışını en son tahlilde kendi ekibindeki kişilere uygulanamaz hale getiriyorsa, yani sistemin dokunulmazları (untouchables) denilen ve kanunları işletmeyerek hukuksuzluğa zemin hazırlanıyorsa, o sistemin de “İlahi Adalet” gereği fazla bir ömrü olmayacaktır. Unutmamak gerekir ki, Türkiye gibi Batılı anlamda formatlanmış veya formatlanmaya çalışılan ülkelerde siyasi partilere aşırı bağımlı ve bağlı olmak, ferdiyetçiliğin önünü tıkayan en önemli engellerden biri olsa gerektir. Bu noktada milli ve yerli kültürümüzden ve İslam’ın hür ferdiyetçi anlayışından istifade edilmesi şarttır. Son olarak, milletin meclisinde milleti liyakatle temsil edecek fertlerin olmasının yolu da, “dar bölge seçim sistemi”nden geçtiği de bilinen bir gerçektir.

Milletin yönetime katılımı ise referandumlardan daha çok halk girişimi (insiyatifi) modellemeleriyle sağlanmalıdır. Sistemler açık, dürüst ve şeffaf olmalıdır. Kurumsal yapılar, dürüstlük (hesap verilebilirlik) ve şeffaflığı sağlayacak (açık olma) araçlara önem verilerek inşa edilmelidir. Hem fertler hem kurumlar için kurumsal kontrol-denge mekanizmalarını kurmak kaçınılmaz bir gerekliliktir. İslam hukukunun ruhuna ve uygulamasına aykırı olan “hikmet-i hükümet” gibi anlayışların arkasına saklanmadan adil ve eşitlikçi yönetimi sağlayan araçların neler olduğuna ve olabileceğine dair araştırmalara devam edilmelidir. Devlet insan için vardır; insan devlet için değildir. Kutsal olan, Allah ve Resulu Hz. Muhammed (s. a. v.)’in ifade ettikleridir. Unutulmasın ki: “Örten ve/ya aldatan, bizden değildir!” Malum olduğu üzere, günümüzde Batılı anlamda demokratik hükümet sistemi olarak dünya üzerinde iki çeşit model vardır: Başkanlık ve parlamenter hükümet sistemleri. Bir de bunların arasında yer aldığı kabul edilen yarı başkanlık hükümet modeli bulunmaktadır. Bu yazımızda bu modelin en önde gelenlerinden biri olarak kabul edilen Fransız yarı başkanlık hükümet sisteminin doğuşu ve işleyişini ele almaya çalışacağız.

Fransız İhtilali’nden sonra Fransa’nın tarihi, sistemi sahiplenen statükocu monarşi destekçileriyle, buna karşı çıkan liberal burjuva, sosyal demokratlar ve sosyalistlerin mücadelesine şahitlik etmiştir.

FRANSIZ CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞU

Fransız siyasetinin tarihsel geleneklerinden kaynaklı olarak cumhurbaşkanının yetkilerinin başbakana göre daha fazla olduğu gözlemlenmektedir. Cumhurbaşkanı başbakanı seçer, bakanlar kuruluna başkanlık eder. Milletlerarası anlaşmaların tamamını müzakere eder. Referanduma karar verebilir. Fakat iç politika kararları, başbakan tarafından onaylanmak zorundadır. Denilebilir ki yine de Fransa’da en güçlü siyasi kurum cumhurbaşkanlığı makamıdır.

Fransız İhtilali’nden sonra Fransa’nın tarihi, sistemi sahiplenen statükocu monarşi destekçileriyle, buna karşı çıkan liberal burjuva, sosyal demokratlar ve sosyalistlerin mücadelesine şahitlik etmiştir. İhtilalin hemen ardından 1791 yılında, ilk yazılı Fransız Anayasası kabul edilmiştir. Montesquieu ve Rousseou’dan etkilenen bu anayasa; milli egemenlik, seçimler, kuvvetler ayrılığı ilkeleri ve anayasanın dilbacesine milli egemenliğin tek olup, bölünemez, devredilemez ve dokunulamaz niteliğiyle millete ait olduğu ifadesini koymuştur. 1791 anayasasıyla milli egemenlik, meclis ve kral arasında paylaştırılmıştır.  Meclis, yasaları yapıp denetleyecek (yasama organı), kral (artık monark olmuştur) ise yapılan kanun ve düzenlemeleri uygulamakla sorumlu olacaktır (yürütme organı).

1791 Fransız Anayasası’yla, Fransa artık meşruti yönetime geçmiştir. Fakat, bu yönetim şekline Prusya ve Avusturya karşı çıkarak kralın yetkilerinin iadesi için Fransız yönetimine karşı savaş açmıştır. Fakat, netice değişmediği gibi, kralın düşmanla iş birliği yaptığı tespit edilerek Prusya’ya kaçarken yakalanmış ve giyotinle idam edilmiştir (Böylece Bourbon Hanedanlığı’nın yönetimi geçici olarak sona ermiştir). I. Cumhuriyet’in ilk üç yılında Jakoben denilen “Anayasanın Dostları Derneği” şeklinde oluşmuş eşitlikçi grup meclisi de kontrolünde tutmuştur. Bu grup, terör hareketlerine göz yumarak, yanı sıra korku ve ölümlerin yaşandığı bir dönemin oluşmasına destek vererek aristokrat sınıfını giyotinden geçirmiştir. Jakobenler, meclis şeklinde Dominikan Kilisesi olan Aziz Yakup’da toplanıp yönetimi oradan gerçekleştirmişlerdir. Korku ve ölümlerle, yani terör yöntemiyle halkı “daha mutlu bir geleceğe taşımak” iddiasıyla zorla kendi prensiplerini dikta ettirerek dönüşüm sağlamak istemişlerdir. Ancak 1795 yılında oluşturulan daha geniş katılımlı burjuva meclisiyle “Jakoben Terörü” sona erdirilebilmiştir. 1795-1799 yılları arasında yol gösterici bir anayasa hazırlanarak getirilen düzenlemelerle öncelik olarak terör sona erdirilmeye çalışılmıştır. 1799 yılında General Napoleon Bonaparte, darbe ile yönetimi ele geçirip yeni bir yönetim oluşturunca, I. Cumhuriyet Anayasası da sona ermiştir.

1804 yılında Napoleon kendisini imparator ilan ettirmiş ve yönetimi 1815’e kadar devam etmiştir. 1815’de statükocu monarşi taraftarları eski krallığı yeniden inşa edip Bourbon Hanedanlığı’nı tekrar yeniden yönetime getirmişlerdir. Bourbon Hanedanlığı yönetimi de, tıpkı Jakobenler gibi, terör yöntemleriyle intikam almaya başlamış ve 1830 yılında liberal burjuva sınıfının kralı Louis Philipp von Orleans tarafından devrilmiştir. Liberal burjuva krallığı (von Orleans yönetimi) 1848 devrimlerine kadar devam etmiştir.

Sol ve liberal eylemciler, cumhuriyet yönetimi talep eden kitleleri sokaklara dökmüş, 1848 yılında kral istifa etmiş ve bunun sonucunda “II. Cumhuriyet” ilan edilmiştir. Meclis ve devlet başkanının, erkek nüfusun tamamının katılacağı genel bir seçimle belirlenmesine karar verilmiştir. Seçimi prens Louis Napolyon Bonapart kazanarak devlet başkanı olmuş, 1852 yılında kendisini imparator ilan etmiş ve onu iktidara taşıyan anayasayı askıya alınca II. Cumhuriyet de sona ermiştir.1870 yılında Fransa-Almanya arasındaki savaşta sol kesimler, bir yandan Louis Napolyon Bonapart’ın imparatorluğuna diğer yandan ise, Prusya’ya karşı savaşmaktaydılar. Fransızlar kaybedince imparatorluk sona ermiş ve “III. Cumhuriyet” ilan edilmiştir. Genel kanaate göre III. Cumhuriyet’in Anayasası daha özgürlükçü ve sosyal içerikli yapılmıştır. Bu anayasayla birlikte laiklik ilkesi de anayasaya dahi edilmiştir. Yanı sıra yürütmenin yetkileri de arttırılmıştır. Almanya, II. Dünya Savaşı’nda Fransa’yı işgal edince III. Cumhuriyet de sona ermiştir.

1. Dünya Savaşı’ndan sonra Fransa’da “IV. Cumhuriyet” kurulmuştur. Anayasa yapım sürcinde II. Dünya Savaşı’nda Fransız ordusunun başındaki General Charles de Gaulle geçici hükümetin başındayken, anayasa ile ilgili talepleri kabul görmeyince 1946 yılında istifa etmiştir. Yapılan anayasa, parlamenter hükümet sistemine göre şekillenmiş ve yasama organına da geniş yetkiler tanınmıştır. Yasama organı hem devlet başkanını hem de başbakanı seçebilmekteydi. Meclis, çok sayıda parti yer aldığından koalisyon hükümetlerine açık bir yapıda bulunmaktaydı. Hükümetler zor kurulmakta, siyasi ömürleri de kısa olmaktaydı ve bu da siyasi istikrarsızlık anlamına gelmekteydi. Hatta, milletvekilleri suni krizler çıkararak bakan olmanın peşinde koşmuşlardır. 12 yıl içinde (1946-1958) bu durumun bir sonucu olarak Fransa’da toplam 25 hükümet kurulmuştur. Siyasi istikrarsızlık neticesinde sömürgeleri Fransa’dan kopmaya başlayarak bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. 1954 yılında bu halkaya Cezayir’de katılmış ve bağımsızlık savaşı 1962 yılına kadar sürmüştür. Bu talihsiz ve güç dengesinin olmadığı savaşta 1,5 milyon Cezayirli müslüman katl edilmiştir. Bugün gelinen noktada, bunun apaçık bir şekilde “soykırım” olduğu ortaya çıkmıştır.1958 yılında Fransa’da siyasi krizden çıkışın yolları araştırılırken, emeklilik günlerini yaşayan II. Dünya Savaşı’nda Fransa tarafının kahramanı General de Gaulle’in şartları kabul edilmiş ve böylece 29 Mayıs 1958’de de Gaulle yönetimi göreve başlamıştır. De Gaulle meclisten güvenoyu alır almaz partilerin gücüne dayanan ve siyasi istikrarsızlığa sebep olduğu ileri sürülen yönetim sistemine son vermiştir. De Gaulle 3 Haziran 1958’de meclisten iki yetki talep etmiştir: 6 ay sınırsız yasa yapma ve icraat yetkisi, anayasa yapma yetkisi. Meclis bu şartları kabul ederken de Gaulle’den de beş şarta uymasını istemiştir: yasama ve yürütmenin kaynağı genel oy olacaktır, yasama-yürütme arasında güçler ayrılığı olacaktır, hükümet parlamentonun önünde siyaseten sorumlu olacaktır, 1789 Bildirgesi ve 1946 Anayasasının dilbacesinde yer alan temel hak ve hürriyetleri koruyan yargı bağımsızlığına dokunulmayacak ve son olarak yeni anayasa Fransa ile ortaklık kurmuş halklarla ilişkileri yeniden düzenleyecektir. De Gaulle’in hazırladığı Anayasa 28 Eylül 1958 tarihinde halk oylamasıyla kabul edilmiş ve 4 Ekim 1958 tarihinde Cumhurbaşkanı Rene Coty tarafından onaylanınca yürürlüğe girmiştir (V. Cumhuriyet’in resmi kuruluş tarihi).Yeni anayasa, bazı yönleriyle Fransız cumhuriyet geleneklerine ters düşmekteydi; meclisin üstünlüğüne son vermekte, meclisin yetkilerini kısmakta, cumhurbaşkanını en geniş yetkilerle donatmaktaydı. Ayrıca temsili demokrasi yerine yarı doğrudan demokrasi anlayışına (olumlu bir gelişme olarak) geçilmiştir. Takip eden yıllarda anayasa pek çok değişikliğe uğramıştır. En önemli değişiklik, 1962 yılında kabul edilen Devlet Başkanı’nı doğrudan halkın seçmesidir. Böylece, bazılarına göre parlamenter sistem anlayışındaki güçlü meclis geleneği Fransa’da akamete uğramıştır!

Anayasalar, “adalet ve eşitlik adına hak ve hürriyetleri korumak için yapılır” duygu ve düşüncesiyle yola çıkılarak inşa edilmelidir.Buna da, anayasaların itici gücü olarak anayasanın yapım ruhu (sipirit of the constitution) diyebiliriz. Adalet ve eşitliği ikame etmeyen sistemler, sürekli olarak sistem değişiklikleriyle ve siyasi kavgalarla çalkalanmaya (Fransa’da olduğu gibi) mahkûm olacaktır.

MİLLİ MECLİS 

Fransa’da yasama organı Milli Meclis ve Senato’dan oluşmaktadır ve yetkileri nerdeyse eşit olarak ayarlanmıştır. Milli Meclis’den hükümet çıktığı için, halkı gerçekten temsil eden yer olarak kabul edilmektedir. Çift basamaklı mutlak çoğunluk sistemi uygulanmaktadır. Ülke dar seçim bölgesine göre bölünmekte, ilk oylamada oyların %50 veya daha fazlasını alan seçilmekte, aksi halde bir hafta sonra aynı seçim bölgesinde ikinci oylama yapılmakta ve en fazla oyu alan seçilmektedir. Seçim barajı bulunmamaktadır fakat ikinci oylamaya katılabilmek için ilk tur oylamada en az oyların %12,5’ni almış olmak gerekmektedir. Bunun anlamı şudur: Bu sistemte büyük partilere avantaj sağlanmakta, siyasi istikrar, adaletli bir temsile tercih edilmektedir. Millet Meclisi seçimleri 5 yılda bir yapılmaktadır ve 18 yaş seçme; 23 yaş ise seçilme yaşıdır. Her milletvekili yedek milletvekili ile birlikte seçilmektedir. Buradaki amacın boşluk oluşturmama ve erken seçimleri ortadan kaldırmak olduğu ifade edilmektedir (milletvekili istifa ederse yedeği yerine geçememektedir, ancak hükümette bakan veya Anayasa Konseyi üyesi olmak isterse veya ölürse). Milletvekili bakanlıktan ayrılacak olur veya istifa ederse, milletvekilliğine geri dönememektedir. Milletvekili sayısı 577’dir.

Fransız Anayasası’nın 8. maddesine göre Başbakanı, Devlet Başkanı belirler. Meclis (Any. m. 24) hükümeti denetler. Ortalama her yıl 15.000 civarında yazılı soru önergesiyle Meclis, hükümeti denetlemeye çalışmaktadır. 30 kişiden oluşan meclis soruşturma komisyonları da başka bir denetleme aracıdır.

SENATO

1958 Anayasası madde 24’e göre Senato, yerel yönetimlerin temsilcisi konumundadır. 2003 tarihli düzenlemeyle senatör sayısı 348’e yükseltilmiştir. Aynı düzenlemeyle görev süreleri 9 yıldan 6 yıla indirilmiştir. 2011 yılından itibaren de her 3 yılda bir senatörlerin yarısı yenilenmektedir. Seçilme yaşı da 35’den 24’e indirilmiştir. Senatörler doğrudan halk tarafından değil, daha önceden yerel yönetimlere seçilmiş veya millet meclisine seçilmiş seçmenler kurulu tarafından seçilir.

YASAMA SÜRECİ

Fransız Anayasası’na göre yasama sürecinde bir kanun teklifi veya taslağı meclisin her iki kanadında da aynı cümlelerle kabul edilmesi gerekmektedir. Bu da yasama organını oluşturan iki organ arasında metnin defalarca gelip gitmesi anlamına gelmektedir. Hükümet sıkıntı çıkarsa her iki organdan 7’şer temsilci çağırarak uzlaştırma komisyonu oluşturmakta, bu da işe yaramazsa Başbakan Senato’yu devre dışı bırakarak Millet Meclisi’nin çıkardığı kanunu Devlet Başkanı’na imzalanmak üzere takdim etmektedir. Temmuz, 2013 tarihi itibariyle bu şekilde çıkan kanunların oranı %13 civarındadır.

DEVLET BAŞKANI

Devlet Başkanı, 2000 yılından itibaren (7 yılda bir), genel oyla 5 yıllığına ve iki dönem olarak seçilmektedir. Seçimler, iki turlu mutlak çoğunluk sistemine göre yapılmaktadır. İlk turda mutlak çokğunluk, ikinci turda basit çoğunluk aranmaktadır. Devlet Başkanı seçimlerinde tüm ülke (denizaşırı sömürgeler de dahil) tek bir seçim bölgesi olarak kabul edilmektedir. İkinci tura en çok (eğer ilk turda %50 veya daha fazla oy alamamışsa adaylardan biri) oyu alan iki aday katılabilmektedir. 2007 yılından beri adaylar ilk turda 15 milyon euro, ikinci turda ise 20 milyon euro harcama yapabilmektedirler.

Devlet Başkanı, 1958 Anayasası’na göre “olağanüstü yetkiler”le donatılmıştır. Bu yetkilerin bir kısmını tek başına, bir kısımını ise Başbakan’la birlikte kullanmaktadır. Tek başına kullandığı yetkilere örnek olarak; Başbakan’ı atamak, istifa ettiğinde görevden almak, Bakanlar Kurulu’na başkanlık etmek, Başbakan’ın önerdiği bakanları atamak, Anayasa Konseyi’nin 3 üyesini atamak, kanunları 15 gün içinde imzalamak veya bazı maddelerin tekrar görüşülmesi için iade etmek, mecliste yasalaşmayacağına inandığı tasarıları meclisi devre dışı bırakarak tasarıları referanduma götürmek, Başbakan, Meclis ve Senato Başkanı’na danışarak yasamayı fesh etmek, elçileri atamak, orduların komutanlığını yapmak ve afvetme yetkilerin sayabiliriz. Devlet Başkanı ve Başbakan aynı partiden olduğunda sistem rahat işleyebilmekte, fakat farklı partiden oldukları zaman (cohapitation) yetki kargaşaları yaşanmaktadır. Bu dönemlerde ise genelde Devlet Başkanı yetki paylaşımına giderek iç, sosyal ve ekonomi politikalarını Başbakan’a bırakıp, kendisi ise dış politika ve güvenlik konularına odaklanmaktadır. Devlet Başkanı “vatana ihanet” dışında hiçbir kuruma karşı sorumlu değildir.

ANAYASA KONSEYİ

Fransız Anayasa Konseyi 1971 yılına kadar (ki 1958’de kurulmuştur) rejimin “sadık bekçisi” olarak görüldüğünden pek kaale alınmamıştır. Bahsi geçen yıldan itibaren yürütme aleyhine kararlar almaya başlamasıyla kabul gören bir organ konumuna yükselmiştir. Dokuz üyesi bulunmaktadır. Her 3 yılda bir Konsey’in 1 üyesini Devlet Başkanı, bir üyesini Meclis Başkanı ve 1 üyesini de Senato Başkanı seçmektedir. Konsey üyelerinin tekrar seçilmeleri mümkün değildir. Konsey Başkanı’nı atanan üyeler arasından Devlet Başkanı seçmektedir. Konsey, yasa tasarıları veya düzenlemelerinin anayasaya uygunluğunu saptar. En az 60 milletvekili veya en az 60 senatörün yazılı başvurusu üzerine Konsey, 1 ay içinde kararını vermek zorundadır. Ancak, Hükümet kararın acil bir şekilde verilmesini talep ederse Konsey o zaman 8 gün içinde karar vermek zorundadır. Konsey kararları, temyiz edilememekte, yani nihai kararlardır. Eski devlet başkanları Konsey’in doğal üyesi sayılmalarına rağmen, aktif olarak görev yapmadıkları gözlemlenmiştir. Fransız hükümet sisteminde yargının bağımsızlığının güvencesi Devlet Başkanı’dır. Başkan’a bu konuda Yargıçlar Yüksek Kurulu yardımcı olmaktadır. Bu kurulun üyelerini de Başkan atamaktadır. Fakat, atandıktan sonra görevden alınamazlar. Son tahlilde, Batı demokrasilerinde anayasa yargısı işlevini gören anayasa mahkemeleri ve yüksek mahkemeler gibi Anayasa Konseyi hareket ederek, çoğunluktan daha çok mutlu azınlıkların sesi olmuştur.

1. Cumhuriyeti’n yolda olduğunu düşünen bir kısım Fransız yazarlar, Fransa’da ki yönetici sınıfın halkın değerlerine uzak olduğunu ve siyasetin beklentileri karşılamadığının artık genel bir kanaat olduğunu ifade etmektedirler. Fransız siyasetinde jakoben bir toplum mühendisliğinin önderliğinde deneysel bir dizayn anlayışı ile hareket edildiği düşüncesini göz ardı etmemek gerekir.

SONUÇ

1. Cumhuriyeti’n yolda olduğunu düşünen bir kısım Fransız yazarlar, Fransa’da ki yönetici sınıfın halkın değerlerine uzak olduğunu ve siyasetin beklentileri karşılamadığının artık genel bir kanaat olduğunu ifade etmektedirler. Fransız siyasetinde jakoben bir toplum mühendisliğinin önderliğinde deneysel bir dizayn anlayışı ile hareket edildiği düşüncesini göz ardı etmemek gerekir.1789 İhtilali’nden beri en az 15 anayasa ve bu anyasalarla kurulmuş olan beş cumhuriyet... Yukarıda görüldüğü üzere, III. ve IV. Cumhuriyet’lerde iktidarın merkezi parlamentodur. Bu dönemde, “halkın oyu değil, partilerin genel merkezleri ve parlamentodaki kurmay heyetleri” ülkenin geleceğini belirlemekteydi. V. Cumhuriyet ise, parlamentonun hakimiyetine karşı bir tepki olarak ortaya çıkmış da denilebilir.

Fransa’daki yarı-başkanlık sisteminin* parlamenter sistemde ki istikrarsızlıkları sona erdirmek ve tıkanıkları çözmek için ortaya çıktığı Fransız cumhuriyetinin anayasa hukuk tarihine bakıldığında apaçık gözükmektedir. Tanzimat’tan beri kurumsal bazda bu ülke insanının, özellikle idari anlamda en fazla etkilenilenmesi sağlanılan ülkelerden biri olan Fransa, Türkiye’de ki gibi katı bir parti disiplinine sahip değildir.

Bunu da yeri gelmişken not etmek gerekir. Yukarıda aktardığımız verilere ve bilgilere dönecek olursak, Tükiye’de yapılan anayasa ve anayasa değişikliklerinin (büyük oranda özellikle 1960 Askeri Darbesi’nden sonra) Fransa tecrübesinden etkilendiğini net bir şekilde görebilmekteyiz.

Bir kez daha hatırlatmakta fayda mülahaze ediyoruz: Anayasalar, “adalet ve eşitlik adına hak ve hürriyetleri korumak için yapılır” duygu ve düşüncesiyle yola çıkılarak inşa edilmelidir.Buna da, anayasaların itici gücü olarak anayasanın yapım ruhu (sipirit of the constitution) diyebiliriz.

Adalet ve eşitliği ikame etmeyen sistemler, sürekli olarak sistem değişiklikleriyle ve siyasi kavgalarla çalkalanmaya (Fransa’da olduğu gibi) mahkum olacaktır.Şahsen seküler hukuk anlayışıyla yapılan anayasacılık çalışmalarının insanlığa huzur getirmediğinden uzun ömürlü olmayacağı ve yakın bir gelecekte dini inançları da ötelemeyen anayasacılık anlayışına geçileceğinin, anayasacılık çalışmalarında algıya dayalı modellemelerin sona ereceği, milli ve yerliliğin daha çok ön plana çıkacağı kanaatini taşımaktayım. Ferdiyetçiliği geliştirmeyen ve önünü tıkayan sistemler, fikirleri ve faaliyetleri hür insanlara sahip olamayacaklarından atıl bir halde kalarak gerilemeleri bir vakadır. Ayrıca, günümüz Batı demokrasilerinin en büyük hastalıklarından ve açmazlarından biri olan seküler anayasa hukukunun bir anlayışı olarak, kamusal ve özel alan ayrımı vardır. Oysa ki, ülkemizdeki insanların kabul ettiği dinin hukuk anlayışında, yani İslam hukukunda böyle bir ayrım yoktur. Hukuk sistemleri kanunları ve mevzuatı kullanarak ahlaki ve dini normlara müdahale etmeye başladığında, esasen din ve vicdan hürriyetini çoktan özel alana hapsetmeye başlamıştır.

Dolayısıylaanayasacılık çalışmalarının ruhu, adalet ve eşitlik olmalıdır. Kurumları temsil eden fertler de birer beşer olduğuna göre, kesinlikle kurumsal kontrol-denge anayasaların en temel saç ayaklarından biri olarak hep dikkate alınarak hareket edilmelidir.* 

Bu anlamda 1975 tarihli Portekiz Anayasası da yarı başkanlık sistemini kuran bir belge olarak karşımıza aynı kaygılarla çıkmaktadır. Bahsi geçen Anayasa; Cumhurbaşkanının halk tarafından doğrudan seçilmesi, Cumhurbaşkanının yasama üzerindeki veto yetkileri, parlamentoyu fesih yetkisi ile yarı başkanlığın karakteristik özelliklerini yansıtır.

Tarihin en önde gelen sömürgeci devletlerinden biri olan İspanya, İber adasının büyük bir bölümünü kaplayan topraklarında (505.990 km²) 40 yıla yakın süren General Franco’nun (1939-1975) baskı dolu merkeziyetçi diktatörlüğünden sonra, 1978 yılında yeni bir anayasa ile parlamenter demokrasiyi (monarşisi olan) inşa sürecini başlatmıştır. Bu dönemde içerideki gelişmelerle federalleşme; dışarıdakilerle de Avrupa Birliği ile bütünleşme süreci (İspanya, 1986 yılında AB üyesi olmuştur) yaşanmıştır.

Franco sonrası, demokratikleşmenin bir parçası ve güçlü bölgesel çıkarları geliştirmenin bir denge aracı olarak Bask ve Katalonya milliyetçiliği tarafından canlandırılan bölgeselleşme süreci gerçekleşmiştir. Bu gelişmelerin nihayetinde merkezi hükümet, 17 özerk yönetim ve Kuzey Afrika’da özerk yönetime sahip iki şehirden oluşan idari yapıyı ortaya koymuştur. İspanyolca, İspanya’nın resmi dilidir; fakat özerk bölgelerin kendi dillerini ve bayraklarını kullanma hakkı vardır. Özerk bölgelerin kendine ait özerklik yasası, parlamento ve yürütme organına sahip olmasına anayasa ile izin verilmiştir. İspanya 47 milyon nüfusa sahiptir; nüfusun %74’ü İspanyolca, %17’si Katalanca, %7’si Galiçyaca, %2’si Baskça konuşmaktadır. Nüfusun %94’ü ise Katolik’tir. En kalabalık şehirler olarak Madrid (5,7 milyon) ve Barcelona (5 milyon) öne çıkmaktadır. Kuzey Afrika’daki iki şehir olan Ceuta ve Melilla, ciddi bir oranda İslami yoğunluğa sahiptir. 2002-2014 yılları arasında İspanya 4,1 milyon göçmene ev sahipliği yapmıştır. Fakat, 2008 ekonomik krizi ve İspanya’nın 2012 ekonomik krizi sonrası gelen göçmen sayısı azalsa da, günümüzde daha çok Güney Amerika ülkelerinden ve Fas’tan gelerek Katalonya, Akdeniz sahili ve Madrid’de çalışan göçmenler genel nüfusun en az %10’unu oluşturmaktadır (4,5-5 milyon).

2017 yılı itibariyle işsizlik oranı İspanya’da %17 olmuştur. Gençler arasında (15-24 yaş) işsizlik oranı ise %44’tür. Aynı yılda kişi başı milli gelir 38,000 dolar olmuştur. Nüfusun %21’i yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Nüfusun %60’a yakını Endülüs, Katalonya, Madrid ve Valancia’da yaşamaktadır. Aynı yıl itibari ile enflasyon %2’dir. 1.19 trilyon dolar gayri safi yurt içi hâsıla ile dünya ekonomisinde 15. sıradadır.

İspanya anayasası parlamentoda yedi önemli grubu temsil eden bir parlamento komisyonunca hazırlanmıştır. Nihai metin 31 Ekim 1978’de parlamento ve senatoda onaylanmış, 6 Aralık’ta referandum ile kabul edilmiş ve 27 Aralık’ta ise kralın oluru ile resmi olarak da 29 Aralık’ta yayınlanınca yürürlüğe girmiştir. Anayasa iki temel soruna cevap vermeye çalışmıştır: demokratik kurumsal çerçevede vatandaşların hakları ve hürriyetlerinin inşası, bölgesel/topluluğa ait siyasi özerkliğin tanınması.

1978 tarihli Anayasa ile İspanya genelde “Özerklerin Devleti” (State of autonomies-Estado de las autonomias) olarak anılmaya başlanmıştır. Merkezi hükümet ve yerel yönetimler arasındaki ilişki Anayasa’da açıklanmamıştır; fakat siyaseten merkezileşmeme sürecinde belirleyici bir unsur olmuştur. “Özerklerin Devleti” başladığından beri merkezi hükümet ve özerk topluluklar arasındaki ilişki iki taraflı veya çok taraflı olmuştur; fakat genelde daha çok “çok taraflı” olmuştur. İspanya’daki Sektörel Konferanslar, çok taraflı ve birleşerek yapılan anlaşmaların en önemli saç ayağı olmuştur. Bu konferanslarda merkezi hükümetin bakanı ve yerel özerk bölgelerin mevkidaş bakanları bir araya gelerek yasa taslaklarını, Avrupa ilişkilerine özerk bölgelerin katılımının koordine edilmesini ve en önemlisi de merkezi hükümetten özerk bölgelere verilecek fonları tartışmaktadırlar. Dayanışmanın (merkez ile yerel) en önemli konusu, özerk bölgelerin yetkisi altında olan sosyal hizmetlerin fonlanması meselesidir. Sektörel Konferanslar, merkezi hükümet tarafından düzenlenmekte ve eşit olmayan bir temelde yürütülmektedir.

Ayrıca, İki Taraflı Komisyonlar ile merkezi hükümet ve bir özerk yönetim bir araya gelerek siyaseten yüksek seviyede olmayan toplantılarla dayanışmayı tartışmaktadırlar. Bu toplantıların amacı, merkezi hükümet veya yerel özerk yönetimlerden birinin yaptığı yasa nedeniyle tartışma ortaya çıkarsa, taraflardan birisi İki Taraflı Komisyonu çağırarak, siyasi pazarlık yapıp, davanın Anayasa Mahkemesi önüne gitmesini engellemeye çalışmaktadır.

Özerk bölgeler arasındaki yardımlaşma mekanizması çok zayıftır, kendi aralarındaki anlaşmalar çok azdır, daha çok resmi olmayan ilişkiler mekanizması vardır. Sektörel Konferanslar, merkezi hükümet olmadan düzenlenememektedir; aynı şekilde özerk bölgelerin başkanlarının bir araya geleceği Başkanlar Konferansı da mümkün olmamaktadır. Eğer, böyle bir şeye imkân olsaydı, özerk bölgeler bir araya gelerek bilgi alışverişinde bulunup, ortak noktaları belirleyip beraberce faaliyetlerde de bulunabilirlerdi. Nihayet, 2004 yılında Başkanlar Konferansı’nda ilk defa İspanya Başbakanı ile özerk yönetimlerin (toplulukların) liderleri bir araya gelmiştir. Bu şekil bir konferans sisteminin oluşturulması, bazı yazarlara göre, normal kurumsallaşmanın göstergesi olarak kabul edilmiştir. Bunun öncesinde İspanya’da özerk yönetimlerin resmi bir forumda bir araya gelmesinin imkânı yoktu. 2008 yılında sadece özerk bölgelerin olduğu bir Başkanlar Konferansı önerisi sunulmuştur. Özetle, İspanya büyük bir değişim yaşamaktadır; siyasi aktörlerin davranışının değişmesi de zor gözükmektedir. Fakat Avrupa Birliği ile bütünleşme, özerkliğin yeni yasaları, Başkanlar Konferansı’nın kurumsallaştırılması, bu değişimin dönüm noktalarını oluşturarak geleceği şekillendirecek en önemli faktörler olarak gözükmektedir.

1978 Anayasası ile İspanya Özerklikler Devleti’nin dizaynına yol açmıştır. Bu özerklik, özellikle tarihi bölgeler olarak adlandırılan yerlerde, yani Katalonya, Bask ve Galiçya’da hızlıca gerçekleştirilmiş, diğer yerlerde ise yavaş bir şekilde yapılmıştır. Merkezileşmeme sürecinin sonucu olarak bölgesel kimlikler güçlenmeye başlamıştır.

ÖZERKLİK SONRASINDA NE DEĞİŞTİ?

Bir kez daha hatırlayacak olursak, 1978 Anayasası ile İspanya Özerklikler Devleti’nin dizaynına yol açmıştır. Bu özerklik, özellikle tarihi bölgeler olarak adlandırılan yerlerde, yani Katalonya, Bask ve Galiçya’da hızlıca gerçekleştirilmiş, diğer yerlerde ise yavaş bir şekilde yapılmıştır. Merkezileşmeme sürecinin sonucu olarak bölgesel kimlikler güçlenmeye başlamıştır. Etnik, dil ve kültürel kabileci anlayışlar parti sistemine de yansımış durumdadır. Bölgesel liderler, federal seviyede liderlerin seçiminde az bir etkiye sahiptirler. Federal partinin önde gelenleri bölgesel liderleri seçerken, kendi dünya görüşüne sahip olanları sisteme dâhil etmektedirler. Ayrıca, 70’li ve 80’li yıllarda dindarlık siyasette belirleyici bir rol oynarken, 2000’li yıllara gelindiğinde düşmüş olan bu etki bazı parti liderlerinin dini yeniden politize etmesiyle canlanmıştır.

Sivil toplumun çoğunluğu yerelle çok güçlü bağlara sahiptir. Hükümet seviyesinde sivil toplumun dağılımına bakılınca %17 federal, %37 bölgesel ve %47 yerel şeklinde bir oran söz konusudur. Bu kuruluşlar, yerelden bölgesele ardından federasyon olarak örgütlenebilmektedirler. Bölgesel talepler sivil toplum kuruluşlarının güçlü ve fark edilebilir kimliklerinin itici gücü olarak ortaya çıkmaktadır. Günümüzde, Bask ve Katalonya bölgesi özellikle daha çok merkezi olmama ve çok uluslu İspanya’nın kabul edilmesini (Bask Ülkesi için daha düne kadar savaşmış olan ETA -Bask Anavatan ve Hürriyeti- Navarre ve Fransa’da ki Bask Ülkesi içinde ayrılık istemekteydi), diğer taraf ise İspanyol ulusunun birliğine dayalı yeniden merkezileşme kararı almada mantıklı siyasi organizasyon ve etkinliğe dayanılmasını talep etmektedir.

Diğer bir ifadeyle İspanya, şekli olarak federal bir ülke değil; fakat özerk bölgelerden oluşan çok yüksek seviyede ademi merkeziyetçi bir sisteme sahiptir. Franco sonrası 1975’ten sonra başlayan demokrasiye geçiş sürecinde ayrılıkçı eğilimlerin en geniş şekilde yeni sisteme destek olmasını sağlamak için merkezi olmayan bir model öne çıkarılmıştır. 78 Anayasası’nı hazırlayanlar, yarım bir federal sistemi asimetrik yönleri olan bir şekilde inşa etmişlerdir. İspanya siyasal sistemi merkeziyetçiliği savunanlar ile etnik bölgesel talepleri savunanlar arasında bir dengeyi başta kurabilmiştir. Fakat yeni dünyanın yeni şartları karşısında mevcut sistem ciddi bocalamalar yaşamaya başlamıştır. İspanyol Anayasası’na göre uluslararası ilişkiler merkezi hükümetin yetkisindedir. Özellikle Katalonya ve Bask bölgesi kendi kimliklerinin tanınırlığını arttırmak için sürekli olarak yurtdışındaki ülkelerle ilişki kurmaya ve geliştirmeye çalışmışlardır. Fakat yine de bu ilişkilerin, genelde, özerk bölgelerin ekonomik sebeplere dayalı motivasyonlarının sonucu olarak ortaya çıktığı da söylenebilir.

78 Anayasası, İspanya’nın ayrılmaz bütünlüğünü belirtmekle beraber kültürel çoğulculuğu koruma ihtiyacı ve bölgesel kendi kendini yönetme hakkına da yer vermiştir. İkinci İspanya Cumhuriyeti (1931-39) döneminde dahi Katalonya, Bask ve Galiçya özerkliğe sahip bölgelerdi. İlginçtir ki 2007 yılında kabul edilen yani Endülüs Özerklik Yasası 1. Maddesi, Endülüs’ü tarihi bir millet olarak kabul etmiştir. Anayasa’nın belirsiz metnine rağmen 1979-83 arasında 17 özerk topluluk ve 2 özerk şehir oluşturulmuştur. Bunlar; Endülüs, Aragon, Asturias, Bask Ülkesi, Balearic Adaları, Kanarya Adaları, Cantabria, Castille-LaMancha, Castille-Leon, Catalonia, Extramadura, Galicia, La Rioja, Madrid, Murcia, Navarre, Valancia, Kuzey Afrika’da iki özerk şehir Ceuta ve Melilla’dır.

Her bir özerk topluluk genel oyla seçilen parlamento veya yasama organına sahiptir. Parlamento özerk topluluğun başkanını seçer. Seçilen başkan Bölgesel Hükümet Konseyi’ni atar. İspanya Anayasası 148 ve 149. maddelerin çizdiği sınırlar içerisinde her bir özerk yönetim kendi Özerk Yasası’ndaki sayılan yetkilerin tamamına, ulusal hükümetçe transfer edilmiş olan özerk hükümet kurumlarının organizasyonuna, arazi kullanımı planlaması, şehir planlaması, konut, kamu hizmetleri, tarım, balıkçılık, kültür, ekonomik gelişme, turizm, vb. yetkilerine sahiptir. Tarihi sebeplerden dolayı Bask Ülkesi ve Navarre için bu yetkilere, vergi düzenlemesi ve toplanması da eklenmiştir. Her bir özerk yönetimde merkezi hükümeti temsil eden bir delege bulunmaktadır.

Her ne kadar Katalanca, Baskça, Galiçyaca resmi statüsü kabul ediliyor olsa bile, resmi dil sadece İspanyolcadır. Ayrıca, Franco’nun diktatörlüğü döneminde (1939-1975) etnik milliyetçi taleplere bir sempati olsa bile bu, sosyal ve siyasi bir çoğulculuğa dönüşmemiştir. 2002 yılında yapılan bir ankette İspanyolların %78’i kendilerini “çift kimlikli”, yani hem İspanyol hem de Katalan, Endülüslü veya Bas, vb. olarak tanımlamıştır. Nüfusun sadece %22’si kendisini İspanyol, Katalan, Bask veya Endülüslü, vb. tek kimlik üzerinden tanımlamıştır. Fakat bu durum, son 10 yılda ciddi şekilde değişmeye başlamıştır.

İspanya’daki iki büyük parti olan Sosyalist Parti ve merkez sağın partisi olan Halkın Parti, Bask ve Katalan milliyetçiliğine çok farklı baktıklarından dolayı aralarında bir uzlaşma sağlayarak bir anayasal reform yapmaları imkânsız gibi gözükmektedir. 2004 yılından sonra özerk bölgeler özellikle Bask ve Katalan bölgeleri İspanya’nın merkezi hükümeti ile ikili anlaşma kurma yoluna gitmeye çalışmıştır. 2005 yılında Bask Ülkesi, İspanya hükümeti ile ilişkilerinde ikili anlaşmayı (Ibarretxe Plan) teklif etmiş, fakat (federal) İspanya Parlamentosu bunu reddetmiştir. Bazı özerk bölgeler için özerkliğin arttırılması, her daim bir gaye olmuştur; fakat etnik milliyetçiliğe ciddi şekilde dayalı özerk bölgeler ise İspanya’nın çok uluslu bir devlet olarak tanınmasını istemeye devam etmektedir.

1978 yılında İspanya OECD kayıtlarına göre gelişmişliğin altında bir ülke olarak kayıtlara geçmiş durumdaydı. Bugün için ise İspanyol ekonomisi, çok ciddi atılımlar içerisindedir. Gerçi, Endülüs, Bask Ülkesi, Katalonya, Madrid ve Valencia İspanya’nın gayri safi milli hasılasının %70’inden fazlasını sağlamaktadır. Haliyle, bu durum özerk bölgeler arasında rekabetin artışını dengesizleştirmekte ve özerk bölgeleri hem içerde hem dışarda siyasi hareketliliğe teşvik etmektedir.

Uzun süre devam eden iç savaş, sonrasında hem I. hem de II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan İspanya, 1939 yılında General Franco’nun ülkesi haline gelmiştir. 1939 yılında başlayan Franco hâkimiyetine karşı uluslararası izolasyon uygulanmıştır. Hem Birleşik Devletler hem de Sovyet Rusya bunu desteklemiştir. Franco’nun İspanya’sı BM üyeliğinden çıkarılmıştır.

İSPANYA İÇİN BİR GEÇMİŞ ANALİZİ

İspanya’nın bugünkü durumun anlayabilmek için geçmişine de bakmak önem arz etmektedir. 1898 İspanya-Amerika Savaşı sonrası İspanya; Küba, Porto Riko ve Filipinler’i kaybetmiştir. 1850-1950 arasında 3,5 milyon İspanyol, Güney Amerika ülkelerine göç etmiştir. İkinci Cumhuriyet (1931-36) istikrar bozucu kutuplaşmadan dolayı iç savaşa (1931-36) neden olmuştur, ardından bu da Franco diktatörlüğünün doğuşuna (1939-75) zemin hazırlamıştır. 60’lı ve 70’li yıllarda ise bu göçler diğer Avrupa ülkelerine olmuştur. Daha sonra uzun süre devam eden iç savaş, sonrasında hem I. hem de II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan İspanya, 1939 yılında General Franco’nun ülkesi haline gelmiştir. 1939 yılında başlayan Franco hâkimiyetine karşı uluslararası izolasyon uygulanmıştır. Hem Birleşik Devletler hem de Sovyet Rusya bunu desteklemiştir. Franco’nun İspanya’sı BM üyeliğinden çıkarılmıştır. Franco döneminin başlarında az da olsa Arjantin İspanya’ya destek olmuştur. Bu yıllarda sürgünde olan Bask ve Katalan hükümetleri uluslararası meşruiyete sahip olmuşlardır; fakat pratikte önemli bir siyasi etkileri olmamıştır. Pek çok denemeden sonra İspanya 1956’da BM üyesi olmuştur ve ilginç bir şekilde 1969 yılında BM Güvenlik Konseyi’ne geçici üye seçilmiştir. Fakat soğuk savaş dönemi olması ve Franco’nun komünizm karşıtlığı bu izolasyonu kırmasına yol açmıştır. 1953 yılında ABD ile yapılan ikili anlaşma dünya çapında diplomatik kabulün başlangıcını oluşturmuştur.

Federal ülke olan Almanya ve Belçika’da olduğu gibi kurucu unsurlarda (kurucu iktidar) İspanya’nın özerk bölgelerinin merkezi hükümetin yerel yönetimlerle ilgili olan önemli bir yurt dışı siyaseti veya meselesi olsa bile, buna siyaseten etki edememekte veya hukuki veto yetkisi bulunmamaktadır. İspanya hükümeti daha önce özerk bölgelere ait olan pek çok yetkiyi AB’ye devretmiştir. Bu da, bölgesel elitistleri endişelerinden dolayı AB konularına daha çok katılmaya teşvik eder hale getirmiştir.

Anayasal reform meselesi merkezi hükümetin ajandasına ilk olarak 2004 yılında girmiştir. O tarihte yeni seçilmiş olan İspanya Sosyalist İşçi Partisi spesifik olarak dört alanda anayasa reformu sunmuştur: senato, özerk toplulukların adının birleştirilmesi -farklıklarının anayasada devam etmesi-, AB’nin özel referansla anayasaya alınması, tahta geçmede cinsiyet eşitliği. Ana muhalefet partisi olan muhafazakâr Halkın Partisi, her ne kadar teorik olarak teklifin bazı yönlerine katıldığını ifade etse de 2010 yılında reform sürecine katılmayı reddetmiştir. Anayasa reformunda parlamentoda çoğunluğu sağlamak için Halkın Partisi’nin desteğine ihtiyaç olduğundan resmi olarak teklif sunulmadan zaten bloke olmuştur.

İspanya Senatosu ise, kısaca göz atacak olursak, 265 üyeden oluşmaktadır. Bunların 208’i genel oyla seçilmektedir, 57’si ise, bölgesel yasama organlarınca atanmaktadır. Senatörler dört yıllığına görev yaparlar. Bölgelerin atamış olduğu senatörler, her an bölgelerce geri çağrılabilir. Senato ilk olarak 1837 Anayasası ile kurulmuştur. 1845, 1856, 1869 ve 1876 anayasalarında senatoya yer verilmiştir. 1923 yılında General Rivera’nın darbesi ile parlamento ile birlikte kapatılmıştır. 1978 yılında yeni anayasa ile yeniden inşa edilmiştir. 26 Haziran, 2016 seçimlerine göre Halkın Partisi grubunun 127 seçilmiş, 20 atanmış toplamda 147 senatörü mevcuttur. Sosyalist grubun 42 seçilmiş, 20 atanmış, toplamda 62 senatörü vardır. Birlikte Yapabiliriz grubunun 14 seçilmiş, 6 atanmış senatörü vardır. Cumhuriyetçi Sol grubun 10 seçilmiş, 2 atanmış senatörü vardır. Senatoda Bask grubunun 5 seçilmiş, 1 atanmış   senatörü vardır. Milliyetçi grubun 3 seçilmiş, 3 atanmış senatörü vardır. Karışık grubun ise, 7 seçilmiş, 6 atanmış toplamda 13 senatörü vardır.

İspanyol monarşik parlamenter sistemi iki meclislidir. Parlamentonun fonksiyonları daha fazladır. Pek çok Senato tedbirlerini (önlemlerini) etkisiz kılabilir. Başbakan için güven oylamasını sadece parlamento verebilir veya hükümeti düşürebilir. Meclislerden her ikisi de normal yasa yapma sürecini başlatabilir. Senato yasa teklifini parlamentoya değişiklik için gönderebilir veya veto edebilir. Parlamento bunu salt çoğunluk oyu ile bertaraf edebilir. Temel medeni, hakları ve bölgesel yetkilendirmeleri düzenleyen temel yasaların kabulü için hem parlamento hem senatoda salt çoğunluğa ihtiyaç vardır. Anayasal değişikliklerde ise her iki meclisin 3/5 (%60) çoğunluğu gerekli, fakat senato bu çoğunluğa ulaşamazsa ve parlamento-senato karışımından oluşan komite de problemi çözemezse parlamento 2/3 çoğunlukla, eğer senatoda salt çoğunluğu kabul etmişse, bu değişikliği gerçekleştirebilir.

Senatonun bazı özel fonksiyonları vardır: Anayasa Mahkemesi hakimlerinin atanması, Yargı Kuvveti Genel Konseyi üyelerinin atanması. İspanya Anayasası 155. maddeye göre bölgesel başkanların disiplininden sadece senato sorumludur. Sadece senato yerel hükümetleri sona erdirebilir. Nisan 2006’da Marbella Şehir Konseyi (meclisi) üyelerinin çoğunun yolsuzluklara karışması neticesinde senato yetkisin kullanarak konseyi fesh etmiştir. 26 Ekim, 2017’de senato 47’ye karşı 214 oy ile Anayasa’nın 155. maddesini Katalonya üzerinde kullanmıştır. Katalan lider Puigdemont’un da dâhil olduğu ayrılıkçı siyasetçilere görevden el çektirmiştir. Puigdemont hakkında çıkarılan yakalama kararı sonrası (meşru olmayan bir referandum düzenleyip tek taraflı bağımsızlık ilan ettiği iddiasıyla) İspanya’dan ayrılmış, daha sonra Almanya’da yakalanmış iade edilecekken kefaletle serbest kalmıştır. Puigdemont ardından Belçika’ya kaçmış ve daha sonra hakkındaki uluslararası arama kararı kaldırılınca orada Katalonya’nın bağımsızlığı için mücadelesine devam etmiştir. İspanya’da isyan ve kamu fonlarını kötüye kullandığı iddiasıyla hakkındaki arama kararı hala devam etmektedir.

Kısaca, son İspanyol parlamentosuna bakacak olursak, 26 Haziran 2016 seçiminde 350 milletvekili olan parlamentoda sandalye dağılımı şu şekilde gerçekleşmiştir: %33,01 oy oranı ve yaklaşık 8 milyon oy ile Halkın Partisi (muhafazakâr, Hristiyan demokrasi ideolojisini benimsemiş) 137 milletvekili kazanmıştır. İspanya Sosyalist İşçi Partisi (sosyal demokrat ideolojiyi benimsemiş) %22,63 oy oranı ile yaklaşık 5,5 milyon oy ile 85 milletvekilliği kazanmıştır. Birlikte Yapabiliriz Partisi, koalisyonu (demokratik sosyalizm ve sol kanat popülizmini benimsemiş siyasi partiler seçim ittifakı yapmıştır) %21 oy oranı 5 milyon oy ile 71 milletvekili kazanmıştır. Liberal olan Vatandaşların Partisi %13 oy oranı 3 milyondan fazla oy ile 32 milletvekili kazanmıştır. Demokratik Sol Katalonya Evet koalisyonu %2,66 oy oranı yaklaşık 640,000 oy ile 9 milletvekili kazanmıştır. Katalonya’nın Demokratik Kavuşması ise %2 oy oranı yaklaşık 484,000 oy ile 8 milletvekilliği kazanmıştır. Bask Ulusalcı Parti ise %1,19 oy oranı 287,000 oy ile 5 milletvekili kazanmıştır. Bask Ülkesi Birliği ise %0,77 oy oranı yaklaşık 185,000 oy ile 2 milletvekilliği kazanmıştır. Kanara Koalisyonu ise %0,33 oy oranı ve 78,253 oy ile 1 milletvekilliği kazanmıştır. Halkın Partisi lideri Mariano Rajoy kabineyi kurmayı başararak Başbakan olmuştur, fakat 24 Mayıs 2018’de İspanya’nın en yüksek ceza mahkemesi pek çok kişi ile birlikte iktidar partisini sahtekârlık, kara para aklama ve hukuka aykırı ödemelerden (komisyonlardan) suçlu bulunca (Güntel Davası) güven oylaması ile iktidar partisi hükümeti düşürülmüştür. Ardından Sosyalist Parti iktidar partisi olmuştur. Redro Sanchez’de Başbakan olmuştur.

SONUÇ YERİNE: GELECEK ÖNGÖRÜLERİ

İspanyol tarzı federalizm kolayca yeni şartlara uydurulabilen bir model olarak gözükmektedir, elbette bazı sınırlarının olması kaçınılmaz bir gerçektir. Mesela, yeni Katalan Yasası dil uygulaması modelinde, merkezi hükümetle ilişkilerin kurumsallaşmasını ikili ilişkileri güçlendirerek sağlamakta, merkezi hükümet ve AB organlarının karar alma mekanizmalarında bölgesel hükümetin katılımının hukuken güçlendirilmesinde, göçmenlik-iş denetimi ve kamu taşımacılığı gibi önemli alanlarda ademi merkeziyetçilikte, yeterli kaynakları sağlamak için mali düzenlemelerin inşası alanlarında başarılı olmuştur. Ama anayasanın yeni yorumunu yaparak anayasal konsensüs oluşturup Katalonya’nın ulusal olarak tanınması ve İspanya’nın çok uluslu devlet karakteri olduğunun kabul edilmesinde, özel bölgesel yeterliliklere merkezin müdahale etmemesi konusunun garanti altına alınmasında, yargının Katalonya’da ademi merkeziyetçi olması veya dağılması noktasında başarısız olmuştur.

Nihayetinde, İspanya’nın bu problemi çözmesi, ulusal partiler ve bölgesel partilerin anlaşarak görünürde bir anayasal reform yaparak gerçekleştirilebilir. Temel sorun ise aşırı siyasete bulaşılmış bir ortamda bu konsensüsün nasıl sağlanacağıdır. Yeni dünyanın efendileri şunu anlamadan bu problemlerin çözüleceği noktasında pekte iyimser olmamak lazım: yalansız olmadan paylaşma üzerine yönetme modeli. Gerçi, bazen bazı iç içe geçmiş siyasi problemlerin net hukuki çözümü olmayabilir, o zaman belki de resmi olmayan örtülü değişiklikler ve biraz da şekli reformlarla çözüm sağlanabilir. Kim bilir, belki de!

TÜBS (Türkiye Usulü Başkanlık Sistemi) denilen ve 2017 Anayasa Değişikliğinden beri birlikte olduğumuz; parlamenter sistem ile başkanlık sisteminin karışımı gibi gözüken, aslında ne parlamenter ne de başkanlık hükümet sistemine benzemeyen bir modelle karşı karşıya olduğumuz bir vakadır. Yüksek öğrenimin en önemli iki temel gayesi vardır:GERÇEĞE VE TOPLUMA HİZMET (SERVING TRUTH AND SOCIETY). Uzun dönemde gerçeğe hizmet, bazı zamanlarda toplumda oluşmuş olan algı veya aldatmalardan dolayı, topluma rağmen topluma hizmetin önüne geçebilir.

Günümüzde tüm dünyada yaşanan kırılmalardan ve kapitalist sistemin artık ücretli bir kölelik sistemi (wage slavery, özellikle covid-19 salgınınından sonra karşı karşıya olduğumuz bir dünya) olduğu tamamıyla ortaya çıktıktan sonra özellikle topluma rağmen topluma hizmetin büyük bir önem arzettiği kanaatindeyiz. Bu şu anlama gelmemelidir; bu toplum veya herhangi bir toplum, kültürel veya entelektüel olarak geridir. Mutlaka entelektüel veya bir burjuva sınıf olmalı ki o toplumu aydınlatarak kurtuluşa götürsün. Bu anlayış, egemen seçkin bir sınıfın toplumu yönetebileceği algısına dayanmaktadır (Rönesanstan beri şiddeti artan bir şekilde) ve Türkiye gibi ülkelerde, hatta Batıda da ve hatta günümüzde tüm dünyada teoride olmasa da gerçekte genel olarak kabul edilen veya toplumlara empoze ettirilen bu görüşün ta kendisidir.

Günümüzün ifadesiyle efendiler ve marabalardan oluşan toplum algısı. Efendi kimdir? Parayı (sermayeyi), iktidarı (yönetmek anlamında) ve dini veya dinsizlik hareketlerini elinde tutanlar. Gerçek anlamda bir toplumda adil servet dağılımı yoksa zaten o toplumdaki 'yönetim modeli efendilik’ten başka bir model değildir. Anayasa hukuku tabiriyle ortada anayasalı bir cumhuriyet vardır, anayasal cumhuriyet yoktur.

Bir toplumun veya ülkenin anayasal cumhuriyet olması o toplumda veya ülkede inşa edilmiş hukuk sisteminin işleyişine bakılarak karar verilir. Hatta amiyane tabirle trafiğin işleyişine bile bakılarak o toplumda hak ve hürriyetlere saygı gösterilip gösterilmediğini rahatlıkla anlayabilirsiniz. Hatta insanların kendi arkasında yürüyenleri düşünmeden sigara içmelerinden bile hak ve hukukun o ülkede ne seviyede olduğunu anlayabilirsiniz.

Bu giriş kısmından sonra yüksek öğretim veya yüksek öğretimin ana çıtası olan akademisyenlerden beklenen nedir: Bilimdir, film değildir. Gerçek bir akademisyenden beklenen gerçeğe hizmetle topluma hizmeti aynı anda başarıp kamu kaynaklarını israf etmeden kullanmasıdır. Şunu da unutmamamız lazım ki uzun vade de topluma yapılan en iyi hizmet gerçeğin ortaya çıkması ve onun için yapılan çalışma ve gayretler olduğudur. Bu nokta da kurumların özerk yapıda olması ve mutlaka dışarıdan o meslekten olmayanlarca denetlenmesi çok büyük bir önem taşımaktadır.Gözden ırak tutulmaması gereken bir nokta ise bu özerkliğin (özerkliğin, otonominin) elitizm hastalığına kurban edilmemesidir. Ama görünen o ki hemen hemen dünyanın her yerinde kaçınılmaz bir son gibi karşımıza çıkan bir gerçek olarak akademik dünyanın oluşturduğu fildişi kulesi (ivory tower) vardır…

Toplumda adaletin dumura uğradığı büyük çoğunlukça kabul edilen bir gerçektir. Peki hukuk fakültelerine gelmeden daha önce anaokulunda, ilkokulda, ortaokulda, liselerde ve üniversitelerin diğer bölümlerinde dürüstlük, hak, hukuk, hakkaniyet ve adalet kültürü olarak bu ülkenin evlatlarına ne anlatmaktayız veya ne öğretmekteyiz.

GERÇEĞE VE TOPLUM HİZMET

Bu hastalıktan kurtulmanın çaresi ise yüksek öğrenimin misyon ve gayesini hatırlamak ve düzenlemeleri ona göre yapmaktır: Gerçeğe ve Topluma Hizmet. Günümüzde üniversitelerle ilgili üç mesele sürekli olarak karşımıza çıkmaktadır: Gelirlerin maksimize edilmesi, prestijin arttırılması ve kurumsal özerkliğin korunması. Gördüğümüz o ki; memleketimizde devlet üniversitelerinin pek böyle bir dertleri yoktur. Çünkü, devlet üniversitelere ödenekler göndermektedir. Üniversiteler gerekli yayınları yapmadığında veya patentler almadığında, buluşlar yapmadığında bu ödeneklerin pek azaldığı da söylenemez.

Tekraren ifade edecek olursak, akademik dünyadaki düzenlemeler ve uygulamalarda her daim yüksek öğrenimin gaye ve misyonu hedef alındığında yanlışlıklar minimize edilmiş olacaktır.Gerçeğe ve topluma hizmet adil ve eşit olmakla sağlanır, yalan söylemekle veya algılarla değil. Çalışan ve üreten insanlar ödüllendirilerek bu ulvi gayelere hizmet edilmiş olunur. Üreten ve hakikat peşinde koşanlar algı operasyonlarıyla uyumsuz bireyler olarak takdim edilmekle hiçbir yere varılamaz, olsa olsa bu gibi davranışlar toplumlardaki çözülmeleri ve bozulmaları sağlayan basamak taşları olur.Unutulmamalı ki üreten (var olanı değil yeni bir ürün) ve geliştiren insanlar hür düşünen toplum ve bireylerden çıkar, ikbal düşüncesiyle seviyesizce ve ahlaka aykırı davranan toplulukların üretim ve geliştirme değil daha çok taklitçi bireyler ortaya çıkardığı bilinen bir gerçektir. Bu nedenle, en temel meselemiz eskilerin tabiriyle doğrucu davutların çok olduğu hür bireyleri yetiştirmektir. Bunu başarabildiğimiz oranda hem bu ülkeye hem de insanlığa en büyük hizmeti yapmış olacağız. Aldatmak yani yalan yok ve paylaşmak var!!!Peki ülkemizde hukukçular nereye koşuyor? Temel hak ve hürriyetler gerçekten koruma altında mı ve hukuk fakülteleri bu işin neresinde veya neresinde olmalıdır? Can Atalay konusuyla ilgili şahsi kanaatimi daha önceki yazılarda arz etmiştim: Bu konunun çözüm yeri meclistir; anayasa değişikliğidir. Hatta milletin ta kendisidir. Halk girişimi ve temsilcilerin azli kurumları acilen Türkiye’nin anayasal sistemine konulmalıdır. Gördüğümüz noktada toplumda adaletin dumura uğradığı büyük çoğunlukça kabul edilen bir gerçektir. Peki hukuk fakültelerine gelmeden daha önce anaokulunda, ilkokulda, ortaokulda, liselerde ve üniversitelerin diğer bölümlerinde dürüstlük, hak, hukuk, hakkaniyet ve adalet kültürü olarak bu ülkenin evlatlarına ne anlatmaktayız veya ne öğretmekteyiz.Yoksa hep birlikte statükonun korunmasına mı hizmet etmekteyiz? Görebildiğimiz kadarıyla seçkinci yani elitizm hastalığı tüm eğitim sistemini özellikle hukuk eğitimini ve hatta tüm yüksek öğretimi esir almış durumdadır. Peki böylesine seçkinci anlayışa sahip bir eğitim sistemi herkes için adil bir düzen inşa edebilir mi? Yoksa iktidarı her ele geçirenin bizim adam hastalığıyla mustarip olduğu bir durumun ortaya çıkması kaçınılmaz bir son değil midir?

Görebildiğimiz kadarıyla seçkinci yani elitizm hastalığı tüm eğitim sistemini özellikle hukuk eğitimini ve hatta tüm yüksek öğretimi esir almış durumdadır. Peki böylesine seçkinci anlayışa sahip bir eğitim sistemi herkes için adil bir düzen inşa edebilir mi? Yoksa iktidarı her ele geçirenin bizim adam hastalığıyla mustarip olduğu bir durumun ortaya çıkması kaçınılmaz bir son değil midir?

TÜRKİYE’NİN MUHALEFETİ VE MUHALİFLERİNİN ÇARESİZLİĞİ 

Halka küfür ederek veya halkı küçük görerek bir yere varamayacaksınız. Sırça köşklerinizden çıkarak kendinizi seçmesini istediğiniz milleti önce çok iyi tanımalısınız. Bundan önce ise bizim adam hastalığından kurtularak; hayatta iki çeşit insan olduğu düşüncesine geminizi yanaştırmalısınız: Namuslular ve Namussuzlar. Bu limanda doğru ve liyakatli insanlarla çalışmayı öğrenmelisiniz. Siyaseti size öğretenlerin dünya anlayışının çoktan sona erdiğini, yeni bir dünyanın farkına vararak şeffaf ve dürüst olmayı bilerek yaşayacaksınız. Mesele iktidar ise aslı ve tali iktidar ayrımlarına girmeden iktidarın gerçek sahibinin millet olduğunu kabul ederek yola çıkacaksınız.

Halkçı bir yönetimin anayasal cumhuriyetten geçtiğini bileceksiniz. Bunu da temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumlarını yönetimde kontrol ve dengeyi sağlamak adına yeni anayasa koymakla gerçekleştirebilirsiniz. Temel hak ve hürriyetleri kanunlar korumaz, hak ve hürriyetler milletin fertlerinin o şuura sahip olunmasıyla korunur. Ne diyelim, seçkinci (elitist) pozitivist hukuk anlayışının ömrü de buraya kadarmış... 

Kanada anayasa hukukunun kaynakları, hâkimler tarafından Birleşik Krallık’ta oluşturulmuştur. Hakimler tarafından Birleşik Krallık ’ta oluşturulan anayasa daha sonra Anglo-Saxon hukuku üzerine Kanada’da şekillenmiştir. Kanada Yüksek Mahkemesi (Supreme Court of Canada, SCC), 1985 yılındaki bir federal yasayla kurulmuştur. Kanada’nın hukukunun yazılı olan en önemli anayasal kaynakları ise Konvansiyonlardır (Conventions). Konvansiyonlar anayasa metni, Birleşik Krallık’ın, Fransızların kolonisi olan Quebec eyaletini işgalinden sonra Krallık’ın ilan etmiş olduğu 1763 tarihli Krallık Beyannamesi’dir (The Royal Proclamation of 1763). Konvansiyon Anayasa metni, günümüzde yerli halkların hakkının (aboriginal rights) korunması için anayasal bir belge olarak önemini korumaktadır. 1774 tarihli Quebec Andlaşması Yasası (Quebec Act) ise İngiliz Parlamantosunca kabul edilmiş ve Quebec eyaletinde Fransız hukukunun (Civil Law) uygulanmasının devamına izin vermiştir. Diğer önemli bir anayasal belge ise 1867 tarihli, İngiliz Kuzey Amerika Andlaşması’dır (The British North America Act). Bu anayasal belge, 1982’den sonra Anayasa Andlaşması (Constitutional Act) olarak isimlendirilmiştir. 1867 tarihli bu belge ile birlikte New Brunswick, Nova Scotia, ve Canada’da (Ontario ve Quebec eyaletlerinden oluşan) federal birlik sağlanmıştır. 1931 yılında İngiliz Westminster Yasası (The British Statue of Westminster) ile birlikte resmi olarak Kanada’nın İngiliz kolonisi olması sona ermiştir. Bu tarihten sonra, hiçbir İngiliz yasası, Kanada’nın onayı olmadan Kanada’da uygulanmamıştır. 1949 yılına kadar, Yüksek Mahkeme davaları, diğer Birleşik Krallık kolonilerinde olduğu gibi, temyiz için Londra’daki The Judicial Committee of the Privy Council’in (İstinaf Mahkemesi) önüne gitmekteydi.[1]

1960’lı yılların başında, özellikle Quebec eyaletinden ve Kanada’nın diğer bölgelerinden gelen baskılarla anayasal reform talepleri artmaya başlamıştı. İngiliz Kuzey Amerika Andlaşması’nın değişmesi gerektiği bu taleplerin merkezinde yer almaktaydı. Bu taleplerin başında; “federal ve eyalet hükümetlerinin yetkilerinin yeniden düzenlenmesi, Senato’nun yeniden dizayn edilmesi ve daha çok yerel temsil gücünün olduğu bir yapının oluşturulması, Kanada Yüksek Mahkemesi’ne (SCC) anayasal statü kazandırılması, kişi hakları için anayasal koruma sağlanması ve yerli halkların haklarının anayasal olarak tanınması” gelmekteydi. Nihayet 17 Nisan 1982’de Kanada Anayasası (The Canadian Charter of Rights and Freedoms), kabul edilmiştir. Anayasanın 52.kısmı, Anayasa’nın; Kanada’nın en yüksek yasası olduğunu (the supreme law of Canada) ilan etmiştir.[2]

30 Ekim, 1995 yılında Quebec eyaletinde yapılan seçimde, Quebec eyaletinin Kanada’dan ayrılıp bağımsız bir devlet olması için referandum yapılmıştır. Oylama sonucu %49.42 evet, %50.58 ise hayır çıkmıştır. Bu neticeden sonra referandum, Kanada Yüksek Mahkemesi önüne götürülmüştü.

QUEBEC EYALETİNDE REFERANDUM

Quebec eyaleti, geleneksel taleplerinin karşılanmadığı gerekçesiyle, bu değişikliklere itiraz etmiştir. Bunun üzerine 1987 yılında Kanada Başbakanı ve eyaletlerin Başbakanlarının bira araya gelerek anlaşmaya vardığı Meech Lake Accord belgesi düzenlenmiştir. Belge, Quebec eyaletinin farklı bir toplum olduğunu, Kanada’nın iki dilli bir ülke olduğunu ve federal harcamalar üzerinde kontrol, göçmenlik konularında federal hükümet ve eyalet hükümetlerinin anlaşmalar yapmasını içermekteydi. 1990 yılında eyaletlerin desteği olmadığından bu uzlaşı sona ermiştir. Quebecliler bu duruma sert tepki göstermişti. Quebeclilerin tepkisi neticesinde 1992 yılında the Charlottetown Accord üzerinde anlaşma sağlanmıştır. Bu belge daha çok, Senato’nun yeniden seçimini, kuvvetlerin dağılımını ve yerlilerin hakları hakkında hükümler içermekteydi. 1992 yılında yapılan milli bir referandumda büyük çoğunluk bu pakete hayır deyince Quebec bir kez daha hayal kırıklığına uğramış oldu.[3] 

30 Ekim, 1995 yılında Quebec eyaletinde yapılan seçimde, Quebec eyaletinin Kanada’dan ayrılıp bağımsız bir devlet olması için referandum yapılmıştır. Oylama sonucu %49.42 evet, %50.58 ise hayır çıkmıştır. Bu neticeden sonra referandum, Kanada Yüksek Mahkemesi önüne götürülmüştü.[4]Reference re Secession of Quebec [1998],[5] Yüksek Mahkeme’den Kanada hükümeti tavsiye karar olarak (advisory opinion) üç soruya cevap vermesini talep etmiştir. Birincisi, Kanada Anayasası’na göre milli Yasama organı, Quebec eyaleti yasama organı ya da hükümeti, tek taraflı olarak Quebec’in Kanada’dan ayrılışını sağlayabilir mi? İkincisi, milletlerarası hukuk, milli Yasama organı, Quebec yasama organı ya da hükümetine, tek taraflı olarak Kanada’dan ayrılma hakkını veriyor mu? Bu anlamda milletlerarası hukukta self-determinasyon (kendi geleceğini belirleme) hakkı var mı, varsa milli Yasama organı, Quebec yasama organı ya da hükümetine tek taraflı olarak Kanada’dan ayrılma hakkını sağlar mı? Son soru ise, bu konuda, şayet milletlerarası hukuk ve iç hukuk çatışırsa; tek taraflı ayrılma hakkı konusunda, hangi hukuka öncelik tanınacaktır.

Mahkeme, birinci ve ikinci soruların cevabı olarak: Anglo-Saxon hukukunun içeriğine uygun olarak, öncelikle Anayasa’nın yazılı veya yazılı olmayan kuralları olduğunu ifade etmiştir. Daha sonra Kanada’yı oluşturan Konfederasyon birlikteliğinin başlangıcına giderek, bu birleşmenin nasıl ve hangi şartlarda oluştuğunu ortaya koymuştur. Nihayetinde, Kanada anayasasının dayandığı dört temeli açıklamıştır: Federalizm, demokrasi, hukukun üstünlüğü ve azınlıkların korunması olarak bu temeller belirlenmiştir.

Mahkeme, bu prensipleri davaya uygulayarak, tek taraflı bir ayrılma kararının Anayasa’ya aykırı olacağını belirtmiştir. Quebec halkının apaçık bir şekilde Kanada’dan ayrılmayı ifade etmesi, bu taleple birlikte Birliği oluşturan diğer taraflarla (eyaletlerin) anayasal değişiklik için pazarlık yapılarak sonuca varılabileceğini söylemiştir. Mahkeme, milletlerarası hukukun Quebec’deki duruma uygulanamayacağını ve milletlerarası hukukun yasal olarak böyle bir ayrılma hakkı da vermediğini ifade etmiştir. Mahkeme, self-determinasyon hakkının, ancak diğer eyaletlerle pazarlıklar yapılarak bir anlaşmaya varılması sonucunda kullanılabileceğini belirtmiştir. Ayrıca mahkeme Self-determinasyon hakkını kullanılırken, devletlerin toprak bütünlüğünü zedelenmeden uygulanabileceğini ifade etmiştir. Mahkeme, milletlerarası hukukta, ancak koloni olarak ya da yabancıların işgali altında kalmış ise bir devletin ayrılma hakkı olacağını kabul etmiştir. Aksi durumda var olan ulusal bir devlette, kendi kaderini tayin etme hakkını uzun bir süredir kullanan bir grubun, tek taraflı olarak ayrılmaya hakkı olamayacağını söylemiştir. Mahkeme, son 50 yılın 40 yılında, Kanada Devletinin Başbakanlarının Quebec’li olduğunu ayrıca belirterek Quebec’in siyasi etkinliğini vurgulamıştır.

Son olarak Yüksek Mahkeme, bağımsızlık referandumunda büyük bir çoğunluğun çıkması şartıyla, Quebec Eyaletinin ayrılmak için pazarlıklara başlayabileceği kararını vermiştir. Referandumda aksi bir neticenin çıkması Quebec Eyaleti’nin tek taraflı olarak ayrılma hakkına sahip olamayacağını ifade etmiştir. Bu çerçevede, milletlerarası hukuk ile Kanada iç hukukunun aynı olduğunu, çatışma olmadığını, bu nedenle üçüncü soruyu cevaplamanın gereksiz olduğu kanaatine varmıştır.[6]

Bu kararı, Quebec hükümeti olumlu karşılamıştır. Bu minvalde, referandumdan çoğunlukla evet cevabı çıkması halinde diğer eyaletlerle Quebec’in ayrılması için pazarlıklara başlamasına sebep olacaktır. Bunun da tek taraflı bağımsızlık ilanını gereksiz kıldığı ortadadır. Kanada Federal hükümeti de kararı olumlu bularak, Quebec’in tek taraflı bağımsızlık ilan edemeyeceğini, açık ve net bir çoğunlukla referandumdan evet sonucu aldıktan sonra, ayrılmak için pazarlıklara başlayabileceğinin makul ve anlaşılabilir olduğu Quebec’li Kanada Başbakanı Jean Chretien tarafından ifade edilmiştir.[7]

Uzun vadede görünen o ki, Quebec eyaleti şayet Kanada’nın ekonomisi kötüye gitmesi durumunda veya var olan milliyetçilik akımlarının daha da artması halinde, Quebec Eyaleti’nin bağımsızlığını kazanması gerçekleşecek gibi gözükmektedir. Quebec eyaletindeki araba plakalarında 1978’den beri işgale gönderme yapılarak, “Je me souviens”, “Ben hatırlıyorum” ifadesi yer almaktadır.

‘BEN HATIRLIYORUM’

Uzun vadede görünen o ki, Quebec eyaleti şayet Kanada’nın ekonomisi kötüye gitmesi durumunda veya var olan milliyetçilik akımlarının daha da artması halinde, Quebec Eyaleti’nin bağımsızlığını kazanması gerçekleşecek gibi gözükmektedir. Quebec eyaletindeki araba plakalarında 1978’den beri işgale gönderme yapılarak, “Je me souviens”, “Ben hatırlıyorum” ifadesi yer almaktadır. Quebec Eyaleti bu gelişmeler ışığında son dönemde bağımsızlığını ilan eden Kosova gibi tek taraflı olarak bağımsızlık kararı alırsa, Kanada Federal hükümetinin buna tepkisi ne olacaktır? Bütün bunlar bir tahminden öteye geçmemektedir. Fakat, Yüksek Mahkeme’nin kararında İngilizlerin Quebec Eyaleti’ni yabancı işgal gücü olarak nitelendirmeye yanaşmaması, Yüksek Mahkemenin tarihi ters yüz ettiğinin bir göstergesi olsa gerek. Netice itibariyle Kanada 1931 yılına kadar Birleşik Krallık’ın resmi bir kolonisiydi. Resmiyette, hala Kanada Federal sisteminin en üstünde Birleşik Krallık Kraliçesi yer almakta ve Kanada paraları onun adına basılmaktadır.

Özetle, Yüksek Mahkeme, bu kararında, Quebec’deki referandumdan ezici bir çoğunluk ile evet çıkması halinde, ayrılma sürecin anayasanın değiştirilerek, eyaletler arası pazarlık sonucu gerçekleşeceğini ifade etmiştir.

6 Mart, 2014’de Kırım Parlamentosu, “ayrılma referandumu” yasa tasarısını kabul etti ve ardından çok kısa bir süre sonra (10 gün) 16 Mart, 2014’de de referandum gerçekleştirildi. Referandum; şeffaflıktan uzak seçmen listeleri, seçim komisyonları ve milletlerarası tarafsız gözlemcilerin yokluğundan dolayı eleştirilmiştir.  Referandumdan % 95.5 civarında Rusya Federasyonu’na katılım sonucu çıkmıştır.

KIRIM REFERANDUMU

6 Mart, 2014’de Kırım Parlamentosu, “ayrılma referandumu” yasa tasarısını kabul etti ve ardından çok kısa bir süre sonra (10 gün) 16 Mart, 2014’de de referandum gerçekleştirildi. Referandum; şeffaflıktan uzak seçmen listeleri, seçim komisyonları ve milletlerarası tarafsız gözlemcilerin yokluğundan dolayı eleştirilmiştir.[8] Referandumdan % 95.5 civarında Rusya Federasyonu’na katılım sonucu çıkmıştır. Resmi raporlar (Rusya yanlısı olan) nüfusun referanduma %82 seviyesinde katılım gösterdiğini, tarafsız denilebilecek kaynaklar ise bu rakamın %34 civarında kaldığını ifade etmektedir. Referandum, oylamaya katılanlara iki ihtimal sunmuştur. Birincisi, federal bir parça olarak Rusya’ya katlmak, ikincisi ise 1992 Kırım Anayasasına dönüp Ukrayna’nın parçası olmayı kabul etmektir. Oysa ki, Rusya ve yanlılarının işgali öncesindeki hali öngören üçüncü bir ihtimal sunulmamıştır. Beyaz Saray’dan Obama adına yapılan açıklamada; referandumun illegal olduğu ve asla kabul edilmeyeceği... ifade edilmiştir. Avrupa Birliği ise, oylamanın illegal olduğu ve hukuken meşru olmadığı ve sonucunun kabul edilmeyeceğini söylemiştir.[9] 

Kırım’daki nüfusun % 58’i Rus asıllı, geri kalanı ise Ukraynalı ve Tatarlardan oluşmaktadır. Tatarların çoğu askerlerin silahlarının gölgesi altında oylamaya katılmayacaklarını ifade ederek referandumu boykot etmişlerdir. Referandum sonucu Kremlin’e başvuran Kırım Cumhuriyeti, böylece 18 Mart, 2014’de Rusya Federasyonu’na bağlanmıştır. Şunu da not etmek lazım, 1992 tarihli Kırım Anayasası diğer devletlerle ilişki kurmak noktasında tam egemenlik yetkisi vermekteydi.

Günümüzde varolan milletlerarası hukuk uygulamalarında bir devletten “tek taraflı ayrılma hakkı”, diğer bir ifadeyle kendi geleceğini tayin etme hakkı (right to self-determination), bahsi geçen ülkede o azınlık grubuna ait topluluğa karşı sistematik olarak devam eden insan hakları ihlalleri varsa mümkün olabilmektedir.

GÜNÜMÜZDE AYRILMA HAKKI

Günümüzde varolan milletlerarası hukuk uygulamalarında bir devletten “tek taraflı ayrılma hakkı”, diğer bir ifadeyle kendi geleceğini tayin etme hakkı (right to self-determination), bahsi geçen ülkede o azınlık grubuna ait topluluğa karşı sistematik olarak devam eden insan hakları ihlalleri varsa mümkün olabilmektedir. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 24 Ekim 1970 tarihinde kabul edilmiş olan, Milletlerarası Hukuk Prensipleri Bildirgesi (Declaration on Principles of International Law...),[10] Milletlerarası Adalet Divanı (Mahkemesi) Kosova Tavsiye Kararı ve Kanada Yüksek Mahkemesi’nin Quebec Kararına (yukarıda uzunca ele aldığımız) göre; “tek taraflı ayrılma hakkı” milletlerarası hukukta ne yasaklanmıştır ne de serbesttir. İlginçtir; Milletlerarası Adalet Divanı, Kosova Tavsiye Kararında, Kosovalıların meşru olarak kendi geleceğini tayin etme hakkını yerine getirebilmesi için “ayrılması sorusunu” cevaplamaktan kaçınmıştır.

Kendi geleceğini tayin hakkı (self-determination); bir ülkede bir gruba (siyasi güç açısından azınlıkta kalan) kendi siyasi statüsü, kendi istediği ekonomik, kültürel ve sosyal yapıyı tespit etme hakkı verir. Bu hak, pek çok milletlerarası belgede yer almaktadır. Fakat, aynı belgeler aynı zamanda bölgesel bütünlük (territorial integrity) prensibini de kendi geleceğini tayin etme hakkına zıt düşer bir şekilde kabul etmiş durumdadır. Buna karşılık, Milletlerarası Adalet Divanı pek çok kararında da bu hakkın varlığını kabul etmiştir. Bu nedenle denilebilir ki; hukuka uygun bir ayrılma, ancak asıl (ana) devletten bölgesel bütünlüğü (o ülkenin) bozmayacak şekilde olabilir.

[11] Peki, öyleyse bir ayrılık ne zaman hukuki olabilir?

A) Sömürgeci bir devletin kolonisinden çekilmesi durumunda,

B) Asıl devletin yasama organı tarafından bu sürecin yürütülmesi,

C) Bahsi geçen bölgenin 1945 tarihinden sonra işgal edilmiş olması veya nüfus yerleşmiş olması,

D) Ayrılıkçı olanlar belli bir gruba ait insanlar olmalı,

E) Asıl devlet sistematik olarak o gruba karşı insan hakları ihlali yapmalı,

F) İç hukuk veya milletlerarası hukukta bu şartları karşılayacak hak arama yollarının olmaması durumunda.[12]

Bu şartlarda şunu göstermektedir; asıl devletten ayrılma (secession) günümüz şartlarında gerçekten çok zor gözükmektedir. Ancak, asıl devlet grubun varlığına, kimliğine saldırıyorsa o zaman ayrılığa giden yolun taşları döşenmeye başlanmış olunur. Elbette ki, bu açıdan bakıldığında insan hakları ihlalleri en büyük gösterge olacaktır.Kırım meselesine tekrar dönecek olursak; Kırım, kolonileşmenin sona erdiği bir yer değil! Gerçi bu ifade de ucu çok açık tartışmaya götüren bir anlam taşımaktadır. Ukrayna Anayasası 134. Maddeye göre; Özerk Kırım Cumhuriyeti Ukrayna’nın bir parçası ve bütün meseleleri Ukrayna Anayasası atında çözülür.

[13] Olayımızda görüldüğü üzere, ayrılma kararı içeren referandum Ukrayna anayasasına göre yürütülmemiştir. Quebec davasını hatırlayacak olursak, orada da Kanada Yüksek Mahkemesi, ayrılmanın Kanada Anayasası’na (anayasal sistemine) göre yapılması gerektiğini hatırlatmaktaydı. Ayrıca, Ukrayna Anayasası 73. Maddeye göre, Ukrayna’daki bir bölgesel değişiklik, bütün Ukrayna’nın katılacağı bir oylamayla olur, yani sadece Kırım bölgesinde yapılacak bir referandum ile değil.[14] Buna ek olarak, Kırım milletlerarası hukukta işgal altında bir yer olarak gözükmemekteydi. Peki, Rus ayrılıkçıları, bir “grup” olarak kabul edebilir miyiz? Quebec davasına bakacak olursak, “bir insan” grubu, sömürgeci bir imparatorluk tarafından yönetilme, yabancı bir gücün boyunduruğu-baskısı-sömürgesi- altında kalma, anlamlı bir ayrılma talebi (hakkının) reddedilmesi durumunda olma şeklinde tarif edilmiştir.[15] Kanada Yüksek Mahkemesi, bunun dışındaki durumlarda ayrılmak isteyen grupların asıl devlet içinde kendi geleceğini tayin etmek hakkını başarmak için çalışabileceğini ifade etmiştir.

[16] Mevcut olayımızda, Kırım’daki Rus nüfusun Ukrayna yönetimince insan haklarının sistematik bir şekilde ihlal edildiğine dair delil bulunmamaktadır. Avrupa Güvenliği Yüksek Komiserliği’nin (The OSCE High Commissioner on National Minorities) milli azınlıklar konusunda Kırım’a yaptığı ziyaret sonrası; Rusça konuşanların baskı ve şiddetle karşı karşıya olduğuna dair hiçbir delil olmadığını ifade etmesi[17] de not edilmesi gereken bir durumdur.

Özetle, mevcut milletlerarası hukuk uygulamaları çerçevesinde, Kırım meclisinin yapılan referandumu düzenlemeye yetkisi yoktur. Yetkili olsa bile çıkan karar neticesinde, Ukrayna hükümeti ile pazarlıklara oturması gerekmekteydi. Şayet, Kırım’ın daha önceden Ukrayna tarafından işgal edilmiş veya kolonileştirilmiş olduğu kabul edilmiş olsaydı(!), Kırım Meclisi’nin böyle bir hakkının olacağı söylenebilirdi. Fakat, Kırım bir anlamda bugün için Ruslar tarafından işgal edilmiş durumdadır. Sonuçta, Rusya’nın uygulamış olduğu siyaset neticesinde bir bölgede nüfusu artırıp zamanı gelince (Ukrayna’da meydana gelen karışıklıkta olduğu gibi) self-determinasyon oylaması yaparak topraklarına ilhak etme siyaseti milletlerarası hukukça savunulan bir yöntem değildir. Bu nedenle, Rusya’nın milletlerarası hukuku açık ve net bir şekilde ihlal ettiği görülmektedir. Malesef, Türkiye’ninde Kırım Türklerini ve Tatarlarını koruma konusunda yeterince aktif ol(a)madığını müşahede etmekteyiz. Fakat, umudum o ki, Türk vatanı olan bu yerler bir gün yine aslına rücu edecektir!

---

 [1] Müstemleke (koloni olan), kilise, müsadere ve konsolosluk mahkemelerinin verdikleri kararlara bakan istinaf mahkemesi. Bkz., Pars Tuğlacı, İngilizce-Türkçe İktisadi, Ticari, Hukuki Terimler Sözlüğü, Altıncı Baskı, İstanbul, ABC K, 1996, s. 394.Bkz., The Constitutional Law Group, editörler, Canadian Constitutional Law, 3. Baskı, Toronto, Emond Montgomery Publications Limited, 2003, s. 5-6.

[2] Id, s. 6-7. Kanada Haklar ve Özgürlükler Bildirgesi (Kanada Anayasası)’nin Kanada anayasal demokrasisi üzerindeki etkileri için, ayrıca bkz., Andrew Petter, The Politics of the Charter: The Illiusive Promise of Constitutional Rights, Toronto, UTP, 2010.

[3] Id, s. 7-8.

[4] Detay için bkz., P. Russel & B. Ryder, Ratifying a Postreferandum Agreement on Quebec Sovereignity, Toronto, C. D. Howe Institute, 1997. Yazarlar, bir eyaletin Kanada devletinden ayrılabilmesi için, pek çok anayasal değişikliğin gerektiğini iddia etmektedirler.

[5] 2 SCR 217; 161 DLR (4th) 385.

[6] Davanın detaylı olarak incelemesi için bkz., The Constitutional Law Group, supra note 1, 458-66.

[7] Uluslararası Adalet Divanı (The International Court of Justice) 22 Temmuz, 2010 tarihli Kosova’nın tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etmesi ile ilgili olan tavsiye niteliğindeki kararında; tek taraflı bağımsızlık ilanının uluslararası hukukta yasaklanmadığını ve bu bağımsızlık ilanını da Sırbistan veya Birleşmiş Milletler (UN) organlarının yapmadığını, bu nedenle bağımsızlık ilanı bu kurallarla değerlendirilemez. Adalet Divanı, bu nedenle Sirbistan iç hukukuna bakmamış ve referandumun da gerekli olmadığına hükmetmiştir.Detay için bkz., Reference re Secession of Quebec, erişim tarihi 18 Mayıs, 2015, http://en.wikipedia.org/wiki/Reference_re_Secession_of_Quebec.

[8] Crimea referandum: Voters ‘back russia union’, erişim tarihi 16 Mayıs 2015, http://www.bbc.com/news/world-europe-26606097.

[9] Id.

[10] Bkz. 2625 (XXV). Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, erişim tarihi 16 Mayıs 2015, http://www.un-documents.net/a25r2625.htm.

[11] Malcolm N. Shaw, International Law, 7. Baskı, Ünite 10 (Territory), Cambridge, CUP, 2014, syf. 352-400.

[12] Id.

[13] Ukranian Constitution, erişim tarihi 17 Mayıs, 2015, www.kmu.gov.ua/.../Constitution_eng.doc.

[14] Id.

[15] Bkz. Quebec Davası, bu yazının ilk kısmı.

[16] Id.

[17] Developing situation in Crimea alarming, says OSCE High Commissioner on National Minorities, erişim tarihi, 17 Mayıs 2015, http://www.osce.org/node/116180.

Bu ülkenin en büyük sorununun adaletsizlik ve hukuksuzluk olduğu noktasında muktedirler ve muhaliflerin de ittifak halinde olduğunu ifade edersek herhalde pekte abartmış olmayız. Bugünün muktedirleri yani dünün muhalifleri zannımca geçmişte kendilerine karşı acımasızca yapılan zulümlerin ve haksızlıkların giderildiği kanaatindeler. Bugünün muhalifleri yani dünün muktedirleri ise kanaatimce kantarın topuzunun çok fazla kaçtığını, biz bile bu kadarını size yapmamıştık düşüncesindeler. Görünen o ki, bugünkü kamuoyu kanaati üç aşağı beş yukarı bu yönde seyretmektedir. Dünün muktedirleri geçmişte yaptıklarının bedelini öderken, dün söylemeleri gereken gerçekleri bugün söylediklerinden toplumda pek bir karşılık bulduğu söylenemez. Bugünün muktedirleri ise geçmişte yaşadıkları tecritlerin ve haksızlıkların karşılığı olarak bu imkanları kullandıklarını dile getirmekteler, bunun da artık toplumda pek bir karşılık bulduğu söylenemez. 

YUKARIDAKİ KAVGANIN KAYBEDENLERİ ÜLKENİN DÜRÜST İNSANLARI

Tabii ki bu esnada elitist kolonları üzerine inşa edilmiş sistemin yukarıda yaşanan kavgalarında kaybeden ve kaybettirilen hep bu ülkenin masum ve dürüst insanları olmaktadır: Onların ırkı ve dini yoktur. Bazen Müslüman bazen Yahudi bazen Hristiyan bazen ise ateist olmaktadırlar. Ama hepsinin ortak noktası namusssuzlar karşısında namuslu olmaktır. Elitizm hastalığı zannımızca en çokta hukuk ve tıp aleminde göze çarpmaktadır. Özellikle bu iki alandaki hastalık küçük dağları ben yarattım anlayışını çoktan aşmış durumdadır. Bizim ülkemizde bunun emarelerini içeriden ve dışarıdan çok bariz şekilde görebilirsiniz, Batı’da ise kulübün içine girdikten sonra kapalı kapılar ardındakileri görmeye başlarsınız.Geçen yıl Politik Yol bu yıl ise Yeni Arayış sitesinde bu ve benzeri minvalde yazdığım yazıların çoğunda bunu defalarca dile getirmiş bulunmaktayım. Bu hastalıktan kurtulmanın çözümü: eleştirel düşünceye dayalı kurulacak eğitim sisteminin merkezine yani ruhuna Hz. Muhammed (s. a. v.)’in buyurduğu gibi “insanlardan bir insan olma” anlayışını yerleştirmektir. Tabiri caizse bizim adam düşüncesini öldüreceksiniz. İnsanların haklarını gaspedenlerin cezasını vereceksiniz. Yalan söyleyenleri sistemin dışında tutacaksınız. Rabbena hep bana değil bizediyen fertlerden müteşekkil bir cemiyetin inşası için çabalayacaksınız. İnsanlar hukuktan korkacak hemcinslerinden değil, diğer bir ifadeyle yapılan yanlışın bedelini ödettiren kanunlarınız ve uygulamalarınız olacak. 

Anayasal haklar, ilk derece mahkemelerinden başlamalıdır, idarenin ajanlarının yasal kılıflarla koruma altında olmadığı Napolyonist modellemeden vazgeçilerek doğrudan dava açılarak yöneticilerin hesap verdiği bir sisteme geçilmesi elzemdir. 

YÖNETİCİLERİN HESAP VERDİĞİ BİR SİSTEME GEÇİLMELİ

Geçtiğimiz haftalarda Anayasa Mahkemesi (AYM) Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ilgili pek çok iptal kararı verdi. Bu konudaki kanaatimiz: Yargının yasama ve yürütmenin alanına girmemesi. Yani politik sorun doktrininin uygulamada acilen yerini almasıdır. Bunun yolunun da ABD modeli bir anayasal yargı denetimini bu memleketin insanlarına çok görmeden acilen sağlayacak düzenlemeleri hayata geçirmektir: Anayasal haklar, ilk derece mahkemelerinden başlamalıdır, idarenin ajanlarının yasal kılıflarla koruma altında olmadığı Napolyonist modellemeden vazgeçilerek doğrudan dava açılarak yöneticilerin hesap verdiği bir sisteme geçilmesi elzemdir.  Bu anayasal yargı denetimi modelinde AYM vereceği kararlarla sadece ilgili hükmün anayasaya aykırı olduğunu temel hak ve hürriyetlerin ihlal edildiği veya edilmediği yönünde karar verecektir.

Teknik olarak ilgili düzenlemeyi iptal etme yetkisine sahip olamayacaktır. Fakat AYM vereceği kararlarla kendi meşruiyetini inşa edecek, bu sayede verdiği kararlar neticesinde yasama veya yürütme organı gerekli düzenlemeleri yapacaktır. Yani bir düzenlemenin geçersiz hale gelmesi sıradan bir vatandaşın (?!)  ilk derece mahkemesinde açtığı bir dava AYM’ne ulaştığında gerçekleşecektir. İlla da Cumhurbaşkanı, TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya 120 milletvekilinden biri olmaya gerek kalmayacaktır. Peki, hükmün anayasaya aykırı olduğunu ve vatandaşın davasında haklı olduğu hükmü yasama organı değiştirmek istemezse ne olacaktır? O zamanda devreye halk girişimi kurumu girecektir. Böylece anayasal cumhuriyette son sözü temsilciler değil, halkın kendisi söylemiş olacaktır. Bu anlamda da medyadaki ifade hürriyeti çok geniş olacak ve medya da tekelleşmelerin önüne geçilecek şekilde yerel sesslerin çok güçlü olduğu bir zemine sahip olmak adına düzenlemeler yapılması gereklidir.

Anayasal cumhuriyette insanlar, vatandaşlar kanunların gücünden çekinecektir, şahısların değil. Kişiler gücünü kanunlardan alacaktır, makamlarından veya biriktirdikleri paralardan değil. Bu ülkenin temiz yürekli insanlarına yeni bir anayasayla dar bölge seçim sistemi, temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumunu sunacak zihniyet ve ruha sahip anlayıştan müteşekkil kadrolara sahip vicdanlı insanları Rabbimden nasip etmesini diliyorum.

Yaklaşık olarak 1300-1700 arası İslam hukukunu uygulamaya çalışmış olan Osmanlı Devleti; 1700’lerden sonra uygulamada bir hayli İslam hukukunun özünden ve sözünden kopmuş olduğu, hatta yükselme döneminde bile kardeş katli gibi İslam hukukunun yasakladığı ve çok zaruri olmadıkça başvurmadığı adalet-i izafi (toplum için ferdi feda eden adalet anlayışı) ile vicdanları yaralayan uygulamalara başvurmuştur. Günümüzde gelinen noktada ise özellikle covid-19 salgınında görüldüğü üzere otoriter bir şekilde adalet-i mahzanın (bir ferdin hakkını insanlığın tamamı için olsa bile feda etmeyen adalet anlayışı) tarumar edildiği bir dünyada yaşamaktayız.

Günümüz Türkiye’sinde sürekli Osmanlı güzellemesi yapanlar esasında olması gereken (ideal hukuk) uygulamaları gözardı ederek ferdi hürriyetleri tanımayan katı uygulamalara imza atmak için zemin kurmaktadırlar. Adalet-i izafi için bir kez kapıları açmaya görün; aman Allahım ondan sonra geriye sadece içi boşaltılmış ve sanki her şey güya toplum içinmiş yapılan örneklerle karşı karşıya kalmaktasınız. En son covid aşısı uygulamalarında görüldüğü üzere, milyonlarca insan günümüzde başta kalp krizleri olmak üzere pek çok sağlık sorunuyla karşı karşıya bırakılmış haldedir.Bu yazımızın konusu ise 31 Mart, 20224 yerel seçimlerinde siyasi iktidarın oy kaybına uğrayarak ikinci parti konumuna düşmesi, buna rağmen ısrarla yeni anayasa çalışmalarının başlaması için özellikle TBMM başkanı Numan Kurtulmuş’un diğer siyasi partileri bu çerçevede yoğun bir şekilde ziyaret etmesi ve bu çerçevede yeni bir anayasa çalışmasının nasıl yapılacağıdır. Nihayetinde tartışmaların tamamı neredeyse mevcut iktidarın yeni bir anayasa yapıp yapamayacağı ve değiştirilemez maddelerin yeni bir anayasa da nasıl yer alacağı noktasında toplanmaktadır.

Bu ülke hukukçularının en büyük handikaplarından birisi; pozitivist hukuka tapınırcasına inanarak hukuku toplumun üstünde tutmak ve sokaktaki insanı maraba seviyesinde gören anlayışıdır.

İKTİDAR NEREDE HATA YAPTI?

2012 yılından beri daha net bir şekilde ise açıkça 2017 yılından beri yayınlamış olduğum yazılarda anayasa hazırlayanların samimiyetinin her şeyin önünde geldiğini defalarca bahsederek dile getirdim. Peki bu noktada anayasayı yapanların samimiyeti kavramından ne anlamalıyız? 2012 ve 2017 yılında yeni bir anayasa yapımı için her türlü siyasi ve hukuki meşruiyet zemini bulunmaktaydı. Bu ülke hukukçularının en büyük handikaplarından birisi; pozitivist hukuka tapınırcasına inanarak hukuku toplumun üstünde tutmak ve sokaktaki insanı maraba seviyesinde gören anlayışıdır. 2016 hain darbe girişimine karşı hazırlıklı olan ve iki saatte onu bastıran ve karşılığını veren mevcut iktidar nerede hata yapmıştı, sorusunu sormak kaçınılmaz bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır:

- Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ifadesiyle “at izi it izine” bil(mey)erek karıştırılmış oldu ve sonuçta hakikat komisyonları kurulmayarak kimin eli kimin cebinde olduğu bilinç(siz) bir şekilde gözardı edilmiş olundu. Böylece haksız bir şekilde sermaye transferleri yapılmış oldu. Ayrıca FETÖ ve FETÖ vb. zihniyetlere karşı mücadele eden kişiler de bu mihraklarca McCarthy vari ortamlar oluşturularak kırıma uğratıldı. Ama unutulmasın ki! Allah her yerdedir, sadece göklerde değildir ve yapılan haksızlıkları ve ayak oyunlarıyla dans edenlerin oyunlarını eninde sonunda boynuna çevirecektir. Allah bir şirket müdürü değildir! O adil-i mutlak olandır. Bu dünya da hukukçulara bakan yönü ise kriminolojinin temel kuralıdır: Parayı takip eder, böylece suçları ve suçluları bulursunuz.

- Özellikle bu vatan sevdalısı masum insanların heba edilmesi sadece ve sadece izlenerek ciğeri beş para etmez insanlara zemin hazırlanarak liyakat yerine dalkavukluk öne çıkarılmış oldu. Grasham ilkesi gereği kötü para iyi parayı kovduğu gibi kötü insanlarda iyi insanları kovmuş oldu ve böylece medya da herbokolok türü insanlara yer açılmış oldu. Artık sahnede halkını seven ve hakikat peşinde koşan insanlar değil, kendi menfaatini önceleyen insanlar yer almaya başladı. Gerçi bu ülkenin plaklarında son iki yüz yıldır hep aynı şarkı çalması da ayrı bir mevzu olsa gerek.

- Nihayetinde “Bizim Adam” mefhumu her yeri kaplamış oldu. Böylece tüm iyilik ve gözelliklerin önü kapatılmış oldu.

- “Geciken adalet, adalet değildir”, daha düne kadar küfür edilen zihniyet ve anlayışın tavır ve davranışları kopya edilmeye başlanarak tüm ahlaki, moral ve dini değerler yerle bir edilerek hukuk devleti yani hukukun üstünlüğüne inanılan bir sistemin inşası boşa çıkarılmış oldu. Düşünce, vicdan ve fikir hürriyetinin olmadığı yerde ne ekonomik ne de fikri bir gelişme olmayacağından hep taklidi modeller ortaya çıkmış oldu.

- 6284 sayılı kanunla aile ve evlilik kurumu tarumar edilmiş oldu. İstanbul Sözleşmesi taş gibi ayaktadır. Artık suistimal edilen bir kanunla uygulamada taş bebek gibi ideolojik feminizim uygulamalarıyla çağ atlanılmış olundu!

Mülteci krizi acilen çözülmelidir. Probleme sebep olanların bedelini ödemesi gerekirken bu millete bedel ödettirilmektedir. Ayrıca yerli üretimi arttırmak için sanayi, hayvancılık ve tarımı en üst seviyede desteklemek bu işin olmazsa olmaz koşuludur. Nihayetinde iktidara gelen her siyasi parti zaten milli ve yerli olduğunu iddia etmiyor mu? Ümidimiz ve hayalimiz odur ki: En kısa zamanda ekonomik krizi atlatarak, bu ülkeye yakışır yeni bir anayasaya bir an önce kavuşmak...

SAHNENİN DURUMU: KİTABI, HESABİ VE KALBİ ANLAYIŞ

AKP’nin ilk baştaki kitabi (iktidar olmak için oyunu hukuk devleti kurallarına göre yürütmek anlayışı) haline dönmesi maalesef pek mümkün gözükmemektedir. CHP ve AKP’nin bu noktadan sonra yapacağı hesabi (iktidarı elde tutmak veya ele geçirmek için kuralsız şekilde hareket etmek anlayışı) davranışların toplum nazarında özellikle yaşı 30’un altında olanlar arasında pek karşılık bulduğu söylenemez. İnternet çağında istediğiniz kadar trol ve sahte hesaplar kullanın, nihayetinde aklını kiraya vermemiş olanlar bir şekilde kalbi (gerçekten hakikat ve topluma hizmet peşinde koşan anlayış) olarak bu hayatı anlamak ve anlamlandırmayı istemektedirler. Özetle; kitabi, hesabi ve kalbi anlayış, kendimize dönüp bakalım, biz hangi limandayız?Peki yeni anayasa nasıl yapılmalı? Yeni anayasayı yapacak olanlar “Bizim Adam” lar olmamalı, kalbi hareket edenler olmalıdır. 31 Mart, 2024 yerel seçimlerinden sonra siyasi ve hukuki meşruiyet iktidar için zayıflamış, ana muhalefet içinse yeteri seviyede değildir. AKP iktidarı maalesef 2012 ve 2017 yılında ayağına kadar gelen tarihi fırsatları kaçırmış oldu. Talih kapıyı üçüncü kez çalar mı? Kim bilir? Belki de bir yıl içinde yeniden genel bir seçime girerek bu milletten anayasa yapımı için üçüncü bir kez talepte bulunulursa, olabilir mi? Bunun da ön koşulu ekonomiyi düzeltmek ve orta sınıfı yeniden inşa etmek. Onun da yolu İskandinav ülkeleri gibi aşırı zenginleşmeye giden yolları kapayarak çok kazanan ve kazanmış olanlardan daha fazla vergi almak olsa gerek. Yurtdışından getirilen ürünlerden veya yurtdışına çıkanlardan alınacak vergilerle bu problemlerin sona ermeyeceği apaçık bir şekilde ortadadır. Köprüleri, havaalanları, otoyolları, internet ve telefonu yani ulaşım ve iletişimin temel kurumlarını millileştirmek ve bunları öz kaynaklardan karşılayarak yapmak. Mülteci krizi acilen çözülmelidir. Probleme sebep olanların bedelini ödemesi gerekirken bu millete bedel ödettirilmektedir. Ayrıca yerli üretimi arttırmak için sanayi, hayvancılık ve tarımı en üst seviyede desteklemek bu işin olmazsa olmaz koşuludur. Nihayetinde iktidara gelen her siyasi parti zaten milli ve yerli olduğunu iddia etmiyor mu? Ümidimiz ve hayalimiz odur ki: En kısa zamanda ekonomik krizi atlatarak, bu ülkeye yakışır yeni bir anayasaya bir an önce kavuşmak...

Malum olduğu üzere her bir taşınma bir nevi yenilenmenin kendisine giden yolun açılması gibidir. Bu anlamda geçmişe ait notlarımı karıştırırken 28 Mart, 2017 tarihinde değerli hemşehrimlerle birlikte haftalık mutad görüşmelerimizde Fındıkzade Trabzon Erkek Öğrenci Yurdunun yıllarca yükünü çekmiş olan rahmetli Soysal Algan ve hala yükünü çekmeye devam eden Av. Metin Yücesan’ın yeni anayasa değişikliği referandumu öncesi (16 Nisan, 2017) bir anayasa hukukçusu olarak konuşma yapmamı istediklerinde aşağıdaki metni sunmuştum. Ümidim o ki; düne, bugüne ve yarına bir ışık tutabilirsek ne mutlu bize...

Anayasalar milleti oluşturan fertlerin temel hak ve hürriyetlerini korumak için yapılır. 1876’dan beri bu ülkede anayasalar, devlet iktidarını elinde tutan elitist grupları korumak için yapılmıştır. 1982 Anayasası bir darbe anayasasıdır. Uygulamada olduğundan dolayı kanunidir, fakat hukuki ve siyasi meşruiyeti yoktur. Yapılacak yeni bir anayasa değişikliği değil yeni bir anayasa ile bir an önce bu ayıptan kurtulmak gerekir. Kanaatimiz, çerçeve-kısa-ince bir anayasayla Türklük şuuru ve değerlerini yansıtan ve hukukun temel prensiplerine uygun öz bir metin gayesiyle yeni anayasa hazırlanmalıdır. Yamalı bohça haline gelmiş olan, hukuki ve siyasi meşruluğu olmayan bir anayasaya yapılan eklemelerle sorunlar daha da girift ve içinden çıkılmaz hale geleceği kanaatindeyim. Bu nedenle ilk genel seçim yeni bir anayasa yapımı gayesiyle yola çıkmak söylemi üzerine kurulmalıdır.

Madde Bazında Eleştirilerim

9. Madde: Yargının bağımsızlığı ilkesine tarafsızlığının eklenmesi olumlu bir gelişme, fakat asıl olan uygulamada bunu sağlayacak kurumsal yapının inşa edilmesidir.

Seçim barajı kalkmalıdır. Dar bölge seçim sistemi getirilerek, milletvekili çıkaran her bir yer bir seçim bölgesi sayılmalıdır. Böylece parti liderlerinin milletin vekillerinin hür iradesi üzerindeki sultası sona ermiş olacaktır. Ayrıca herkes kendi bölgesinden seçmiş olduğu milletvekilini tanımış olacak, nihayetinde kaliteli adaylar yarışacak, ekonomik gücü olmayanlar da milletin vekili olabilecektir.

SEÇİM BARAJI KALKMALIDIR

75. Madde; Milletvekili sayısının 550’den 600’e çıkarılmasında bir sakınca görülmemektedir. Hatta her 50,000 kişiyi bir milletvekili temsil edecek şekilde düzenleme de yapılabilir. Fakat milletvekillerinin maaşının asgari ücretin 3 katını geçmeyecek şekilde olması düzenlenmeli, milletvekilliği meslek olmaktan çıkarılmalı, en fazla 2 veya 3 dönem milletvekili olunabilmeli, milletvekilliğinden emekli olunması ve danışmanlık, araba tahsisi, sağlık harcamaları gibi ayrıcalıkları kaldırılmalıdır. Özetle; milletvekilleri insanlardan bir insan olarak yüksek karakterleriyle temayüz etmelidirler. Seçim barajı kalkmalıdır. Dar bölge seçim sistemi getirilerek, milletvekili çıkaran her bir yer bir seçim bölgesi sayılmalıdır. Böylece parti liderlerinin milletin vekillerinin hür iradesi üzerindeki sultası sona ermiş olacaktır. Ayrıca herkes kendi bölgesinden seçmiş olduğu milletvekilini tanımış olacak, nihayetinde kaliteli adaylar yarışacak, ekonomik gücü olmayanlar da milletin vekili olabilecektir.

76. Madde; Seçilme yaşının 18 yaşına indirilmesi olumlu bir gelişmedir, fakat Türkiye’nin ve mevcut sistemin bir realitesi olarak sadece ve sadece zengin yani elitist olanların henüz 18 yaşında bu ezbere dayalı sistemde en az 500,000 TL harcayarak milletvekili olmasının ne anlama geleceği ortadadır.

87.Madde; bakanlar kurulu kaldırıldığından haliyle yeni sistemde yürütme tek kişide olacağından o kişiyi denetleyecek kurumsal bir yapının inşa edilmesi gereklidir. 77. Madde için ifade ettiklerimiz çerçevesinde yasama üstünlüğünü ele geçirmiş olan yürütme zayıf bir meclis nedeniyle denetlenemeyecektir. Oysaki yetkinin olduğu yerde denetimin olması kaçınılmazdır, aksi halde suistimallerin olması kaçınılmaz bir sonuçtur.

YETKİNİN OLDUĞU YERDE DENETİM OLMASI KAÇINILMAZDIR

77. Madde; TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 5 yılda bir aynı günde yapılması, anayasaların devamlılığını sağlamanın olmazsa olmazı olan kurumsal kontrol-dengeyi bozacak çok talihsiz bir düzenlemedir. Aynı günde yapılan seçim, karizması veya iktidar gücünü o an elinde tutan Cumhurbaşkanına her daim mecliste de çoğunluğu garanti edecek bir modellemedir. Oysaki kuvvet bölündüğü zaman kontrol-denge sağlanır, birleştirildiği zaman değil. Seçimlerin en fazla 4 yılda bir yapılması makuldür. TBMM seçimleri meclisin 1/3’nü yenileyecek şekilde 2 yılda bir yapılmasının da kurumsal kontrol-dengeye çok büyük bir katkı sağlayacağı da ortadadır. Nihayetinde temsilcilerin azli ve halk girişimi kurumlarıyla da halk her daim seçtiği kişileri kontrol edebilecektir. Böylece siyaset halka hizmet yeri olacaktır.

87. Madde; bakanlar kurulu kaldırıldığından haliyle yeni sistemde yürütme tek kişide olacağından o kişiyi denetleyecek kurumsal bir yapının inşa edilmesi gereklidir. 77. Madde için ifade ettiklerimiz çerçevesinde yasama üstünlüğünü ele geçirmiş olan yürütme zayıf bir meclis nedeniyle denetlenemeyecektir. Oysaki yetkinin olduğu yerde denetimin olması kaçınılmazdır, aksi halde suistimallerin olması kaçınılmaz bir sonuçtur.

98. Madde; Meclis çoğunluğunu elinde bulunduran bir Cumhurbaşkanını meclisin denetlemesini beklemek beyhude bir hayal olsa gerek...

Fakat Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri seçimleri farklı günde yapılsa ve de meclisin 1/3’ü 2 yılda bir yenilenmiş olsa böyle bir denetim imkanı doğmuş olacaktır. Fakat getirilen modelle kuvvetler birliği ikame edilircesine yürütme ve yasama tek bir bütün haline getirilmiş olacaktır. Eğer ki çok güçlü adil bir hukuk sistemine sahip olmuş olsaydık, o zaman kuvvetler birliği veya ayrılığının bu noktada çok büyük bir öneminin olmayacağı, asıl olanın yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı olduğunu konuşuyor olacaktık.

101. Madde; görev süresi 4x2 olabilir, bir milletvekili çıkarabilecek sayıdaki seçmen aday gösterebilmelidir.

104. Madde; Anayasa mahkemesinde dava açma yetkisi olmamalıdır. Yürütmenin yasamayla işi ne olabilir? Eski sistemdeki bütün yetkilerin elde tutulduğu ve yeni sistemin doğası gereği (başkancı hükümet sistemi) üstüne yeni yetkilerin eklendiği görülmektedir. Cumhurbaşkanının yardımcısının da kendisiyle birlikte seçilmesi belirlilik ilkesinin gereği olsa gerek. Cumhurbaşkanının yerine vekalet edeceği için atamayla değil, seçimle gelmesi gerekir. Üst kademe görevlilerin atanması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle değil kanunla düzenlenmeli, meclis onayına tabi olmalıdır. Elçilik atamaları da meclis onayına tabi olmalıdır. Milletlerarası anlaşmaların onaylanması meclise ait olmalıdır. Anayasa değişiklikleri her halükarda halkoyuna sunulmak zorunda olmalıdır. Kesinlikle halk girişimi kurumu anayasa da yer almalıdır. TSK’nin kullanılmasına karar verebilmeli, fakat daha sonra bu meclis tarafından onaylanmalıdır. Maddenin son cümlesinde geçen; “ayrıca Anayasa da ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır”, bu ibare çok geniş ve her türlü suistimale açık bir yetkidir. Kamu hukukunda ibadullahın haklarını korumak için yetkiler sayılarak verilir ve sınırları belli olmak zorundadır.

105. Madde; kişisel suçlar ile görev suçları ayrımı yapılmamıştır. Bilerek ve kasden birini öldürse bile bahsi geçen usule göre yargılanması neredeyse mümkün değildir. Konulacak olan düzenlemeyle hesap sorulabilirlik neredeyse imkansız hale getirilmiştir. Görevden sonra da bu korumanın devam ettirilmesi ise daha da garabeti arttırır bir haldedir.

106. Madde; Cumhurbaşkanı yardımcıları meselesi ciddi bir mesele olarak ele alınmalı, atamayla değil seçimle olmalı ve 1 Cumhurbaşkanı yardımcısı olması yeterli gözükmektedir.

116. Madde; Meclis çoğunluğunu elinde tutan (360 milletvekili) Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesi kararıyla birlikte 3. dönem elde edebilecektir. Belki de 4. dönem...

142. Madde; disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkeme kurulamaması yerinde bir değişikliktir.

159. Madde; her türlü üst düzey atamalar meclis tarafından onaylanmalıdır. Kuvvetin kontrol edilmediği yerde yolsuzluk ve kayırmacılığın ortaya çıkması bir netice olsa gerek.

161. Madde; Bütçeyi Cumhurbaşkanının teklif etmesi? Harcamayı yapacak makam ile harcama kalemlerini tespit edenin aynı makam olması, meclisin onayı olmazsa değerleme yaparak yenilenmesi, meclisi işlevsiz hale getirebilecek çok ciddi sıkıntıların doğmasına yol açabilir.

Değişik Maddelerde Değişiklikler

123. Madde; kamu tüzel kişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulması çok ciddi bir şekilde yasama yetkisinin gasbıdır.

Yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı umarız partinin başkanı da olma durumuna geçmez, o zaman sistemin tam bir yumak haline dönüşeceği kanaatindeyiz.

PARTİLİ CUMHURBAŞKANLIĞI

148. Madde; Olağanüstü dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı AYM’nde dava açılamaması, Kuvvet komutanlarının Yüce Divan’da yargılanması...

Hep elitizim kokan hukuk devleti anlayışından uzak düzenlemelerdir, oysaki hukuk bize en çok ve daha fazla olağanüstü dönemlerde lazımdır.

149. Madde; Anayasa yargısında bireysel başvuru yolunu geliştirip (daha ilk derece mahkemelerinden başlatarak) Cumhurbaşkanı ve siyasi partilere dava açma yolu kapatılmalıdır. Özetle; uygulamalardan mağdur olanlar veya etkilenenler bireysel başvuru yoluyla dava açabilmelidir.

150. Madde; Açık ve net bir şekilde Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine AYM önünde kanun gibi güçlüdür etkisi tanımaktadır. Bu uygulamada çok ciddi zararları beraberinde getirecektir.Seçim tarihinin belirlenmesi siyaseten etik olmamıştır, Hakimler ve Savcılar Kurulunun yeniden dizayn edilmesi, yargının...

Tahminimiz; referandumdan evet veya hayır çıkması neticeyi değiştirmeyecek, her halükarda 1-2 yıl içinde seçim yapılacaktır.Partili Cumhurbaşkanlığı...

Yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı umarız partinin başkanı da olma durumuna geçmez, o zaman sistemin tam bir yumak haline dönüşeceği kanaatindeyiz.

Bir danışanım yaşamın yavanlığından ve sıkıcılığından bahsediyordu. Her gün aynıydı, dün bugünün tekrarıydı, yarın da bugünün kopyası olacaktı. Kendini bir fare gibi kapana kısılmış hissediyordu. Oysa şunun farkında değildi: Hiçbir gün aynı değildi. Fark yaratmak için büyük şeyler yapmayı bekleyen, yaşamı anlamlı kılabilmek için okyanusları aşmayı, hayallerindeki topraklara basmayı, o büyük ve etkileyici hareketi yaparak hayatın tüm yavanlığını absorbe etmeye çalışan yığınlar var. Her gününe sıradanlık damgası vuran ve bu yüzden hayıflanan, ona sunulmuş bir armağan olan yaşama ve yaşamlara şahit olma fırsatının farkında olmayan, öylesine yaşayan insanlar.

19.yy. filozoflarından Henry David Thoreau her günümüzün birbirinden farklı olduğunu anlatır. Aslına bakarsanız Antik Yunan filozoflarından Herakleitos ‘Aynı nehirde iki kere yıkanılmaz’ diyerek değişimin mütemadiyen sürdüğünü düşünce tarihinin en başında söyler. Thoreau da Ormanda Yaşam adlı kitabında iki yıllık doğayla içiçe yaşamış olduğu deneyimlerini aktarır. Bize gözlerimizin gerçekten görmesini diler. Onun sözleriyle: Hayatın her anı, yeni bir fırsat, yeni bir başlangıçtır. Her anın içinde, keşfedilmeyi bekleyen yeni bir dünya vardır.

Hiçbir yere kıpırdamasak da güneşin her batışında oluşan o benzermiş gibi görünen ambiyansın asla aynı olmadığını göremeyecek kadar körüz. Buz kristallerinin yapısını bilir misiniz? Sanki hepsi birbirine benzer görünür ama yakından incelendiğinde hepsi birbirinden farklıdır, hepsi benzersizdir.

BUZ KRİSTALLERİ BİRBİRİNE BENZER GÖRÜNÜR AMA HEPSİ FARKLIDIR

Gerçekten görmüyoruz, duymuyoruz, duyumsamıyoruz. Gidilecek ülkeler listesine tık atmayı bekleyen aç gözlü hayvanlar gibiyiz. Hiçbir yere kıpırdamasak da güneşin her batışında oluşan o benzermiş gibi görünen ambiyansın asla aynı olmadığını göremeyecek kadar körüz. Buz kristallerinin yapısını bilir misiniz? Sanki hepsi birbirine benzer görünür ama yakından incelendiğinde hepsi birbirinden farklıdır, hepsi benzersizdir. Her yıl kış gelir ama her seferinde kendini var etme şekli birbirinden farklıdır. Mevsimler gelip geçerken hepsinin kendine has dokusunu görmek için sadece bakmak yetmez. Siz oğlunuza ya da kızınıza sarılırken hep aynı kişiye mi sarıldığınızı düşünüyorsunuz? Şu ötede gördüğünüz çınar ağacının rüzgarla sağa sola salınırken bildik bir ezberle mi hareket ettiğini düşünüyorsunuz? Her günün aynı olduğunu algılayan sizin bilinciniz. Eğer çevrenizi daha net ve doğru bir şekilde gözlemliyor olsaydınız hiçbir şeyin dünün aynısı olmadığını görürdünüz. Her gün aynı güzergahta yürüyüş yapan bir insan hep aynı yoldan geçtiğini mi sanır? Nasıl bir aldanmadır bu!

Dikkatle baktığınızda her anın muhteşemliğini fark edersiniz. Nefes alışverişlerimiz bile benzersizdir. Her sabah aynı güne uyanmayız, her gece aynı Ay’ın ışığı yansımaz tenimize.

HER SABAH AYNI GÜNE UYANMAYIZ

Doğa bir yol gösterici olarak bize nasıl yaşayacağımızı anlatıyor. Bedenimiz bile gün be gün değişiyor. Siz dokunduğunuzda sevdiğinize aynı bedene dokunmuyorsunuz. Elinizdeki hücreler sürekli yenileniyor ve değişiyor. Bu anlayış, bizi yaşamda oluyor olmamızdan ötürü minnettar kılar. Dikkatle baktığınızda her günün muhteşemliğinde gözleriniz dolabilir. O zaman rutin dediğiniz bile ayin gibi yaşanır. Bu bilinç, yaşamın her anında var olmanın ve bu varoluşa minnettar olmanın önemini anlatır. Dikkatle baktığınızda her anın muhteşemliğini fark edersiniz. Nefes alış verişlerimiz bile benzersizdir. Her sabah aynı güne uyanmayız, her gece aynı Ay’ın ışığı yansımaz tenimize. Böyle bakarsak hızlanmak değil yavaşlamak isteriz. Çünkü bu, yaşamdaki güzellikleri fark etmenin tek yoludur.

O çok istediğiniz arabayı kredi çekerek aldınız: Bilmem kaçıncı yıl ve günde bitecek borçlarınızı geliriniz ile kıyasladınız. Ve sonunda göz alıcı aracınız içinde kendinizi mutlu hissediyorsunuz. Ama bir süre sonra sevinciniz sönüyor. O karizmatik arabanız gözünüzde bir çelik yığınına dönüşüyor. Eski haz ve mutluluk bareminize geri döndünüz. Birikmiş işler içinde kolunuzu masaya yaslamış yeni hayaller peşindesiniz. İstekleri doğrultusunda harekete geçen bir makine gibidir insan. İsteriz ama tam doyamadan yenisi isteriz. Bu kör bir döngüdür sonucu hiçbir yere ulaşamayan. 19. yy kötümser filozofu Schopenhauer istemenin insanın mutsuzluğuna neden olduğunu düşünür. Bir isteğimiz gerçekleştiğinde diğerinin peşine düşeriz ve bu sürekli böyle devam eder. Ama bir yandan da yaşamın özünde istemek yok mudur? Acıktığımızda yemek yemek isteriz, susadığımızda su içmek. Bitkiler bile başlarını güneşe dönerek büyümek istemezler mi?  İstek yaşamın özüdür. İstekten sonra irade gelir. O zaman soru şudur: Her istek ve arzumuzun peşinden koşmalı mıyız?

Schopenhauer, bu döngüden kurtulmanın iki yolu olduğunu söyler. Bunlardan biri sanattır. Ona göre sanat bizi arzulardan uzaklaştırır. Gerçekten bir resme bakarken,müzik dinlerken başka hülyalarda kaybolup isteklerimizi unuturuz. Filozofun bir diğer önerdiği şey ise, basit yaşam sürmek ve daha az istemektir.

SCHOPENHAUER’E GÖRE BU DÖNGÜDEN KURTULMANIN İKİ YOLU

Schopenhauer uzak doğu felsefeleri ile haşır neşir olmuştur. Bu yüzden olacak ki istemenin acı veren yanını gözler önüne serer. Arzular tatmin edildiğinde geçici bir haz sağlar ama daha sonra yine aynı süreç başlar. Lao Tzu, "Arzuları azaltan, kalbi sakinleştirir. Arzuları serbest bırakan, kalbi kargaşa içinde tutar. Bu yüzden bilge, arzularını kontrol altında tutar." der. İstek ve ihtiyaçlarımızı yeniden gözden geçirebilir miyiz? Son moda giysiler, son model araçların peşine düşmeden, popüler olanın tuzağından kendimizi alıkoyabilir miyiz? Hatta başarı, para gibi aşırı önem verdiklerimizin kısa süreli sahte mutluluklar yaşattığının farkına varabilir miyiz? Bir çocuk gibi her istediğimizin peşinden koşarken aslında karmaşaya koşmakta olduğumuzu anlayabilir miyiz?

Schopenhauer, bu döngüden kurtulmanın iki yolu olduğunu söyler. Bunlardan biri sanattır. Ona göre sanat bizi arzulardan uzaklaştırır. Gerçekten bir resme bakarken, müzik dinlerken başka hülyalarda kaybolup isteklerimizi unuturuz. Filozofun bir diğer önerdiği şey ise, basit yaşam sürmek ve daha az istemektir. Bunun için doğada daha az zaman geçirmek, doğanın sadeliğinden ve basitliğinden ilham almak gerekir. Doğa bizim gibi arzularının esiri değildir. İsteklerini doğal bir yöneliş ve seçim ile yaşar. Doğada zorlama yoktur. Mütevazidir, basittir, muhteşem gözükse de sıradandır.

Ruhu dinginleştirmenin yolunu bulmak lazım, yaşamı acılarından özgürleşmek için sanata kaçmak lazım. İstekler kördür bir de biz gözümüzü kapatmayalım. Sade bir dünya yaratmak için kalabalık eden gereksiz düşüncelerden sıyrılmak lazım önce, sonra eldekilerin farkına varmak ve sürekli istemenin nasıl bir çıkmaz sokak olduğunu kavramak…

Sokrates Atina mahkemesinde yargılanırken ölüme mahkum edilmişti. Baldıran zehrini içip ölüme giderken korkusuz davranmıştı. Ona göre ölüm ruhun bedenden ayrılmasıydı ve hiçbir filozof ölümden korkmamalıydı, yaşamın ölüme bir hazırlık olduğunu söylerdi. Sokrates’ten sonra ortaya çıkan Stoacı düşünürler de ölümü doğal bir süreç gibi ele almamız gerektiğini söylerler. Ölümü hatırlamanın insanın yaşamının geri kalanının daha iyi geçirmesine yardımcı olacağını savunurlar.

Yaşam varsa ölüm yoktur diyen Epikürcü felsefe, bizi ölümden korkmamaya meylettirebilir ama asıl önemli olan onun varlığını hep hatırlamaktır. Şu anda şu satırları yazarken bir daha aynısının tekrar etmeyeceğimi bilmek, benzer cümleleri kullansam bile içinde bulunduğum ortam, duygulanımlar farklı olacağından benzersiz bir an yaşadığımın farkında olmak demektir ölümü hatırlamak. Hiçbir anın tekrarı yoktur.

HİÇBİR ANIN TEKRARI YOKTUR

Bu sözler ölüm yokmuş gibi yaşayan, ölüm unutkanlığına yakalanan bizler için ne kadar ürkütücü. Yaşam varsa ölüm yoktur diyen Epikürcü felsefe, bizi ölümden korkmamaya meylettirebilir ama asıl önemli olan onun varlığını hep hatırlamaktır. Şu anda şu satırları yazarken bir daha aynısının tekrar etmeyeceğimi bilmek, benzer cümleleri kullansam bile içinde bulunduğum ortam, duygulanımlar farklı olacağından benzersiz bir an yaşadığımın farkında olmak demektir ölümü hatırlamak. Hiçbir anın tekrarı yoktur. Bunun bilincinde olabilmek için ölümün her an yanı başımızda olduğunun farkına varmak gerekir.

Ölümü hatırlamak bizi yaşamın sıkıcılığından uzaklaştırır. Monoton ve sıkıcı hayatımıza renk katar. Neşelendirir aslında ölümü hatırlamak. Gerçekten yaşamayı öğretir, o anın hakkını vermeyi. İşin ilginci modern insan ölümü unutmuşken ve tam gaz yaşadığı sanrısına kapılmışken tam bir haz makinesiyken ölümü yok sayar. Tanrısızlığın prim yaptığı bu dönemde zaten insan makine ve teknik bir unsur gibi incelediğinden ölüm hepten yoktur, ölümün varlığı bile önemsenmez. Tanrılı dinler de cenneti vaat ederek ölüm korkusunu, mükafat yerini işaret ederek bertaraf etmeye çalışırlar ve bizi bir gün hayaller ülkesine yerleştireceğini anlatırlar tabii eğerli cümlelerini eylersek. Böylesi bir durumda da acı reçete olarak bildiğimiz ölümün varlığı yine yoktur, o sadece bir aracıdır.

Ölüm bize korkutucu gelir. Yakınlarımızı kaybetmeye başladığımızda bile önce adına yas dediğimiz öfke ve kızgınlık nöbetine tutuluruz. Hani ölmeyecektin hani hep yanımda sonsuza kadar kalacaktın diyen çocuksu yanımız öfkeden kudurur. Önce sevdiğimize sonra yaşama duyulan öfkedir bu. Ey yaşam seni hep yaşayacaktım hani, dünya işlerinin peşine koşturup kendimi oyalarken sen hani gelmeyecektin hiç!

EY YAŞAM SENİ HEP YAŞAYACAKTIM HANİ!

Ya ölüm anksiyetisi yaşayanlara ne demeli? Bazıları öleceğim korkusu yüzünden, huzurlu giden hayatını un ufak eder. Heyecan mottosuyla nasılsa ölüm gelecek diyerek empatiden yoksun, bencilce ve kaba davranır. Ölüm bize korkutucu gelir. Yakınlarımızı kaybetmeye başladığımızda bile önce adına yas dediğimiz öfke ve kızgınlık nöbetine tutuluruz. Hani ölmeyecektin hani hep yanımda sonsuza kadar kalacaktın diyen çocuksu yanımız öfkeden kudurur. Önce sevdiğimize sonra yaşama duyulan öfkedir bu. Ey yaşam seni hep yaşayacaktım hani, dünya işlerinin peşine koşturup kendimi oyalarken sen hani gelmeyecektin hiç! diye bağıran yanımız nasıl da mutsuz ve üzgündür. Onun bir an bile düşünmemiş olanın mutsuzluğu onu her gün en az bir kere ananın mutsuzluğundan ne büyüktür.

İncecik bedenlerde sağlığı ararken, toksik atıcı diyetlerle zehirleri atmaya çalışırken, yaşlanmamak mümkün mü diye tartışırken acizliğimizi iyiden iyiye haykırıyoruz. Ölüm seni yeneceğim, haklayacağım seni diyen kaç kişi var aramızda? Ne zaman ayırdık ölümü yaşamdan. Onlar birbirine zıt gibi görünürken ikisi içiçe geçmiştir oysa. Momente mori, ölümü hatırla!Hatırla ki doğadaki güzelliği görebil, hatırla ki sevdiğine her an son kezmiş gibi bakabil. Hatırla ki yaşamı bir ceset gibi değil yaşayan bir canlı gibi yaşa. Hatırla ki nefesini dolu dolu içine çek ve boşaltırken onun burun deliklerinden çıkışını izle. Hatırla ki varoluşunun derin anlamını yakala. Momente mori!

Çok acıktınız, işler üst üste gelince yemek için zaman da bulamadınız. Önünüze ne yemek istiyorsanız hepsinin serildiğini düşünün. Karnınızın açlığına karşı koyamazken bir lokmada yemekleri mideye indirmeniz de olası, aheste aheste yiyip doymaya çalışmakta.

Japonya’da Okinawa adasında 100 yaşını geçmiş insanların oranı diğer bölgelere nazaran yüksek. Bunda beslenmelerinin önemi oldukça fazla: Konfüçyus’un öğretisi etrafında şekillenmiş beslenme biçimini gündelik yaşamlarına uyarlamışlar: Hara Hachi Bu. Bu cümle mideyi yüzde 80 doldur anlamına geliyor. Bir bakıma doymadan kalkmak gerekiyor. Ama biz sadece yememiz gerekeni değil üstüne bir sürü atıştırmalık yiyerek sağlıksızlaşıyoruz. Yarın böyle yapmayacağımıza dair sözler versek de yine aynı rutini tekrar ediyor pişmanlık ve suçluluk duygularıyla dolup taşıyoruz.

Yemek yemeyi fiziksel bir eylem olarak görmekten ziyade tadını çıkarmak mümkün mü? Zen ustalarından Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung tarafından kaleme alınan Tadını Çıkar adlı kitap tam da bu noktaya ışık tutuyor. Farkında olmak gerekiyor. Zen bilgenin dediği gibi bir elma aslında kainatın bedenidir. Bir elmayı buzdolabından çıkarın, bir ısırık almadan durun. Avucunuzun içindeki elmaya bakın ve kendinize sorun: Bir elmayı yerken gerçekten elma yemenin tadını çıkarıyor muyum, yoksa kafam başka düşüncelerle meşgul olduğu için elmanın sunduğu keyifleri kaçırıyor muyum?[1]

Açlık dürtümüzü doyurmak için lokmaları yutuyoruz. Bilinçli bir şekilde çiğnemiyoruz. Yerken gözümüz ya sosyal medya postlarında ya da televizyon ekranında.  Gelen mesaja bir an önce cevap vermeye hazırız, uyaranlara sonuna kadar kendimizi açmışken, yerken kontrolden çıkmış durumdayız.

BİLİNÇLİ BİR ŞEKİLDE ÇİĞNEMİYORUZ

Sorun şu ki çiğnerken ne yediğimizi bilmiyoruz. Açlık dürtümüzü doyurmak için lokmaları yutuyoruz. Bilinçli bir şekilde çiğnemiyoruz. Yerken gözümüz ya sosyal medya postlarında ya da televizyon ekranında.  Gelen mesaja bir an önce cevap vermeye hazırız, uyaranlara sonuna kadar kendimizi açmışken, yerken kontrolden çıkmış durumdayız. Bunun üzerine bir de iç dünyamızdaki tatminsizlik ve mutsuzluk eklendiğinde içimizdeki duygu boşluğunu doldurmak için midemizi dolduruyoruz.

Besinlerin doğanın mucizevi vericiliğinin eseri olduğunu unutmadan yemek, hayranlıkla ve şükrederek lokmaları ağır ağır çiğneyerek yemenin hazzına varmak da mümkün. Yemeğin ağzımızda tatlandığı an, ancak farkındalıkla yemek yediğimizde mümkün. Bunun için çaba göstermek gerekir, sadece yemek yerken değil, konuşurken, izlerken, dinlerken ve diğer eylemlerimizde de farkında olmalı insan. Yemek sadece bunun bir ayağı. Siz ancak farkındalık içinde yemek yediğinizde aç mı yoksa tok mu olduğunuzu anlarsınız. İşte o zaman midenizin yüzde sekseni dolduğunda masadan kalkabilirsiniz. Ve farkında olarak yediğinizde yediğinizden daha keyif almaya başlarsınız.

Lokmaları iyice çiğnemek, yavaş yemek ve yemeğin tadını gerçekten çıkarmak mümkün. Modern insanın işi pek kolay değil tabii. Gelecek yıllarda sadece birer tablet hap ile beslenme sorununu ortadan kaldıracak beslenme şekillerinden bahsedilirken bir de. Zaman sanal olunca gerçeğin kendisiyle bağımız koptu. Mideye indirdiğimizin ne olduğunu duyumsadıkça, onu hissettikçe gerçekten bir yeme eyleminden bahsedebiliriz. Bu mümkün!

---

[1] Tadını Çıkar, Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung Koton Kitap, 2010, s.55 

Kadının değişimi erkek gibi daha yatay bir doğrultuda değil inişli çıkışlı gerçekleşir. Kadının cinselliği, bedensel olarak içinden geçtiği üç dönemle değişir: regl, hamilelik ve menopoz. Her bedensel değişim kadının ruhsal değişiklikleriyle eşzamanlı gider. Her aşamada kendisiyle karşılaşır kadın, ilk adet döneminde kadınlığıyla, ikinci aşama gebelik döneminde yaratıcılığıyla ve üçüncü faz menopoz döneminde özgürlüğüyle. Her evreden güçlenerek çıkar, bedeni yorgun bir savaşçı olabilir ama bu dalgalanmalardan geçerek ruhsal güç kazanır.  Kadının bedensel değişiminin ilk evresi adet görmesiyle başlar. Her 28 günlük aylık döngü içindeki dalgalanmalar kadının duygu durumunu etkiler. Halden hale geçerken kadın ruhsal olarak savrulur, her türlü duygu içinden geçer çünkü bu dönemde kendi bilinçdışıyla daha fazla haşır neşirdir. Bu yüzden antik dönemden beri mastürbasyon döneminde kadının her türlü büyüsel özelliklere sahip olacağı düşünülmüştür. Regl olan kadın, erkeğe tehdit olarak algılanmıştır. Örneğin Papua Yeni Gine yerli erkekleri arasında, kadınlar tarafından özellikle adet kanı yoluyla kirletilecekleri ve zarara uğrayacakları korkusu yaygındır. Kadınlar bu dönemde erkeklerden uzak durmuşlardır. Hâlâ bazı toplumlarda bu düşünce devam eder. Halk arasında kadının kan akıttığı bu süre, ‘kirlilik’ olarak tabir edilir. Kadın kirlidir. Yaşadığı her reglde Havva’nın suçu kadına hatırlatılır. Günah işlemeye hazırdır kadın ve bu dönemde cinselliğinin doruğundadır. Kadın bugünlerde yumurtlamayacağı için cinselliğinde özgürdür, günaha yakındır. O yüzden âdet döneminde kadın, erkek dünyası için gerçek bir tehlike unsurudur. 

Kadının hamileliği ve devamındaki annelikle davranışları kısıtlanır. Artık düşünmesi gereken bir can ile feragat etmek zorunda kaldığı özgürlüğüyle karşı karşıyadır. Hamilelik onu gündelik hayatında daha güçsüzleştirmiştir. Kadın bu fazda daha alıcıdır, hassastır.

KADININ ANNELİKLE DAVRANIŞLARI KISITLANIR

Kadın bedenindeki ikinci önemli değişiklik gebeliktir. Gebelik, kadının anneliğe hazırlık evresidir. Ayın en doğurgan anında döllenme olur. Erkek, kadını bu teslimiyet anında gebe bırakır. Ağrı ve sancıyla doğuran kadın, cana can katar. Nasıl âdet döneminde akan kana karşı koyamadıysa gebeliğindeki hiçbir anda da hükümdar ve karar verici değildir. Artık doğanın kanunlarının hükmü geçer. Ona biçilen rolle akar. Kadının hamileliği ve devamındaki annelikle davranışları kısıtlanır. Artık düşünmesi gereken bir can ile feragat etmek zorunda kaldığı özgürlüğüyle karşı karşıyadır. Hamilelik onu gündelik hayatında daha güçsüzleştirmiştir. Kadın bu fazda daha alıcıdır, hassastır. Kış uykusuna geçmiş bir hayvan gibi yeni bir mevsime uyanmak için bekler. Kadın, anne olunca kurallar yer değiştirir. Artık genç bir kız değildir, bir annedir. Kilo alması doğal karşılanır; besleyecek olan doğal olarak bolca beslenmelidir. Şimdiki zamanın 34 beden olmak isteyen kadınlarına inat, antik dönemde saygı duyulan kadınların oldukça kilolu olması bu anlamda manidardır. MÖ 40.000’li yıllardan kalma Venüs heykelciklerine baktığımızda kadının iri kalçalı, abartılı irilikte göğüslere sahip ve göbekli olarak şekillendirildiğini görürüz. Çünkü kadın bu haliyle doğurganlık ve bereket sembolüdür. Zaten annelik kadının seksapelini gölgede bırakır. Ama anne olması onu sosyal hiyerarşide yukarılara çıkarır. İlkel toplumlar dahil çoğu toplum kadının doğurganlık özelliğine hayranlık beslemiştir. Hâlâ da öyle değil midir? Anneliğin kutsallığıyla ne yarışabilir?

Yaşı ilerlemiş kadın, yelkenlisini her hava koşulunda limana ulaştırmıştır. Neden keyif aldığını öğrenmiştir. Eğer cinsellik iktidarsa kadın bu dönemde krallığını ilan eder, bu zamanda kadın dünyanın kraliçesidir.Menopoz ile östrojen hormonu azalır. Yani kadının stres düzeyi düşer. Östrojen ve stres bozukluğu arasında doğrusal bir ilişki kurulmuştur. Kadın, son evrildiği dönemde huzursuzluğu alaşağı etmiş ve kurtuluşa ermiştir. 

KADIN, SON EVRİLDİĞİ DÖNEMDE KURTULUŞA ERMİŞTİR

Kadının yaşamındaki üçüncü ve son önemli evre menopoz dönemidir. Bu dönem kadının artık ne istediğini bildiği ve özgürleştiği dönemdedir. Yaşı ilerlemiş kadın, yelkenlisini her hava koşulunda limana ulaştırmıştır. Neden keyif aldığını öğrenmiştir. Eğer cinsellik iktidarsa kadın bu dönemde krallığını ilan eder, bu zamanda kadın dünyanın kraliçesidir.

Menopoz ile östrojen hormonu azalır. Yani kadının stres düzeyi düşer. Östrojen ve stres bozukluğu arasında doğrusal bir ilişki kurulmuştur. Kadın, son evrildiği dönemde huzursuzluğu alaşağı etmiş ve kurtuluşa ermiştir. Özetle, kadının bedeni bir ömrü için birden fazla kritik dönemeçte yol almıştır. Her virajda uçurumu görerek yaşadığı korku ve tehlikeyle baş etme yollarını öğrenmiştir. Ve her değişimden daha güçlenerek çıkar kadın. Regl ile duygularıyla baş etmeyi, annelikle karşılıksız sevmeyi öğrenir, menopoz dönemiyle ise de bir kuş gibi özgürce uçar.

Neden kötülük var? Biz insanlar neden ondan uzak kalamıyoruz? İyiliği yüceltip kötülüğün tuzaklarına kapılıp gidiyoruz. İnsan kötü bir varlık mıdır? Hobbes insanın doğal durumunun bencil ve vahşi olduğunu savunur. Filozofa göre insanın temelinde kötülük vardır. Güçlü olmak ve varoluş durumunu sürdürmek için insanın diğerini yok etmesi gerekir. İnkaların çöküşündeki katliamdan tutun Nazi Almanyasına, Yüzyıl savaşlarından günümüzde hala devam eden ölümler şunu gösteriyor; kötülük denen şey hayatta, nefes alıyor. Sosyal medyada iki kelime ile tepki göstermeyi seçmiş bizler iyi miyiz peki? İyiliği isteyen ruhlar kötülüğün pençesine hep düşmüyor mu?

İyilik ve kötülük bir çok kültürde efsanelerle evrimleşmiş, dinlerle de duvara çakılı sabit kalmıştır. Tanrının iyilik yolunu takip etmesi gereken inançlılar, şeytanın kötülük çağrısına uyuyorlar. İnsan doğa gibi değil, bir olma halinde; dalgaların denize çarpması iyi ya da kötü değil, bir  kaplan bir zürafayı yakalayıp midesine indirince onu kötü olarak yaftalamıyoruz, arıların, çiçeklerin polenlerini taşırken bitkilerin üremesine yardımcı olmasının iyi olmaması gibi. Doğa tarafsızdır ve dengenin korunumu üzerine çalışır. İşte onlardan ayrılan bizler, doğanın denge arayışına bir nokta koyuyoruz. Bozuyoruz, yağmalıyoruz, öldürüyoruz, yok ediyoruz. Ölüm kokusu ve kan istiyoruz.

İnsan var oldukça kötülük hep olacak. Belki Sokrates’in dediği gibi insanlar gerçekten bilmedikleri için kötülüğü seçiyorlar, bilen kötülük yapamaz. Belki de cehaletimizden vahşi bir hayvanlar gibi ağzımızdan salyalar akarak iştahla öldürmek yok etmek istiyoruz.

İNSAN VAR OLDUKÇA KÖTÜLÜK HEP OLACAK

Savaş tanrısı Romalı Mars öldürürken zafer kazandırıyordu. Roma İmparatorluğunun sınırlarını genişlemesi ondan ötürüydü. Sanırım biz de öldürdükçe Apollon gibi başımıza defne yapraklarından bir taç takılacağını düşünüyoruz. Kötülüğün zaferinin işareti! Artık liderlerin boynunda asılı duran karanlık şeytani madalyon. Ve bizler sessiz kalanlar başka bir kötü. İnsan var oldukça kötülük hep olacak. Belki Sokrates’in dediği gibi insanlar gerçekten bilmedikleri için kötülüğü seçiyorlar, bilen kötülük yapamaz. Belki de cehaletimizden vahşi bir hayvanlar gibi ağzımızdan salyalar akarak iştahla öldürmek yok etmek istiyoruz. Çünkü içimizdeki kötülüğü neye çevireceğimizi bilmiyoruz.En çok sevdiğimizden yeri geldiğinde nefret ediyoruz. Hayranlık duyarken bir yanımız kıskanıyor. Yaşatmak isterken bir yandan yok etmek istiyoruz. Güneş pencerimize vururken sabah, dünyamızı aydınlanırken sıkılıp bir an önce gece gelsin, kurtların uğuldadığı ormanlara ayak basmak istiyoruz. Bu dilemmayı aşamıyoruz. İçimizdeki kötülüğü, öldürücü hayvanı ehlileştirmeyi bilmiyoruz.

Kötülük korkunun eseridir. Nietzsche’nin aktardığı köle ahlakının bir sonucudur. Bastırılmış öfkenin, kızgınlığın sonucudur. Kötülüğü nasıl iyileştireceğiz? Önce kötü olduğumuzun farkına varmak lazım.  Arzuların yönettiği kendimize erdemli olmayı hatırlamak gerekiyor. Her canlının yaşam hakkına saygı duymak, egozmin eseri olmadan diğerlerinin hallerine empati duyabilmeyi geliştirmek gerekiyor. Ne zaman uyanacak insan cehalet uykusundan?

Özgürleşmemiş insanın sorunudur insanın kötülüğü, kendini gerçekleştirmemiş bireylerin içinden oluk oluk akan kandır. İradenin yokluğu, yozlaşmış insanın öyküsüdür. Dionysos ve Apolloncu bakış arasındaki dengesizliğimiz, şirazemiz iyice kaydı, bozuldu. Ne yapalım? Bilgi ve erdemle donanalım önce. Düşünelim yaşam üzerine, bize öğretilmiş kalıp düşüncelerden arınarak bunu yapalım. Unuttuğumuz iç sesimizi hatırlayalım. Kötülüğün farkına varacak olan ancak kendi potansiyelini görüp gerçekleştirebilen insandır. Önce kendin sonra iyi olmanın sorumluluğunu almanın artık zamanı gelmedi mi?

TMMOB Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, her yıl olduğu gibi bu yıl da Ekolojik Yıkımla Mücadele Haftası kapsamında İstanbul Çevre Durum Raporu’nu 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nde kamuoyuyla paylaştı.

Bu yılki raporda İstanbul’un içme, kullanma ve atıksu durumu, atık yönetimi, toprak kirliliği, hava kalitesi, arazi kullanımı, kentleşme baskısı, afete karşı direnci, iklimi ve ÇED süreçleri incelenirken, incelemeler sonucunda çarpıcı pek çok sonuca ulaşıldı.

"Ekolojik Yıkımla Mücadelede İstanbul’un Gerçekleri: İstanbul Çevre Durum Raporu 2024" başlığıyla paylaşılan raporda farklı inceleme alt başlıkları altında çarpıcı tespitler, durum değerlendirmesi ve çözüm önerilerine yer verildi.

AKP hükümetleri dönemini kapsayan 20 yıldan fazla sürede en fazla eleştirilen, tepki gören ve çevre örgütleri tarafından mücadelesi yürütülen konuların başında çevre düzeni planlarına uyulmaması, ÇED süreçlerinin doğru şekilde işletilmemesi, projelerin kamu denetiminden kaçırılması, kentin betona, asfalta teslim edilmesi, orman varlıkları başta olmak üzere doğal ekosistemlerin bozulması, parçalanması ve çarpık kentleşmeye göz yumulması gibi konular geliyor. Bu açıdan raporda en önemli bulduğum başlıklardan bir tanesi "İstanbul’da ÇED Süreçlerinin Değerlendirilmesi" başlığı. Bu başlık altında çok önemli veri ve tespitlere yer veriliyor. ÇED Yönetmeliği’nde verilen tanımı çerçevesinde ÇED, "gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları" ifade ediyor.

İlk defa yürürlüğe girdiği 1993 yılından bu yana 23 kez değişikliğe uğrayan ÇED Yönetmeliği nedeniyle onlarca yıkım projesinin önündeki yasal engeller kaldırıldı.

Sadece İstanbul’da 30 yılda 277 projenin "ÇED Olumlu" kararı ile 197 bin 811 projenin ise “ÇED Gerekli Değildir” kararıyla uygulanmasına izin verildiği görülüyor. Verilen bu kararlarla birlikte geri dönülemez ekolojik yıkıma yol açan projeler ÇED süreçlerinden muaf tutuldu.

İstanbul özelinde sadece 2023 yılında ise 10 projeye "ÇED Olumlu" Kararı verildi.

Çevre koruma mevzuatında bu kadar sıklıkla değiştirilen başka bir yönetmelik bulunmadığı gibi bu durum sermaye baskısının çevreyi korumakla yükümlü kurumlarda ne derece etkin olduğunun da başka bir göstergesi. Raporda bu konuya ilişkin, "Yapılan bu değişikliklerle yönetmeliğin etkinliği sıfırlanmış ve amacının tersine ekolojik yıkımın önünü açan ve onu yasallaştıran bir aparata dönüştürülmüştür" ifadesine yer veriliyor. 

"Buradan çıkan sonuç, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na başvurusu yapılan her 10 projeden 9’unun aynı Bakanlığın vermiş olduğu kararlarla, çevresel etki değerlendirmesi sürecinin dışında bırakıldığıdır. Sadece bu istatistikler bile ÇED süreçlerinin işlevsizleştirildiğinin somut delilidir."

10 PROJEDEN 9’UNA YOL VERİLMİŞ

Raporda, ÇED süreçlerine dair başka önemli değerlendirmeler ise şöyle:

"Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan 1993-2023 yılları arası ÇED Karar Sayıları’nı gösterir istatistiklere göre; 30 yıllık dönem içinde yapılan toplam 86 bin 306 proje başvurusundan sadece 77 proje hakkında "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumsuz" yani proje yapılamaz kararı verilmiştir. "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı verilen, yani çevresel etki değerlendirmesi süreci dışında bırakılan proje sayısı ise 77 bin 434’dür.

Buradan çıkan sonuç, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na başvurusu yapılan her 10 projeden 9’unun aynı Bakanlığın vermiş olduğu kararlarla, çevresel etki değerlendirmesi sürecinin dışında bırakıldığıdır. Sadece bu istatistikler bile ÇED süreçlerinin işlevsizleştirildiğinin somut delilidir."

ÇED konusundaki değerlendirmelerle ilgili diğer önemli tespitler şu başlıklar altında ifade edildi:

"Çevresel etki değerlendirmesi süreçleri, bir projenin ekosistemler üzerinde yol açacağı tahribatın önceden değerlendirilmesi ve önlem alınması, oluşabilecek ekolojik tahribatın çok yüksek olacağı durumlarda da projenin kamu yararına aykırı olacağının öngörülerek doğa katliamının oluşmadan önlenebilmesi açısından son derece kritik ve önemli süreçlerdir.

Türkiye’de İstanbul’da yaşanan ekolojik yıkımın temel sebeplerinde biri, bu yıkıma yol açan projelerin Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinin bilime ve uluslararası yasalara aykırı şekilde yürütülmesidir. Ekolojik yıkıma yol açacak projeler "ÇED Gerekli Değildir" Kararları ile ÇED süreçlerinden ve dolayısıyla kamu denetiminden muaf tutulmaktadır.

ÇED sürecini, yatırımcının önünde bir ‘engel’ olmaktan çıkaran ve koruma/kullanma dengesini “ne pahasına olursa olsun kullanma” yönünde değiştiren politikaların acilen terkedilmesi gerekmektedir.

Çevresel Etki Değerlendirmesi süreçlerinde yer alan tüm tarafların özeleştiri yaparak bilimi, doğayı ve canlıyı önceleyen yaklaşımları benimsemesi en temel gerekliliktir."

Marmara Denizi’ndeki kirliliğin boyutu İstanbul’un yaşadığı en önemli çevre sorunlarının başında geliyor. Deniz ekosisteminin olmazsa olmazı sudaki çözünmüş oksijen oranı pek çok noktada sıfıra inerken ve deniz ekosistemi tamamen yok olurken, müsilaj gibi gözle görülebilen çevresel sorunlar da gün yüzüne çıktı.

MARMARA DENİZİ’NDEKİ KİRLİLİĞİN BOYUTU VE MÜSİLAJ

Raporda dikkat çeken diğer başlıklardaki temel tespitler ise şöyle:

- İstanbul’un 2023 verilerine göre su ihtiyacını karşılayan baraj kapasitelerinin yüzde 59,42’si Avrupa Yakası’nda, yüzde 40,58’i Asya Yakası’nda yer alıyor. Buna karşılık İstanbul nüfusunun yüzde 64,07’si Avrupa Yakası’nda yüzde 35,92’si ise Anadolu Yakası’ yaşıyor. Kanal İstanbul ve Yenişehir Projesi ile Avrupa Yakası’nda İstanbul’un su havzaları yapılaşmaya açılırken aynı zamanda bölgede nüfus artışı gerçekleşecek, Avrupa Yakası için kişi başına düşen su miktarındaki dezavantajlı durum daha da kötüleşecek.

- Mevcut durumda İstanbul, Sakarya’da bulunan Melen Havzası’nın suyuna muhtaç. Kente 200 kilometre uzaklıkta yer alan ve yüksek enerji tüketimiyle İstanbul’a içme ve kullanma amacı ile iletilen suyun kalitesi ise 3. veya 4. sınıf su niteliğinde. Ayrıca Düzce’nin tüm kirleticileri Melen suyuna karışıyor ve havzanın korunması ile ilgili ciddi bir önlem alınmıyor. Bu durum İstanbul halkına sağlıklı su verilebilmesi için uygulanması gereken arıtma ihtiyacını ve maliyetini artırıyor.

- İstanbul’un atıksu yönetimi de tıpkı içme suyu gibi acil çözüme kavuşturulması gereken sorunları bünyesinde barındırıyor. Kentteki 90 adet atıksu arıtma tesisinde, toplam atık suyun yüzde 43’ü sadece ön arıtmadan geçirilerek Marmara Denizi’ne deşarj ediliyor. Bu tesislerde atıksudan sadece fiziksel olarak içindeki iri ve çökelebilen katı maddeler ayrılıyor, biyolojik arıtma işlemi yapılmıyor. 2023’te atıksu arıtma tesislerinden geri kazanılan atıksu miktarı da çok düşük. İstanbul’da geri kazanılan atıksu miktarı 29.285.760 metreküp, bu miktar toplam atık suyun yalnızca yüzde 1,78’i kadar. Geri kalan atıksu alıcı ortama deşarj ediliyor.

- Mega projeler, 16 milyona yaklaşan resmi nüfusuyla, düzensiz kentleşmesiyle ve ihtiyacı karşılayamayan altyapısıyla, herhangi bir müdahale olmasa dahi doğal taşıma kapasitesini çoktan aşmış İstanbul ekosistemini yok olmanın eşiğine getirdi. Özellikle 2009 yılında onaylanan İstanbul ili 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı’nın kentin kuzeyindeki hassas ekosistemlerin korunmasını gözeten esasına sadık kalınmalı. Ancak gerçekleştirilen Yavuz Sultan Selim Köprüsü ve bağlantı yolları, Kuzey Marmara Otoyolu ve İstanbul Havalimanı projeleri ile birlikte bu ilke açıkça ihlal edildi. Yatırım programına alınan projeler incelendiğinde de bu ihlalin ve İstanbul’un yaşam alanlarına yönelik yapılaşma baskısının devam edeceği görülüyor. Kanal İstanbul ve Yeni Şehir Rezerv Alanları Projesi ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nca Yavuz Sultan Selim Köprüsü’nü kullanacak şekilde İstanbul’un kuzeyinden geçecek Gebze-Çatalca demiryolu hattı projesi, bu ihlalin ve İstanbul’un kuzeyindeki yapılaşmanın devam edeceğini gösteriyor.

- Marmara Denizi’ndeki kirliliğin boyutu İstanbul’un yaşadığı en önemli çevre sorunlarının başında geliyor. Bir iç deniz olan Marmara Denizi, birbiri üzerinde yer alan ve hidrografik özellikleri çok farklı iki su kütlesinden oluşuyor. Üstteki akıntı Karadeniz’den gelen akıntı, alttaki akıntı ise Akdeniz kökenli akıntı ve en iyi şartlar altında bile sadece yüzde 10’u Karadeniz’e ulaşabiliyor. Buna rağmen, deniz tabanındaki bu akıntı 30 yılı aşkın süredir "derin deniz deşarjı" adı altında arıtılmamış atıksuların deşarj alanı haline getirildi. Deniz ekosisteminin olmazsa olmazı sudaki çözünmüş oksijen oranı pek çok noktada sıfıra inerken ve deniz ekosistemi tamamen yok olurken, müsilaj gibi gözle görülebilen çevresel sorunlar da gün yüzüne çıktı.

- Raporda gürültü kirliliği ise İstanbul'da plansız kentleşmenin getirmiş olduğu sorunların en önemli sonuçlarından biri olarak değerlendiriliyor. Gürültü kirliliğini yaratan başlıca etmenler, ulaşım, sanayi, inşaat ve şantiye çalışmaları, eğlence amaçlı müzik yayını yapan işletmeler, rekreasyon faaliyetleri olarak sıralanıyor. Rapora göre, merkezi hükümetlerin uyguladığı hatalı ekonomi politikalarının bir sonucu olarak İstanbul'un aldığı kontrolsüz göçün plansız kentleşmeye yol açtığı vurgulanırken, "Konutlarla eğlence mekanlarının, sanayi kuruluşlarının, atölyelerin iç içe olması, gürültüye hassas alanların oluşturulmaması, çevre düzeni planlarında yapılan değişiklikler gibi nedenlerle gürültü kirliliği canlı yaşamını tehdit eder boyutlara ulaştı" tespiti yapıldı.

- İstanbul'da hava kirliliği de önemli çevre sorunlarından biri. Raporu göre sanayi, ısınma, inşaat ve trafik kaynaklı kirlilik, hava kalitesini ciddi şekilde etkiliyor. Raporda Kuzey Ormanları'nın bu olumsuz tabloyu bir nebze olsun iyileştirdiği ifade ediliyor. Hâkim rüzgâr yönü poyraz olan İstanbul, kuzeyinde yer alan ormanlar sayesinde kötü olan tablosunu iyileştirebiliyor. Ancak, hava kirleticilere dair yapılan ölçümlerin de standartlara uygun şekilde açıklanmadığına dikkat çekiliyor.

Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, İstanbul’daki yaşamı daha iyi hale getirebilmek için yapılması gerekenleri ise şöyle sıraladı:"İstanbul’da uygulanan kar amaçlı yatırım programları sonucu ortaya çıkan kirlilik ve yapılaşma baskısı, canlı yaşamını tehdit eder boyuta ulaşmıştır. Kentleşme politikalarının gözden geçirilmesi, iklim değişikliğine karşı dirençli altyapı çözümlerinin uygulanması, kentin iklim değişikliği etkilerine karşı daha dayanıklı hale gelmesi için yeşil alanların artırılması, geçirimsiz yüzeylerin azaltılması ve enerji verimliliğinin artırılması ertelenemez zorunluluklardır. Kentin iklimini, flora ve faunasını tehdit eden mega projelerden vazgeçilmeli, en önemli varlıklarından biri olan Kuzey Ormanları tahribatına son verilmeli, İstanbul’un su havzalarına, tarım, orman ve mera alanlarına zarar verebilecek, kentin kirlilik yükünü artıracak tüm projeler iptal edilmeli ve yenilerine izin verilmemelidir.

İstanbul mevcut yapısıyla dahi kendi kendine yetebilir bir kent olmaktan çıkmış, başta su kaynakları olmak üzere çevre illerin doğal varlıklarını tüketen bir kente dönüşmüştür. Bu durum yaşamın devamlılığı için derhal tersine çevrilmelidir."

Almanların "zeitgeist" diye epeydir İngilizce’ye de yerleşmiş bir kavramı var, “zamanın ruhu” demek… Zamanın ruhu sadece zamana uymak değil aynı zamanda içinden geçilen zamanın değişen ritmine, hareketlerine, düşüncelerine çağı yakalayarak ayak uydurmak demek…

Avrupa’da zamanın ruhu son seçimle birlikte nereye doğru evriliyor, biraz buna bakalım.

Avrupa Parlamentosu seçimleri Yeşiller açısından fiyaskoyla sonuçlandı. Yeşiller Partisi, beş yıllık süreçte sonunda en çok kan kaybeden grup oldu. 2019 yılında büyük bir yükselişle yüzde 10 oy oranına ulaşan Yeşiller’in, bu seçimlerde oy oranı yüzde 7’lere düştü.

Yeşiller'in en önemli kayıpları, hareketin Parlamento'daki gücünün yarısını oluşturan Fransa ve Almanya'yı temsil eden delegasyonlardan geldi. Hollanda ve Danimarka gibi ülkelerdeki küçük ilerlemelere rağmen, grup parlamentodaki en büyük dördüncü parti konumundan altıncı parti konumuna düştü.

Bu döneme damgasını vuran hakim zihniyet, iklimi hareketini, beraberindeki isyanı ve ardından küresel kolektiviteyi harekete geçiren bir eylemlilik haline bürünmüştü. Geldiğimiz noktada artık gençlerin ve bu isyanı destekleyen kesimlerin oy tercihlerini iklim krizi, adaletsizlikler, gezegenin yok oluşu belirlemiyor mu? Özellikle gençlerin Yeşiller’den uzaklaşmasının sebebi, umutsuzluk, karamsarlık ve hayal kırıklığı mı?

Malum, Avrupa Birliği’nin üç temel kurumundan biri olan Avrupa Parlamentosu’nda seçimler tamamlandı. Merkez sağ partilerin çoğunluğu elinde tuttuğu sonuçlara göre, Avrupa toplumları dünyaya artık daha fazla sağdan bakıyor diyebiliriz. Rusya-Ukrayna Savaşı, iklim krizi, sığınmacı sorunu, resesyon tehlikesindeki ekonomik göstergelerin gölgesinde seçimlere giden Avrupa toplumları, çözümü daha fazla aşırı sağ partilerde aramaya karar vermiş görünüyor. Yeni Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birliği'nin gelecek beş yıldaki rotasını belirleyecek politikalara imza atacak. Sandıktan merkez partiler, liberaller, yeşiller ve sol partiler ciddi ölçüde güç kaybederek çıkarken, sonuçlar birçok AB ülkesinin iç dinamiğini de tetiklemiş oldu. Merkez sağ ve aşırı sağın büyük yükselişi karşısında liberallerin, yeşillerin, sosyalistlerin ağır bir yenilgi almış olmasıyla birlikte, Avrupa Parlamentosu’nun sağcılaşması hem üye ülkelerde hem de çeperdeki ülkelerde birtakım etkiler doğuracak. Seçim sonuçları, gelecek dönemdeki gündem başlıklarının da aşağı yukarı neler olabileceğini de bize gösteriyor. 

Bu Avrupa Parlamentosu seçimlerinde yeşil partiler tam 20 sandalye kaybetti. Yeşiller, Avusturya ve Almanya'da beklenenden çok daha kötü bir performans sergiledi. Yeşil partilerin ağır oy kaybı ile sağcı ve aşırı sağcı partilerin oy oranlarındaki yükseliş AB’nin çevre politikasına dair Yeşil Mutabakat Planı’nın uygulanıp uygulanmayacağına dair şüpheler uyandırmaya başladı. 

YEŞİLLER, AP’DE 20 SANDALYE KAYBETTİ

Seçimlerin sonuçları üzerine Avrupa siyasetini uzun yıllardır izleyen uzmanlar önemli tespitler içeren yazılar yazdı. Bu yazıda seçim sonuçlarının bize gösterdiği genel perspektife ek olarak, yeşil siyaset açısından ve daha da önemlisi iklim politikaları açısından bizi neler bekliyor üzerine değerlendirme yapmak isterim.Bu Avrupa Parlamentosu seçimlerinde yeşil partiler tam 20 sandalye kaybetti.

Yeşiller, Avusturya ve Almanya'da beklenenden çok daha kötü bir performans sergiledi.

Yeşil partilerin ağır oy kaybı ile sağcı ve aşırı sağcı partilerin oy oranlarındaki yükseliş AB’nin çevre politikasına dair Yeşil Mutabakat Planı’nın uygulanıp uygulanmayacağına dair şüpheler uyandırmaya başladı.

Şu saatten sonra elbette Avrupa’nın genel çerçevede iklim politikalarından çok büyük geri dönüşler yaşanmaz ancak yeni politikalar hayata geçirilmesi konusunda sıkıntılar yaşanması çok mümkün.

Ancak, seçim sonuçlarının, AB 2040 iklim hedefi ve yine 2050 sıfır emisyon hedefine yönelik engelleyici sonuçlar doğurmasına ilişkin kaygılar var.

AB Komisyonu, 2040 hedefiyle yüzde 90’lık emisyon azaltımı önermişti. Ancak bu teklifin hem AB ülkelerinin hem de AB parlamentolarının onayını alması gerekiyor. Dolayısıyla göreve başlayacak AB Komisyonu ve Parlamentosu 2040 hedefine ilişkin aralarında tarımın da yer aldığı farklı sektörlere yeni politikalar önermek konusunda zorlu kararlar vermekle yüzleşecek gibi görünüyor.

Yeni iklim önlemlerini hayata geçirmek zorlaşsa bile, AB’nin geçen beş yılda kabul ettiği, yenilenebilir enerji hedeflerinden, sanayi üzerinde güçlendirilmiş karbon fiyatlandırma rejimine kadar birçok maddeden oluşan iklim politikalarından geri dönüş yasal olarak çok zor görünüyor.

İKLİM POLİTİKALARINDAN YASAL OLARAK GERİ DÖNÜŞ ZOR

Nitekim seçim sonuçlarının ardından yeşil enerji dönüşümüne yönelik artan kaygılar nedeniyle, yenilenebilir enerji şirketlerinin hisselerinde düşüşler de yaşandı.

Öte yandan yeni iklim önlemlerini hayata geçirmek zorlaşsa bile, AB’nin geçen beş yılda kabul ettiği, yenilenebilir enerji hedeflerinden, sanayi üzerinde güçlendirilmiş karbon fiyatlandırma rejimine kadar birçok maddeden oluşan iklim politikalarından geri dönüş yasal olarak çok zor görünüyor.Halen çoğu işleyen bu kararlarla, AB karbon emisyonu seviyesi 1990 seviyelerinden bu yana neredeyse en düşük üçüncü seviyede ve Avrupa’da rüzgar ile güneş enerji kapasite kurulum hızı rekor seviyelerde seyrediyor. Ama yine de sağcı partilerin seçim kampanyalarında AB’nin yeni benzinli ve dizel araba üretimini 2035’e kadar yasaklamak hedefi gibi Yeşil Mutabakat politikalarına sert çıkışlar geldi.

Ancak, genel beklenti geniş çaplı çevre politikalarından geri dönüşün pek de mümkün olmadığı yönünde. Bu durum biraz da ulusal hükümetlerin ve parlamenterlerin AB’de yasallaşan sera gazı emisyonlarının 1990 seviyelerine göre yüzde 55 azaltımını hedefleyen 2030 hedefine onay vermiş olmasından kaynaklı.

Politikalardan geri dönüş çok mümkün görünmüyor ancak mevcut politikaların uygulanması konusunda isteksizlik, süreçlerin yavaş işletilmesi ya da zaman zaman alınması gereken kararların askıya alınması gibi gelişmeler görülebilir.2019 yılındaki bir önceki AB seçimlerinde milyonlarca genç iklim aktivistinin Avrupa sokaklarında eylem yaptıkları havanın tam aksine, bu seçimlere göçmen dalgası, ekonomik kaygılar ve debelenen Avrupa sanayisi damgasını vurdu.Nitekim Avrupa Yatırım Bankası’nın son verilerine göre, AB’nin 2030 iklim hedefini karşılayabilmesi için her yıl için 1 trilyon euroluk bir kaynak sağlaması gerekirken, bu miktar 2010-2020 dönemiyle kıyaslandığında yıllık 365 milyar euroluk bir artış anlamına da geliyor.

Özellikle ABD ve Çin’deki çelik ve elektrikli araba üretimiyle rekabet kızışırken, siyasal arenada yerel sanayilere yatırım başlığı kampanya vaadi olarak öne çıktı. Bazı analizciler ise bu durumun AB’nin iklim dostu projeleri desteklemek adına daha fazla fon ayıracağını ve politika oluşturmaya odaklanacağını söylerken, bunun "yeşil" ve "temiz" olmaktan daha çok sanayiye yardıma odaklanmak şeklinde görüleceği yorumunda da bulunuyor.

Yeni yayımlanan Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayım 2024 Avrupa raporu, bölge genelinde iklim değişikliği ve sağlık arasındaki bağlantıların izini sürerken, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerini izleyen 42 göstergenin yanı sıra Avrupa’da iklim eyleminin yetersiz, gecikmiş ya da kaçırılmış fırsatlarını da inceliyor.

LANCET SAĞLIK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ GERİ SAYIM 2024 AVRUPA RAPORU

Avrupa Parlamentosu’ndaki seçimin sonuçları iklim siyaseti açısından neden bu kadar önemli, bir de şu açıdan bakalım.

Yeni yayımlanan Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayım 2024 Avrupa raporu, bölge genelinde iklim değişikliği ve sağlık arasındaki bağlantıların izini sürerken, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerini izleyen 42 göstergenin yanı sıra Avrupa’da iklim eyleminin yetersiz, gecikmiş ya da kaçırılmış fırsatlarını da inceliyor.

Rapor, ülkelerin yurttaşlarını iklim değişikliğinden korumak adına yeterli siyasi adımlar atmadığını ortaya koyması açısından önemli.

Diğer yandan, rapor pek çok Avrupa ülkesinin sera gazı emisyonlarına büyük katkıda bulunmaya ve sağlığa zararlarına rağmen fosil yakıtlara sübvansiyon sağlamaya devam ettiğini de gösteriyor. Rapor, sıcaklığa bağlı ölümler, yeni ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklar ile gıda ve su güvensizliği de dahil olmak üzere Avrupa genelinde iklimle bağlantılı sağlık etkilerindeki endişe verici artışlara ilişkin kanıtları da ortaya koyuyor. Raporun yazarları, Avrupa’daki risk altındaki grupları ve Avrupa’nın iklim krizindeki sorumluluğunu vurgulayarak eşitsizliğin yönlerine odaklanıyor.

Rapora göre; sıcaklığa bağlı ölümler kadınlarda erkeklere kıyasla iki kat daha yüksek, düşük gelirli hanelerin gıda güvensizliği yaşama olasılığı önemli ölçüde daha yüksek, dengesiz beslenmeye bağlı ölümler kadınlar arasında daha yüksek ve orman yangını dumanına maruz kalma oranı yüksek yoksunluk bölgelerinde daha yüksek. Güney Avrupa sıcaklığa bağlı hastalıklardan, orman yangınlarından, gıda güvensizliğinden, kuraklıktan, sivrisinek kaynaklı hastalıklardan daha fazla etkilenme eğiliminde.

Dolayısıyla iklim krizi açısında Avrupa’da da işler hiç iyiye gitmediği gibi gelecek açısından da umut vaat eden bir durum yok…

Prens Adaları’nda faytonların kaldırılmasının üzerinden geçen yaklaşık beş yılda ulaşım sorunu çözülemiyor, tartışma çok başka eksenlere kayarak ilerliyor.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), 2020’de kaldırılan faytonların yerine Adalar’da ulaşım için 40 adet 13 kişilik elektrikli araç sistemi getirdi. 30 Nisan 2024 tarihinde tescilsiz olan bu araçların faaliyetleri İBB'ye bağlı Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) kararıyla sonlandırıldı. Bunun yerine de İstanbul’da şehiriçi ulaşımında kullanılan minibüslere benzer elektrikli Adabüsler, ada sokaklarına girdi. Fakat, bu araçların boyutları ada karakteristiğine uymadığı ve farklı tehlikeler yarattığı yönündeki tartışma büyüyor.

Yeni Arayış’ta “Adalar’a çöken çökene: Kıyı talanı yetmedi, minibüs işgaline açıldı” başlıklı şu yazının üzerinden bir ay geçti, ancak ne konu çözümlenebildi, ne de Adalılar’ın ulaşım hakkına dair olumlu bir gelişme yaşanabildi.

Bir aydır Prens Adaları’nda ne oluyor? Kısaca hatırlayalım…Prens Adaları’nın tamamında kullanılan elektrikli küçük dolmuş ve taksiler yerine buralara minibüs büyüklüğünde “azmanbüs” denilen araçlar sokulmak istenirken, elbette Adalılar bu araçların Adalar’a sokulmasına karşıydı.

Adalar’da kısa sürede konuyla ilgili 4 bin 500 imza toplandı, imzalar hem İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne hem de İETT’ye elden ulaştırıldı ancak yüz yüze görüşme sağlanamadı.

Araçların tescillerinin uzatılması konusunda söz verildi ancak ardından oldubittiye getirilerek bu “azmanbüsler” Büyükada’ya sokulmaya çalışıldı, Adalılar’ın tepkileri ile bu püskürtüldü ve araçlar garaja çekildi. Ancak, birkaç gün sonra bir gece yarısı gemilerle yeni minibüsler getirilerek hizmete açıldı. Minibüslerin garajdan çıkışını engellemek isteyenlere polis müdahale ederken, gözaltına alınanlar da oldu.

ESKİ ARAÇLARIN TESCİL SÜRELERİ UZATILMADI

İBB, 2020’den beri kullanılan elektrikli araçların nisan ayında tescil sürelerinin dolduğunu ve araçların tescilsiz olduğunu ve bu sebeple Karsan’a bu araçları ürettirdiklerini belirtti. Araçların tescillerinin uzatılması konusunda söz verildi ancak ardından oldubittiye getirilerek bu “azmanbüsler” Büyükada’ya sokulmaya çalışıldı, Adalılar’ın tepkileri ile bu püskürtüldü ve araçlar garaja çekildi.

Ancak, birkaç gün sonra bir gece yarısı gemilerle yeni minibüsler getirilerek hizmete açıldı. Minibüslerin garajdan çıkışını engellemek isteyenlere polis müdahale ederken, gözaltına alınanlar da oldu.

Bu arada tescil beklenen araçlarla ilgili hiçbir bilgilendirme de yok.Prens Adaları’nda 12 binden fazla akülü araç var. Bu da aslında batarya yangını denen başka bir tehlikenin de habercisi. Bu araçlarda olabilecek batarya yangını, patlama şeklinde gerçekleşiyor ve maalesef suyla söndürülemiyor. En ufak bir alev alma durumunda yüzde 60’ı orman olan adalardan örneğin Büyükada’nın tamamı 4,5 saatte yanabilir. Bu süre Heybeliada için sadece 2,5 saat.

UKOME’nin Adalar’a uygun araçlara tescil vermeyerek, bu azman minübüsleri dayatması nedeniyle Adalar’da ciddi bir kaos yaşanıyor.

Her ne kadar İBB, “Yürü be İstanbul” güzergahlarına Adalar’ı dahil etmemiş olsa da, zaten bu minibüsleri buralara getirerek, İstanbullular’a “Adalar’da yürüme İstanbul” mesajı vermiş oldu.

ADALAR’DA ADETA YÜRÜYÜŞ YAPILMASI İSTENMİYOR

Mesele burada ulaşımdan ziyade günübirlik gelen turistleri daha hızlı ve daha büyük araçlarla gezdirmek. Bu gezdirme faaliyeti sebebiyle Adalılar’ın ulaşım hakkı ellerinden alınıyor, adaya gelenler yürümeye değil de bu araçlara binmeye yönlendiriyor.

İBB, İstanbul’u yürüyerek keşfetme alışkanlığı kazandırmaya yönelik “Yürü be İstanbul”  sloganlı aktiviteyi hızlı unutmuşa benziyor. Büyükada 5,4 kilometrekare, Heybeliada 2,34 kilometrekare, Burgazada 1,5 kilometrekare ve Kınalıada 1,36 kilometrekare yüzölçümüne sahip. Adalar içinde en büyük olan Büyükada’da bile yerleşim yeri bir uçtan diğer uca 1,5 saatte yürünebiliyor. Her ne kadar İBB, “Yürü be İstanbul” güzergahlarına Adalar’ı dahil etmemiş olsa da, zaten bu minibüsleri buralara getirerek, İstanbullular’a “Adalar’da yürüme İstanbul” mesajı vermiş oldu.

Kıyı Hareketi Dayanışma Ağı’ndan Derya Tolgay: “Bu minibüsler İstanbul’un her yerinde kullanılabilir ancak Adalar’ı İstanbul’a dönüştürmeyin, konu bu. Burada tersine işleyen bir süreç var. Adalar İstanbullular’ın o yüzden herkes tarafından korunması gerekiyor. Bağ bahçe orman alanlarının nasıl SİT dereceleri düşürülür ve buralardan nasıl meta olarak faydalanılır bunun peşine düştüler. Adalar sermayeye ne kazandırır, bunun peşindeler.”

ADALAR’I SERMAYEYE PEŞKEŞ ÇEKME PEŞİNDELER

Bütün bu tartışmaların önemli bir kısmında Adalar için yapılan imar planları var.1984’te SİT alanı ilan edilen Prens Adaları’na ilişkin uzun yıllar herhangi bir koruma planı olmadı. Kasım 2021’de Marmara Denizi ve Adalar, “Özel Çevre Koruma Bölgesi” olarak ilan edildi. Adalar ile ilgili hazırlanacak koruma planında yetki, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na devredildi.

Daha önce bir plan üzerine çalışmaya başlayan İBB ise tamamladığı koruma planını Bakanlık ile paylaştı. Bakanlığın da yaptığı değişiklilerle birlikte hazırlanan imar planında Bakanlık ve iBB anlaştı.

Prens Adaları’ndaki bu minibüs ısrarının arka planını Kıyı Hareketi Dayanışma Ağı’ndan Derya Tolgay ile konuştuk.“Bu minibüsler İstanbul’un her yerinde kullanılabilir ancak Adalar’ı İstanbul’a dönüştürmeyin, konu bu. Burada tersine işleyen bir süreç var. Adalar İstanbullular’ın o yüzden herkes tarafından korunması gerekiyor.

Yakın zamanda Adalar Koruma İmar Planları açıklanmıştı. Birtakım rotalar oluşturuldu, ne kadar dönüm bağ bahçe var, buraya ne büyüklükte bir site düşünülüyor, başka bir bölgeye nasıl bir otel yapılmak isteniyor, nerelerde orman alanında SİT derecesi düşürülmüş bunlar tespit edildi. Bağ bahçe orman alanlarının nasıl SİT dereceleri düşürülür ve buralardan nasıl meta olarak faydalanılır bunun peşine düştüler. Adalar sermayeye ne kazandırır, bunun peşindeler.

Plan tamamen bunun üzerine kurulu. İki yıl katılımcı planlama adı altında pek çok toplantı yapıldı, daha sonra bu imar planları oluşturuldu. Ancak daha sonra müsilajdan dolayı Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı burayı Özel Koruma Bölgesi ilan etti. Plan yapma yetkisi de Cumhurbaşkanlığına ve Bakanlığa geçti. Açıklama beklememize rağmen, İBB bu konularla ilgili bizi hiçbir şekilde bilgilendirmedi. Planlar askıya çıkarıldıktan sonra kıyıların, denizin planda olmadığını gördük. Mevcut sistemde olanı değiştirmek istememeleri, kopya ederek devam ettirmek istemeleri çok kötü. İBB, Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı ile birlikte bu plana sahip çıktı.”Adalar’da otel projeleriyle, villa projeleriyle hem kıyılar hem de Adalar’ın genel karakteristik özellikleri değiştirilmek isteniyor.

“Örneğin, Büyükada’da Nizam Mahallesi’ndeki tarihi Seferoğlu Köşkü’nü restore edilerek, turistik bir tesis haline getirildi. Etrafına Princess Palace adı verilen villaların da yapıldığı bu alan Bahri Akdağ’ın sahibi olduğu Akdağ Turizm ve İnşaat şirketine ait. Buranın muhteşem peyzajının ortasına onlarca villa konduruldu, denize sıfır otel yapılıyor. Bütün dertleri denize sıfır bir dolgu alan üzerine heliport yapmak. Amaçları bir yandan da Adalar’ı soylulaştırmak.”

ADALAR’DA AMAÇ SOYLULAŞTIRMA YAPMAK…

Tolgay, Büyükada’da yaşanan değişimi ise şöyle aktarıyor:

“Örneğin, Büyükada’da Nizam Mahallesi’ndeki tarihi Seferoğlu Köşkü’nü restore edilerek, turistik bir tesis haline getirildi. Etrafına Princess Palace adı verilen villaların da yapıldığı bu alan Bahri Akdağ’ın sahibi olduğu Akdağ Turizm ve İnşaat şirketine ait. Buranın muhteşem peyzajının ortasına onlarca villa konduruldu, denize sıfır otel yapılıyor. Bütün dertleri denize sıfır bir dolgu alan üzerine heliport yapmak. Amaçları bir yandan da Adalar’ı soylulaştırmak. Çünkü, o insanlar Adalar’a vapura binip gelmeyecek, jet motorlarına ya da helikopterlerine binerek gelecekler.”

Büyükada’nın tamamının kentsel ve doğal SİT alanı olması gerekçesiyle bu heliport projesi de geçmiş dönemlerde yargıya taşınmış ve hukuka aykırı bulunmuştu.

Adalar’ın hem ekolojik dengesini, hem kıyılarını hem de tarihi binalarını içine olan çok katmanlı, çok boyutlu, sistemik bir değişim ve dönüşüm sürecine sokulmak istendiğin anlıyoruz. Bu mesele sadece Adalılar’ın değil, nefes alınacak yerlerin hızla azaldığı bir mega kentte tüm İstanbullular’ın derdi olmalı…

Diyarbakır'ın Çınar ve Mardin'in Mazıdağı ilçelerinde 15 bin dönüm alanda çıkan ve 15 yurttaşın hayatını kaybettiği içimizi yakan yangınlar, tüm yalanlamalara ve çarpıtmalara rağmen açık biçimde baş şüphelinin Dicle Elektrik Dağıtım AŞ olduğunu gösteriyor. DEDAŞ’ın, yıllardır yapması gereken bakım ve onarımları ihmal ederek yapmadığı için yangınların çıktığı ihtimali giderek güçleniyor.

Kısaca hatırlayacak olursak, görgü tanığı köylüler, yangının elektrik telleri nedeniyle çıktığını söylerken, DEDAŞ yangının ilk tanıklarından olan ve “yangın elektrik tellerinden çıktı" diyen İbrahim Eren hakkında suç duyurusunda bulunmayı tercih etti.

Elektrik Mühendisleri Odası Diyarbakır Şubesi, yangın bölgesinin ekili alan olduğunu, burada anız olmadığını ve elektrik iletim hatlarının geçtiği güzergahlarda yangına karşı bir önlem alınmadığını açıkladı.Raporda, “Nakil hatlarının ve trafoların bulunduğu bölgelerde herhangi bir atlama olmaması için gerekli olan bakımların yapılmadığı, atlama durumunda ise yangın meydana gelmemesi için yapılması gereken düzenli bakım ve temizlik çalışmalarının ihmal edildiği anlaşılmaktadır” denildi.

Bölgenin afet bölgesi ilan edilmesi gerektiği bildirilen ön raporda, yangın sonrası soğutma çalışmalarının yetersiz olduğu, bu durumun yeni yangınların çıkması açısından risk teşkil ettiği ve endişe yarattığı kaydedildi.

Başsavcılık, 15 kişinin öldüğü, çok sayıda kişinin yaralandığı olayla ilgili etkin soruşturma yapılabilmesi için daha detaylı bir ara raporun hazırlanmasını istedi. Hazırlanacak yeni rapora göre, soruşturma genişletilecek. Yeni raporda yangına ilişkin havadan çekilen fotoğrafların incelenmesi talep edildi. Yangın öncesi, yangın esnası ve sonrasına ait fotoğraflarla uydu görüntülerinin detaylı incelenmesi istendi.

Maalesef, her yaz döneminde ciğerimizi yakan yangınlara karşı ne doğru dürüst hazırlık yapılıyor, ne anında verilmesi gereken reaksiyonlar veriliyor…

Gelişmeleri yakından izleyeceğiz elbette ancak burada AKP dönemi özelleştirme politikalarına ve yandaşlık yoluyla devşirilen sermaye transferlerinin nelere mal olduğuna dair geniş bir parantez açmamız gerekiyor.

Kim bu DEDAŞ, kim bu bağlı bulunduğu Eksim Holding?

Failleri doğru işaret etmek, bu tür can yakan facialara yol açanları doğru tespit etmek çok önemli. İngilizce’de buna dair önemli bir tanım var: Name it and shame it.

Kamusal anlamda yanlış bir faaliyette bulunan kişi, kurum ya da şirketin isminin işaret edilerek utanç verici faaliyetini ifşa etmek…

Türkiye’de ekonomi politikaları alanında atılan tartışmalı her adım, eninde sonunda bir yandaş besleme operasyonunun parçası olarak karşımıza çıkıyor.

Elektrik üretim piyasasının böylesine özel şirketlerin insafına bırakılmasının olumsuz sonuçlarını geçmişte gördük, maalesef acı tecrübelerle görmeye devam ediyoruz.Elektrik dağıtımı kamusal bir haktır, tekelleşmeye açılmamalı, sermayenin insafına bırakılmamalıdır, bu hizmet devlet tarafından yurttaşa sunulmalıdır. 

Özelleştirme yoluyla Haziran 2013’te Tivnikli ailesine ait Eksim Holding’e devrolan DEDAŞ, Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsayan bölgede özel elektrik tekeli haline geldi. Eksim Holding'in kurucularından Abdullah Tivnikli, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yakınında olan isimlerden biriydi ve “becerikli Abdullah” ismiyle tanınıyordu. 

DEDAŞ, 2013’TE ÖZELLEŞTİRMEYLE EKSİM HOLDİNG’E GEÇTİ

Özelleştirme yoluyla Haziran 2013 tarihinde Tivnikli ailesine ait Eksim Holding’e devrolan DEDAŞ, Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsayan bölgede özel elektrik tekeli haline geldi.

Şöyle kısa bir haber taraması yaparak bile özelleştirmeyle bölgenin elektrik tekeli konumuna yükseltilen DEDAŞ’ın hem yurttaşlar hem de doğal alanlar için ne tür yıkımlara yol açtığını görmek mümkün.

Eksim Holding’in sahibi ise AKP’ye yakınlığıyla bilinen Tivnikli ailesi. Eksim Holding'in kurucularından Abdullah Tivnikli, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yakınında olan isimlerden biriydi ve “becerikli Abdullah” ismiyle tanınıyordu. Bu ismi AKP iktidarları döneminde farklı biçimlerde sık sık duyduk aslında.Abdullah Tivnikli, Kasım 2018’te vefat etti. Türk Telekom’un özelleştirilmesi döneminde aktif rol oynayan Abdullah Tivnikli, Türk Telekom'da Yönetim Kurulu ve İcra Komitesi Üyeliği görevlerinde bulundu.

2008’de Türk Telekom'un Hariri ailesine ve bu aileye ait Öger Telekom'a satışı sırasında da dönemin CHP Grup Başkanvekili Kemal Kılıçdaroğlu, "Satışta büyük katkıları olduğu ileri sürülen Abdullah Tivnikli'nin, AKP Hükümeti üzerinde büyük bir etkiye sahibi olduğunu" söylemişti.

Kılıçdaroğlu, Oger Telekom'un yüzde 35'inin Saudi Telecom Company'e satılmasında Tivnikli'nin ön planda olduğuna ilişkin Suudi Arabistan medyasında yer alan haberi gündeme getirmişti.

Malum, Türk Telekom’u satın alan Oger Telekom hem satın aldığı şirketi, hem Türk bankalarını oyuna getirerek milyarlarca dolar batık krediyi de geride bırakarak Türkiye’yi terk etmişti.Vefatının ardından işlerin başında Abdullah Tivnikli’nin oğlu Ebubekir Tivnikli var.

Ebubekir Tivnikli, verdiği bir röportajda DEDAŞ’ınTürkiye’de elektrik dağıtım hizmeti veren 21 elektrik şirketi arasında Ar-Ge Merkezi açma izni alan ilk kurum olduğunu ve sadece 2023’te 8,5 milyar liralık yatırım gerçekleştirdikleri belirtti. Belli ki, esas iyileştirilmesi gereken alanlar pas geçilmiş…Ayrıca röportajda, elektrik dağıtım ve üretim faaliyetlerinin Eksim Holding’i ciroda 100 milyarliralık lige çıkardığını da öğreniyoruz.

Abdullah Tivnikli, elektrik dağıtım şirketinin kaçak elektrik bedellerinin devlet tarafından karşılanması için o dönem Erdoğan'ın danışmanı olan şimdiki MİT Başkanı İbrahim Kalın'ın kızının okul taksitlerini karşıladığını kabul etmişti. 

İBRAHİM KALIN’IN KIZININ OKUL TAKSİTLERİNİ ÖDEDİ

Eksim Holding’i tam olarak anlayabilmek için filmi yine biraz daha geriye sarmak gerekiyor. Çünkü, 17-25 Aralık operasyonlarında adı geçen Abdullah Tivnikli, ilk olarak Türkiye’deki en tartışmalı satış hikayelerinden biri olan Türk Telekom'un satışı sürecindeki rolüyle gündeme gelmişti.17-25 Aralık operasyonunun ikinci dalgasında Mustafa Latif Topbaş, Cemal Kalyoncu, Ömer Faruk Kalyoncu, Mehmet Cengiz, Üsame Kutub ve Cengiz Aktürk'le birlikte mallarına el konma kararı çıkarılan isimlerden biri olan Tivnikli hakkında o dönemde yakalama kararı da verilmişti.

Operasyon kapsamında Abdullah Tivnikli, elektrik dağıtım şirketinin kaçak elektrik bedellerinin devlet tarafından karşılanması için o dönem Erdoğan'ın danışmanı olan şimdiki Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın'ın kızının okul taksitlerini karşıladığını kabul etmişti. 

Tivnikli, Meclis’te rüzgar santrallarının kapasite artırımına sınırlama getiren tasarı görüşülürken, zarara uğramamak için AKP’lileri devreye sokarak yasa değiştirten patron olarak da biliniyor. 

MAHİR ÜNAL’I DEVREYE SOKTU, YASA DEĞİŞTİRTTİ

Yine geçmiş dönemde Tivnikli, Meclis’te rüzgar santrallarının kapasite artırımına sınırlama getiren tasarı görüşülürken, zarara uğramamak için AKP’lileri devreye sokarak yasa değiştirten patron olarak da biliniyor. 

Yasa Meclis'te görüşülürken o dönem AKP Grup Başkanvekili olan Mahir Ünal’ı arayan Tivnikli, "30-40 milyon avrom yanar" diyerek düzenlemede değişiklik yaptırmıştı.

KUVEYT TÜRK’TEN DEDAŞ’A TARTIŞMALI BİR YÖNTEMLE KREDİ VERİLDİ

Yani anlayacağınız “Becerikli Abdullah” ismi boşuna değil. Biz tekrar meselenin DEDAŞ boyutuna dönelim.

2013’te Tivnikli’nin sahibi olduğu Eksim Holding’in DEDAŞ’ı özelleştirme yoluyla satınalmasının ardından yine o dönem Abdullah Tivnikli’nin Yönetim Kurulu Başkan Yardımcıs ıolduğu Kuveyt Türk Bankası’nın DEDAŞ’a kredi verdiği ortaya çıkmıştı.

Yasayla yasaklanmasına rağmen Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun (BDDK) “dolaylı ortaklık” kisvesi altında bu krediye onay vermesi de o dönem büyük tartışma yaratmıştı. O dönem CHP İzmir Milletvekili olan Aytun Çıray, konuyla ilgili bir soru önergesi verdi.Tivnikli’nin yönetici olduğu Kuveyt Türk’ün yine Tivnikli’nin birkaç şirket üzerinden dolaylı olarak yüzde 30’dan fazla paya sahip olduğu DEDAŞ’a kredi açtığı haberleriyle ilgili Çıray, “Tivnikli hakkında savcılıklarca bankacılık faaliyetleri nedeni ile soruşturma açılmış mıdır?” diye sordu. Çıray’ın sorularına sltı ay sonra verilen cevapta işlemin prosedüre uygun olduğu ve bankacılık sektörünün sıkı şekilde denetlendiği ifade edildi.Gerçek bir AKP dönemi iş insanı portresine sahip Abdullah Tivnikli’nin yaşamı boyunca attığı her adım, aldığı her karar, bulunduğu her pozisyon bize geride bıraktığımız 23 yıllık AKP Türkiye’sinin hızlandırılmış filmi gibi. Ahbap çavuş ilişkilerinin, yandaş kayırmalarının, özelleştirmeyle sermaye transferlerinin, usulsüz kredi dağıtmaların sebep, yanan ormanlar, yok olan ekosistem, gözümüzün önünden kayıp giden geleceğimiz sonuç…

Türkiye, son günlerde yeni vergi paketinin içeriğini tartışıyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan ve yakın zamanda kamuoyuna sızan yeni vergi paketi taslağı pek çok yeni verginin gündemde olduğunun habercisi…Daha taslak halindeyken vergi paketinin satır satır haber yapılması, Hazine ve Maliye Bakanlığı bürokrasisinde de tartışmaya neden oldu. Taslağın, Bakanlık tarafından değil, Cumhurbaşkanlığı bürokrasisi tarafından sızdırıldığı iddiaları da gündemde.

Malum Türkiye’de temel sorun doğrudan vergi gelirlerinin düşük olması.

Ancak, bu sızdırma operasyonu sonrası doğrudan vergilerin payını artırmaya yönelik birçok maddenin tartışmalar sonrası taslaktan çıkarıldığına dair de bazı haberler yer aldı.

Yeni vergi düzenlemelerini içeren paketin sızdırılmadığını, kamuoyunda yaratacağı etkiyi ölçmek için test amacıyla bilinçli olarak yayıldığını düşünenler de var.

Her ne kadar Hazine ve Maliye Bakanı Şimşek, vergi paketi hazırlığına ilişkin, “Bizim tercihimiz vergilendirilmeyen alanlardan vergi almak, vatandaşımıza yeni bir vergi yükü getirmek değil” dese de hepimiz uygulamada bunun böyle gerçekleşmeyeceğini biliyoruz.

Biz vergi paketine farklı bir açıdan bakalım, kamu maliyesi ve vergilendirme meselesine fosil yakıt teşvikleri yönünden ayna tutalım.

Türkiye’de düşük karbonlu ekonomiye geçiş ve iklim değişikliği mücadelesi başta olmak üzere enerjinin finansmanı üzerine çalışmalar yapan Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFİA) bu konuda çok önemli bir çalışmaya imza attı.

Fosil yakıtlar Türkiye’de hatırı sayılır bir yere sahip. Bu durum hem iklim kriziyle mücadele dinamiklerini güçleştirirken, aynı zamanda Türkiye’nin net sıfır hedefleriyle de uyumsuz bir görünüm sergiliyor.

FOSİL YAKIT, İKLİM KRİZİYLE MÜCADELE DİNAMİKLERİNİ GÜÇLEŞTİRİYOR

Fosil yakıt teşvikleri açısından raporun temel tespitleri neler bakalım…Türkiye, son yıllarda enerji kaynaklarını çeşitlendirirken, yenilebilir enerjide de önemli bir gelişme gösterdi. Türkiye’nin yenilenebilir enerji kurulu güç kapasitesinde 2015-2022 yılları arasında yüzde 54 oranında bir artış görülürken, 2021-2026 döneminde yenilenebilir elektrik kapasitesinin yüzde 53 oranında artması bekleniyor.

Bu ilerlemeler elbette sevindirici ancak bu kapasite artışlarına rağmen fosil yakıtlar Türkiye’de hatırı sayılır bir yere sahip. Bu durum hem iklim kriziyle mücadele dinamiklerini güçleştirirken, aynı zamanda Türkiye’nin net sıfır hedefleriyle de uyumsuz bir görünüm sergiliyor.

Türkiye, hali hazırda petrolde yüzde 93 ve doğalgazda ise yüzde 99 oranında ithalata bağımlı durumda.Üstelik, bilinenin aksine, birincil enerji arzındaki kömür kaynakları içerisinde yüzde 55 oranında ithal kömür kullanan santraller var. Elektrik arzında ise yine ithal kömürlü termik santraller kaynaklı elektrik ağırlıkta. Bu haliyle Türkiye, fosil yakıtların üretim ve tüketimini desteklemeyi sürdürüyor.

Türkiye Ulusal Enerji Planı’nda 2030 yılına kadar 1,7 GW yerli kömür santralinin sisteme dahil edileceği görülüyor. 2035 yılına kadar devreye alınacak yeni kömür kapasitesinin 3,2 GW’a erişmesi planlanıyor. Diğer yandan, Katma Değer Vergisi (KDV) muafiyeti, gelir vergisi istisnaları, yatırım destekleri, işveren tarafından ödenen sigorta primlerine istisnalar, vergi indirimleri gibi tedbirler yoluyla kömür, petrol ve doğalgazda ithalata bağımlılığın azaltılmasına odaklanan önemli destekler söz konusu. Önümüzdeki yıllarda hedeflenen kapasite artışlarının gerçekleştirilmesi için bu alanda daha fazla bütçe ve vergi harcaması yapılması beklenebilir.

Fosil yakıt teşvikleri, fosil yakıt kullanımının artışı yoluyla neden olduğu çevre ve sağlık maliyetlerinin yanında, yenilenebilir enerji kaynakları karşısında fosil yakıtlara maliyet avantajı da sağlıyor. Böylece yenilenebilir kaynakların tercih edilirliği zorlaşıyor.

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFiA) Türkiye’de fosil yakıt teşviklerini incelediği çalışmasında fosil yakıt kullanımıyla doğrudan ilişkili teşvik kalemlerini hesaplamaya dahil etti. 2023 yılındaki vergi harcamaları kapsamında, harcama oluşan 18 teşvik başlığı hesaplamada baz alındı.

En güncel verilerle değerlendirildiğinde, 2022 yılında 29,3 milyar TL olan vergi harcamaları 2023 yılında 43,8 milyar TL’ye yükseliyor.

Aynı dönemde bütçe transferlerinin 12,1 milyar TL’den 20 milyar TL’ye yükseldiği görülüyor. Böylece, 2022 yılında 41,4 milyar TL olan toplam fosil yakıt teşviklerinin, 2023 yılı itibarıyla 63,8 milyar TL’ye yükseldiği göze çarpıyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın hazırladığı ve kamuoyuna sızan yeni vergi paketinde Türkiye’nin küresel asgari kurumlar vergisi uygulamasına uyumunu sağlayacak zorunlu düzenlemelerden, diğer gelir ve kurumlar vergisi düzenlemelerine, kripto varlıklardan işlem vergisi alınmasından, borsa kazançlarının vergilendirilmesine, yem ve gübredeki KDV istisnasının kaldırılmasına kadar birçok ayrıntılı madde yer alıyor.

Yeni vergi paketiyle gündeme taşınan bu tartışmalar iklim krizini ve bunun kamu maliyesindeki yansımalarını tartışmak açısından da önemli bir fırsat sunuyor.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, geçtiğimiz günlerde düzenlenen İklim Ekonomisi-Sürdürülebilirlik Finansman Zirvesi’nde yaptığı konuşmada, Türkiye’nin 2003 başından 2024 ilk çeyreği sonuna kadar geçen 21 yılda fosil yakıtlara 900 milyar dolar ödediği bilgisi verdi. Bu rakam Türkiye’nin bu dönemdeki birikimli toplam cari açığının 1,5 katı. Şimşek’in fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması gerekliliğine ilişkin görüşlerini paylaşmış olması, bu konunun kendisinin gündeminde olduğunu gösteriyor.

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek önerilen vergi paketindeki yurt dışı çıkış harcının 20 kat artışından beklenen gelirden yüzde 75 daha fazla gelir elde edilebilir. Anayasal bir hak olan seyahat özgürlüğü kısıtlanmadan, kamu bütçesini desteklemek mümkün.

YURT DIŞI HARCININ 20 KAT ARTIŞINDAN BEKLENENDEN YÜZDE 75 FAZLASI

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek kamu gelirlerini kayda değer oranda artırmak mümkün.

Sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi muafiyeti, istisnası ve indirimleri yoluyla sağlanan 43,8 milyar TL’lik teşvik tutarı, yeni vergi paketinin devreye girmesiyle 2024 yılının dört ayında elde edileceği hesaplanan gelirden (38,5 milyar TL) yüzde 14 daha fazla. SEFİA’nin yaptığı hesaplamalara göre, fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek hem vergi paketinde öne çıkan önlemleri telafi etmek hem sosyal ve ekonomik fayda gözetmek mümkün:

- Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek önerilen vergi paketindeki yurt dışı çıkış harcının 20 kat artışından beklenen gelirden yüzde 75 daha fazla gelir elde edilebilir. Anayasal bir hak olan seyahat özgürlüğü kısıtlanmadan, kamu bütçesini desteklemek mümkün.

- 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi teşvikleri ile kira geliri istisnalarının kaldırılması yoluyla elde edilmesi beklenen 40 milyar TL’lik geliri karşılamak mümkün. Barınma sorunundaki mevcut problemleri derinleştirmek yerine, fosil yakıt teşviklerinden vazgeçilebilir.

- Yem ve gübre teslimlerindeki KDV istisnasının kaldırılması ile elde edilecek gelir, sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan vergi teşviklerinin yüzde 78’i kadar. Fosil yakıtları teşvik etmek yerine tarım ve hayvancılığı destekleyerek hem üretim korunabilir hem de gıda enflasyonu azaltılabilir.

- Sadece 2023 yılında fosil yakıtlara sağlanan 43,8 milyar TL’lik vergi teşviki tutarıyla, borsa kazançlarının vergilendirilmesi ile elde edilmesi beklenen gelirin yüzde 60’ı karşılanabilir. Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçerek vergi yükü azaltılabilir ve ekonomi güçlendirilebilir.

Fosil yakıt teşviklerinden vazgeçilmesi kamu maliyesi açısından önemli bir kaynağa işaret ediyor. Türkiye’nin fosil yakıt teşviklerini sürdürmekteki ısrarı, hatırı sayılır bir kaynak harcamasına neden olmasının yanında, enerjide ithal bağımlılığını artırması bakımından da cari işlemler dengesini bozucu bir etkiye neden oluyor.Bunun yanında çevresel, sosyal ve sağlık maliyetleri, ve özellikle de Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefleri göz önünde bulundurulduğunda, fosil yakıt teşviklerinin kaldırılmasından sağlanacak tasarruflar, kamu faydasını gözeten ve Türkiye’nin 2053 net sıfır patikası ile uyumlu kalkınma patikasını destekleyecek alanlara yönlendirilebilir.

Bankacılık hayatımın yaklaşık dörtte birini bireysel bankacılık alanında geçirdim. Önce pazarlama biriminde, arkasından kredi tahsis departmanında görev yaptım. 2007-2015 yılları arasında Bireysel Bankacılığın altın yıllarını Genel Müdürlük bünyesinde; Şubelerin ulaştığı müşterilere en rekabetçi şekilde hizmet sunma çabasıyla geçirdim.

Çalışırken mütevazilikten ödün vermedim. Artık çalışmadığım için mütevazi olmaya gerek görmüyorum. Çok iyi çalıştım ve Türkiye’nin en önemli Bankacılık markalarından birinde olmanın gereğini sonuna kadar yerine getirdim.

Benim bireysel birimlerde çalıştığım zamanlarda her bayram öncesi hummalı bir faaliyet başlar ve arife günü saat (12.30 da değil) 13.00 da biten mesainin sonuna kadar devam ederdi.

Tüm banka bayram kredisi ile yatar, bayram kredisi ile kalkar, Şubeler arasındaki yarış, şubelerin bağlı olduğu Bölge Müdürlükleri arasında rekabete dönüşürdü.  Bankalar bayram kredisi ile pazar payı artışında öne çıkacaklarını iyi bilirler ve yazılı ve görsel medyayı reklam kampanyaları ile ihya ederlerdi.

Bayram Kredisi aslında ihtiyaç kredisinin bir türü. Araç ve konut kredisine nazaran daha düşük tutarlı daha kısa vadeli ve karşılığında genellikle bir maddi teminat bulunmayan kredilerdir ihtiyaç kredileri. Kredi tutarı krediye kullanılanın hesabına yatırılır ve kişinin serbest kullanımına bırakılır.

BAYRAM KREDİSİ İHTİYAÇ KREDİSİNİN BİR TÜRÜ

Google Trends’e göre Bayram Kredisi ilk defa 2005’de hayatımıza girmiş, 2010’da zirveye ulaşmış. Sonrasında da ilgi görmeye devam etse de 2020’den sonra vatandaş için google’lamaya bile değmeyecek bir kavrama dönüşmüş.

Bayram Kredisi aslında ihtiyaç kredisinin bir türü. Araç ve konut kredisine nazaran daha düşük tutarlı daha kısa vadeli ve karşılığında genellikle bir maddi teminat bulunmayan kredilerdir ihtiyaç kredileri. Kredi tutarı krediye kullanılanın hesabına yatırılır ve kişinin serbest kullanımına bırakılır.Kişi bu parayla isterse bir eksiğini giderir, tatile çıkar veya evinin tamiratını yapar.Kredi kararları skorkart denen matrisler aracılığıyla verilir. Bayram kredilerinde genel olarak kredi tutarı için bir üst sınır yer aldığından skor kart matrisinde yeşil alanda yer alan müşteriler kredilerini kolaylıkla alırlardı. Diğer taraftan matriste gri alana düşenlerin değerlendirmesi için üçüncü göz devreye girerdi. Bu üçüncü göz Genel Müdürlüktür.  Kredi matrisine göre otomatik olarak kredi talebi onaylanmayan müşteri için Şube kanalıyla Genel Müdürlükten istisna talep edilirdi.  Bu süreçleri ne kadar hızlı ve doğru yaparsanız kredi pazarında o kadar öne çıkar rakiplerinizin önüne geçebilirsiniz. Benim Genel Müdürlükte görev yaparken mütevazi olmayacağım dediğim konular da tam da bunlar aslında.Türkiye’de  futbol gibi Bankacılığı da  çok az kişi yapabilir ama futbol gibi Bankacılık hakkında da atış her zaman serbesttir.

Üst seviye futbol oynayabilecek yetenekte kişilerin ülke nüfusuna oranı neyse , Bankacılığın kredi karar süreçlerinde yer alan uzmanların sayıları hemen hemen aynıdır. Ama herkes futbol gurusu olduğu gibi Bankacılık gurusudur.

Futbola dair obsesyonun kökleri derinde olsa da 2000 li yıllarda gelişen Türk Bankacılık sistemine dair“Abi biliyor musun bu Bankacılar milleti batırıyor, borca sokuyor yada“Efendim Bankaların verdiği krediler yüzünden ithalat patlıyor , ekonomi tökezliyor mirim”replikleri olgun ve leziz meyvenin tadının alınmasıyla beraber başladı.

Bu satırlara aşina olanlar “Babacanist/Şimşekçi” Makro İhtiyatlılığın asıl amacının Bankacılığın sermaye biriktirmesinin önüne geçip normalde Bankaların hakkı olan karları bazen Telkoculara, bazen yakın ve yandaş finansman şirketlerine veya Banka görünümlü iktidar aparatı haline sokulan Kamusal Bankalara pazarlamak olduğunu bilirler.

Bu iktisadi bakış başarısızlığa mahkum olduğunu ve aslında kendi sonunu hazırladığını kısa sürede kanıtladı.

Bugün Bayram kredisi altında önerilen aylık faizi %5 olan bir kredinin buna ilave %30 fon ve vergi katkısıyla basit kredi maliyeti aylık 6,5’i ve yıllık %78’i buluyor.  Bu faiz oranlarıyla anlamlı bir finansman imkanı bulunmuyor.

Karl Marx işçi sınıfının fakirleşerek satın alma gücünden yoksun kalacağı öngörüsüyle devrim hayalleri kurmuştu. Kapitalizm işçi sınıfına gelecekteki gelirlerini kullanarak borçlanma ve tüketim yapabilme imkanı tanıdı. Devrim yapacak işçileri tüketiciye dönüştürdü.2024’de Türkiye ekonomisinin geldiği nokta Marx’ın devrim hayallerine çok uygun. Sizce gelecek bayram Türkiye’ye komünizm gelir mi? Bari bunca çilenin sonu devrimin şanlı yolu olsun.

Her şeye rağmen “Bayram Kredisiz de olsa” bayramınız kutlu olsun….

nsanlar üçe ayrılır. Yemek yapanlar, yemek yapmayanlar ve yemek yapmaya aşık olanlar. Birilerinin beni eleştirirken yemekle olan ilişkimden bahsettiğini duymuştum. Evet yemekle olan ilişkimin tutkulu olduğunun farkındayım. Aşk tutkuyla kadimdir. Ve bu keyfi kategoride üçe ayrılan insan grupları arasında kendi yerimin 3. kompartımanda olduğuna kuşku duymuyorum.

Etler, balıklar, sebzeler, meyveler, otlar, şaraplar insanlığın avcı toplayıcılıktan tarım krallığına geçmesinden sonra şekil değiştirdi. Besin zinciri; bir masanın etrafında toplanmanın, birlikte yeme içmenin keyfini yaşamanın vesilesine dönüştü.

Bu sorular üzerine bir kez daha kafa yormama vesile olan ve beni yemek yapmaya bir kez daha aşık eden filmin Türkçe adı o kadar uyduruk ki söylemeye dilim varmıyor: Şeflerin Aşkı…. İngilizcesi Taste of Things (Şeylerin Tadı) da orjinalin yerini tutmasa da bizim sinema ithalatçılarımızın hayal gücü kıtlığına göre nispeten dişe dokunuyor.

ŞEFLERİN AŞKI

İnsan homo economicus olduğu kadar homo magirastır da. Yemek yapan ilk insan kimdi? Yemeğin tarihi, sosyolojisi ve ekonomisi üzerine söylenen ve söylenecek çok fazla söz olduğuna kuşku yok. Vızır vızır işleyen motosikletlerin bagajında gezen karın doyuran paketler bu sosyolojide nereye düşüyor?Bu sorular üzerine bir kez daha kafa yormama vesile olan ve beni yemek yapmaya bir kez daha aşık eden filmin Türkçe adı o kadar uyduruk ki söylemeye dilim varmıyor: Şeflerin Aşkı….

İngilizcesi Taste of Things (Şeylerin Tadı) da orjinalin yerini tutmasa da bizim sinema ithalatçılarımızın hayal gücü kıtlığına göre nispeten dişe dokunuyor. Filmi çekenlerin filme verdikleri isim ise Dodin Bouffant’ın Tutkusu (La Passion du Dodin Bouffant).

İngilizler neden orijinal isimden kaçtılar bilinmez ama bizimkilerin aşklı meşkli adın filmi biraz daha ilgi çekici kılacağını düşündüklerine şüphe duymuyorum.

İsmi değiştirme yetkisi bende olsa bu filme tereddütsüz “Yemek Pornosu” derdim. Zaten filme dair İngilizce yorumlarda da tanımlamalar arasında bu yer alıyor.

Pornografiyi insanlar daha çok seks yapmak için izliyorlarsa bu filmi de izlerken insanın aklına yemekten başka hiçbir şey gelmiyor. 1877-1936 arasında yaşamış İsviçreli yazar Marcel Rouff’un romanından uyarlanan filmin merkezinde eksiksiz bir 19.yüzyıl mutfağı var.

Mutfağın merkezinde kocaman bir kuzine soba sürekli yanıyor. Hiç sönmeyen ateş pişiriyor, haşlıyor, kızartıyor, kaynatıyor, tütsülüyor, ısıtıyor, yakıyor. Besinler kuzinenin mucizesiyle şekil değiştiriyor ve yenden tanımlanıyor.

Bozulmamış saf halleriyle besinler karşımızda soyunuyor. Etler, balıklar, av hayvanları, yakındaki bostandan toplanan sebzeler, otlar, dağlardan gelen mantarlar ve suyu icat eden Tanrıya karşı insanın cevabı olan: Şaraplar.Filmin merkezinde Türkçe isme kaynaklık eden iki aşçı var. Evin sahibi aşçıların ustası erkek olan. Usta aşçının aşçısı ise kadın olan.

20 yılı aşkındır aynı mutfağı ve bazı geceler de aynı yatağı paylaşıyorlar.  Ama şeflerin birbirine aşklarının ötesinde bir yemek aşkları var.

Marcel Rouff’un biri öncülü diğeri çağdaşı olan 2 önemli gastronomi uzmanına ithaf ettiği roman kurgusal başkahramanının aşçılık meziyetlerine bir övgü ve dönemin en özel yemek ve şaraplarının bir seçkisi niteliğinde.

DÖNEMİN EN ÖZEL YEMEK VE ŞARAPLARININ BİR SEÇKİSİ

Fransız-Vietnamlı yönetmenin yaratıcılığının eseri film bir görsel gastronomi şöleni olmanın ötesine geçiyor. Kimi sahnelerinde bir 19. Yüzyıl resim sergisi izliyor hissine kapılıyorsunuz.Marcel Rouff’un biri öncülü diğeri çağdaşı olan 2 önemli gastronomi uzmanına ithaf ettiği roman kurgusal başkahramanının aşçılık meziyetlerine bir övgü ve dönemin en özel yemek ve şaraplarının bir seçkisi niteliğinde.

Yemek yapanlarla, yemek yapmaya aşık olanlar arasındaki farkı anlatıyor bu film. Yemek yapmaya aşık olmadan da yemek yapabilirsiniz ama yaptığınız besinin midede yer kaplayan karbon atomlarından fazlası olmasını beklememelisiniz.Yemeğin mideyi dolduran moleküllerin ötesine geçmesi için işin içine tutkunun, aşkın ve onun da üzerinde pornografik bir bağın girmesi gerekir.

Çoğu insan yemekle olan ilişkisinde ben şu yemeği, salatayı, tatlıyı vs. yi çok güzel yaparım der. Bu onun o yemekle kurduğu bağdır aslında. Bunu elinizi attığınız her yemek için söyleyebiliyorsanız o zaman bu filmde anlatılan hikayenin parçasısınız demektir.

Kaotik ekonominin kısa ve orta vadeli zararları üzerine

Son dönemin ekonomik gelişmeleri arasında üzerinde en çok konuşulan konu Türk Parasının değerlenmesi olarak öne çıkıyor. Carry Trade yoluyla ülkeye sıcak paranın girdiği bunun kısa vadeli mevduata dönüştüğü ve bu yolla ciddi bir kar penceresinin oluştuğu üzerinde duruluyor. Bu düşünceyi aşırı noktalara getiren ekonomistler oldu ve durumu şu şekilde tarif ettiler: Bugün Türk parasına verilen faizden değil dolara ya da euroya verilen faizden söz etmeliyiz. KKM aracılığıyla neredeyse %100 dolarize olmuş bir finansal sistemden çıktığımızı düşünürsek aslında yapılan bu yorumları biraz da öğrenilmiş çaresizlik ya da otomatiğe bağlanmış tepkiler olarak değerlendirmeliyiz. 2021 sonlarında hayata geçirilen kaos ekonomisinin Türk Parasını uğrattığı değer kaybının parayı TL’de tutmanın finansal intihar manasına gelmesinin etkilerini üzerimizden atmamız kolay değil. 2004’de 6 sıfır atarak itibar kazandırdığımız paramız yerlerde sürünüyor.  Daha 20 yıl geçmeden paradan tekrar 2 sıfır atsak çok da yadırgatıcı olmaz.  Benim önerim Sn. Şimşek’in son beyanında söylediklerine itibar edersek bu noktada sıfır atmak yerine doğrudan Euro’ya geçiş yapmak yönünde. Şaka da yapmıyorum. Yarım reformlardan çok sıkıldık. Mehmet Şimşek ve Ali Babacan Türkiye Ekonomisini sedyede bırakıp topuklayan yarım doktorlar olarak bize bu kaotik dönemi hediye ettiler. Babacan için geri dönüş zor olsa da Şimşek’in dönüşü muhteşem oldu. Niyeti yapısal reform yapmak sedyede bıraktığı hastayı bağırtarak da olsa iyileştirmek. Tek adamın gölgesinde imkansız olduğu aşikar olan bu çaba ilk seçimde (mümkünse erken olsun) emanetin çoğulculuğa devri ile beraber anlam kazanabilecek. Şimşek’in niyeti ne olursa olsun kaos ekonomisinin ülke parasına ve buna bağlı olarak ekonomisine ettiklerinin düzeltmeye ihtiyacı bulunuyor., Düzeltilecek şeylerin başında da ev fiyatları geliyor. Kadim dostum ve gayrımenkul piyasası deyince tereddütsüz ilk akla gelen Ahmet Büyükduman’ın son paylaşımında ev fiyatlarındaki görece gerilemenin pek çok nedeni arasında alternatif yatırım olarak mevduat faiz getirisinin de katkısının altı çiziliyor.

Duayen ekonomistlerin bazıları dövizin artmamasından endişe duyarak özellikle carry trade yoluyla ülkeye giren ve faizi alıp çıkmayı hedefleyen sermayenin altını çiziyor. Yapılan basit hesaba göre 100.000 doları TL’ye çevirip faize yatırıyor 1 ay sonra kur değişmediği için TL faiz getirinizi dolara çevirip sermaye kazancınızı alıp Miami’de ya da LA’de harcıyorsunuz.

FAİZİ ALIP ÇIKMAK

Türkiye’de emlak fiyatları tabii ki sadece mevduat faizi artırılarak düzeltilmez. Neticede faiz (düşük faiz) ev fiyatlarının artması için sebepti ama tek sebep değildi. Büyükduman da paylaşımında emlak piyasasına yapılması planlanan müdahalelerden söz ediyor ve bunların zaman zaman birbiriyle çelişen hedefleri işaret ettiğini belirliyor. Bu konuların detaylarını uzmanına bırakıp faiz/kur ilişkisine dair tespitlere geri dönelim. Duayen ekonomistlerin bazıları dövizin artmamasından endişe duyarak özellikle carry trade yoluyla ülkeye giren ve faizi alıp çıkmayı hedefleyen sermayenin altını çiziyor. Yapılan basit hesaba göre 100.000 doları TL’ye çevirip faize yatırıyor 1 ay sonra kur değişmediği için TL faiz getirinizi dolara çevirip sermaye kazancınızı alıp Miami’de ya da LA’de harcıyorsunuz. Alış satış ve transfer maliyetini göz ardı ettiğiniz bir hesaplamada bu yaklaşık %3’lük bir getiriye tekabül ediyor. Senelik bazda %36 gibi bir orana karşılık geliyor. Burada göz ardı ettiğimiz şeyler çok da göz ardı edilebilmesi uygun şeyler değil aslına bakılırsa. Alış satış kur farkı Bankalar nezdinde 1 lira düzeyinde. Bu aslında 1 aylık %3 kazancı sıfırlar. Ben Bankadan daha rekabetçi kur alırım diyen için de sınırlar. Ve asıl göz önünde tutulması gereken ise kur riski. Türkiye’de kurlar son dönemde ağır ağır artsa da geleneksel olarak hızlı artışlar da görülüyor. Kurun 1 günde %3 artması senelik %36’ya yani kazancın buharlaşmasına neden olabilir. Carry trade el de yakar cep de. Deneyimli ekonomist İris Cibre de bu konular hakkındaki tereddütlere değinmişti.

Burada, ana fikir harici bir çok bilgi hatalı:)

1) Yabancı yatırımcı Türkiye'ye gelip, mevduat hesabı açmaz 2) 6 ay sonunda diyelim Fatih Beyin dediği gibi 37.74 kur bekleniyor 6 aylık 2.75% Dolar maliyeti Haftalık Offshore faiz bileşik 25,2% 1000 USD ile gelen, 6 ay sonunda… https://t.co/7Rrpb5b9iu — İris Cibre (@iriscibre) June 16, 2024

Sonuçta insanlar hep yakını hatırlar. Türkler ise en yakını hatırlar. Ama büyük resmi kaçırmamak lazım.

Carry Trade’i basit bir mekanizma olarak ülkenin sömürülmesi olarak görenler aslında AKP’ye olan haklı kızgınlığı ifade ediyorlar. Ancak AKP’ye çok kızsak da bu yangın yerinden çıkış yolunun paramıza değer katmak olduğunu bilmeliyiz. AKP’nin tükürdüğünü yalaması bu gerçeğin bir sonucuydu.

YANGINDAN ÇIKIŞ YOLU PARAMIZA DEĞER KATMAK

Son 6 yılda gayrımenkul fiyat endeksi 12 kat arttı. Bu sadece Türk parası değer kaybettiği için olmadı ama en çok da onun için oldu. Türkiye’de gayrımenkul dolar bazında akıl kanatan noktalara geldi. Dolar bazında fiyatlanan evler için bu gelinen noktalar tepe olarak kabul edilse, doların artmadığı TL’nin faiz getirisiyle alım gücü kazanması en azından mevcut durumda göreceli iyileşme anlamına gelecek. Cebinde 5 lirası olan bunu mevduatla 1 sene sonra 7 ye 8’e çıkarır ev fiyatları dolara paralel seyrederse mevcut TL birikimlerin biraz olsun yarasındaki kanama azalır. Carry Trade’i basit bir mekanizma olarak ülkenin sömürülmesi olarak görenler aslında AKP’ye olan haklı kızgınlığı ifade ediyorlar. Ancak AKP’ye çok kızsak da bu yangın yerinden çıkış yolunun paramıza değer katmak olduğunu bilmeliyiz. AKP’nin tükürdüğünü yalaması bu gerçeğin bir sonucuydu. Bizler için AKP’siz bir Türkiye umudunu çok da ertelemeden gerçeklerin altını çizmek en önemli görev olmalı.

AKP iktidarının yerel seçimlerde aldığı ağır yenilginin sonunda ilk defa karşı taraf ne diyor acaba diye dinlemeye başlaması Türkiye için bir yenilik olarak kayıtlara geçiyor.

CHP açısından halkın, geniş  kitlelerin ekonomik sıkıntılarını birinci elden muhatabına iletmek ve bunu yapıyor olmanın özgüveni ile halkla olan bağları güçlendirmek anlamını taşıyor bu ziyaret.Bence hiç  gecikmeden vize değil vize randevusu bile alamama konusunda Dış İşleri Bakanı Hakan Fidan’ın kapısı da çalınmalı. Meşruiyet sınavında/seçimlerde düşük not almış bir iktidarın keyfi kararlarla halkın yaşamını güçleştirme hakkı bulunmuyor.

CHP’nin ülkenin en çok oy alan partisi konumuyla ekonomiden dış politikaya her konuda iktidara akıl verme selahiyeti  bulunuyor. Ağır bir seçim yenilgisine dair ciddi bir muhatapla konuşmamış olmanın özgüveni Ömer Çelik’in bildik kibirli retoriğinde dış cephe kaplaması olarak dursa da  halkın artık AKP’yi ülkeyi yönetme için çok da vekil olarak algılamadığı yalın bir gerçek.

Toplantının 4 saati aşkın sürmesi ve konuşulan başlıkların bu 4 konu olduğunun altının çizilmesi CHP’nin bu konuları halkın ana ajandası olarak değerlendirdiğini gösteriyor. İlk 3 başlık parasal talepleri içerirken 4. başlık çok daha geniş bir spektrumu işaret ediyor.

KONUŞULANLAR

Konuyu dağıtmadan ve lafı uzatmadan iktisat bilgisi konusunda hiçbir tereddüt duyulmayan Yalçın Karatepe’nin görüşmeye taşıdığı başlıkların üzerinde durabiliriz.

Bu başlıkların üçü  özel ( asgari ücret, emekli maaşları ve tarımsal destekler) biri ise daha genel ( vergiden adalet) nitelik taşıyor.

Toplantının 4 saati aşkın sürmesi ve konuşulan başlıkların bu 4 konu olduğunun altının çizilmesi CHP’nin bu konuları halkın ana ajandası olarak değerlendirdiğini gösteriyor. İlk 3 başlık parasal talepleri içerirken 4. başlık çok daha geniş bir spektrumu işaret ediyor. CHP’nin konuları kompakt tutma konusundaki hassasiyetini anlamakla beraber en azından Mehmet Şimşek gibi AKP’nin iktidarını sağlamlaştırmasına bu denli katkı verip işlerin en bozulmaya yüz tuttuğu dönemde oyundan çıkan/çıkarılan ve sonrasında düzeltme için davet edilen bir muhataba bu sürece dair birkaç soru sorulabilirdi kanısındayım.

Toplantı bittikten sonra “biz söyledik ama bildiğini okuyacak” ifadesini duyduğumuza göre bu konuda çok da siyasi nezaket kaygısının güdülmediğini söyleyebilirim. Mehmet Şimşek’in Nebati’den görevi devralırken bizzat kullandığı “rasyonel ekonomiye dönüş” kavramının ne anlama geldiğini bu ilk görüşmenin  ilk ve en elzem sorusu olarak kaydetmek gerekirdi.CHP’nin konuları basitleştirmek ve halkın genelinin anlayacağı ve önemseyeceği düzeyde tutma çabası ne kadar anlaşılır olsa da karşısında 22 yıldır ülkenin kılcal damarlarına kadar nüfuz etmiş bir iktidar var. Mehmet Şimşek bu 22 yılın 10 yılında (9+1) görev aldı. Olanları  ondan iyi kim bilebilir?

Sayın  Bakan’ın hayat hikayesi . Hikaye 2013’e kadar büyük bir başarı hikayesi olarak geliyor . Sayın Bakan yılın Maliye Bakanı olarak seçiliyor ama ondan sonra eski Türk filmlerinin aniden kesilen sekansı gibi birden hikaye SON oluyor.

YARIM KALAN HİKAYE

Mehmet Şimşek’in kendine ait bir websitesi olduğunu bu yazıyı yazarken fark ettim. Kısmen güncel olan sitenin güncel olmayan yeri Sayın Bakan’ın hayat hikayesi. Hikaye 2013’e kadar büyük bir başarı hikayesi olarak geliyor. Sayın Bakan yılın Maliye Bakanı olarak seçiliyor ama ondan sonra eski Türk filmlerinin aniden kesilen sekansı gibi birden hikaye SON oluyor.2013’ten sonra ne oldu? Bu kadar başarılı köy çocuğu yılın Maliye Bakanı bile olmuşken işler nasıl bu hale geldi ve 9 sene sonra kendi ifadesiyle  “gecesine gündüzüne katan, heyecanlı ve heyecan verici ekip” ne olmuştu da irrasyonelin peşinden gitmişti?Mehmet Şimşek’e sorulacak çok soru var. Hakan Fidan’a ve diğerlerine olduğu gibi.

Bu soruların cevaplarının pek çoğu Mehmet Şimşek’in yarım bıraktığı hayat hikayesinde gizli. Türkiye kuvvetler ayrılığı gibi 200 senedir benimsaaenmiş bir ilkeye sırtını dönen bir anlayışla daha iyi noktada olamazdı. Bu sürecin kuraldışı tercihleri  artık sürdürülebilir değil.

Mehmet Şimşek’in CHP’nin taleplerine sırtını dönmesinin çok da önemi yok. Biz onun hayatının anlatmadığı zamanında neler yaşandığını çok iyi biliyoruz.

Halk iradesini zaten gösterdi.  Umutlu olmak için çok fazla sebebimiz var.

Türkiye’nin yaşadığı iktisadi krizin en ağır faturasını finansman ihtiyacı olanlar ödüyor. Faiz oranları ülkede finansmana ulaşmanın maliyetini çok ileri noktalara taşıdı. Para pahalı ve el yakıyor.

Son yapılan PPK toplantısında sabit bırakılan faiz oranı %50. Türk parası cinsinden borç aldıkları için taksimetre 50’den açılıyor ve kilometre başına yük hızlı artıyor.

Ticari ve bireysel kredi faizi aylık %5’i yıllık %60’ı buluyor ve geçiyor.Erdoğan iktidarda olduğu süre boyunca faizin hep düşük olacağına dair verdiği sözü ne hatırlıyor ne de hatırlatıyor. Ekonomi yönetimi ise bütün bu olana seyirci ve biraz da bu hacimden parsa koparma peşinde.Türkiye’de kredi maliyeti faizden ibaret değil. Kredi kullandığınız takdirde devlet de parayı sanki o veriyor gibi ödenen faiz üzerinden sizden kesinti yapıyor. İster ticari kredi olsun ister taksitli tüketici kredisi ya da ek hesap veya kredi kartı. Hiçbiri fark etmiyor. Devletimiz her bir TL faiz üzerinden kendi payını talep ediyor.Ticari kredi faizi üzerinden alınan vergi %5, bireysel kredi üzerinden alınan vergi ve fon ise %30 düzeyinde.

Ticari kredide yıllık %3 bireysel kredide %18 devlet ilave yük bindiriyor. Bu vergi ve fonlar yeni değil. Yıllardır vardı ancak faizler bu denli artmışken bu oranları korumak veya bireysel kredilerde olduğu gibi artırmak aslında devletin krizi fırsata çevirmesi anlamına geliyor.

DEVLET KRİZİ FIRSATA ÇEVİRİYOR

Yani şirketler ödediği faizin %5’i kadar devlete de vergi ödüyor. %60 olan yıllık maliyet bununla 63’e çıkıyor. Diğer tarafta aynı orandan kredi kullanan vatandaş ise %60’ın %30’u kadar vergi ve fon ödemek zorunda. Bu da %18 yapıyor. Vatandaşın üzerindeki yük toplamda %78’e çıkıyor.

Ticari kredide yıllık %3 bireysel kredide %18 devlet ilave yük bindiriyor. Bu vergi ve fonlar yeni değil. Yıllardır vardı ancak faizler bu denli artmışken bu oranları korumak veya bireysel kredilerde olduğu gibi artırmak aslında devletin krizi fırsata çevirmesi anlamına geliyor.

Eğer faiz oranları %20 olsaydı ticari krediye 1 puan bireysel krediye ise 6 puan ilave yük gelmiş olacaktı. Ekonomiyi irrasyonel politikalarla boğacaksınız, faiz sonuç enflasyon netice diyeceksiniz, para biriminiz yeri öpecek ondan sonra bir sabah uyanıp şu türküyü çığıracaksınız: "Serhoştum aydım, ben bu işten caydım"Sizin türkülerinizi değiştirme tercihiniz size aittir. Biz karışmayız. Ama türkünüzün 180 desibelle kulağımızın zarını patlatmaya hakkı bulunmuyor.

Ortalama bir Avrupa ülkesinde kullanılan krediden devlet %18 oranında yıllık vergi alıyor deseniz size deli muamelesi yaparlar. Bireysel kredi için ödenen %18’lik vergi ve fonun Türkiye’nin özendiği ülkelerde bir benzerini bulmanız olasılık dışıdır. Ticari kredi için alınan %3 lük vergi ise aslında normal bir ülkede ortalama borçlanma maliyetine yakındır.

Halka reva görülen ve yüksek enflasyonun dolaysız bir sonucu olan yüksek faizden hicap etmeyen iktidar bir de suyundan, kılından ve de derisinden kendine bütçe denkliyor. Türkiye’de faiz belki yüksek ama faizden devletin kestiği vergi ve fonlar fahiş noktaya gelmiş durumda.

DEVLETİN FAİZDEN KESTİĞİ VERGİ VE FONLAR FAHİŞ NOKTADA

Türkiye’de krediler belki gelişmiyor ama yerinde sayıyor, gerilemiyor. Zorda kalan işletme ve bireyler en azından ek hesaplarını kullanıyor veya kredi kartlarının limitlerinden yararlanıyor. Halka reva görülen ve yüksek enflasyonun dolaysız bir sonucu olan yüksek faizden hicap etmeyen iktidar bir de suyundan, kılından ve de derisinden kendine bütçe denkliyor.

Türkiye’de faiz belki yüksek ama faizden devletin kestiği vergi ve fonlar fahiş noktaya gelmiş durumda.Eğer Türkiye’de bir şeyin fiyatının gerçekten yüksek olduğundan emin olacaksak bu kredi işlemlerinden fon ve vergi adı altından kesilen ilave faizdir.

Benden daha az akıllı bir insan olmayan Mehmet Şimşek bu çelişkiden habersiz değil. Ama yazık ki Türkiye ekonomisine dair kafa yoran sabahtan akşama faiz ne olacak diye ekonomi masalarından seslenenler de dahil olmak üzere kimse bu konunun altını yeterince çizmiyor. Belli ki fincancı katırlarını ürkütmekten korkanlar var.Türkiye ekonomisini yönetenlerin vergi olsun da çamurdan olsun anlayışının uç noktası KKDF ve BSMV ile yüklenen finansman maliyetidir. Ülkenin yükünü azaltacaksanız buradan başlamalısınız.

AYM 703 Sayılı KHK’nın bazı maddelerini iptal etti. Bu durum basın tarafından bir hayli eksik, biraz da çarpıtılmış bir şekilde haberleştirildi. Cumhurbaşkanını rektör atama yetkisinin iptal edildiğine yönelik başlıklar atıldı. Oysa rektör seçme yetkisi anayasanın 130. maddesine göre cumhurbaşkanında. AYM’nin cumhurbaşkanına doğrudan doğruya anayasa tarafından verilmiş bir yetkiyi iptal etmesi söz konusu olamaz. 12 ay sonra yürürlüğe girecek iptal kararı daha biçimsel bir nedenle alındı. Rektör olmak kamu hizmetine girmeyle ilgili bir hak. KHK gibi bir işlemle kamu hizmetinin bu biçimde düzenlenmesi anayasaya aykırı. 

Rektör atamalarını öğretim üyelerinin görüşlerine hiç başvurmadan yapması artık daha zor. Çünkü iktidar yeni anayasa istiyor. CHP ile başlayan bir yumuşama süreci var. Bu koşullar altında YÖK ve üniversiteler masaya gelecek, muhalefetin talepleri iktidar tarafından daha dikkatle ele alınacaktır.

ÖĞRETİM ÜYELERİNİN GÖRÜŞLERİNE BAŞVURULMAMASI DAHA ZOR

​Peki, şimdi ne olacak? Kesinlikle kanun yoluyla bir düzenleme yapılacak. Ancak gelecek 1 yıl içinde yapılması zorunlu olan bu düzenlemenin muhtemel içeriği belirsiz. Mevcut siyasi iktidar pekala KHK’daki hükmü aynen kanun haline getirebilir. Meclis çoğunluğu cumhur ittifakında. Rektörler bir yıl sonrada tıpkı bugün olduğu üzere hiç seçim yapılmadan doğrudan doğruya cumhurbaşkanı tarafından atanabilir. Ancak başka bir modelde benimsenebilir. Siyasi konjonktürdeki yumuşama ve rektörlere yönelik yoğun şikayetler AKP iktidarını başka bir formüle doğru da itebilir. ​Kayyım rektör tartışmalarının doruğa çıktığı mevcut akademik iklimde siyasi iktidarın rektör atamalarını öğretim üyelerinin görüşlerine hiç başvurmadan yapması artık daha zor. Çünkü iktidar yeni anayasa istiyor. CHP ile başlayan bir yumuşama süreci var. Bu koşullar altında YÖK ve üniversiteler masaya gelecek, muhalefetin talepleri iktidar tarafından daha dikkatle ele alınacaktır. Tabii bu seçenek biraz da iyimser bir senaryo. Türk siyasi hayatında tekrar soğuk rüzgarlar esmeye başlarsa akademik özgürlükleri genişletecek adımları atmak mümkün olmayabilir. ​Beklenen kanuni değişiklik karşısında bir dizi hususu esaslı bir şekilde yeniden düşünmememiz gerekli. Öncelikle şu soru sorulmalı: Rektörlük seçimleri akademik özgürlük ve liyakat için gerekli mi? Rektörün seçilmediği yerlerde daha kötü bir üniversite düzeni mi var? Tabii ki öyle bir şey yok. Çünkü gelişmiş ülkelerde standart bir uygulama yok. Hatta pek çok prestijli üniversitede rektör seçimle iş başına gelmiyor. Genel eğilim ise atama ve seçiminin aynı anda kullandığı karma bir model şeklinde. Burada bizimle gelişmiş dünya arasındaki farkın niteliğine tekrar dikkat çekmek lazım. 

Akademik özgürlük ve liyakat sürekli bir şekilde tartışılıyor. Bu nedenle öğretim üyelerinin kendilerini idare karşısında daha güvenceli hissetmesi için seçime ihtiyaç var. Rektör adayları akademik kadroya kendilerini beğendirmek adına ikna ve müzakere kanallarını açık tutmak zorunda. Ama rektörün doğrudan doğruya merkezi idare tarafından atandığı yerde iletişim zayıflıyor. 

REKTÖRÜN ATANDIĞI YERDE İLETİŞİM ZAYIFLIYOR

​Rektörlük seçimlerinin neden gerekli olduğuna dair en iyi izah bence milletvekili dokunulmazlığı mevzuatına yönelik tartışmalarda karşımıza çıkıyor. Bilindiği üzere Türkiye’de milletvekili dokunulmazlığı bir hayli geniş tutulmuş durumda. Milletvekilinin halk adına yaptığı konuşmalardan ötürü sahip olması gereken kürsü dokunulmazlığın ötesinde bir koruma var. Meseleye sadece prensipler açısından bakıldığında dokunulmazlığın alanının daraltılması gerek. Ancak Türkiye gibi hukuk devleti ve anayasal demokrasinin tam anlamıyla oturmadığı, yargıya yönelik siyasi etki iddialarının sürekli bir şekilde gündemde olduğu bir ülkede dokunulmazlık tümüyle veya önemli ölçüde kaldırılırsa muhalefet iş yapamaz hale gelir. Benzer bir durum rektörlük seçimleri için de geçerli. Normal şartlarda bilimsel liyakat ve akademik özgürlük seviyesi yüksekse ve kurum ile kurullar tam anlamıyla işliyorsa rektörün göreve gelme biçimi ve hatta rektörün kim olduğunun hiçbir önemli yok. Yani rektör seçimle, atamayla ya da seçim ve atamanın birlikte kullanıldığı ara bir formülle belirlenebilir. Ama Türkiye’deki durum böyle bir esnekliğe izin vermiyor. Kurumlar ve yasalar yetersiz. Akademik özgürlük ve liyakat sürekli bir şekilde tartışılıyor. Bu nedenle öğretim üyelerinin kendilerini idare karşısında daha güvenceli hissetmesi için seçime ihtiyaç var. Rektör adayları akademik kadroya kendilerini beğendirmek adına ikna ve müzakere kanallarını açık tutmak zorunda. Ama rektörün doğrudan doğruya merkezi idare tarafından atandığı yerde iletişim zayıflıyor. ​AYM’nin kararını rektörlük seçimlerinin yeniden mevzuata eklenmesi yolunda bir fırsat olarak değerlendirmek lazım. Ancak YÖK Kanunundaki bazı hassas sorunları yeniden ele alan derinlikli bir bakış açısıyla sadece seçimi değil başka meseleleri de konuşmalıyız. Mesela kadro ilan süreci ve kadro ilanlarında rektörün takdir yetkisi kesinlikle yeniden ele alınmalı. Rektörlerin istediği akademisyene kadro verdiği, istemediğini ise uzun süreler beklettiği pek çok örnek olay var. Sonuç olarak üniversite özerkliğinin güçlenmesi için rektörün seçilmesi gerekiyor. Seçim rektörün temsil kabiliyetini güçlendirecektir. Ancak etkinlik ve liyakat seçimi aşan konular. Rektörün akademisyenler üzerindeki yetkilerinin, özellikle de özlük haklarıyla ilgili meselelerin kanunla sınırlanması üniversiteleri çok daha nitelikli hale getirecektir.

Alexis de Tocqueville aristokratik yanı ağır basan cumhuriyetçi bir liberalizmin en bilinen düşünürüdür. Aristokrasi, liberalizm ve cumhuriyetçilik gibi aslında her bir tek başına önemli akım ve kurumların bir entelektüelde sentezlenmesi bakımından ise siyasi düşünce tarihinde benzersiz bir konuma sahip. Daha çok Amerika’da Demokrasi ile Eski Rejim ve Devrim kitaplarıyla tanınıyor. İlk çalışma demokrasi teorisi açısından çok önemli. Bugünün dünyasında sağ popülizm tarafından her gün biraz daha geriletilen liberal demokrasinin henüz kuruluş sürecinde, doğasına içkin gerilimleri oldukça derin bir tartışma düzeyiyle okuyucuya sunuyor Tocqueville.​Demokrasinin en büyük sorunu eşitlik ile özgürlük arasındaki karşıtlıkta kristalize olmakta. Eşitlik yolunda atılan adımlar özgürlüğü tehdit eder. Çünkü eşitlik siyasal yabancılaşmaya, siyasal yabancılaşma ise çoğunluğun tiranlığına yol açmakta. Tocqueville demokratik rejimlerin insanları basitlikte eşitlendiğini düşünürdü. Bu bağlamda çoğunluğun tiranlığı basitçe devlet baskısından çok topluma hakim olan siyasal ve kültürel davranış tarzlarının herkesi belli bir biçimde davranmaya zorlaması. Twitter’daki linç kampanyalarından mahalle baskısına, sosyal medyanın afişe eden dilinden kamusal alandaki İslamileşme tartışmalarına, Atatürk’ü eleştirmenin imkansız olduğu burjuva laikliğinden kadın cinselliğini tabulaştıran muhafazakar tahayyüle kadar bir dizi olay, süreç ve akımda çoğunluğun tiranlığından izler görmekteyiz. Bu bağlamda Türkiye siyaseti çoğunlukta olan kimliğin kendi hakikatini ötekine dayattığı sayısız otoriter kamusal alanın toplamı gibi sonuç doğurmakta. ​Tocqueville’nin dikkat çektiği bir diğer husus keyfi iktidara karşı alınacak tedbirlerde somut bir içeriğe bürünür. Bu hususta sivil toplum, adem-i merkeziyetçilik ve din başlıkları öne çıkar. Düşünür öncelikle monarşideki kralla demokrasideki halkın birbirine çok benzediği gerçeğine dikkat çeker. Kralı hangi gerekçeyle sınırlıyorsak halkı da aynı gerekçeyle sınırlamalıyız. Sınırlanmamış halk iktidarı keyfiliğe yol açar ve özgürlüğü yok eder. Ona göre devlet şiddetinin alternatifi ve özgürlükçü demokrasinin en büyük teminatı sivil toplumdur. Sivil toplumun güçlü olduğu ve bireylerin devlet karşısında serbestçe örgütlenebildiği coğrafyalarda insani ilişkiler özgürlük tarafından belirlenir. Türkiye’nin de dahil olduğu pek çok Asyatik toplumda en büyük sorun sivil toplumun eksikliği. Devlet çok güçlü. Yurttaşlar sorunlarının çözümünü devletten ve siyasetten bekliyor. Ayrıca sivil toplum örgütleri çoğu kez özerk değil, devletin uzantısı gibi. Bu durum değişmediği müddetçe hangi hükümet gelirse gelsin demokrasimiz kırılgan olmaya devam edecek.   

Yerel demokrasi olmaksızın tam demokratik bir rejime ulaşmak da imkansızdır. 21. yüzyıl Türkiye’si şüphesiz ki 19. yüzyıl Amerika’sından farklıdır. Bu nedenle Tocqueville’nin önerisi olduğu gibi tekrar edilemez. Ülkenin elitleri kendi koşullarımızı dikkate alarak adem-i merkeziyetçiliğin düzeyini ve yoğunluğunu kendilerini belirlemelidir. 

YEREL DEMOKRASİ OLMADAN TAM DEMOKRATİK REJİME ULAŞILAMAZ

​Tocqueville’nin demokrasi teorisine bir diğer önemli katkısı merkeziyetçilik üzerine yaptığı çözümlemede açığa çıkar. O, adem-i merkeziyetçiliği yatay bir kuvvetler ayrılığı formu olarak önemser. Daha doğrusu merkeziyetçiliği ikiye ayırır düşünür: Siyasi merkeziyetçilik ve idari merkeziyetçilik. Siyasi merkeziyetçilik kaçınılmaz ve bir yere kadar da gereklidir. Toplumların tek bir siyasi merkezinin olması büyük işler başarmayı kolaylaştırır. Ancak idari merkeziyetçilik felaket getirir. Yereli ilgilendiren sorunlar yerelde çözülmelidir. Siyasi merkeziyetçiliğin idari merkeziyetçiliği yutması kamunun etkin bir şekilde çalışmasını imkansız hale getirir. Ayrıca idari merkeziyetçilik özgürlükçü demokrasi önünde ciddi bir engeldir. Türkiye’nin en temel sorunlarından birinin bu merkeziyetçilik meselesi olduğu söylenebilir. Siyasi ve idari anlamda yüksek düzeyde merkeziyetçilik Türkiye’deki devlet örgütlemesinin başat özelliklerinden biridir. Merkeziyetçilik konusundaki hassasiyetin tarihsel bir arka planı olduğunu hepimiz biliyoruz. Adem-i merkeziyetçi Osmanlı etnik isyanların belirleyici olduğu bir konjonktürde siyasi bütünlüğünü kaybetmiştir. Ayrıca Türkiye’deki Kürt hareketi ayrılıkçı taleplerde bulunmakta ve amaçları doğrultusunda terör eylemleri gerçekleştirmektedir.

Yani ortada bir siyasi şiddet sorunu vardır. Ancak merkeziyetçilik konusunda katı tutumun kamu kaynaklarının rasyonel kullanımına engel olduğu, yerelle ilgili kararların merkezde alınmasının etkinliği azalttığı da açıkça ortadadır. Dahası yerel demokrasi olmaksızın tam demokratik bir rejime ulaşmak da imkansızdır. 21. yüzyıl Türkiye’si şüphesiz ki 19. yüzyıl Amerika’sından farklıdır. Bu nedenle Tocqueville’nin önerisi olduğu gibi tekrar edilemez. Ülkenin elitleri kendi koşullarımızı dikkate alarak adem-i merkeziyetçiliğin düzeyini ve yoğunluğunu kendilerini belirlemelidir.

İdeal seküler ortam demokratlarının dini dışlamaması, dindarların demokratikleşmesi, dinin bir baskı unsuru olarak kullanılmaması, dindarlara baskı yapılmaması ve dini adamlarının siyasi güç peşinde koşmamaları gibi bir dizi siyasal sosyolojik eğilimin toplamıdır.

İDEAL SEKÜLER ORTAM

Son olarak din-demokrasi ilişkisine değinmek gerekir. Tocqueville Fransa ve ABD örneklerini karşılaştırır. Ona göre Fransız laikliğine yön veren iki unsur, yani din kurumunun siyasi güç istemesi de, demokratların dini demokrasi dışı bir öğe olarak görmesi de sorunludur. Dindarlara yönelmiş cumhuriyetçi tepki bu kesimlerin demokratik rejimi tam anlamıyla içselleştirmesine engel olmuştur. ABD örneği ise daha yumuşak bir devlet-din siyasetinin var olabileceğini gösterir. Dinin apolitik ama aynı zamanda demokrat olduğu seküler ortam demokratik rejimin sağlıklı bir şekilde işlemesi için elzemdir.    

Tocqueville’nin bu tespitlerinin Türkiye toplumu için ne kadar değerli olduğu açıkça ortada. İdeal seküler ortam demokratlarının dini dışlamaması, dindarların demokratikleşmesi, dinin bir baskı unsuru olarak kullanılmaması, dindarlara baskı yapılmaması ve dini adamlarının siyasi güç peşinde koşmamaları gibi bir dizi siyasal sosyolojik eğilimin toplamıdır. Türk toplumunda ise bu koşullar listesinin neredeyse tamamında sorun yaşanmaktadır. Pek çok demokrat özgürlük ve dinin bir arada olamayacağını düşünmekte. Din politikleşmiş, devlet dinsel bir karakter kazanmıştır. Laiklik ise normal bir sosyolojik dönüşümden çok, devletin dindarlara ve cemaatlere baskısı şeklinde sonuç doğurmuştur. Tüm bu toksik ortama karşı Tocqueville’nin sekülerizm tavsiyesini ciddiye almak ve din-siyaset ilişkisini istikrarlı bir demokrasi için yeniden düşünmek yerinde olacaktır.

Yılmaz Özdil Türkiye’nin en popüler gazetecilerinden biri. Ulusalcı bir içerikte kendini açığa vuran sağ Kemalist çizginin bir temsilcisi aynı zamanda. Muhalif basının amiral gemisi olan Sözcü’nün televizyon kurma sürecinde işini kaybetti. Özgür Özel’in de parçası olduğu Kılıçdaroğlu CHP’siyle Özdil’in temsil ettiği bakış açısı ise hiçbir zaman barışık olmadı. Özdil’e ve pek çok muhalife göre CHP Atatürkçülüğü yeterince vurgulamayan bir düzen partisi görünümünde. CHP yönetimi bu söylemin kara propaganda olduğu ve gerçeği yansıtmadığını düşünüyor. Onlara göre CHP tabii ki eskisi kadar Atatürkçü. Ama geniş muhafazakar kitlenin hassasiyetlerini önemseyen bir dili de kullanıyor artık. Halkın gerçek sorunlarını dile getirmek, orta sınıflara ve yoksullara ulaşmak için elitizmi bir kenara bırakmak lazım. Özel ile Özdil arasındaki “bidon kafalılık” polemiği aslında bu laikçi zihniyet-halkçı bakış açısı karşıtlığının dışa vurumu niteliğinde.Özdil’in Özel’e eleştirileri ise daha güncel. CHP’nin AKP’yle yürüttüğü normalleşme sürecine karşı çıkan yazar CHP liderliğinin erken seçim istemeyerek AKP’nin iktidarda kalmasına yardımcı olduğu kanaatini dile getiriyor. Aslında hem genel başkan hem de diğer önde gelen parti elitleri AKP ile CHP arasındaki diyalog sürecinin iktidar partisinin 22 yıllık kötü yönetimine yönelik eleştirel değerlendirmeleri ortadan kaldırmadığını vurgulamakta. Onlara göre CHP yeterince ve güçlü bir şekilde muhalefet yapıyor. Ancak bu söylemin herkesi ikna etmediği açıkça ortada. “AKP ile müzakere edilmez, mücadele edilir” diyen Kılıçdaroğlu da, Kılıçdaroğlu’yla her 10 meselenin 9’unda farklı fikirlere sahip olan Özdil de benzer bir yerde duruyor. CHP yerel seçim başarısını ülkenin siyasi iklimini belirleyecek aktif bir pozisyona doğru yenileyemedi.

CHP AKP’yi geçti. Ama bu sonuç İyi parti, DEM ve TİP’in erimesi sayesinde mümkün oldu. Muhalif seçmen AKP karşısındaki en büyük politik güce desteğini kaydırdı. Yani oy geçişleri taktiksel. CHP emanet oylarla siyasi liderliği elde etti. İktidarı daha fazla sıkıştırmama politikasının arkasında bu durum olabilir.

OY GEÇİŞLERİ TAKTİKSEL

Bu tartışmaların siyasi çekişmeleri yeniden üreten polemiksel bir yanının olduğu açık. Ayrıca siyasi magazin siyasetin düzeyini düşürüyor. Tüm bu yükleri bir kenara bırakıp iktidar-muhalefet ilişkilerine yeniden baktığımızda ise bir dizi sorunla karşılaşıyoruz:Öncelikle partinin seçim başarısının muhalefetin toplam oyunu artırıp arttırmadığı meselesi hala belirsiz. CHP AKP’yi geçti. Ama bu sonuç İyi parti, DEM ve TİP’in erimesi sayesinde mümkün oldu. Muhalif seçmen AKP karşısındaki en büyük politik güce desteğini kaydırdı. Yani oy geçişleri taktiksel. CHP emanet oylarla siyasi liderliği elde etti. İktidarı daha fazla sıkıştırmama politikasının arkasında bu durum olabilir. Yerel seçim başarısının oy verme davranışlarında kalıcı sonuçlar doğurduğunu görmek için biraz daha zamana ihtiyacı var parti elitlerinin. Ancak bu bahsi geçen zaman AKP’nin yaralarını sarmak için kullanacağı bir süre aynı zamanda. Özel liderliği erken seçimi bu nedenle istemiyor olabilir. Erken seçim pekala CHP’nin 1. parti haline geldiği ama yine de iktidarı devralamadığı arafta bir sonucu beraberinde getirebilir.

Muhalif seçmen iktidar partisinin icraatlarının bireysel özgürlük alanını daha da daralttığını ve ülkenin liyakatten hızla uzaklaştığını düşünüyor. Bu koşullara rağmen iktidar bloğunu desteklemeye devam eden eğitim ve gelir seviyesi düşük kesimlere bakış ise çok olumsuz. Önce Kılıçdaroğlu, ardından da Özel’in sağa açılma stratejisi ise muhalif kitledeki bu ateşi söndüren bir içeriğe sahip. Muhalefet liderleri oylarını aldıkları seçmen kadar muhalif değil. İşte bu noktada Yılmaz Özdil’lerin eleştiri yapmasına olanak sağlayan bir yarık meydana geliyor.

ÖZDİL’LERİN ELEŞTİRİSİNE OLANAK SAĞLAYAN YARIK

Bir diğer mesele CHP’nin seçim başarısıyla kullandığı kapsayıcı dil arasında kurulan bağla ilgili. Muhalif seçmen iktidar partisinin icraatlarının bireysel özgürlük alanını daha da daralttığını ve ülkenin liyakatten hızla uzaklaştığını düşünüyor. Bu koşullara rağmen iktidar bloğunu desteklemeye devam eden eğitim ve gelir seviyesi düşük kesimlere bakış ise çok olumsuz. Önce Kılıçdaroğlu, ardından da Özel’in sağa açılma stratejisi ise muhalif kitledeki bu ateşi söndüren bir içeriğe sahip. Muhalefet liderleri oylarını aldıkları seçmen kadar muhalif değil. İşte bu noktada Yılmaz Özdil’lerin eleştiri yapmasına olanak sağlayan bir yarık meydana geliyor. Mesela yeni Milli Eğitim müfredatına neden daha güçlü bir tepki verilmediğinin veya bir aralar çok sık kullanılan 5’li Çete söyleminin neden terk edildiğinin tam bir izahı yok.Bu noktada şeffaflık ve müzakere etiğiyle ilgili bir hatırlatma yapmak da fayda var. Aslında ve sanıldığının aksine AKP ile CHP arasında tam bir müzakere süreci söz konusu değil. Sadece diyalog ortamı var. Partilerin birbiriyle konuşması siyasal iklimin demokratikleşmesi açısından şüphesiz ki olumlu. Ancak muhalefetin görevi sorunlar listesi hazırlayıp iktidara postacılık yapmak değil. Bu işin herkes tarafından ciddiye alınması için diyalog ortamının mutlaka müzakere seviyesine çıkarılması, müzakerenin içerik ve süre yönünden kısıtlanması ve kamuoyuna karşı şeffaf davranılması lazım. Kapalı kapılar ardından yapılan siyaset kelimenin gerçek anlamıyla siyaset değil çünkü.

Son olarak gazetecilik-siyaset ilişkisine dair bir hususun altı çizilmeli. Özel daha önce Sözcü TV ekranlarında kendisini eleştiren Deniz Zeyrek’i terslemiş, hatta bozmuştu. Şimdi üslup biraz da sertleşti, Yılmaz Özdil’le polemik gündeme geldi. Gazetecilerin muhalefeti iktidardan daha fazla eleştirdiği yönünde yaygın bir kanı var. Ama bu durum genel başkanlarının kendilerini eleştiren gazetecileri suçlaması için bahane olamaz. Kamusal rol üstlenmiş tüm siyasetçiler ahlak ve hukuk sınırları içinde kendilerine yöneltilen tüm eleştirilere yanıt vermek zorunda. Yorumunu beğenmediği gazeteciyi terslenmek demokratik kültürle bağdaşmaz. Madem diyalog iyileştirici bir şey, Özgür Özel’in sadece Recep Tayyip Erdoğan’la değil, Yılmaz Özdil’le de konuşabilmesi lazım. Bu durum, Yılmaz Özdil’in düşüncelerini veya kişiliğini beğenip beğenmemizden tümüyle bağımsız bir içeriğe sahip.

Seçimlerden sonra popülizm tartışması açmak bir seçim klasiği haline geldi. Son AB seçimlerini takip eden süreçte içinde “popülizm”, “faşizm”, “göçmen karşıtlığı”, “yabancı düşmanlığı” ve “küreselleşmenin krizi” gibi kavramlar geçen sayısız değerlendirme yapıldı. Liberal yorumcular yine şokta. Çünkü Fransa, Avusturya ve İtalya’da aşırı sağ seçimi ilk sırada tamamladı. Almanya’da ikinci sıraya yükseldiler. Macaristan ve İspanya’da aşırı sağı besleyen güçlü bir ivme var. Sadece AB seçimleri değil, ulusal seçimler de aşırı sağı ön plana çıkarıyor. Fransa parlamentosu için yapılan genel seçimin ilk turunu Le Pen’in partisi önde bitirdi. Bu sağ popülist dalga karşısında ise merkez ve merkez sol partiler konumlarını korumakta güçlük çekiyor. Üstelik bu daha başlangıç. ABD seçimlerini Trump kazanabilir. Avrupa ve Amerika’nın aynı anda sağ popülizme teslim olması demokratik söylemleri daha da işlevsiz hale getirecektir. ​Liberal demokrasi hasta adama dönüşmüş durumda. Artık gerçeklerle yüzleşmenin, kitlelerin aşırılığı karşısında sistemi kurtarmak mümkün mü sorusunu tartışmanın vakti geldi. Dünyadaki siyasi dengenin sağ lehine bozulmasının temel sorumlusu yarım asrı aşan bir süredir gerileyen sol. Sosyalist/sosyal demokrat blok 68 olayları ile sarsıldı. Kimliğin sınıftan daha önemli olduğu bir dünyayı kabul etmek zorunda kaldılar. Sosyalizmin devrim yapma kapasitesindeki azalış kapitalist sistemin işçi sınıfına verdiği rüşveti, yani sosyal devleti geri almasına yol açtı. Muhafazakar ve liberallerin desteğini çekmesi ile sosyal devlet sürekli bir şekilde mevzi kaybeden tarihsel bir anıya dönüştü. Emekçilerin hak ve taleplerini kapitalizm içinde korumayı amaçlayan sosyal demokrasi de sosyal devlet düzeniyle birlikte çöktü. Bugünün dünyasında sosyalist olduğunuzda devrim yapamıyorsunuz. Sosyal demokrat siyaseti benimsediğinizde ise kapitalizmi sınırlayamıyorsunuz. Kimlikçi sol yorum hariç tutulursa solcu olmanın hiçbir anlamı yok. Eşitsizliklerin daha da yoğunlaştığı açıkça ortada. Ama eşitsizlik karşısında ezilen kitleler bireyci sinizmi toplumcu bir siyaset lehine terk edemiyor. Herkesin her şeyden şikayet ettiği, ama aslında hiç kimsenin hiçbir şey yapmadığı bir dünyada sağ popülizm halka siyasal enerji veren tek akım. Trump, Meloni veya Le Pen’i dinlediğinizde heyecanlanıyorsunuz. Değişim vaat ediyor popülizm. Sürekli bir şekilde kimlik ve insan hakları tartışması yapan, teoriyi halka dayatmaya çalışan bürokratik, hatta skolastik sol jargon değişmediği müddetçe seçimleri popülistler kazanmaya devam edecek. 

Ama buradaki esas sorun popülizmin ne olduğu veya faşizme ne kadar benzediği meselesi değil, liberal demokrasilerin neden halktan bu kadar koptuğu hususudur. Halk pasif bir özneye dönüştü mevcut liberal demokratik rejimlerde. Adına karar alınan ama politik süreçlere gerçekte müdahale edilmesine izin verilmeyen yaramaz bir çocuk gibi halk.

HALK PASİF BİR ÖZNEYE DÖNÜŞTÜ LİBERAL DEMOKRATİK REJİMLERDE

​Bu noktada denilebilir ki sağ popülizm bir çözüm değil aslında. Popülistler demagoji yapıyor. Ulus devlete ve sosyal devlete dönüş politik bir nostalji, kötü bir aldatmacadan ibaret. Belki de öyledir. Ama buradaki esas sorun popülizmin ne olduğu veya faşizme ne kadar benzediği meselesi değil, liberal demokrasilerin neden halktan bu kadar koptuğu hususudur. Halk pasif bir özneye dönüştü mevcut liberal demokratik rejimlerde. Adına karar alınan ama politik süreçlere gerçekte müdahale edilmesine izin verilmeyen yaramaz bir çocuk gibi halk. Yapmamız gereken şey çok açık. Elitlerin halk üzerindeki vesayetinin yumuşatılması gerek. Ekonomi ve insan hakları gibi başlıkları demokratik karar alma süreçlerine dahil ederek bürokratik aklı sınırlamayız. Tabii tüm yetkileri halka devretmenin demokrasiyi tiranlaştırdığını bilebilecek kadar fazla deneyimi olduğu insanlığın. Demokrasi yeni bir rejim değil. Ne tür tehlikeleri içinde barındırdığını hepimiz az çok biliyoruz. Ama liberalizm ile demokrasi arasındaki ilişkinin fazlasıyla liberalizm kutbuna doğru kaydığı ve bu durumun da bir yönetim/meşruluk krizine yol açtığı artık saklanamaz bir gerçek haline geldi. Trump gibi demagoglar bu gerçeği bizim yüzümüze vuran siyasetçiler sadece. Onlardaki basitliğe kızacağımıza, kitlelerin bu basitliğin arkasında nasıl sıralandığı noktasında özeleştiri yapmak zorundayız.

İnsanlar göçmenlerin gönderilmesini, bu mümkün olamıyorsa güçlü bir asimilasyon istiyor. “Ama böyle bir şey insan hakları krizine yol açar” dediğimizde vatan ile vatandaşlık arasında kurulan binlerce yıllık siyasal özdeşliği paramparça etmiş oluyoruz. Vatan ev gibidir.

VATAN EV GİBİDİR

​Peki, gündelik hayatın önümüze koyduğu gündem ne? İnsanlar göçmenlerin gönderilmesini, bu mümkün olamıyorsa güçlü bir asimilasyon istiyor. “Ama böyle bir şey insan hakları krizine yol açar” dediğimizde vatan ile vatandaşlık arasında kurulan binlerce yıllık siyasal özdeşliği paramparça etmiş oluyoruz. Vatan ev gibidir. İnsanlar evinde yabancı istemiyorsa onların bu isteği göçmenlerin yaşama hakkından daha önemli. Çünkü insanlık devleti diye bir şey yok. Vatandaşlık hakları olmaksızın insan hakları da içi boş bir kavram. ​Halkın ikinci önemli talebi iş güvencesi ve ekonomik refah. Bolluk toplumundan uzaklaştık. Kimse yarınını göremiyor. Neo-liberal düzenin yaratıcı yıkımı elitlere yaratıcılık,halka yıkım getirdi. Milyarlarca insan parya gibi çalışıyor. İşini kaybetme korkusu her şeyi felç etti. Ekonomi parası olanlar için eğlence, olmayanlara ise sıkıntı vermekte. Maddi hayatın yarattığı bu kitlesel korku ekonomik modernlik ile siyasi modernlik arasındaki karşıtlığı daha da derinleştirdi. Ezcümle kapitalizm demokrasiye zarar veriyor. Ulus devlete ve sosyal devlete geri dönelim, göçmenler gitsin insanların eskisi gibi işi olsun, çocuklarını rahat büyüsünler talebi sağ popülizmin en temel kitlesel dayanağı. Demokrasi yoluyla kapitalizme müdahale etmeden sağ popülizmi durdurmak veya popülizmin faşizme kaymasını önlemek ise imkansız.  

Büyük partilerin politik gündemleri şimdiden belirlenmiş durumda. AKP ekonomik krizle mücadele ederek bir sonraki seçimlere kabul edilebilir bir tabloyla girmek istiyor. Yüksek enflasyon ve topluma dağıtılan kaynaklardaki azalma partinin kitle mobilizasyonu zayıflattı. Ekonominin düzelmesi muhalefet karşısındaki gerilemeyi durduracak en önemli unsur. İkinci mesele ise anayasa. Erdoğan oyun planını tekrar seçilme üzerine kurdu. Bunun için anayasadaki dönem sınırlamasının kalkması ve mümkünse % 50 + 1’nin yumuşatılması lazım. CHP ise önemli bir ivme kazandı. Ekonomi başta olmak üzere belli başlı sorun alanlarında siyasi iktidarın daha da yıpranacağı temel öngörü. Bu elverişli şartlarda geriye tek bir mesele kalıyor. 2023’teki hatayı tekrarlamamak ve en iyi adayı Erdoğan’ın karşısına çıkarmak. Bu noktada mahşerin dört atlısı devreye giriyor. CHP’nin geleceğinde dört ismin, İmamoğlu, Yavaş, Özel ve Kılıçdaroğlu’nun söz hakkı olacak. Partide herhangi bir ikilik çıkmaması için bu 4 önemli güç odağından en azından 3’ün desteği bir adayda toplanmalı. Bu noktada bir dizi olasılığı irdelemekte fayda var.  ​Kılıçdaroğlu’nun kaybettiği kurultayla birlikte siyasi bir aktör olmaktan çıkacağı öngörüsü tutmadı. 31 Mart seçimlerinde İmamoğlu ve CHP Genel Merkezinin ciddi bir başarı yakalaması eski genel başkanı bir ölçüde frenledi. Yoksa şimdiye çoktan olağanüstü kurultay toplanmıştı. Kılıçdaroğlu ve yakın çevresine hakim olan havada motive edici duygu ise ihanet. Defalarca seçim kaybetmiş bir genel başkanın yaptığı, daha doğrusu yapamadığı şeyin bedelini ödemesi aslında normal. Ancak biz de genel başkanlarla partiler arasındaki ilişki böylesi bir rasyonellik zeminine sahip değil. Genel başkan partiyi babasından kendisine kalmış bir dükkan veya tarla olarak görüyor. İnsanlar mülklerini nasıl kullanacakları konusunda tavsiye alabilir. Ama yine de mülk onundur. İster batırır isterse refah içinde yaşar. Bu durum kimseyi ilgilendirmez.

Mesele şu: Aynı anda iki siyasetçi de aday olmak isterse ne olacak? CHP medyası ve parti elitleri İmamoğlu’na yakın. Ama Yavaş’ın halktaki beğeni oranı İmamoğlu’nun üzerinde. Ankara, hatta tüm İç Anadolu’da benzersiz bir siyasi desteğe sahip Mansur bey. Pekala biri diğerini kendi adaylığına ikna edebilir. Ama kimin hakkından feragat edeceği meselesi o kadar da açık değil. Kılıçdaroğlu’nun İmamoğlu karşıtı cepheye taşıyacağı malzemeyle bu iki belediye başkan adayını birbirlerinin amansız rakipleri haline getirebilir.

AYNI ANDA İKİ SİYASETÇİ ADAY OLMAK İSTERSE NE OLACAK?

İşte siyasetteki hava da böyle. Daha önce de seçim kaybetti Kemal bey. Hiçbir şey olmadı. Peki, bu sefer neden genel başkanlığı bırakmak zorunda kaldı? Kılıçdaroğlu’nun aklındaki soru hala bu. Tabii böyle düşünmesine neden olan asıl unsur kendisinden yönetimi devralan kişilerin geçmiş tutumları. Siyasette her şeyini Kılıçdaroğlu’nagösterdiği koşulsuz sadakate borçlu olan, sayısız hatasına rağmen genel başkanı bir kez bile eleştirmemiş, üstelik Kılıçdaroğlu’nun adaylığını hararetle, hatta sevinç gözyaşları içinde kutlayan Özgür Özel’in birden değişimci olması Kılıçdaroğlu için kabul edilebilir bir şey değil. Peki, ne yapabilir Kemal bey? Çok istiyor olmasına rağmen genel başkanlığa dönmesi artık mümkün değil. Ama siyasi hasımları olan İmamoğlu ve Özel’in oyun planını pekala bozabilir. Eylül ayındaki kurultayda partinin cumhurbaşkanı adayının ön seçimle belirlenmesi için hazırlık yapmak ve İmamoğlu’na karşı Yavaş’ı desteklemek Kılıçdaroğlu’nun siyasal vizyonundaki makul hedeflere karşılık geliyor.​İ

mamoğlu ve Yavaş’tan biri CHP’nin cumhurbaşkanı adayı olacak. Bu iki isim de oldukça popüler ve halkta karşılığı olan figürler. Mesele şu: Aynı anda iki siyasetçi de aday olmak isterse ne olacak? CHP medyası ve parti elitleri İmamoğlu’na yakın. Ama Yavaş’ın halktaki beğeni oranı İmamoğlu’nun üzerinde. Ankara, hatta tüm İç Anadolu’da benzersiz bir siyasi desteğe sahip Mansur bey. Pekala biri diğerini kendi adaylığına ikna edebilir. Ama kimin hakkından feragat edeceği meselesi o kadar da açık değil. Kılıçdaroğlu’nun İmamoğlu karşıtı cepheye taşıyacağı malzemeyle bu iki belediye başkan adayını birbirlerinin amansız rakipleri haline getirebilir. Ayrıca CHP içi tartışmalar CHP dışındaki aktör ve unsurlarca manipüle edilebiliyor. Yarın MHP dahil olmak üzere milliyetçi kesimler dümeni Mansur Yavaş’a kırarsa CHP hala “bizim adayımız İmamoğlu’dur” diyebilir mi? Siyasal kum saati azalarak bizi bir sona hazırladığında bu sorunun muhtemel yanıtlarıyla yüzleşeceğiz.

CHP’nin seçim başarısının muhalefetin toplam oylarını çok da arttırmadığını, ayrıca elde edilen desteğin büyük bir kısmının diğer muhalefet partilerden geldiğini unutmamak gerek. Partinin kendisine verilen emanet oyları kalıcı sayması, diğer muhalefet partileriyle sağlıklı bir diyalog veya işbirliği ortamı yaratmaması büyük bir risk olarak önümüzde durmakta.

DİĞER MUHALEFET PARTİLERİYLE SAĞLIKLI DİYALOG ÖNEMLİ

​CHP adayının belirlenme biçimi ve seçimlere doğru ana muhalefet partisinin koalisyon ortakları üzerine de düşünmek gerekiyor. Partinin aynı hatayı tekrar etmemesi için tüm seçmenlerini paydaş haline getireceği geniş tabanlı bir süreci işletmesi lazım. Cumhurbaşkanı adayı yine parti elitlerinin dayatmasıyla belirlenirse kırılganlık artacaktır. Bu noktada unutulmaması gereken bir diğer mesele dış paydaşlar. 6’lı masa gibi bir şeyin yeniden kurulmasını kimse beklemiyor. Ama CHP’nin seçim başarısının muhalefetin toplam oylarını çok da arttırmadığını, ayrıca elde edilen desteğin büyük bir kısmının diğer muhalefet partilerden geldiğini unutmamak gerek. Partinin kendisine verilen emanet oyları kalıcı sayması, diğer muhalefet partileriyle sağlıklı bir diyalog veya işbirliği ortamı yaratmaması büyük bir risk olarak önümüzde durmakta.

İnsanların çıkarları ve düşünceleri birbirinden farklı. Bu nedenle insani varoluş çoğulculuk içerisinde. Ayrıca siyasi ve toplumsal çatışma kaçınılmaz. Bu kaçınılmazlık o kadar belirleyici ki Charles Darwin’in evrim kuramını bir ölçüde çarpıtarak sosyolojiye aktaran Herbert Spencer gibi kuramcılar ile tarihi sınıf savaşımının tarihi olarak gören Karl Marx ve izleyicileri çatışmayı toplumsal tahayyülün merkezine yerleştirmiş durumda. Hiç kimse her şeyin parçası değil. Bu nedenle hepimiz cinsiyet, etnik köken, sınıf, kimlik vb. kategorilere göre belli toplumsal kesitlerin içinde var olmaktayız. Ait olduğumuz grubun çoğu kez ötekisi var. Ötekine karşı hep kendimizi koruyoruz. Belki her durumda değil, ama sıklıkla öteki ve düşman aynı anlama gelmekte.

Tabii insanlık çatışmayı kontrol altına alacak pek çok enstrümana sahip. Devlet dahil olmak üzere kurduğumuz birlikler ve bizim gibi düşünmeyen insanlara saygı duyup onlarla müzakere etmeyi politik bir gereklilik haline getiren demokrasi elimizdeki en büyük avantajlar.

Çatışmaları kontrol altına alarak, dağınık çıkarları ortak bir düzeyde toplama noktasında devlet aygıtı güçlü bir sigorta olarak varlığını koruyor. Ancak devletin bu hususta eskisi kadar etkin olmadığını söylemek gerekiyor. Çünkü sosyal devlet aşındı. Gerek Türk toplumu gerekse diğer toplumlar bakımından eşitsizlik düzeyinde ciddi bir artış var. Nüfusun çok az bir kısmı gelir ve servetin büyük bir bölümünü kontrol ediyor. Bob Jessop’un tabiriyle Keynes temelli kapitalist paradigma yerini Schumpeterci bir anlayışa bıraktı. Ortada bir değil, iki ulus var. Sınıf farklılıkları çoğulculuğu yönetmeyi zorlaştırıyor. Küreselleşmenin kimlikçi siyaseti ön plana çıkardığı, kimlik mücadelesi veren kesimlerin de kendi talepleri konusunda fazlasıyla katı olduğunu da ayrıca vurgulanmalı. İşte bu ikinci unsur, yani insanların kimlik ve sözlerindeki katılık kamusal müzakere rejimini çökerten bir dizi değişikliği tetikliyor.

Müzakere ve eleştiri, yokluğunu en çok çektiğimiz unsurlara karşılık geliyor. Bir fikri takip etmek, o fikrin de dahil olduğu bir davaya sempati beslemek, eleştirmek, bizim gibi düşünmeyen insanların yazı ve konuşmalarını ciddiye almak, düşünceler ile eylemler arasında uyumsuzluk olduğunda özeleştiri yapmaktan kaçınmamak kaybettiğimiz iyi nitelikleri özetliyor gibi.

MÜZAKERE VE ELEŞTİRİ, YOKLUĞUNU EN ÇOK ÇEKTİĞİMİZ UNSURLAR

Bir yeni kamusallık durumuyla karşı karşıyayız. Müzakere ve eleştiri, yokluğunu en çok çektiğimiz unsurlara karşılık geliyor. Bir fikri takip etmek, o fikrin de dahil olduğu bir davaya sempati beslemek, eleştirmek, bizim gibi düşünmeyen insanların yazı ve konuşmalarını ciddiye almak, düşünceler ile eylemler arasında uyumsuzluk olduğunda özeleştiri yapmaktan kaçınmamak kaybettiğimiz iyi nitelikleri özetliyor gibi.

Tabii bu aydınlanmacı-liberal kamusallığın da bazı sorunları/sınırları var. İnsanların her meseleye siyasi gözlüklerle bakması, aşırı siyasallaşmanın yarattığı ideolojik körlük ve tartışma ortamının haklı savaş kıvamında sonuç doğurması insanlığı bir hayli yordu. Zaten eleştiri ve hakikat temelli politik sosyallikten, kimlik ve haz dışında hiçbir şeyin değerli olmadığı apolitik topluma geçiş de önemli ölçüde bu yorgunluk sayesinde mümkün oldu. Ancak geldiğimiz yer yeni bir muhasebe yapılmasını gerekli kılıyor. Çünkü insanlar yankı odalarının konfor alanlarına çekildi. Düşünce beyanları tweetlerden ibaret.

Derinlik tümüyle kaybolmuş durumda. Kamusal alan yozlaştı. Dolayısıyla ondan çekilmemiz gerekir diyemeyiz. Ama kamusallıkta popülerlik aynı zamanda basitlik, hatta bayağılık anlamına geliyor. Bir meseleyi twitter gibi sosyal medya mecralarında derin bir içerikle tartışmak çok zor. Böyle bir şey mümkün olsa dahi kaliteli ve kalıcı içerikler asla popülerleşmiyor.

Geldiğimiz yer bakımından kritik soru şu: Daha ne kadar böyle devam edeceğiz? Anlamadan suçlayarak, düşünmeden konuşarak yaşamak hepimizi yormadı mı? 

DAHA NE KADAR BÖYLE DEVAM EDECEĞİZ?

Düşünce tartışması ve fikri mücadelenin yerini neyin aldığını ise hep beraber yaşayarak deneyimliyoruz. Trol gazeteciliği, şovmenlik ve linç kültürü sosyal medya gerçekliğinde çok yaygın. Herkes diğer herkesin katili veya celladı haline geldi. İnsanlar makale ve yazı okumuyor. Görsel determinizm her yeri kaplamış durumda. Video izlemek yazı okumaktan daha makbul. Videoların ise kısa ve ilgi çekici olması bekleniyor.

Peki, hiç eleştiri yok mu bu yozlaşmış dünyada? Elbette var. Seçici eleştirellik gibi bir şeyi kullanıyor yazar-çizer takımı. Eleştiri kamuya duyulan sorumluluk ve hakikati arama çabasının bir parçası değil. Karşı kampın üyelerini, siyasetçi ve toplumsal aktörlerini eleştiri adı altında suçluyoruz. Aynı davranışı bizim dünya görüşümüze yakın biri yaptığında ise büyük bir sessizlik ait olduğumuz mahalleyi kaplamakta.

Geldiğimiz yer bakımından kritik soru şu: Daha ne kadar böyle devam edeceğiz? Anlamadan suçlayarak, düşünmeden konuşarak yaşamak hepimizi yormadı mı?

Elitler yurttaşların siyaset yapmasını istemiyor. Tek arzulanan vatandaşın vakti zamanı geldiğinde sandığa gidip kendilerince doğru olan adaya oy vermesi. Aşağıdan yukarıya demokrasi, kurumların demokratikleştirilmesi, kamusal hayatta daha fazla eşitlik talebi ve seçim dışındaki siyaset araçlarına işlerlik kazandırılması artık sadece retorikte var. Neden mi böyle karamsarım? Gelin Türk siyasi hayatındaki apolitizm üzerine konuşalım.​

İnsanların politik tercihler yoluyla kendi hayatları üzerinde söz söylemesi hemen tümüyle marjinal bir şey haline geldi. Elitler kapalı bir devre olarak seçim oyunu oynamaktan başka bir şey yapıyor. Seçim bitti, şimdi yeni seçim üzerine analizler düşmeye başladı. İki adaydan biri Cumhurbaşkanı seçilecek. Ya şu anki mevcut başkan ve AKP genel başkanı Erdoğan yeniden aday olmanın ve seçilmenin bir yolunu bulacak ya da İmamoğlu-Yavaş ikilisinden biri ipi göğüsleyecek. İnsanlar zihinlerinde başka bir senaryoyu canlandıramıyor bile. Soruyorum size, geleceğin bu kadar belirli olduğu bir ülkede yurttaşlar neden siyaset yapsın ki? Siyaset olsa da olmasa da sonuç değişmeyecek algısı herkeste yerleşmiş. AKP ve CHP dışındaki partilerden gelen bir siyasetçinin cumhurbaşkanı olma ihtimali var mı mesela? Tüm favori cumhurbaşkanı adaylarının erkek olduğu ülkemizde kadın bir cumhurbaşkanımız olabilir mi? Siyasetin seçimlere indirgenmesi, seçimlerin de elitler tarafından planlanması büyük bir sorun. Çünkü bu siyaset yapma biçimi halkın kendiliğinden ve öngörülemez gücünü soğutuyor. Gelecek bu kadar belliyse neden onu değiştirmek için harekete geçelim ki?

​Siyasetin iki büyük aktörü kongreye hazırlanıyor. AKP’de sonbahar gibi il ve ilçe kongreleri başlayacak, CHP ise tüzük kurultayı yapıp kendine yeni bir parti içi düzen belirleyecek. Kağıt üstünde kongreler ve kurultaylar yaşansa da gerçekte yapısal bir değişikliği kimse beklemiyor, hatta istemiyor. AKP’de il başkanları için seçim yapılacak mı mesela? Yoksa genel merkezin seçtiği kişi mi il başkanı olacak? CHP’de ise parti içi demokrasi bir külfet olarak görülüyor. Belediye başkan adaylarını ön seçimle belirlemedi ana muhalefet partisi. Yine de başarılı oldu seçimlerde. Bir zamanlar AKP’nin deneyimleyerek öğrendiği bir şeyin tadına CHP’liler de vardı. Başarı için demokrasiye ihtiyaç yok. Aşağıdan yukarıya demokrasi parti elitlerinin işine gelmiyor. 

Siyaset sosyal medya mühendisliği ile halkın hoşuna gidecek şeyleri onlara söyleyen boş bir popülizme indirgendi. Yani politika tweet atmakla halkla ilişkiler arasında bir yerde kendini konumlandırıyor. Bu düzen siyasetçi ve siyasetçi adaylarını reklam panolarına dönüştürdü. Mesela muhalifler yandaş medyadan şikayet ediyor. Ama muhalefetin de yandaş medyası var. Koşullar böyleyse, yani apolitik elitizm her yeri sarmışsa, neden siyaset yapsın ki insanlar?

BU DÜZEN SİYASETÇİ ADAYLARINI REKLAM PANOLARINA DÖNÜŞTÜRDÜ

Bu arada tek sorun büyük partilerin antidemokratik iç siyasette ısrar etmesi değil. Büyük parti düzeninin siyasetteki çoğulculuğu daraltması bir eğilim olarak demokrasinin altını oyuyor. Ya AKP’yi destekleyeceksin ya da CHP’yi. Siyasal sosyolojik çeşitlilik iki seçeneğe doğru kendini tüketti. İki kutuplu bu mantık devam ettiği müddetçe siyaset soğuk savaş koşullarında kendini tekrar edecek gibi.​

Son olarak siyasetin yapılma biçimiyle apolitizm arasındaki organik bağa da değinmek gerekli. Siyaset sosyal medya mühendisliği ile halkın hoşuna gidecek şeyleri onlara söyleyen boş bir popülizme indirgendi. Yani politika tweet atmakla halkla ilişkiler arasında bir yerde kendini konumlandırıyor. Bu düzen siyasetçi ve siyasetçi adaylarını reklam panolarına dönüştürdü. Bir davayı savunan, o uğurda fikir mücadelesi veren kişilerin yerini mesleği siyaset olan demagoglar aldı. Peki ya ahlak? Ahlak karşı tarafı sıkıştırmak için kullanılan bir araç sadece. Mesela muhalifler yandaş medyadan şikayet ediyor. Ama muhalefetin de yandaş medyası var. Karşı tarafın yanlışını görürken şahine dönüşen gözlerimiz kendi gerçekliğimiz karşısında körleşiyor. En baştaki meseleye geri dönelim. Koşullar böyleyse, yani apolitik elitizm her yeri sarmışsa, neden siyaset yapsın ki insanlar? Özel hayatımıza daha fazla vakit ayırmak veya çocuklarımızı büyütmek siyasi mücadele vermekten daha rasyonel bir şey değil mi? 

Post-truth hakikatin önemsizleştiren tüm epistemolojik ve politik koşulları ortak bir çerçevede yeniden üreten bir kavramdır. Post-truthla post-modernizm arasında neden-sonuç ilişkisi olduğu yaygın bir şekilde kabul edilir. Her şeyin göreceli hale gelmesi ve yorumun bilginin yerine geçmesi post-truthla sonuçlanan gelişmelerin başlangıcı sayılır. Ayrıca yorumlarda nesnel değerlendirme olanakları zayıflamış, çok olasılıklı bir simülasyon evreninde herkesin söylediğinin kendince doğru ve haklı olduğu bir algı dünyası olguların yerine geçmiştir. Kısaca “düşünüyorum öyleyse varım” ilkesi “inanıyorum, o halde gerçektir” anlayışı lehine güç kaybetmiştir. Hakikat ve aklın bilincin zorunlu bir unsuru olmaktan çıkması bakımından post-modernizm post-truth için başlangıç durumu gibi işlevi görür. Ancak post-truth tipi bir düşünce iklimi sadece göreciliğe ve belirsizliğe indirgenemez. Sosyal medya determinizmi ve popülizm de en az post-modernizm kadar önemlidir.   

Medya ve sosyal medya meselesi bir epistemoloji tartışması olarak da okunabilir. Sosyal medya yanıltıcı malzeme, yalan haber ve çarpıtılmış içeriği hızla yaymaktadır. Çok sayıda kaynağı belirsiz veriye muhatap kalan bireyler ya yankı odalarına çekilmekte ya da demagogların abartılı tepkilerine maruz kalarak uyuşmaktadır. Medya teknolojisinin yankı odası yaratma konusundaki kabiliyeti insanların hoşuna gitmeyecek fikirleri savunan kesimlerden kendilerini soyutlamalarını kolaylaştırmıştır. Bu durumun iletişim çağı ve bilgi toplumuna dair tüm iyimser beklentileri çökerttiği ise açıktır. Sosyal medyanın öznelerarası süreci güçlendirerek evrensel bir kamusal alan inşa edeceği düşünülüyordu. Gelinen yer ise kimsenin kimseyi dinlemediği, linç ve trol kültürünün müzakerenin yerini aldığı yeni bir ortaçağ gerçekliği oldu. Gücünü sosyal medyadan alan post-truth, inkarcılık, safsata ve komplo teorilerin popülerleştiği bir düşünsel iklime yol açtı. 

Post-truth çağından önce de yalan siyasetin asli bir unsuruydu. Hannah Arendt gibi pek çok düşünüre göre hakikat siyaset kurumunun önem listesinde son sıralarda yer almaktaydı. Dürüstlük işe yaramadığından genelde yalan söyleyip rakiplerini ve halkı kandırıyordu siyasetçiler. Makyavalizm gibi etik politik çıkarımlar ise siyasete uzun vadeli bir yalan perspektifi sunmaktaydı. Kötülük iyi bir amaç için gerekli olabilirdi. Post-truth çağı ise yalan-siyaset ilişkisine dair bu zemini yeniden kurdu. 

POST-TRUTH ÖNCESİ VE SONRASI

Post-truthun üçüncü ayağı ise popülizmdir. Post-truth çağından önce de yalan siyasetin asli bir unsuruydu. Hannah Arendt gibi pek çok düşünüre göre hakikat siyaset kurumunun önem listesinde son sıralarda yer almaktaydı. Dürüstlük işe yaramadığından genelde yalan söyleyip rakiplerini ve halkı kandırıyordu siyasetçiler. Makyavalizm gibi etik politik çıkarımlar ise siyasete uzun vadeli bir yalan perspektifi sunmaktaydı. Kötülük iyi bir amaç için gerekli olabilirdi. Ortak iyiyi koruma adına yalan söylemek, gerçeği saklamak, şiddete başvurmak gibi seçenekler makul görülebilirdi. Post-truth çağı ise yalan-siyaset ilişkisine dair bu zemini yeniden kurdu. İyi bir amaç için yalan söyleme gibi etik politik yükler tümüyle ortadan kalktı. İnsanlar inandıkları şeyleri doğru kabul ettikleri, kendi inanç ve yargılarını tartışmaya açmadıkları ve kendileri gibi düşünmeyen insanlara karşı her hangi bir sorumluluk hissetmedikleri için yalan bayağılaşarak genelleşti. Popülistler çok kolay bir şekilde yalan söylemekte; söyledikleri yalanları ortaya çıkaran, ahlak veya hukuk dışı eylemleri ifşa eden karşı çıkışları ise halkın sesini kısmaya dönük elitist girişimler olarak değerlendirmekteler. Post-truthla içinde debelendiğimiz karanlığın iyilik, özgürlük, eşitlik, adalet ve hoşgörü gibi pek çok üstün değere zarar verdiği ise çok açık. Kendi kuyruğunu yiyen bir yılana döndü düşünce hayatı. Her eylemi onu akıldan biraz daha uzaklaştırıp nihilizme yaklaştırıyor.

Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerindeki genel kanı, görevine devam eden başkanın yeniden adaylığı söz konusu olmadığında başkan yardımcısının aday gösterilmesi yönündedir. En azından ülkedeki siyasi vesayet bu eğilimde görünmektedir. Ancak bununla beraber irdelenmesi gereken bir husus da başkanlığa aday gösterilen başkan yardımcılarının, seçim sonuçlarında pek iyi performans sergilememeleridir. Üstelik bu durum, aday gösterilen başkan yardımcılarının adaylık süreçlerindeki performansından ziyade, dört sene boyunca başkanlarıyla birlikte ülke yönetiminde olmaları ve bu nedenle de dört yılın tüm faturasına kefil olmalarıdır. Dolayısıyla halkın karşısına başkan adayı olarak çıkan bir başkan yardımcısı, geçmiş dört senede hayata geçirilen iyi-kötü tüm uygulamaların bir müsebbibi olarak çıkmakta, bu doğrultuda kendisine yöneltilen soru ve eleştirilerle de muhatap olmak durumundadır. Bu hususu Biden-Harris yönetimi bağlamında irdelemek, önümüzdeki başkanlık seçimleri noktasında Harris’in kazanma şansının ne kadar ve neden düşük olduğu noktasında çeşitli ipuçları verebilmektedir.

Amerikalıların en önemli sorunların başında gördüğü yasa dışı göç konusunda ise Harris’in dört yıllık performansı, belki de başkan adaylığını akamete uğratacak kadar kötü addedilmektedir. Keza Biden Beyaz Saray’da göreve başladıktan sonra sınır konusunu Harris’e emanet etmiş, fakat uzunca bir süre sınırlara ziyarette dahi bulunmayan Harris bu bağlamda sık sık eleştirilerin hedefi olmuştur. 

HARRİS’İN GÖÇ KONUSUNDAKİ PERFORMANSI ELEŞTİRİLERİN HEDEFİ

Joe Biden’ın ilerleyen yaşı ve azalan bilişsel becerilerine ilişkin her geçen gün yükselen sesler Biden’ın yeniden adaylıktan çekilmesine neden olmuştur. Yarıştan çekilmeden önce ise Kamala Harris’in adaylığını destekleyeceğini açıklayan Biden, resmen “topal ördek” vasfına erişerek ardından yeni tartışmalara da sebebiyet verdi. Amerikan kamuoyunda Biden hükümetine ilişkin pek çok eleştiride bulunulsa da gerek Cumhuriyetçi gerek Demokrat seçmenlerin neredeyse mutabık olduğu konuların başında yasa dışı göç sorunu gelmekte. Öyle ki, bu hususun halk nezdinde bir karşılığı olduğunu fark eden Trump ise yasa dışı göç meselesini seçim kampanyasının odağına konumlandırarak hemen tüm mitinglerinde ülke tarihinin en kapsamlı “sınır dışı etme operasyonunu” düzenleyeceğini belirtmeye başlamış bulunmaktadır. Ancak göçmenlerin Amerika Birleşik Devletleri’nin tarihsel olarak yararlandığı kültürel çeşitliliği sağladığını düşünen, dolayısıyla Trump’ın sınır dışı vaadine benzer bir yaklaşımdan ziyade yabancılara karşı ılıman bir tavır takınan Demokrat Parti ülkenin yasa dışı göç sorunuyla özdeşleşmiştir. Amerikalıların en önemli sorunların başında gördüğü yasa dışı göç konusunda ise Harris’in dört yıllık performansı, belki de başkan adaylığını akamete uğratacak kadar kötü addedilmektedir. Keza Biden Beyaz Saray’da göreve başladıktan sonra sınır konusunu Harris’e emanet etmiş, fakat uzunca bir süre sınırlara ziyarette dahi bulunmayan Harris bu bağlamda sık sık eleştirilerin hedefi olmuştur. Buna karşılık Harris, toplumdaki huzursuzluğu yatıştırmak ereğiyle ivedi bir eylem planına geçmekten ziyade konu özelindeki kayıtsızlığını sürdürmüş; “Seçildiğinizden beri sınırlara hiç gitmediniz.” diyen gazetecilere, “Seçildiğimden beri Avrupa’ya da hiç gitmedim.” şeklinde yanıt vererek seçmenler nezdindeki sempatisini zedeleyecek bir tutuma girmiştir. Dolayısıyla, Biden-Harris yönetiminde yasa dışı göç hususunun artarak devam etmesi, gerek Cumhuriyetçi Parti’nin yetkilileri gerek toplum tarafından konudan sorumlu Başkan Yardımcısı olan Harris’e mâl edilmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nin yasa dışı göç problemi salt bir kültürel unsurdan ziyade aynı zamanda ülkeye akın eden fentanil uyuşturucu maddesinin de başat nedenleri arasında düşünülmektedir. Keza Meksika sınırından Amerika’ya yasa dışı geçişlerini sürdürenlerin, binlerce Amerikalı’nın ölümüne neden olan fentanilden sorumlu olduğu kamuoyu tarafından sıklıkla ifade edilmektedir. Böylece Harris’in yasa dışı göç konusundaki performansı onun yalnızca bu konuda eleştirilmesini değil, aynı zamanda bu konudan kaynaklanan diğer sorunlardan da sorumlu tutulmasına sebebiyet vermiştir. Trump’ın yasa dışı göçü ve dolaylı olarak fentanil uyuşturucu maddesini Biden-Harris yönetimine mâl ederek seçim propagandasının merkezine konumlandırması şüphesiz ki Harris’in başkan adaylığı noktasında elini güçlendirecek.

Ancak geçtiğimiz sekiz sene içerisinde dünyanın feminizim ve azınlık hakları noktasında daha hassas bir yere dönüşmesi doğal olarak Harris’in bu dönemde kendisine yöneltilen seksist ithamları lehine daha çok kullanabileceği bir durum yaratmaktadır. Keza yalnızca feminizm noktasında değil, siyahilere yönelik ırkçı tutumlar da BlackLivesMatter hareketiyle birlikte Amerika’da daha hassas bir noktaya tahavvül etmiştir.

HARRİS’İN TEMSİL ETTİĞİ HASSASİYETLER

Şüphesiz ki Demokratların Harris’in adaylığı noktasında sıklıkla telaffuz edecekleri konuların başında onun haiz olduğu ve liberal kanatta karşılığı olan karakteristikleridir. Seçilmesi durumunda ilk siyahi kadın başkan olacak olması onun söz konusu karakteristiklerinden bazılarıdır. Öyle ki Amerikan siyasetinde Cumhuriyetçiler nezdinde Demokrat kadın siyasetçilere yönelik sıklıkla seksist ithamlarda bulunulması alışılageldik bir durumdur. 2016 yılında Hillary Clinton-Donald Trump yarışında da benzer durumlar tezahür etmiş fakat Clinton bu durumu yeterince lehine kullanamayarak Trump’a kaybetmiştir. Ancak geçtiğimiz sekiz sene içerisinde dünyanın feminizim ve azınlık hakları noktasında daha hassas bir yere dönüşmesi doğal olarak Harris’in bu dönemde kendisine yöneltilen seksist ithamları lehine daha çok kullanabileceği bir durum yaratmaktadır. Keza yalnızca feminizm noktasında değil, siyahilere yönelik ırkçı tutumlar da BlackLivesMatter hareketiyle birlikte Amerika’da daha hassas bir noktaya tahavvül etmiştir. Harris’in ise siyahi bir kadın olarak bu noktada alacağı tutum, seçim süresinde oy potansiyelini artırabilmesini sağlayabilecektir. Başta The New York Times, The Washington Post, CNN gibi ana akım medyanın son derece liberal ve Demokrat Parti çizgisinde ilerledikleri gerçeği göz önüne alındığında Harris’in temsil ettiği hassasiyetlerin önümüzdeki günlerde de sık sık kamuoyu dikkatine getirileceğini tahayyül etmek mümkündür. Keza Biden’ın Harris’i destekleyeceğini açıklamasının ardından yukarıda adı geçen yayın organlarında Harris’in çocuğu olmamasının Cumhuriyetçiler tarafından şefkat ve empati yoksunluğu adı altında eleştirilebileceğine yönelik çeşitli yazılar kaleme alınmıştır, henüz Harris’in çocuk sahibi olmamasına yönelik kamuoyunda kayda değer herhangi bir eleştirinin söz konusu olmaması ise ana akım medyanın Harris’in temsil ettiği hassasiyetleri sık sık gündeme getireceğinin bir kanıtı mahiyetindedir.

Ancak tüm bunlara rağmen Trump’ın geçtiğimiz günlerde karşı karşıya kaldığı suikast girişimi ve söz konusu girişimin hemen ardından verdiği, Amerikan siyasi tarihine geçen pozun akabinde genel eğilimin Trump’tan yana olacağı aşikardır. Keza uzunca bir süredir Trump’a yönelik başlatılan hukuki süreçler halk nezdinde adalet sisteminin Demokratlar tarafından siyasi amaçlar için bir silah olarak kullanıldığı algısını yaratmış ve gelinen son noktada Trump’ın silahlı saldırıya uğraması söz konusu sürecin nihai bir sonucu olarak ele alınmasına neden olmuştur. Dolayısıyla son gelişmeler ışığında Trump’ın “mağdur” pozisyonunda olması; Harris’in Biden döneminden kalan yasa dışı göç ve fentanil gibi Amerikan toplumunca başat sorunlar olarak ele alınan problemlerin baş müsebbibi olarak görülmesi onun siyahi bir kadın olmak gibi temsil ettiği hassasiyetlere rağmen başkan olarak seçilmesini akamete uğratacak faktörler olarak karşımıza çıkmaktadır. 

Her ne kadar konvansiyonel olarak devletlerin askeri güçleri sayesinde diğer devlet ya da devlet-dışı aktörlere üstünlük kuracağı düşünülse de iletişim araçlarının çok yönlülüğü ve aynı anda her yerde oluşu, iletişimi yönlendiren faktörlerin de sayısını arttırmış ve böylece söz konusu konvansiyonel yaklaşımı değiştirerek “en güçlü orduya sahip değil, en iyi hikayeye sahip aktörlerin üstün geleceği” (Nye, 2015) bir sistem yaratmıştır. İletişim ve iletişim araçları olgusunu salt müstakil bir konu olarak irdelemek yerine literatüre kazandırdığı “yumuşak güç” bağlamında ele alan Nye, iletişimi de “devletlerin diğer toplumlar üzerinde olumlu etki yaratarak istediklerini elde etmesi” (2005) olarak yorumladığı yumuşak güç çatısı altında yer alan bir araç olarak görmektedir. Keza iletişim araç ve yöntemlerinin, onları kullanan insan sayısıyla beraber çoğaldığı bir sistemde devletlerin gerek kendi toplumlarıyla gerek dış politika düzleminde çoklu ilişkiler sürdürdükleri toplumlarla ılımlı bir diyalog sürdürmesi için söz konusu araç ve yöntemleri kendi politikaları doğrultusunda kullanabilmeleri önem arz etmektedir. Esasında, Batı ülkelerinin üzerinde mutabık kaldıkları konulara olan yaklaşımlarında söz konusu iletişim araçlarını – etik ve ahlaklı olmasa da- verimli kullandıkları söylenebilir. Öyle ki, Batı’nın önde gelen ülkelerinin farklı konular özelindeki tutumları, sahip oldukları medya araçları ile dünyanın çeşitli bölgelerine yankılandırılabilmiş ve bilhassa hedefledikleri toplumlar üzerinde yanlış da olsa ülke çıkarlarının erekleri doğrultusunda kamuoyu oluşturabilmişlerdir.

İngiltere, ABD ve Fransa gibi ülkelerin kendi politik erekleri doğrultusunda oluşturmaya çalıştıkları Doğu algısı, yüzyıllar içerisinde akademik bir mahiyete de bürünmüş ve “oryantalizm” adı verilen bir akademik disiplinin temelleri atılmıştır. Lakin objektif bir akademik yaklaşımdan ziyade “Doğu’nun farklı bir portresini çizmeye çalışan” (Said, 1979) bu disiplin, Doğu’nun gerçek karakteristiklerini çoğu zaman yapısöküme uğratmakta ve Batı’nın “Doğu” denildiği zaman tahayyül edilmesini istediği bir Doğu portresi ortaya koymaktadır.

DOĞU’YU YAPISÖKÜME UĞRATAN ORYANTALİZM

Başta İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa gibi ülkelerin kendi politik erekleri doğrultusunda oluşturmaya çalıştıkları Doğu algısı, yüzyıllar içerisinde akademik bir mahiyete de bürünmüş ve “oryantalizm” adı verilen bir akademik disiplinin temelleri atılmıştır. Lakin objektif bir akademik yaklaşımdan ziyade “Doğu’nun farklı bir portresini çizmeye çalışan” (Said, 1979) bu disiplin, Doğu’nun gerçek karakteristiklerini çoğu zaman yapısöküme uğratmakta ve Batı’nın “Doğu” denildiği zaman tahayyül edilmesini istediği bir Doğu portresi ortaya koymaktadır. Sinema, edebiyat, müzik ve resim gibi sanatın her alanının müdahil edildiği bu harekette yüzyıllar içerisinde kapsamlı bir külliyat oluşturulmuştur (Said, 1979). Dolayısıyla, akademik bir hareket oluşturmak amacıyla şekillendirilen oryantalizm, bir süre sonra bilimsel kimliğinden sapmış ve adeta bir operasyona dönüşmüştür (Ortaylı, 2008). Bu külliyatın oluşturulmasında dilbilimciler ve çeviribilimciler de eşgüdümlü olarak rol almış ve edebi eseler gibi çoğu tarihi yazılı kayıtların Batı’nın anlayışları ve politikaları doğrultusunda adapte edilmiş versiyonlarını hayata geçirmişlerdir. Ancak iletişim araçlarının gelişmesi ve çoğalması ile beraber oryantalizm salt bir akademik faaliyet olarak sürdürülen ve yine akademik araçlarla geliştirilen bir disiplin olmaktan çıkmış ve görsel-işitsel araçların hüküm sürdüğü bir dünyada bayrak taşıyıcılığını medyanın yaptığı bir hüviyete bürünmüştür.

Ne var ki, Batı’nın fikirlerini yaymak konusunda en önemli medya araçlarından olan The Economist gibi yayın organlarının Gazze’ye ilişkin tutumlarını, haber alma hak ve özgürlüğünü kötüye kullanma adı altında irdelemek gayet tabiidir. Keza Gazze’de 40 bini aşkın kişinin katledilmesinin ve katledilenlerin büyük bir çoğunluğunun çocuk olmasının müsebbibi The Economist gibi yayın organları tarafından İsrail’in zulmü olarak değil, Gazze’nin demografisi olarak lanse edilmektedir. 

THE ECONOMİST’İN GAZZE’YE DAİR TUTUMU

Oryantalizmin odağına aldığı Doğu tasfirinde ise İslam, müslümanlar ve orta doğu şüphesiz ki sıklıkla telaffuz edilen kavramlardır. Bu kavramların medyada tasfir edilme ve yayılma şekillerin ise oryantalizmden ayrı düşünülmesi pek mümkün değildir. Medyanın, Batı’nın Doğu ve özellikle de Ortadoğu’daki çıkarları doğrultusunda doğru ya da yanlışlığını sorgulamadan salt çıkarcı amaçlarla dolaşıma soktuğu bilgi ve görsellerin çoğu zaman dezenformasyon adı altında incelendiği aşikardır. Söz konusu durumun günceldeki en belirgin örneği ise şüphesiz ki İsrail’in zoraki kurulmaya çalışıldığı 1900’lerden günümüze dek süregelen İsrail-Filistin konusudur.

Ekim 2023 itibarıyla İsrail ve Hamas arasında devam eden çatışmalarda Birleşmiş Milletler’in istatistiklerine göre 40 binin üzerinde Filistinli İsrail tarafından katledilmiş, 2 milyon insan da Filistin’i terk etmek zorunda kalmıştır (ochaopt.org). Filistin tarafından katledilen 40 binin üzerindeki insanların büyük bir çoğunluğunun çocuklardan oluşması ise dikkat çekicidir. Yalnızca Ekim 2023 itibarıyla öldürülen çocuk sayısının son 4 sene içerisinde tüm dünya genelindeki savaşlarda ölen çocuk sayısından daha fazla olduğu bilinmektedir (BM Türkiye). İletişim araçlarının ise her zamankinden daha yaygın ve efektif olması, “doğru haber alma” olgusunu da televizyon ve radyo gibi salt konvansiyonel medya araçlarının tahakkümünden çıkarmış; böylece dünya genelinde Gazze’de olup bitenlere ilişkin daha hızlı ve realiteye yakın bir içgörü edinilmesi mümkün olmuştur.

Öyle ki, İsrail’e desteği tartışılmaz olan ve bu doğrultuda silah, mühimmat, para ve yeri geldiğinde personel yardımı yapmaktan imtina etmeyen Amerika Birleşik Devletleri’nde dahi çeşitli üniversitelerin kampüslerinde Gazze yanlısı ve İsrail karşıtı çok sayıda gösteriler düzenlenmiştir. Ne var ki, Batı’nın fikirlerini yaymak konusunda en önemli medya araçlarından olan The Economist gibi yayın organlarının Gazze’ye ilişkin tutumlarını, haber alma hak ve özgürlüğünü kötüye kullanma adı altında irdelemek gayet tabiidir. Keza Gazze’de 40 bini aşkın kişinin katledilmesinin ve katledilenlerin büyük bir çoğunluğunun çocuk olmasının müsebbibi The Economist gibi yayın organları tarafından İsrail’in zulmü olarak değil, Gazze’nin demografisi olarak lanse edilmektedir.  “Gazze’deki kurbanların pek çoğu neden çocuk?” başlıklı makalesine (The Economist, 2023), “Çünkü eşsiz demografisinden dolayı.” cümlesiyle başlayan The Economist’in, İsrail’in çocuk, kadın ve yaşlı ayırt etmeden, ölçülü olmaktan ziyade bir nüfusun tamamını yok etmeye yönelik kararlarını hiçe sayıp salt Gazze’nin demografisini ve kadınların doğurganlık oranlarına odaklanması, şüphesiz ki yüzyıllardır süregelen oryantalizmin medyadaki karşılığıdır.

Keza katledilen çocuk oranının bu denli yüksek olması, Filistin’in yüksek doğurganlık oranıyla değil ancak İsrail’in soykırım hedefleriyle açıklanabilmektedir (Sukarieh, 2023). Dünya genelinde oldukça kapsamlı bir kitleye hitap eden The Economist’in insanların gerçeklik algısına bu denli müdahalesi münferit bir örnek olmaktan ziyade, Batı medyasının İsrail-Filistin meselesine ilişkin takındığı tutumun bir yansımasıdır. Keza Batı medyası İsrial-Filistin meselesine çoğu zaman önyargılı yaklaşmıştır (Said, 2008). İletişim araçlarını konvansiyonel kitle araçları tekelinden çıkaran Twitter, Telegram ve Instagram gibi sosyal medya platformları, dünya genelindeki insanların haber alma özgürlük ve hakkını manipülatif bilgileriyle besleyen ana akım medyanın muhtelif konulardaki hegomanyasını da şüphesiz ki etkilemiştir.

Böylece yaşanan katliam ve olayları yalnızca kendi gözleriyle gören ve bu doğrultuda da ulaşabildiği kitle sayısının kısıtı neticesinde gördüklerini ve duyduklarını aktaramayan insanların, Batı medyasının tahakkümünde bulunan insanlara ulaşması ve onlara gerçeği izah etmesi mümkün olmuştur. Buna rağmen Batı’nın ana akım yayın organlarının yüzyıllar içerisinde şekillene gelen anlayış ve ideolojisinden koparak hakikati öncelemesi ve manipülatif çıkarımlarından vazgeçmesi Batı’daki oryantalizm vesayeti çerçevesinde mümkün görünmemektedir.

Böylece yazının başında Nye’nın “Is the American Century Over?” (2015) isimli eserinden yapılan atıf tekrardan anımsanmaya değerdir: “Konvansiyonel olarak en güçlü orduya sahip olanın değil, en iyi hikayeye sahip olanın kazanacağı bir sistem meydana gelmiştir.”

Öyleyse şu soru üzerinde düşünmek faydalı olacaktır: Ana akım Batı medyasının hikayesi mi, yoksa Doğu’nun gerçekliği mi kazanacak?

---

KAYNAKÇA

Gaza: Number of children killed higher than from four years of world conflict. (n.d.). United Nations Türkiye. https://turkiye.un.org/en/263401-gaza-number-children-killed-higher-four-years-world-conflict

Nye, J. (2005). Soft Power – The Means to Succeed in the World Politics. PolityNye, J. (2015). Is the American Century Over. Polity.Said, E. W. (2017). Medyada Islam: Gazeteciler ve Uzmanlar Dünyaya Bakisimizi Nasil Belirliyor.

Said, E. W. (1979). Orientalism. Vintage.Sukarieh, M. (2023, December 5). The reason why many of the victims in Gaza are children is not what “The Economist” says it is. https://www.palestine-studies.org/. https://www.palestine-studies.org/en/node/1654817

The Economist. (2023, October 27). Why are so many of the victims in Gaza children? The Economist. https://www.economist.com/graphic-detail/2023/10/27/why-are-so-many-of-the-victims-in-gaza-children

İlber Ortaylı’nın TRT2 tarafından yayımlanan Oryantalizm ve Oryantalistler (2008) başlıklı videosu: https://www.youtube.com/watch?v=ClodVM6xZnw&t=9s 

Dünyada faiz totoya devam; Geçen hafta ABD haftalık işsizlik başvuruları verileri “ABD ekonomisi soğuyor” izlenimi verince ABD tahvillerine alış geldi. Ardından ECB beş yılın ardından ilk kez faizini 25 baz puan indirdi.Piyasada ABD’nin yeniden iki defa faiz indirimi beklentisi arttı. ECB üç defa, FED iki defa faiz indirimine gider beklentisi öne geçiyordu ki, Cuma günü ABD tarım dışı istihdam verileri hevesleri kursaklarda bıraktı. ABD ekonomisi oldukça canlıydı. Dolar, diğer paralar karşısında değer kazandı, tahvillere satış geldi, değerli madenlerin fiyatları düştü.

Bu hafta ABD Tüfe, Üfe verileri ve tüketici harcamaları verileri açıklanacak. Beklenti üstünde gelen veriler Cuma günü bozulan moralleri iyice bozacak, beklenti altı veriler ise Cuma günü bozulan moralleri düzeltecektir.Geçtiğimiz hafta sonu piyasaların son durumu şöyleydi, ECB, 2024 yılında iki defa 25 baz faiz indirimi yapacak ki, bunun birini geçen hafta yaptı zaten. Fed ise bir kez 25 baz faiz indirimine gider. Bunun için de sonbahar sonunu bekleyecektir. Faiz toto da son durum bu.

Temmuz, Ağustos aylarında eksi enflasyon bile görebiliriz. Yılsonu Tüfe %38 ile %42 arasında bitecek gibi duruyor. Üç aylık ortalama mevduat %50 civarında. Mevduatta reel kazanç devam ediyor.

MEVDUATTA REEL KAZANÇ DEVAM EDİYOR

Türkiye Mayıs aylık tüfe %3,37 arttı; Böylece yıllık tüfe beklentilerin biraz üstünde %75,45 olarak gerçekleşti. Yılın en yükseğini görmüş olduk. Bundan sonra göreceli olarak düşmeye başlayacaktır. Bu rakamlar TÜİK rakamları. İTO ve ENAG ise oldukça yüksek.Dünyada petrol başta emtia fiyatları kısa zamanda yukarı gitmeyecek gibi duruyor. TL nin değer kaybetmesi de olası gözükmüyor. ÜFE biraz yüksek, yüksek olması Tüfe yi de olumsuz etkiliyor. Yıllarca üretici ve toptancılar karlarınından fedakarlık yapmışlardı. 2023 Ekim ayından beri karlarını eski haline getirme gayretindeydiler; yaz ayları ile birlikte daha dengeli artış olacağını düşünüyorum. Böylece MB’nin yılsonu enflasyon hedefinin tutma olasılığı yüksek. Temmuz, Ağustos aylarında eksi enflasyon bile görebiliriz. Yılsonu Tüfe %38 ile %42 arasında bitecek gibi duruyor. Üç aylık ortalama mevduat %50 civarında. Mevduatta reel kazanç devam ediyor.31 Mayıs MB ve BDDK verilerine göre;Yabancılar ilgili hafta 94 milyon dolarlık tahvil alımı gerçekleştirmiş. Tahvil alımlarında sakinleşmiş duruyorlar. Hisse senedinde ise 529 milyon dolar satış yapmışlar. Yıllık toplamda sadece 117 milyon dolar artıdalar.

MB rezervlerindeki toparlanmaya devam. İlgili hafta, brüt rezerv 143,6 milyar dolara çıktı. Geçen sene Mayıs sonu 98 milyar doları görmüştü. Swap hariç net rezervde ise 2020 yılından beri ilk kez 1,5 milyar dolar olarak artıya geçti. Mart sonu eksi 65,5 milyar doları görmüştük. Güzel başarı ama tehlike devam ediyor. Yerlere darıları serptiler, güvercinler sürüler halinde geliyor. Tek bir gürültü, olumsuz ses tüm güvercinlerin bir anda uçup gitmesine sebep olabilir. Güvercinlerin çoğunun artık Türkiye’de yaşamaya karar vermesini sağlamak esas başarıdır. Ya da yabancı güvercinlere ihtiyaç duymamak. Ne yazık ki bu duruma gelmek için oldukça uzun süreye gereksinimiz var.

İlgili hafta kredi kartı harcamaları %3,2 büyümüş. Kredi kartlarına bir düzenleme gelmesi artık kaçınılmaz. Bireysel kredi haftalık olarak son haftalara göre daha çok artmış. Ticari krediler ise zayıflamış.

KREDİ KARTI HARCAMALARI BÜYÜDÜ

Döviz mevduat hesapları; Bankalardaki döviz mevduatında da çözülme devam ediyor. İlgili hafta vatandaşlar 1,1 milyar dolar, şirketler 2 milyar dolar döviz mevduatlarını azaltmış. Seçim öncesi döviz mevduatlarını 8 milyar dolar artıran vatandaşlar, 8 milyar doların tamamını TL mevduata dönmüş gözüküyor. Şirketler ise yılbaşından beri 9,3 milyar dolar döviz mevduatından vazgeçtiler. İlgili hafta toplam 64,6 milyar dolar döviz mevduatları kaldı. 2021 sonunda şirket döviz mevduat toplamı 90 milyar dolardı. Türkiye gibi bir ülkede şirketlerin fazla cesur döviz riskine girdiklerini düşünüyorum doğrusu.

Kredi ve faizler;  ilgili hafta kredi kartı harcamaları %3,2 büyümüş. Kredi kartlarına bir düzenleme gelmesi artık kaçınılmaz. Bireysel kredi haftalık olarak son haftalara göre daha çok artmış. Ticari krediler ise zayıflamış.Kredi ve mevduat faiz oranlarındaki gevşeme devam ediyor. 

Ortalama bireysel kredi faizi %71,24, ticari kredi faizi %64,22, üç aylık ortalama mevduat faizi ise %61 seviyelerine kadar gevşedi. Üç aylık mevduat faizinde ortalamayı KKM hesapları yükseltiyor. Normalde üç aylık mevduat faizileri %51 civarında, ortalamayı on puan KKM yükseltiyor. İki senedir finansal yıkıma yol açan KKM, bu yıkıma devam ediyor. Aradaki on puan farkı MB karşılamaya devam edecektir.

 Direnç 10850, destek 9650 puanda. Güçsüz görünüyor. Daha önce yazmıştım. “Bist100, beşinci dalgayı yapıyor ve 10500 ile 12500 arasında bunu tamamlayacak”. İki hafta önce gördüğü 11100 puan zirvesi, büyük olasılık beşinci dalga zirvesi kalacak gibi duruyor.

BİST100 GÜÇSÜZ

Dolar/TL; Günlük bazda 32 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam edecek gibi duruyor. Haftalık kapanışlar 32,25 lira civarında kalmaya devam edecektir. Orta vadede 31,75 kuvvetli destek. Çok ilginç bir destek. Buranın altında çok kuvvetli 50 günlük ağırlıklı ortalama olan 29,50 desteği var.

Bist100; Direnç 10850, destek 9650 puanda. Güçsüz görünüyor. Daha önce yazmıştım. “Bist100, beşinci dalgayı yapıyor ve 10500 ile 12500 arasında bunu tamamlayacak”. İki hafta önce gördüğü 11100 puan zirvesi, büyük olasılık beşinci dalga zirvesi kalacak gibi duruyor.Dünya Borsalar;  Avrupa borsalarındaki güçsüzlük devam ederken desteklerinde tutunmaya çalışıyorlar. ABD borsaları ise tarihi zirveleri civarında tutunmaya direniyorlar.

Eur/Usd;  Yukarıda 1,0905 direnci önemli ama kırılması da çok kolay. Çok basit olumlu bir habere buranın üstüne çıkıp 1.1075 seviyesine yükselebilir. Destek 1.07 ve 1.0635 seviyesinde.

Altın/ons; Geçen hafta “2330 dolar çok önemli, burayı aşağı doğru kırmaya hazırlanıyor sanki” yazmıştım. 2330 doların üstüne atamazsa bu hafta burası direnç olmaya başlayacak. Destek olarak 2210 puan civarına gelip oralarda bir süre oyalanabilir. Ama aylık kapanış 2230 dolar altında kalmamalı.

Gümüş; Bu hafta 29,90 dolar üstüne çıkamazsa 27,50 dolar desteğine kadar çekilebilir. Kuvvetli desteği 26,25.  Eğer buralara gelirse yeniden pozisyon açmaya hazır olmak gerekecek gibi duruyor.

TR 2 yıllık tahvil;  %40,75 üstüne çıkmadığı müddetçe  %37,30  desteğini görmesi çok zor bir olasılık değil ama, hedef  %34 artık.

On yıllıklar da; % 27,35  üstüne çıkamadığı müddetçe  %25,70 destek olmakla birlikte %23,85 hedefte. 

Dünyada faiz totoya devam; Önceki hafta beklenti üstü gelen ABD istihdam verileri moralleri bozmuştu. Geçen hafta ise faiz toto beklentilerini değiştirecek veriler geleceğini yazmıştım. Önce ABD tüfe verileri beklenti altında geldi. FED faiz sabit tuttu ama güvercin açıklamalarda bulundu. Ardından ABD üfe verileri beklentilerin oldukça altında geldi. Mayıs üfe beklentisi %0,1 iken eksi %0,2 geldi. ABD çekirdek enflasyonda beklentilerin altında geldi. Geçen haftaya “FED, 2024 yılında faiz indirmeyecek” beklentisi ile başlayan piyasa, haftayı “FED, 2024 yılında bir kere faiz indirir; belki iki defa” beklentisi ile kapadı. Euro bölgesinde ise Nisan ayı sanayi üretimi verileri açıklandı. Beklenti %0,1 artış iken eksi %0,1 gerçekleşti. ECB faiz indirimine devam edecek beklentisini ateşledi. Geçen hafta piyasaların kafasını karıştıran Avrupa Parlamentosu seçimlerinde aşırı sağın zafer kazanması ve Macron’un meclisi feshetmesi oldu. Son üç, beş yıldır aşırı sağ sürekli yükseliyor. Bu durum nedense piyasaları olumsuz etkiliyor. Dünyanın hemen her ülkesinde aşırı sağ, sermayenin bekçisidir, sermaye ne derse onu yapar orta ve uzun vadede. Piyasalar neden böyle tepki gösteriyor anlayamıyorum. Aşırı sağ prim yaptığına göre, Avrupa’da sığınmacılar artık sermayenin istediği bedava işgücünü sağlamış, fazlalık zarar veriyor demektir. Aşırı sağ, sermayenin ihtiyacı kadar sığınmacıyı ülkede bırakacak, arta kalanını sınır dışı edecektir. Kısa vadeli sosyal karışıklık olabilir, hepsi bu.

Her sene milyonlarca işsizi piyasaya çıkarıyor üniversiteler. Aileler için çocuğunu üniversitede okutmak artık hatalı bir hedef, istek gibi duruyor. Türkiye’deki üniversitelerin çoğu üniversite değil zaten.

HER SENE MİLYONLARCA İŞSİZİ PİYASAYA ÇIKARIYOR ÜNİVERSİTELER

TÜİK Nisan ayı işsizlik verilerini açıkladı; Yakında Türkiye’de işsiz filan kalmayacak. Dar tanımlı işsizlik %8,5 seviyesine düşmüş. Mevsim özelliklerinden arındırılmış geniş çapılı işsizlik ise %27,2 oldu. Bence geniş kapsamlı işsizlik bile gerçeklikten uzak. Bir mühendis,iyi para kazansa da kuryelik yapıyorsa işsizdir. Beş yıllık tecrübesi olan bir mimar asgari ücret ile çalışıyorsa işsizdir. Özel okul anlaşmalı bir matematik öğretmeni, üç ay garsonluk, pazarcılık yapıyorsa işsizdir. Bu adamlar mutlu değildir. İşsizlik Türkiye’nin en büyük ve en derin sorunlarından biri. Tüm gençler üniversite mezunu olmak zorunda değil. Üniversite mezunu esnaf, pazarcı, kurye, kalfa, işçi, kurye Türkiye için lüks. Her sene milyonlarca işsizi piyasaya çıkarıyor üniversiteler. Aileler için çocuğunu üniversitede okutmak artık hatalı bir hedef, istek gibi duruyor. Türkiye’deki üniversitelerin çoğu üniversite değil zaten. 

Türkiye’nin kredi notu artar mı? Şimşek kalır ve programını devam ettirirse bence not artırımları gelecektir. Merkez bankası döviz rezervinde gerçekten rakamsal olarak takdire şayan bir düzelme var. Nitelik olarak bu artış çok su kaldırır, orası ayrı ama rakamsal olarak şahane iş. Uluslararası kredi kuruluşlarının en çok dikkat ettiği verilerden biri MB nın döviz durumu ve kasasındaki dövizin yabancı borçları ödeyip ödeyemeyeceği verisidir. Özellikle kasasındaki dövizin ülkenin kısa vadeli borçlarına yetip yetmediğine bakarlar. Türkiye’nin Nisan ayına göre kısa vadeli dış borcu 180 milyar dolar. 7 Haziran verilerine göre kasasında 146 milyar dolar var. Böyle giderse yıl sonuna kadar dış borca yetişecek gibi duruyor. Kredi not artırımı beklentisi arttıkça döviz girişi ve TL’nin değerlenmesi doğal süreç olacaktır. 

07 Haziran MB ve BDDK verilerine göre; Yabancılar ilgili hafta 540 milyon dolarlık tahvil alımı gerçekleştirmiş. Hisse senedinde ise 542 milyon dolar satış yapmışlar. 

Yabancılar neden tahvil alıyor da, hisse ve konut  almıyor? Çok basit. Yıllardır ilk defa Türk tahvillerinde deli reel kazanç var. 2023 yılı sonunda ABD 10 yıllık tahvil faizi %5 iken TR on yıllık tahvil faizi %23 civarındaydı. Şimdilerde TR tahvil faizi %28 iken ABD tahvil faizi %4,22 seviyelerinde. ABD de artık faizlerde zirvenin görüldüğü kesin. Konut endeksi 2021 sonunda 250 puandaydı. 2023 sonunda 1100 puanı geçti. Son iki yıl yabancı girişinde aslan payı gayrimenkul iken 2024 yılında bu pay kayboldu. Çünkü Türkiye’de gayrımenkul artık çok pahalı. Hisse senedinde de aynı durum söz konusu. 2021 yılı sonunda Bist100, 1,60 dolar civarındaydı. Burası aynı zamanda beş yıllık dip gibi duruyordu. Bugün 3,20- 3,50 dolar bandında geziyor. Ülkeye döviz yağdığı, herşeyin mükemmel görüldüğü 2005- 2013 yılları arasında 5 doları görmüştük. Son iki yılda dolar bazında %100 değer kazanmış Bist100 e girmeye çok istekli değil tabi yabancı. 2005- 2013 verilerinin çok uzağındayız çünkü.

MB rezervlerindeki toparlanmaya devam. İlgili hafta, brüt rezerv 146,2 milyar dolara çıktı. Swapsız net rezerv 5,9 milyar dolar oldu. Mart sonu brüt rezerv 123 milyar dolar, swapsız net eksi 65,5 milyar dolardı. Brütte 23 milyar dolar, swapsız nette 71 milyar dolar iyileşme var. Niteliği dikkate almazsak büyük başarı. 

Döviz mevduat hesapları; İlgili hafta vatandaşlar ve şirketler birer milyar dolara yakın dövizden vazgeçmişler. Yılbaşına göre vatandaşlar 500 milyon dolar, şirketler 10 milyar dolar eksideler. Seçim öncesi vatandaşların döviz hesapları 8 milyar dolar artıya geçmişti. 

BİST100 haftaya 10475 puan üstünde tutunarak başlayabilirse biraz daha toparlar. 11000 direnç, 10470 ve 10000 puan destek.

11000 DİRENÇ, 10470 VE 10000 PUAN DESTEK

Dolar/TL;  Günlük bazda 32 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam. 31,80 desteği çok önemli. Aylık kapanış 30.90 liranın altında kalırsa TL’de çok ciddi değerlenme yaşayabiliriz. Ama aylarca sürecek 32 civarı sıkışma, 31 liraya kadar sıkışık gevşeme daha olasılıklı duruyor. 

Bist100; Haftaya 10475 puan üstünde tutunarak başlayabilirse biraz daha toparlar. 11000 direnç, 10470 ve 10000 puan destek. 

Dünya Borsalar; Avrupa borsaları desteklerinde tutunuyorlar. ABD borsaları, özellikle S&P,  teknoloji hisseleri ile tarihi zirveleri civarında dolaşıyor. 

Eur/Usd; 1,0690 destek, 1.0990 direnç. Sanki dip yapmaya çalışıyor buralarda. Euro bölgesi ile sürekli olumsuz haber çıkmasına rağmen direniyor çünkü. 1.0635 kuvvetli desteği. Sanki ufak ufak risk alınır Euro lehine. 

Altın/ons; 2330 doların üstüne atamazsa burası direnç olmaya başlayacak. Bu hafta 2330 dolar üstünde kalmayı başarırsa bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanması olası. Dünya faiz indirimine başladı. Eninde sonunda Fed de başlayacak. Ben 2024 sonbaharında başlayacağını düşünüyorum. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık. 

Gümüş; Altın ile benzer. 29,90 doların üstüne atabilirse kendini; 29,90 ile 31,50 dolar arasında bir müddet oyalanır. 27,50 dolar civarına yaklaşırsa bence risk alınır. 

TR 2 ve 10 yıllık tahvil; Geçen hafta Perşembe ve Cuma günleri satış yedi tahviller. Büyük olasılık yabancının kar realizasyonlarıydı. Bu hafta Perşembe günü MB tatil olacağı için verileri görmek için bir hafta daha bekleyeceğiz.İki yıllıkta direnç %45,30, destek %37,20 seviyesinde. 10 yıllık direnç %29, destek %25,75 ve 23,90 seviyesinde. Bu hafta MB tüfe beklenti anketi açıklandı. 12 ay sonraki tüfe beklentisi %31,79 da. Mayıs gerçekleşen tüfe %75,45, buna karşılık iki yıllık tahvil faizi %39 civarından kapadı. 2025 yıl sonu MB tüfe hedefi %20 altı. TR tahviller bence halen çok cazip. 

Dolar/Yen; Bir süre önce Yen’e dikkat etmek gerekir diyordum. Henüz bir değer artışı yaşayamadı. Sebebi Japonya Merkez Bankasının tahvil alımlarını azaltmaya gitmesinin ötelenmesi. Parasal genişlemeyi bir türlü azaltma kararı almıyor. Temmuz toplantısında yeni programı açıklanması bekleniyor. Takibe devam. Direnç 160 Yen, Destek 151,80  Yen.  Bence hedef 140 Yen. 

Dünyada faiz totoya iyimserlik hakim; Geçen haftaki veriler faiz indirimi beklentilerini iyice yeşertti. İsviçre merkez bankası süpriz faiz indirimine gitti. İngiltere merkez bankası (BOE) faizi sabit tuttu ama, %2 gelen İngiltere enflasyonu, bu yıl iki defa faiz indirimi beklentisini zirve yaptırdı.

ABD haftalık işsizlik verileri yüksek, Mayıs konut başlangıçları, inşaat izinleri düşük geldi. Fed imalat endeksi ise beklentilerin oldukça altında açıklandı… Bu veriler sonrası FED in bu yıl iki defa faiz indirimine gideceği ve buna Kasım ayıyla birlikte başlayacağı beklentisi yeniden gündemi alevlendirdi.

Japaonya çekirdek enflasyonu ile imalat ve hizmet endeksleri beklentinin altında geldi. ABD hariç tüm dünyada enflasyon ciddi zayıflıyor. Çin den gelen karmaşık verilerde hoş değil. Tüm dünyada enflasyonla birlikte imalat, hizmet üretimi geriliyor. Böyle devam ederse dünyanın sert durgunluğa gireceği endişesi başlayabilir ki, bu durum merkez bankalarının beklenenden önce ve daha sert faiz indirimlerine gitmesine yol açabilir.

Tüm dünyada enflasyon düşerken Türkiye’de akıl almaz enflasyonları yaşadık. “Nas var, Türkiye modeli, ben ekonomistim söylemleri” ile fakirleştik, borçlarımız artı, merkez bankamızın kasası yekle yeksan oldu. Şimdi yeniden ortodoks ekonomik modele geri döndük.

TÜRKİYE ENFLASYONDA ZİRVE GÖRDÜ

Hemen hemen tüm uzmanlar ve ekonomi kurmayları Mayıs ayında Türkiye’nin enflasyonda zirveyi gördüğünde hem fikir. Enflasyon da keskin düşüş bekliyor ekonomi yönetimi. Ne büyük başarı değil mi? Dünyanın şu ortamında keskin düşmezse şaşırmak gerekir.

Yeni gündem yılsonunda %40 altı enflasyon görür müyüz tartışması. Major ülke enflasyonları %2 ile %2,5 arası enflasyon hedeflerken Türkiye’nin mucizesi %40 altı enflasyon. Yılbaşında 100 liraya aldığımız bir mal ve hizmeti 2024 Aralık ayında en iyi veri TÜİK e göre 140 liraya alacağız.Tüm dünyada enflasyon düşerken Türkiye’de akıl almaz enflasyonları yaşadık. “Nas var, Türkiye modeli, ben ekonomistim söylemleri” ile fakirleştik, borçlarımız artı, merkez bankamızın kasası yekle yeksan oldu. Şimdi yeniden ortodoks ekonomik modele geri döndük.

Babacan, Şimşek, Ağbal benzer programlar uyguladı. Ardından Bayraktar’ın dehasına, sonra Nebati beyin gözlerinden çıkan ışığa takıldık. Şimdi de Şimşek’in çakıp tüm Türkiye’yi aydınlatmasını bekliyoruz.

ŞİMŞEK BAŞARILI OLUR MU?

Bence imkansız. Aynı uygulamaları yapıp farklı sonuçlar beklemek ne kadar akıllıca emin olamıyorum. 2003 yılı ile birlikte benzer ekonomik programları defalarca uyguladık. Babacan, Şimşek, Ağbal benzer programlar uyguladı. Ardından Bayraktar’ın dehasına, sonra Nebati beyin gözlerinden çıkan ışığa takıldık. Şimdi de Şimşek’in çakıp tüm Türkiye’yi aydınlatmasını bekliyoruz.2003 ile 2013 yılları arasında bu ekonomik modelle düze çıkma şansımız vardı. Defalarca yazdığım gibi IMF, AB, sıkı Maliye politikaları çıpaları ve genç, dinamik, yıpranmamış yeni bir iktidar vardı. Ülke bugün ki gibi sudan ucuzdu. Ülkeye döviz yağdı. O döviz yağarken sanayi ve tarımda üretime ağırlık vereceğimize, ithalatı ikame yatırımlara koşacağımıza yol, köprü, havalimanı ihalelerine koştuk. Döviz bollaşınca ithal mallar sudan ucuza gelmeye başladı, tarımda ve sanayide yerli mallar pahalı kaldı. Bu durumu dengeleyeceğimize tüm üreticiyi, ithalatçı ve komisyoncu yaptık.

2008 Mortgage krizi sırasında döviz Türkiye’den çıkmaya başlayınca ithalat mal ve hizmetleri birden artı, enflasyon arttı. Yine ayılmadık. 2009 yılıyla beraber Major merkez bankaları dünyayı paraya boğdu. Bu paradan aslan payı yine Türkiye’ye geldi. Yine ithal mallar ucuzladı, yerli üretim pahalı kaldı. Ülkeyi yönetenler yine uyudu. 2013 yılına kadar daha çok tarım ve sanayi üreticimiz ithalatçı, komisyoncu oldu. 2013 yılından sonra gerçek yabancı yatırımcı bir daha dönmemek üzere çıkıp gitmeye başladı. Sonra dönem dönem yüksek kar için Türkiye’ye kısa vadeli gelip gittiler.2023 yılı ile birlikte rüyamızda Şimşek’in yeniden çaktığını gördük. Yüksek faiz, yüksek kur, sudan ucuz Türkiye yerli yabancı sermayenin ağzını sulandırdı. Uzun zamandır gelmedikleri kadar çok daha yüksek montamlı geldiler. Şimdi gitmesinler diye adaklar adıyoruz. Yerli yabancı tüm kuruluşlar “Aman sakın merkez bankası faizi düşürmesin, bankaların mevduat faizlerini düşürmeyecek önlemler alsın” diye ver yansın ediyor.

Ülke 2003 yılına göre çok daha fazla borçlu, çok daha fazla fakir ve kasası çok daha boş. 2013 yılında ülkeye 70 milyar dolar girdiğinde merkez bankası kasası 60 milyar dolar üstü net artıdaydı. Son üç ayda benzer para girdi swapsız nette ancak artıya geçebildik.

Bu borç nasıl ödenir? Ülke gırtlağa kadar borçta. Üstelik 2003 ile 2023 yılları arasında olduğu gibi gelen dövizin on yıl kalacağını hiç sanmıyorum. Hazine döviz bazında yıllık %10 civarında borçlanıyor. Geçenlerde İşbank sendikasyon kredisi aldı. Euribor ve Sfor artı %2,5 ile borçlandı. Bu şu demek Euro yu %6,5 ile Doları %7,5 ile borçlandı. Döviz kuru %20 artsa %8 ile %10 ile borç ödeyeceğiz. Can mı dayanır buna?!Borcu ödemek için üretmek zorundayız, üretmek için faizler düşük olmadı. Ama yabancı çıkmasın diye faizleri yüksek turmak zorundayız. Nasıl olacak? Sanayi ve imalat verilerine bakın, nasıl gevşiyor. Korkarım Şimşek sadece rüyalarımız aydınlatacak. Rüyada olmayanlar ise yerli, yabancı zenginin daha zenginleştiğini, dar gelirlinin vergi, zam, gelir azalması ile daha fakirleştiğini görecek.

Altın bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanacak gibi. Dünya faiz indirimine coşkusu yeniden alevlendi. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık.

FAİZ DÜŞERKEN ALTININ YUKARI GİTMEMESİ ÇOK ZAYIF OLASILIK

Dolar/TL; Günlük bazda 32,90 ile 32,40 bandında sıkışmaya devam. 31,95 desteği önemli.  Zannetmiyorum ama burayı kırarsa 30 civarına kadar inebilir.

Bist100; 11100 puan direnç,  9800 puan destek.

Eur/Usd; 1,06 destek, 1.09 direnç. 1.0635 kuvvetli desteği.

Altın/ons; 2330 doların üstünde tutunmaya çalışıyor. Bir süre yine 2230 – 2420 dolar arasında oyalanacak gibi. Dünya faiz indirimine coşkusu yeniden alevlendi. Dünyada faiz düşerken altının yukarı gitmemesi çok zayıf bir olasılık.

Gümüş; Altın ile benzer. 29,90 doların üstüne kalmaya çalışıyor.

TR  2 ve 10 yıllık tahvil;  İki yıllk %43 seviyelerinden alış geliyor. %36,80 destek.10 yıllık da  direnç %29 seviyelerinden alış geliyor, destek %25,80 seviyesinde.MB ve bankaların faiz düşürmesine izin vermedikleri için tahvillere gelen alışlar temkinli kalıyor. Bu ay mevduat faizleri gevşemeye başladı. Böyle devam ederse TL mevduatın munzam karşılıklarını büyük olasılık yeniden yükseltirler. Ya da bankalar bunu görüp kendileri mevduat faizlerini yükseltir.

Dünya emtia endeksi; 102 puan desteğine yeniden gevşedi. Nisan ayından beri bu seviye dayanıyor. Burası kırılırsa 95 puan gündeme gelir ki, durgunluk beklentisi yeniden alevlenir.

Son dönemdeki Ayhan Bora Kaplan soruşturması, Kobani davası, Gezi davası, 28 Şubat davası ve daha pek çok siyasi temelli davanın ortaya koyduğu üzere; Türkiye’de her alanda büyük bir yozlaşma ve kokuşmuşluk hâkim durumda. Hizipleşme, çeteleşme, gruplaşma, mafyalaşma, tarikat ve cemaatlerin sultası ülkenin nefes borusu olması gereken tüm kurum ve kuruluşların boğazına çökmüş durumda.

Hz. Ömer’e atfedilen ve adliye binalarında ve duruşma salonlarında yer alan "Adalet mülkün temelidir" sözündeki “mülk” ne demekti, unuttuk mu?! Arapçada mülk kelimesi; devlet, iktidar, düzen, egemenlik, ülke" anlamlarına gelmiyor muydu?! Şeyh Edebali, “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” dememiş miydi?! Hz. Ömer, “Doğruluk ve adalet her ne kadar seni öldürse bile ondan ayrılma” dememiş miydi?! Bugün ülke yönetimine hâkim olan ve her fırsatta kendilerine İslam’ı referans aldıklarını söyleyen milliyetçi-mukaddesatçı siyasal İslamcılar bu düsturu unuttular çünkü adaleti sağlamakla yükümlüyken adaletsizliği memleketin her yerine hâkim kılmakla meşguller!

World Justice Project'in (Dünya Adalet Projesi) 2023 Hukukun Üstünlüğü Endeksi raporuna göre, Türkiye hukukun üstünlüğü konusunda yıllardan beri hızlı bir şekilde düşüşte ve totalde 0.41 puanı bulunan Türkiye bu skorla 142 ülke arasında 117. sırada bulunuyor ve hem bölgesel hem de küresel ortalamaların altında kalıyor. 

HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ ENDEKSİNDE 117. SIRADAYIZ

World Justice Project (Dünya Adalet Projesi)’nin 2023 Hukukun Üstünlüğü Endeksi raporuna göre, Türkiye hukukun üstünlüğü konusunda yıllardan beri hızlı bir şekilde düşüşte ve totalde 0.41 puanı bulunan Türkiye bu skorla 142 ülke arasında 117. sırada bulunuyor ve hem bölgesel hem de küresel ortalamaların altında kalıyor. Türkiye bu sıralama ile Nijer, Siena Leone, Guatemala, Madagaskar, Angola, Kolombiya gibi ülkelerin bile altında yer alıyor. Söz konusu rapora göre, İşte Türkiye’nin hukukun üstünlüğü karnesi:

- Hükümet Yetkilerine Getirilen Kısıtlamalar: 0,28 puan, 137. Sırada yer alıyor.

- Yolsuzluğun Yokluğu: 0,44 puan, ile 77. Sırada yer alıyor.

- Açık Hükümet: 0,40 puan ile 107. sırada yer alıyor.

- Temel Haklar: 0,30 puan ile 133. Sırada yer alıyor.

- Düzen ve Güvenlik: 0,72 puan ile 75. Sırada yer alıyor.

-  Düzenleyici Uygulama: 0,42 puan ile 116. Sırada yer alıyor.

-  Sivil Adalet: 0,41 puan 119. Sırada yer alıyor.

- Ceza Adaleti: 0,38 puan 107. Sırada yer alıyor.Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’nün (OECD) ‘Bir Bakışta Hükümet 2023’ raporuna göre Türkiye yargıya güvende 38 üye ülke arasında 36’ncı, sıralamaya 7 aday ülke dahil edildiğinde ise 40’ıncı durumda. 2010’da yüzde 59 olan yargıya güven 2020’de yüzde 37, 2022’de ise yüzde 33’e kadar geriledi. Vatandaşların sadece yüzde 15’i yargının bağımsız olduğunu düşünüyor.

Erkler ayrılığı ilkesi nedir?

Kuvvetler ayrılığı veya güçler ayrılığı ilkesi; devlet organları olan yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden ayrılmış oldukları ve birbirlerinin yetki alanlarına müdahale edemeyecekleri anlamına gelir. Bu model devletin her biri birbirinden ayrı ve bağımsız güçlerdeki kol ve sorumluluk alanlarına ayrıldığı ve böylece her bir güç ve kolun bir diğeri ile güç ve sorumluluk alanları bakımından bir çatışma yaşamalarını engellemek için vardır. Ancak Türkiye’ye hâkim kılınan tek adam rejimiyle birlikte tüm kuvvetler tek bir kişinin iradesine hapsedilmiş durumda.

Artık Türkiye’de yargı siyasal iktidar ve şürekasının emir eri konuma getirilmiştir, hukuk sistemi bir maşa olarak kullanılarak siyasi hesaplaşmaların ve intikam güdüsünün kullanışlı bir aparatı olmuştur, her kademede yargı mevkilerine iktidara mutlak sadakatle ve sorgulamadan karar veren radikal yandaş unsurlar getirilmiştir, yargı içinde pek çok grup ve odak güç sahibi olmuştur ve neredeyse kendi bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Sadece Yargıtay’daki başkanlık seçiminin sürecine ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın atanma sürecine bakarak bile vahim durumu anlamak mümkün.

Bu sistemde AİHM kararları uygulanmıyor, en üst iç yargı makamı olan Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına ilk derece yerel mahkemeler bile direniyor, aynı davada ve aynı ithamlarda her kişiye siyaseten birbirinden farklı kararlar veriliyor, yargının karar mekanizması vicdani kanaat ve yasalar yerine siyasi erkin yönlendirmesi ve istekleri üzerine şekilleniyor, mafya ve suç örgütleri yargının her kademesine sızmış durumdalar ve diledikleri kararları çıkarabiliyorlar.

AİHM KARARLARI UYGULANMIYOR, AYM KARARLARINA DİRENİLİYOR

Bu sistemde AİHM kararları uygulanmıyor, en üst iç yargı makamı olan Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına ilk derece yerel mahkemeler bile direniyor, aynı davada ve aynı ithamlarda her kişiye siyaseten birbirinden farklı kararlar veriliyor, yargının karar mekanizması vicdani kanaat ve yasalar yerine siyasi erkin yönlendirmesi ve istekleri üzerine şekilleniyor, mafya ve suç örgütleri yargının her kademesine sızmış durumdalar ve diledikleri kararları çıkarabiliyorlar. Böylesi bir sistem sürdürülebilir olamaz, olmayacaktır da!Türkiye’de yargı en güvenilmez kurumların başında geliyor çünkü adaletten başka her şeyi dağıtıyor! Yargı sistemine yargı mensupları bile güvenmiyorlar! Türkiye’de yargı derin bir kokuşmuşluk ve çürümüşlüğe esir olmuş durumda. Çeteler ve suç örgütleri devşirdikleri hâkim ve savcılar üzerinden diledikleri kararı parayla aldırır hale geldiler. Yargıdaki kadrolaşma siyasi güç odaklarının, cemaatlerin ve tarikatların ambargosu altında. Bu tespitler artık yargının üst düzeyindeki hâkim ve savcılar tarafından resmî şikâyet dilekçeleri üzerinden yapılıyor.

Siyasal iktidar yargı üzerinden dilediğini betonlara hapsedip dilediğine özgürlük bahşediyor! Birini sağlık sorunları ve yaşlılıktan dolayı tahliye ederken diğerini sağlık sorunu ve ilerlemiş yaşı olmasına rağmen içeride tutuyor, aynı yasal hükümler farklı siyasal kesimler için farklı biçimde uygulanıyor ve içtihat birliği ortadan kaldırılıyor. Yargıya güven ve hukukun üstünlüğüne inanç bir ülkede hayatın sağlıklı biçimde yürüyebilmesi için olmazsa olmazdır çünkü hukukun güçlü olmadığı bir iklimde herkes bir süre sonra kendi adaletini aramanın peşine düşer. Hangi siyasi yelpaze, inanç, etnik köken, ekonomik sınıf olursa olsun; herkesin adalete bir gün mutlaka ihtiyacı olacaktır.

Bugün yaşanan hukuksuzluklar sırf “ötekinin” başına geliyor diye sessiz kalan yığınlar yarın kendi başlarına da hukuka aykırılıklar geldiğinde yanlarında kimseyi bulamayacaklar. Bugün sırf iktidarın köşelerini tutuyorlar diye hukuk ve adalet terazisinin kantarını kendileri lehine yontanlar yarın devran döndüğünde kendi elleriyle bozdukları terazinin kantarından adalet bekleyecekler.

Son birkaç gündür dünya kamuoyu İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin beklenmedik ölümüne kilitlenmiş durumda. İbrahim Reisi'yi taşıyan helikopter İran-Azerbaycan sınırından Tebriz'e doğru giderken Arasbaran ormanlarında 2500 metre yükseklikteki alana çakıldı. Reisi'nin yanında İran Dışişleri Bakanı Emir Abdullahian, Doğu Azerbaycan Valisi Maliki ve Tebriz Cuma İmamı Al-i Haşimi de bulunuyordu. Bu üst düzey heyete Reisi'nin muhafız müdürü General Musevi de eşlik ediyordu. Helikopteri uçuran mürettebat ise iki albay pilot ve bir binbaşı uçuş teknisyeninden oluşuyordu. Kazada tamamı öldü ve kurtulan olmadı.

Bir cumhurbaşkanının helikopterinin kaza geçirmesi İran'da ilk değil. 1981 yılında dönemin İran Cumhurbaşkanı Abolhasan Banisadr'ın helikopteri düşmüştü ancak kendisi kurtulmuştu. 2013 yılında ise dönemin Cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ı taşıyan helikopter de kaza geçirmişti ve kendisi kurtulmayı başarmıştı.

Ancak son kazada ilk kez bir cumhurbaşkanı ve dışişleri bakanı birlikte öldükleri için böylesi üst düzey can kayıpları elbette pek çok soruyu ve komplo teorisini de beraberinde getirdi. Reisi'nin helikopteriyle birlikte bir öncü ve bir eskort olmak üzere iki helikopter daha aynı anda aynı hedefe gitmek üzere havalanmıştı. Diğer iki helikopter sağ salim hedefe varmasına rağmen neden sadece Reisi'yi taşıyan helikopter düştü?

Diğer iki helikopterin mürettebatı birlikte uçtukları Reisi'nin helikopterinin nereye düştüğünü ve ne zaman düştüğünü görmediler mi veya düşüşü fark etmediler mi? Eğer gördülerse kasten tam mevkiyi yardım ekiplerine bildirmeyerek onları ölüme mi terk ettiler? 

DİĞER İKİ HELİKOPTERİN MÜRETTABATI DÜŞÜŞÜ FARK ETMEDİ Mİ?

İbrahim Reisi'nin helikopterinin düştüğü mevki ve enkazı 15 saat sonra bulunabildiğine göre, diğer iki helikopterin mürettebatı birlikte uçtukları Reisi'nin helikopterinin nereye düştüğünü ve ne zaman düştüğünü görmediler mi veya düşüşü fark etmediler mi? Eğer gördülerse kasten tam mevkiyi yardım ekiplerine bildirmeyerek onları ölüme mi terk ettiler?

Her mevsimde sisli olduğu bilinen, kötü hava şartlarına, yağışa ve düşük görüş mesafesine sahip bir bölge neden uçuş rotası olarak seçildi? Helikopter pilotlarına eksik bilgi mi verildi? Eğer doğru bilgi verildiyse bu pilotlar kötü şartlara rağmen neden uçmayı kabul ettiler? Yoksa pilotların uçmayı reddetmesine rağmen Reisi'nin general olan koruma müdürü tarafından uçmaya mı zorlandılar?

Düştükten sonraki 15 saat süre içerisinde helikopterden veya içinde bulunanların cep telefonlarından sinyal alındı mı, alınamadı mı? Cumhurbaşkanı Ofis Şefi'nin helikopterde bulunan Tebriz İmamı Al-i Haşimi ile düşüşten sonra birkaç kez konuştuğunu ve kendisinin kazadan sonra birkaç saat hayatta olduğunu söylemesine rağmen neden sinyal tespiti yapılmadı?

İran Cumhurbaşkanını ve Dışişleri Bakanını taşıyan bir helikopter neden 1980 yapımı eski ve teknik bakımdan yetersiz bir helikopterdi? Son anda Reisi'yi taşıyan helikopterde bir değişiklik yapılmış mıydı? Helikopterde uydu telefonu bulunmuyor muydu?

Helikopter İran-Azerbaycan sınırındaki baraj açılışı sürecinde 2-3 saatlik bir bekleme yapmıştı; bu süre içerisinde Azerbaycan topraklarında etkin olan İsrail unsurları tarafından sızma yapılarak helikopter sabote mi edildi? Veya iç güç dengelerinden dolayı rakip devlet kanatları içinden gruplar mı helikopteri sabote etti? Reisi'ye kin besleyen iç muhalif gruplar bölgeye sızıp helikopteri sabote etmiş olabilir mi?

İran ve dünya kamuoyunda tartışılan dört temel senaryo var: 1) Helikopter kötü hava şartlarından dolayı düştü. 2) Helikopter teknik bir sorundan dolayı düştü. 3) Helikopteri İran devleti içinden bir odak sabote etti. 4) Helikopteri yabancı bir devlet sabote etti.

TARTIŞILAN DÖRT TEMEL SENARYO VAR

Böylesi daha pek çok soru sorulabilir ancak İran devleti resmî olarak herhangi bir sabotaj ve suikast iddiasını ortaya atmış değil ve hava muhalefetinden dolayı meydana gelen bir kaza üzerinde duruyor. Ancak; İran ve dünya kamuoyunda tartışılan dört temel senaryo var: 1) Helikopter kötü hava şartlarından dolayı düştü. 2) Helikopter teknik bir sorundan dolayı düştü. 3) Helikopteri İran devleti içinden bir odak sabote etti. 4) Helikopteri yabancı bir devlet sabote etti.

Bu senaryolara bir göz atalım. Birinci senaryoya bakıldığında; helikopterin kötü hava şartlarından dolayı düşme ihtimali var çünkü bölge çok sert hava koşullarına sahip, sık orman ve sisle kaplı ve yüksek dağlık bir bölge.İkinci senaryo da muhtemel çünkü helikopter 1980 yapımı eski bir helikopter. İran ambargo altında olduğundan yedek parça ve teknik aksama ulaşma konusunda sıkıntı yaşıyor ve bu parçaları kendisi üretmeye çalışıyor. İran'ın hem sivil hem de askeri havacılık envanteri ağırlıklı olarak eski ve teknik bakımdan yetersiz filolardan oluşuyor.

Rehberlik için adı geçenlerden biri de şu anki Rehber Ayetullah Hameneyi'nin en güçlü oğlu Mücteba Hamenyi. Bundan dolayı da Mücteba Hameneyi'nin en güçlü rakibi olan İbrahim Reisi'yi ortadan kaldırmış olma ihtimalini düşünenler bir hayli fazla.

MÜCTEBA HAMENEYİ’NİN EN GÜÇLÜ RAKİBİ REİSİ’Yİ ORTADAN KALDIRMIŞ OLMA İHTİMALİNİ DÜŞENENLER FAZLA

Üçüncü senaryo da bir hayli tartışmalı. İbrahim Reisi İran İslam Devrimi sonrasında şekillenen müesses nizamının en önemli unsurlarından biriydi. Kendisi şu anki Rehber Ayetullah Hamemeyi sonrasındaki en kilit ve güçlü olası rehber adaylarından biriydi. İran'da Rehber tüm silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır, yasama, yürütme ve yargının başıdır ve ülkenin siyasi, askeri ve ekonomik olarak mutlak hakimidir. Böylesi bir makamı ele geçirmek için İran'ın çeşitli devlet kanatları arasında her zaman bir bilek güreşi var. Rehberlik için adı geçenlerden biri de şu anki Rehber Ayetullah Hameneyi'nin en güçlü oğlu Mücteba Hamenyi. Bundan dolayı da Mücteba Hameneyi'nin en güçlü rakibi olan İbrahim Reisi'yi ortadan kaldırmış olma ihtimalini düşünenler bir hayli fazla. Reisi'nin kazasından bir gün sonra İran Rehberini belirleyen Uzmanlar Meclisi'ne başkan seçilecekti ve Reisi en güçlü başkan adayıydı. Öte taraftan; Reisi'yi nefret objesi olarak gören İran'ın içindeki rejim muhaliflerinin Reisi'nin helikopterine sabotaj yapmış olabileceğini düşünenler de var.

Dördüncü senaryoda ise olağan şüpheli İsrail. Kimilerine göre 7 Ekim savaşından sonra bölgede oluşan yeni çatışma ikliminin bir sonucu olarak İsrail, İran Cumhurbaşkanı Reisi ve Hamas'la yürütülen süreçte etkin olan Dışişleri Bakanı Emir Abdullahian'a İran içindeki işbirlikçileriyle veya Azerbaycan sınırından sızmayla bir suikast düzenlemiş olabilir. İsrail'in bu konudaki sabıkası kabarık çünkü daha önce de İran'ın içinde suikast, siber saldırı, sabotaj, bombalı saldırı gibi pek çok operasyonun altında İsrail imzası var.

Bu senaryoların hepsinin gerçekleşmiş olma ihtimali var ancak durumu teyit edebilmek için elimizde yeterli bilgi bulunmuyor. Şu an İran devleti de kaza üzerinde duruyor ama eğer bu olayın sorumlusunun özellikle de İsrail bağlantılı odakların olduğu ortaya çıkarsa bu durum İran için savaş sebebi olacaktır. Eğer olayın sorumlusunun İran'ın içerisindeki devlet kanatlarından biri olduğu ortaya çıkarsa İran devleti bu durumu saklama yoluna gidecektir. Çünkü kendi cumhurbaşkanını ve dışişleri bakanını bile suikasttan koruyamayan bir güvenlik ve istihbarat mekanizması tamamen çökmüş demektir.

Her halükarda helikopterin düşüşünden sonra 15 saat boyunca kendi ülkesinin içinde kendi cumhurbaşkanına ulaşamaması, İHA ve SİHA gücüyle övünmesine rağmen bölgesel rakibi olan Türkiye'den Akıncı'yı talep etmesi, sonrasında Akıncı'nın başarılı olup olmaması üzerinden İran ve Türkiye makamları arasında yürüyen tartışma ve pek çok konu daha İran'ın bölgesel ve küresel itibarını yerle bir etmiş durumda.

İbrahim Reisi'nin yokluğu İran'ın yürütme erkinin faaliyetlerini etkilemeyecektir çünkü İran'da yürütmenin başında olan ve tüm politikaları belirleyen kişi aslında Rehber Ayetullah Hameneyi'nin bizzat kendisidir ve cumhurbaşkanı sadece uygulayıcıdır. Reisi'nin yokluğu aslında daha çok Hameneyi sonrasındaki yeni rehberin belirlenmesi ve seçilmesi sürecine etki edecek gibi duruyor.

İbrahim Reisi, hiçbir hukuk fakültesinde eğitim almamasına rağmen ve sadece ilkokul 6. sınıfa kadar klasik eğitimi olmasına rağmen 20 yaşındayken İran'ın yargısına bir savcı olarak girdi ve yargı erki başkanlığına yükseldiği döneme kadar pek çok insan hakları ihlalinin baş aktörü oldu. Kendisi İran'da binlerce rejim muhalifinin idam edilmesinde, kurşuna dizilmesinde karar verici olan dört kişilik "Ölüm Konseyi'nin üyesiydi. Son tahlilde; binlerce insanın kanı ellerinde olan ve "İdam Lordu" lakabını alan İbrahim Reisi'yi iyi bilmezdik ve sonu da işlediği cinayetler gözetildiğinde bir hayli ibretlik oldu.

Azerbaycan'ın önde gelen suç örgütü liderlerinden "Lotu Quli" lakaplı Nadir Salifov ilk kez suç örgütü lideri Sedat Peker tarafından gündeme gelmişti. Kendisinin çetesi şimdi de yeni bir iddiayla yeniden gündemde. Özgür Avrupa Radyosu ve Radyo Azadi Azerbaycan Servisi'nin ortaya koyduğu araştırmaya göre, Lotu Quli'nin çetesi İran devleti tarafından ABD'de yaşayan kadın hakları aktivisti ve rejim muhalifi gazeteci Masih Alinejad'ı kaçırmak için 30 bin dolar para karşılığında kiralandı.

Özgür Avrupa Radyosu ve Radyo Azadi Azerbaycan Servisi'nin haberine göre, gazeteci Masih Alinejad'ı kaçırmak için plan yapan kişiler hakkında ABD'de yapılan resmî savcılık soruşturması sonucunda bu kişilerin Lotu Quli lakaplı Nadir Salifov'un suç örgütüne mensup oldukları ve kendisi öldürüldükten sonra çeteyi yönetmeye başlayan kardeşi Namık Salifov'a bağlı çalıştıkları ortaya çıktı.

Gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılması planını yapan ve yöneten kişi Azerbaycan ve Rusya vatandaşı olan Rafet Emirof, İran'da yaşıyordu. Kendisi Polat Ömerov isimli diğer çete üyesiyle birlikte kaçırılma planını tasarladı ve her iki isim de Lotu Quli çetesinin en üst düzey yöneticileri konumundalar.

PLANI YAPAN VE YÖNETEN KİŞİ İRAN’DA YAŞIYORDU

Gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılması planını yapan ve yöneten kişi Azerbaycan ve Rusya vatandaşı olan Rafet Emirof, İran'da yaşıyordu. Kendisi Polat Ömerov isimli diğer çete üyesiyle birlikte kaçırılma planını tasarladı ve her iki isim de Lotu Quli çetesinin en üst düzey yöneticileri konumundalar.

ABD Savcılığı'nın hazırladığı iddianameye göre, Rafet Emirov ve Polat Ömerov isimli şahıslar 30 bin dolar tutarındaki parayı ABD'de olan çete üyesi Halit Mehdiov'a gönderdiler. Halit Mehdiov isimli tetikçi İran rejim muhalifi gazeteci Masih Alinejad'ın ABD'deki evini gözlem altına aldı, kaçırılma planına son şeklini verdi ve bu iş için bir adet Kalaşnikof silah temin etti.

Rafet Emirov ve Polat Ömerov isimli suç örgütü mensupları 2023'ün Ocak ayında Çekya'da yakalanarak ABD'ye iade edildiler ve gazeteci Masih Alinejad'ın kaçırılmasına yönelik davada 2025 yılında yargılanmalarına başlanacak.

Lotu Quli lakaplı Nadir Salifov, 20 Ağustos 2020 yılında Antalya'daki beş yıldızlı bir otelde sahte kimlikle kalıp yemek yerken en yakın adamı ve koruması olan Khagan Zeynalov tarafından başına iki el ateş açılarak öldürüldü. Suç örgütü lideri Sedat Peker, Lotu Quli'nin 9 Haziran 2014’te Edirne’de çıkan bir çatışmada bir polisin öldürülmesinden sorumlu tutulduğu için Türkiye’ye girişinin yasaklandığını anlatmış fakat daha sonra Mehmet Ağar’ın Palmali Holding’in sahibi Mübariz Mansimov’u öldürmesi için Salifov’un deportunu kaldırıp Türkiye’ye getirdiğini iddia etmişti ve şunları söylemişti:

İran devleti için Türkiye dahil dünyanın her yerinde böylesi devşirme suç örgütleri ve mafya organizasyonları üzerinden rejim muhalifi olan unsurlara yönelik suikast ve kaçırma operasyonları düzenlemek gayet olağan.

İRAN DEVLETİ İÇİN REJİM MUHALİFLERİNİ KAÇIRMA VE SUİKAST GAYET OLAĞAN

“Organize Şube polisini öldüren, resmi belge var, bu adamı deportu kaldırıp Türkiye’ye getirdi derin devletimizin başı. Niçin biliyor musunuz, Mübariz Mansimov’u öldürtmesi için. Mübariz Bodrum Yalıkavak Marina’yı geri almak için uğraşıyor ya. Allah’a şükür o kötü olay olmadı. Mübariz de dik adam, diklendi. Sonra Guli’nin kardeşi Guli’yle konuştu, şey yapıldı. Guli ne oldu biliyor musunuz? Öldü! Aradı, ben dedi, Türkiye’ye gidiyorum. Türkiye’de biraz kalıp çıkmıştı. Gitme dedim, ben orada yokum, sıkıntı yaşayabilirsin. Dedi, ben güçlüyüm, Mehmet abiyle aram çok iyi, dedi. Geldi, haftası dolmadan öldürüldü.”

İran devleti için Türkiye dahil dünyanın her yerinde böylesi devşirme suç örgütleri ve mafya organizasyonları üzerinden rejim muhalifi olan unsurlara yönelik suikast ve kaçırma operasyonları düzenlemek gayet olağan. İran istihbaratı için çeşitli mafya grupları içerisinden her ülkede hem yerli işbirlikçi insan gücü devşirmek hem de operasyon için lojistik destek sağlamak gayet kolay artık.

Metropollerde İranlı mafya üyeleri ve çeşitli mafya çeteleri İran istihbaratının en kolay ulaşabildiği ve parayla her şeyi yaptırabildiği unsurlardır. İran istihbaratı bu mafya çetelerinin yereldeki bağlantılarını da kullanarak kirli polis, hâkim, savcı ve çeşitli devlet yetkililerini para vererek devşirebiliyor.İ

ran istihbarat sistemi homojen bir yapıya sahip değildir ve pek çok paralel istihbarat servisinin varlığı söz konusudur. İran İstihbarat Bakanlığı, Devrim Muhafızları İstihbaratı, Devrim Muhafızları Kudüs Gücü İstihbaratı, Polis İstihbaratı, Yargı İstihbaratı, Savunma Bakanlığı İstihbaratı ve Ordu İstihbaratı gibi pek çok girift istihbarat örgütü bulunuyor.

Tarih 19 Mayıs 2024’ü gösterdiğinde İran’ın Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’yi taşıyan helikopter düştü ve kendisi hayatını kaybetti. Bundan dolayı da ülkede 24 Haziran’da olağanüstü cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılacak. İran’da 2021 yılında yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerinde resmî sonuçlara göre 59 milyon 310 bin 397 seçmenden sadece 28 milyon 933 bin 4 kişi sandığa gitmişti ve katılım oranı %48.8 seviyesinde kalarak 1979’daki İslam Devrimi’nden bu yana en düşük katılım ve en az oyla seçilen cumhurbaşkanı olarak İbrahim Reisi tarihe geçmişti. İbrahim Reisi cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturduğu günden öldüğü güne kadar hem iç politikada hem de dış politikada başarısız oldu. Mahmud Ahmedinejad’dan “aşırma” olan kabinesindeki bakanlar birbirinden başarısız ve tartışmalı isimlerden seçildi ve herhangi bir yönetim niteliği ortaya koyamadılar. Gafları, hitabet eksikliği ve yönetim zafiyetiyle birlikte yıllar içerisinde İbrahim Reisi için inşa edilmeye çalışılan “güçlü lider” ve “geleceğin Rehber’i” gibi imajlar bizzat Reisi tarafından yıkılmış oldu çünkü kendisinin yönetim yetkinliği ve niteliği İran’ın muhafazakârlar dahil tüm devlet kanatları arasında tartışılıyordu.

Seçim sistemi zaten en baştan ülke nüfusunun büyük bir muhalif kısmını elemek üzere tasarlanmış durumda. Benzer şekilde, Şii mezhebine mensup olmayanlar ve Müslüman olmayanlar da aday olamıyorlar. İran hem anayasal yönetim biçimi hem de seçim yasaları bağlamında kendine has özelliklere ve karmaşık bir yapıya sahip. Ülkenin en büyük yönetim paradokslarından biri seçilmiş cumhurbaşkanının üzerinde ömür boyu atanmış bir Dini Rehber’in bulunması.

İran, İslami bir cumhuriyet ve belirli periyotlarda seçimlere gidiyor ancak “İran’da düzenlenen seçimler ne kadar özgür?” sorusunun cevabı net: İran’da seçimler düzenlense de özgür bir seçim yapısından söz edilemez. İran’ın neden özgür bir seçim sistemine sahip olmadığını anlayabilmek için anayasal yönetim yapısına bakmak gerek.

Velayet-i Fakih makamı İran’ın en temel ve en üst yönetim merciidir. İran Anayasası’na göre, Şiilerin 12. İmamı Mehdi’nin zuhur etmediği süre içerisinde İran’da onun temsilcisi ve onun adına yönetim yetkisi Veli-i Fakih’in (Dini Rehber) sorumluluğundadır. Bu kurumun ismi dini rehberlik olsa da aslında İran’daki her konuda ilk ve son sözü söyleyen kişidir ve seçilmiş cumhurbaşkanının, yasama ve yargı erkinin üstünde tek karar merciidir. İran’daki seçimlerin tüm denetimi 16 maddelik bir kanunun tanıdığı geniş yetkilerle Anayasayı Koruyucular Konseyi’ne verilmiştir. Koruyucular Konseyi İran devletinin en önemli anayasal kurumlarından biridir. Mecliste çıkan tüm kanunlar Koruyucular Konseyi’nin dini ve hukuki denetiminden geçmeden yürürlüğe giremez ve Konsey’in kanunları onaylaması gerekir.

Öte taraftan seçimlerde aday olan her kişinin seçilme şartlarına sahip olduğu (Salahiyet) Koruyucular Konseyi tarafından onaylanmalıdır. Konsey tarafından reddedilen hiç kimse seçimlere katılamaz. Koruyucular Konseyi veya Anayasayı Koruma Konseyi 12 üyeden oluşur. Bu üyelerden 6’sı fakihlerden (Ayetullah) oluşur ve direkt olarak Dini Rehber Ayetullah Hameneyi tarafından atanır. Diğer 6 üye ise hukukçulardan oluşur ve Yargı Erki Başkanı’nın önerdiği isimler arasından Meclis tarafından seçilir.

İran’daki seçim sistemi incelendiğinde; hem adaylık sürecinde hem de adaylıktan sonraki süreçte sistemin sıkı bir denetim uyguladığı görünüyor. Düzene ve Dini Rehberliğe tam bağlılık temel kıstas ve adaylar hem polis hem de istihbarat tarafından araştırılıyor.

DİNİ REHBERLİĞE BAĞLILIK TEMEL KISTAS

Burada "Dini Rehber Meclis tarafından seçilen Koruyucular Konseyi üyelerine müdahale etmiyor" savı öne sürülebilir. Ancak dikkat edilmesi gereken konu şudur: Meclis’teki milletvekilleri seçilmeden önce salahiyetleri (seçilme yeterlilikleri) Koruyucular Konseyi tarafından onaylanmış kişilerden oluşuyor ve hepsi Dini Rehberliğe bağlılığı onaylanmış kişiler. Ayrıca Koruyucular Konseyi’nin hukukçu üyelerini de Dini Rehberin direkt olarak atadığı Yargı Erki Başkanı Meclis’e öneriyor. Böylelikle Koruyucular Konseyi’nin 6 dini üyesi direkt olarak, 6 hukukçu üyesi de dolaylı olarak Dini Rehber tarafından atanmış oluyor.

İran’da seçimlere katılmak isteyen kişilerin İçişleri Bakanlığı’na yaptıkları başvurular Koruyucular Konseyi tarafından incelenir ve düzenin amaçlarına uymayan hiç kimsenin seçime girme yeterliliği onaylanmaz. Koruyucular Konseyi üzerinden muhalif olanlar elenir ve adaylıkları reddedilir. Bu da İran’da özgür bir aday olma sürecinin yaşanmadığını, dolayısıyla özgür bir seçimin olmadığını gösteriyor. Yani sistem sadece “kendi reformisti” ve “kendi muhafazakârı” olanları halkın önüne sunuyor ve dayatıyor.İran’daki seçim sistemi incelendiğinde; hem adaylık sürecinde hem de adaylıktan sonraki süreçte sistemin sıkı bir denetim uyguladığı görünüyor. Düzene ve Dini Rehberliğe tam bağlılık temel kıstas ve adaylar hem polis hem de istihbarat tarafından araştırılıyor. Bu raporlar üzerinden de Koruyucular Konseyi kimlerin seçime girip kimlerin seçime giremeyeceğine karar veriyor. Yani ne seçme ne de seçilme özgürlüğünden söz etmek mümkün. Tüm seçim sistemi ve nihai adaylıklar farklı aparatlar ve kurumlar vasıtasıyla direkt Dini Rehber Ayetullah Hameneyi’nin iradesine göre şekilleniyor.

2024 yılı itibariyle yaklaşık 85 milyonluk nüfusu olan İran’da 62 milyona yakın seçmen var ve Mart ayında yapılan son genel seçimlerde sadece 25 milyon seçmenin sandığa gittiği görülüyor. İkinci tur genel seçimlerinde ise katılım oranı resmî olarak sadece %7’de kaldı.

SON SEÇİME KATILIM ORANI YARININ ALTINDA

Sistemin amacı halkın iradesiyle şekillenen bir süreci ortaya koymak değil, Rehberlik makamına mutlak bağlı olan, hâkim devlet oligarşisi ve müesses nizamın devamı için gereken her şeyi sorgusuz sualsiz yapabilecek kişilerin Meclis ve Uzmanlar Meclisi koltuklarına oturmasını sağlamaktır. Böylelikle halk; kendi meşru temsilcilerinin yarışa giremediği bir seçim sisteminde oy kullanmaya sıcak bakmıyor.

2024 yılı itibariyle yaklaşık 85 milyonluk nüfusu olan İran’da 62 milyona yakın seçmen var ve Mart ayında yapılan son genel seçimlerde sadece 25 milyon seçmenin sandığa gittiği görülüyor. İkinci tur genel seçimlerinde ise katılım oranı resmî olarak sadece %7’de kaldı. 2020’de yapılan meclis seçimlerinde İran rejimi tarihi bir darbe yemiş ve katılım oranı sadece %42’de kalmıştı. 2021 yılında yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılım oranı %48’de kalmıştı ve İbrahim Reisi %42 oy olarak 1979 İslam Devrimi sonrasında en az oyla seçilen cumhurbaşkanı olmuştu. Görüleceği üzere İran’da Cuma günü yapılan seçimlere katılım oranı 2021’deki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin de altına düşmüş durumda.

24 Haziran’daki olağanüstü cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de katılımın yüksek olması beklenmiyor. Bugün İran’ın Dini Rehberi olan Ayetullah Hameneyi, ülkenin yasama, yürütme ve yargısı üzerinde “ömür boyu atanmış” tek hâkim güçtür. Dini Rehber Ayetullah Hameneyi kendisinin seçimlerde sadece bir oyu olduğunu söylese de özellikle 6 üyesini direkt olarak atadığı Anayasayı Koruyucular Konseyi üzerinden seçimlere etki ediyor ve seçime girecek adayları belirleyebiliyor. Böylelikle halk sandığa gidip “seçeceği” bir cumhurbaşkanıyla herhangi bir değişim dinamiği yaratacağına artık inanmıyor.

Geçtiğimiz gün Kocaeli’nde bir lisenin mezuniyet törenine dair sosyal medyaya görüntüler düştü; ‘kıyafet yönetmeliğine uymayan kıyafetler giydikleri’ gerekçesiyle okulun mezuniyet törenine askılı elbise ve mini etek giyen kız öğrenciler alınmıyordu, daha da vahimi jandarma okulun girişini kapatmıştı.

Öğrenciler ve aileleri okul yönetimine tepki gösterirken, Gebze İlçe Milli Eğitim Müdürü Şener Doğan’ın okula gelmesiyle öğrencilerin tamamı mezuniyet törenine katıldı. Haliyle olaya dair sosyal medyada geniş bir tepki başlayınca Kocaeli Valiliği tarafından soruşturma başlatıldığı duyuruldu.

Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, böylesi bir skandalı “Basit bir olay” olarak tanımladı ve medyayı suçlayarak “Maalesef medyada bu tür olaylar speküle edilerek veriliyor” dedi ve suçu gazetecilere attı. Yusuf Tekin'den daha facia bir Milli Eğitim Bakanı geldi mi memlekete, bilemiyorum. Kendisinin her açıklaması skandal. Böyle bir profilin Milli Eğitim Bakanı olduğu eğitim sisteminde bu ülkenin çocuklarına yazık oluyor.

Aynı Yusuf Tekin, daha önce Meclis’teki bütçe görüşmelerinde bakanlığı ve bağlı kuruluşların 2024 yılı bütçesine ilişkin çok tepki çeken ve tartışılan konuşmasında Milli Eğitim Bakanlığı ile tarikatlar ve cemaatler arasında imzalanan protokollere dair şunları söylemişti:

“Çok hoşunuza gidecek bir şey daha söyleyeceğim. Sizin tarikat, cemaat dediğiniz bizim STK dediğimiz yapılarla toplasanız 10 tane protokolümüz vardır. Ve ben bu protokollerle bize hizmet eden, destek olanlara da teşekkür ediyorum. Onlarla da protokol yapmaya devam edeceğiz. Çünkü onlar çocukların dağa çıkmasını engelliyor. Onlardan siz bunun için rahatsızsınız. Protokol yaptığımız bu sivil toplum örgütleri, sizin çocukları dağa çıkarmanıza engel olduğu için çatlıyorsunuz. Ben o STK’larla protokol imzalamaya devam edeceğim. Çocuklarımın dağa çıkmaması için, sizin insan kaynağınıza insan yetiştirmemek için buradan devam edeceğim.”

Yani Türkiye’nin eğitim sistemi son müfredat değişikliği tartışmaları da düşünüldüğünde vahim bir “din losyonu” içine bulanmak isteniyor. Türkiye’de siyasal İslam’ın tahakkümü ve iktidarıyla birlikte eğitim sistemine pek çok radikal dinci grup, tarikat, cemaat, dernek ve vakıflar sızdı. Bu durum alelade bir din eğitimi uygulaması değildir; gericiliğe doğru derin bir toplumsal mühendisliğin eğitim sistemi üzerinden yürümekte olduğunun açık bir işaretidir. Hangi din olduğu fark etmez; devletlerin dini olmamalıdır, bir ülkenin eğitim sisteminde hiçbir dinin tahakkümü bulunmamalıdır. Bu durum 21. yüzyılın dünyasındaki çocukların eğitim gereksinimlerine, ihtiyaçlarına, hayati beceriler kazanmalarına, hem fiziksel hem de ruhsal gelişimlerine faydadan çok zarar veriyor.

Gerici dinci zihniyet güçlenip siyasal olarak mevzi kazandıkça elbette toplumsal laik düzenin değişmesi ve dini sistemin uygulanması için teoriden pratiğe geçme istekleri de artıyor. Yani dini uygulamaların ve esasların artık sadece fikri ve inanç boyutunda kalmamasını ve toplumsal hayatın içinde açıkça uygulanmasını istiyorlar. Oysaki din, bireysel bir inanç olgusudur ve sadece bireylerin kendilerini ilgilendirir.

DİN, SADECE BİREYLERİ İGİLENDİRİR

Bugün Türkiye’de eğitim kademesinde ve bürokrasisinde bu dini yapıların tahakkümü ve kadrolaşması bilinen bir gerçek. Özellikle son cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimlerinden sonra gerici ve radikal dinci bir odağın oluştuğu, artık hem siyasal iktidarın desteğini arkalarına aldıkları hem de Meclis’te mevzi kazandıkları aşikâr. Din ve şeriat üzerinden üretilen popülist siyasal söylem boşuna değil çünkü bu yapıların oy vermesi için rızalarını “din elden gidiyor” söylemi üzerinden üretmek ve konsolide etmek gerekiyor.

Gerici dinci zihniyet güçlenip siyasal olarak mevzi kazandıkça elbette toplumsal laik düzenin değişmesi ve dini sistemin uygulanması için teoriden pratiğe geçme istekleri de artıyor. Yani dini uygulamaların ve esasların artık sadece fikri ve inanç boyutunda kalmamasını ve toplumsal hayatın içinde açıkça uygulanmasını istiyorlar. Oysaki din, bireysel bir inanç olgusudur ve sadece bireylerin kendilerini ilgilendirir.

Bugün totaliter bir bakışla “Milletin değerleri ve hassasiyetleri” söylemiyle dayatılmaya çalışılan bir din ve inanç doktrini var. Bu topraklarda din ve inanç olguları şüphesiz en önemli toplumsal kutuplaşma aparatı olarak hep kullanıldı. Bugün de kullanılıyor ve Türkiye toplumu din ve şeriat talepleri üzerinden kutuplaştırılıyor. Oysaki Anayasa’nın 4. maddesinde laiklik ilkesi, değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez temel nitelikler arasında sayılmıştır. Yani anayasal olarak Türkiye laik bir devlettir ve dinin esaslarını gözeten bir devlet değildir.

Lâiklik; din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması ve her vatandaş için vicdan hürriyetinin sağlanması demektir. Devletlerin resmî dini olmaz, olmamalıdır çünkü bir devletin çatısı altında pek çok farklı dine inanan veya herhangi bir dini inanca sahip olmayan yurttaşlar vardır. Tek bir din ve mezhep anlayışı üzerinden kurgulanan bir sistemde vatandaşların vicdan hürriyetinden söz edilemez. Hele ki konu eğitim sistemi olunca, karşımıza çok girift sorunlar silsilesinin ortaya çıkacağı açık. Eğitim, sadece çoğunlukçu bir İslami bakış açısıyla yürütülemez; toplumun tüm kesimlerini kapsayacak nitelikte çoğulcu bir sistem oluşturulmalıdır.

Bu durum Türkiye’nin 22 yıllık AKP iktidarında toplumsal kutuplaşma olarak geldiği nokta ve son seçimlerden sonra radikal dinci gerici ittifakın güç ve siyasal mevzi elde etmesiyle direkt ilgili. Tahayyül ettikleri yaşam biçiminde kadınlara sadece eş ve anne olma rollerini layık gören, kadınları sahip çıkılması gereken bir mal olmaya indirgeyen ve toplumsal hayatın her alanından “dini hassasiyet” kisvesi altında kadınları soyutlayıp evlere hapsetmek isteyen gericiler için elbette başarılı ve modern bir kadın modeli en büyük tehdit!

Bir tarafta kadınları sosyal yaşantının her alanından uzaklaştırıp evlere hapsetmek isteyen bir gericilik, bir tarafta da kadının kendi kimliği ve benliğiyle toplumun her alanında başarılı bir varlık göstermesini isteyen bir ilericilik var. Böylesi bir toplumsal kutuplaşma böylesi bir seyirle yükselmeye devam ederse ilerleyen zamanlarda kendimizi çok daha sert tartışmaların ve psikolojik savaşlarının içinde bulmamız kaçınılmaz.

KENDİMİZİ DAHA SERT PSİKOLOJİK SAVAŞLARIN İÇİNDE BULABİLİZ

Çalışan kadın, başaran kadın, ekonomik özgürlüğü olan kadın, kocasının eline bakmayan kadın, modern kadın, özgür kadın, eğitimli kadın, yabancı dil bilen kadın, özgürce dilediği gibi giyinen kadın, cinsel kimliğini saklamayan kadın olgusunun bu iklimin genç kızlarına rol model olması gerici yobaz zihniyetin uykularını kaçırıyor çünkü böylesi rol modelleri olan kadınları kolay kolay kendi tahakkümleri altına alamazlar!

Bir tarafta kadınları sosyal yaşantının her alanından uzaklaştırıp evlere hapsetmek isteyen bir gericilik, bir tarafta da kadının kendi kimliği ve benliğiyle toplumun her alanında başarılı bir varlık göstermesini isteyen bir ilericilik var. Böylesi bir toplumsal kutuplaşma böylesi bir seyirle yükselmeye devam ederse ilerleyen zamanlarda kendimizi çok daha sert tartışmaların ve psikolojik savaşlarının içinde bulmamız kaçınılmaz.

Mezuniyet töreninde kız öğrencilerin kıyafetlerini denetlemek ve okula almamak için kapıya jandarma dikmek ile İran'da Ahlaki Emniyet Polisi'nin İrşad Devriyeleri'nin kadınların kılık kıyafetlerine müdahale etmeleri aynı şeydir. Türkiye’nin İran olma yolunda ilerlemesine müsaade etmemek ve yapısallaşmaya doğru hızla giden gericiliğe karşı kadınlarımıza ve genç kızlarımıza sahip çıkmamız gerekiyor.  

Geçtiğimiz günlerde Diamond Tema ve Asrın Tok isimli iki genç fenomenin din ve şeriat üzerinden tartıştıkları bir youtube yayınında taraflardan Diamond Tema'nın İslam Peygamber'inin eşi Ayşe'yle evlenme yaşı üzerine yaptığı bir yorum özellikle sosyal medya üzerinden geniş tartışmalara neden oldu ve yankıları hala sürüyor.

İslamcı ve şeriatçı kesim ile laik ve seküler kesim arasında sert tartışmalar yaşanırken İletişim Başkanlığı Dijital Medya Koordinatörü Aslan Değirmenci, X hesabından "Yer6 adlı programda Peygamber Efendimize hakaret eden Diamond Tema isimli şahıs hakkında TCK 216/ 2. ve 3. fıkralarda düzenlenen halkın bir kesimini aşağılama ve dini değerleri aşağılama suçlarından soruşturma başlatıldı. Program hakkında erişim engeli de talep edildi." paylaşımını yaptı.

Daha sonra Adalet Bakanı Yılmaz Tunç, Diamond Tema hakkında yakalama kararı çıkarıldığını duyurdu ve gelen yoğun tepki üzerine şu açıklamayı yaptı:

"Peygamber efendimize yönelik İfade özgürlüğü sınırlarını aşan, karalayıcı ve çirkin ifadelerin kullanılması nedeniyle başlatılan adli soruşturmalardan rahatsız olanların yaptığı eleştiriler, haksız eleştirilerdir. Düşünce açıklamalarının suç olup olmadığını değerlendirecek olan tarafsız ve bağımsız mahkemelerimizdir."

Benim amacım bu gençlerin hangisinin doğru, hangisinin yanlış konuştuğunu değerlendirmek değil çünkü ortada üzerinde durulması gereken çok daha önemli olgular var. Öncelikle devletin konuya müdahil olması ve yargı üzerinden "tek taraflı" olarak devreye girmesi gözden kaçmamalı çünkü bu durum "zamanın ruhuna" ve Türkiye'de inşa edilmeye çalışılan rejimin kodlarına çok uygun. Tek taraflı diyorum çünkü şeriat savunuculuğu yapan Asrın Tok hakkında herhangi bir işlem yapılmadı.

Anayasa'nın hükmüne bakıldığında; Türkiye İslami, dini ve şer'i hükümlerle yönetilen bir devlet değildir. Dolayısıyla; şeriata karşı çıkmak suç olmadığı gibi aslında şeriatı savunmak anayasal suçtur.

ŞERİATA KARŞI ÇIKMAK DEĞİL, SAVUNMAK SUÇ

Anayasanın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu hükmü düzenlenmiştir. Yani; anayasal olarak Türkiye Cumhuriyeti devletinin bir dini, mezhebi ve inancı yoktur ve dinin devlet işlerinden ayrıldığı bir laik sistemin varlığı söz konusudur.

Anayasa'nın hükmüne bakıldığında; Türkiye İslami, dini ve şer'i hükümlerle yönetilen bir devlet değildir. Dolayısıyla; şeriata karşı çıkmak suç olmadığı gibi aslında şeriatı savunmak anayasal suçtur.Devletlerin dini, inancı ve mezhebi yoktur, olmamalı çünkü bir devletin çatısı altında birbirinden farkı dinlere inanan, aynı din içerisinde birbirinden farklı mezhepleri benimseyen, hiçbir dine ve tanrıya inanmayan birbirinden farklı ve heterojen milyonlarca yurttaş vardır. Hiçbir egemen güç kendi dinini ve inanç doktrinini "çoğunlukçu" ve "totaliter" bir anlayışla toplumun bütününe dayatamaz, dikte edemez.

Ancak; Türkiye'de son 22 yılda AKP iktidarı eliyle yaratılmak ve hakim kılınmak istenen rejim anlayışında çoğulcu bir perspektif bulunmuyor ve toplum tek tip bir totaliter anlayışa hapsedilmek isteniyor.

Milliyetçi-mukaddesatçı yapı, dini tarikatlar ve cemaatler güçlendikçe, siyasal ve ekonomik olarak mevzi kazandıkça artık kendi inanç perspektifini teoriden pratiğe geçirmek istiyorlar ve uygulamada da toplumun tümünü "milli değerler, milli hassasiyetler ve İslami inanç" adıyla kendi tahakkümleri altına almaya çalışıyorlar.İslami görüşe sahip olanlar ve radikal olarak şeriat düzenini "Allah'ın hükmü ve kuralları" olarak görenler din konusunda en ufak bir eleştiriyi kendi kutsallarına hakaret olarak görüp tahammül etmezlerken, kendilerinin benimsemedikleri her dini, mezhebi, inancı ve inançsızlığı eleştirmeyi ve şeytanlaştırmayı mutlak hakları olarak görüyorlar. Oysaki dinlerin ortaya çıkışı kendi dönemlerinin "müessses nizamları" ve hakim inanç düzenlerini tartışmaya açarak ve karşı çıkarak olmadı mı?

Ancak günümüzde İslam dininin uygulamalarına yönelik en ufak bir eleştirinin cevabı "Gerçek İslam bu değil" veya "Siz İslam'dan ne anlarsınız" sığlığıyla toplu bir linç ve organize bir saldırı oluyor. Bu saldırganlığın sebebi şu; İslam'ın ve dinin içinin boşaltıldığı ve yıpratıldığı Ortadoğu'da ve Türkiye'de dini ve şeriatı savunduklarını söyleyenler artık karşı cenahın savlarına yönelik ortaya nitelikli gerekçeler koyamıyorlar, tartışmalardan ve münazaralardan galip çıkamıyorlar, siyasal iktidarı ellerinde tutsalar da İslam dinini tüm toplum nezdinde kurumsallaştırmaya muktedir değiller. Çünkü kendileri israfın, yolsuzluğun, nepotizmin, adam kayırmacılığın ve paranın içinde boğulmuş durumdalar. Dolayısıyla da ellerinde bulundurdukları siyasallaşmış yargı sopasıyla ve geniş medya ağıyla karşı cenahı sindirmeyi, korkutmayı ve tehdit etmeyi tercih ediyorlar. Kültürel ve inanç olarak iflas etmiş siyasal İslam anlayışı "yumuşak gücünü" kaybettiği için kendi doktrinlerini uygulamak için sert dayatmalara tevessül etmekten başka yol bulamıyor kendine.

Baskı ve dayatma yöntemlerinin işe yaramadığını görmek için komşu İran'da özellikle son dönemlerde yaşanan toplumsal patlamalara bakmak yeterli aslında. İran İslam rejimi 45 yıldır dini doktrin ve Şii mezhebi üzerinden tüm siyasi, ekonomik ve baskı gücüyle tasarlamaya çalıştığı toplumsal mühendislikte başarısız olmadı mı? Kadınlar ve gençler özellikle zorunlu başörtüsü üzerinden yürüttükleri geniş toplumsal ve özgürlük talepli protestolarla molla rejiminin uykularını kaçırmadılar mı? Uzun hapis cezaları, polis ve Devrim Muhafızları şiddeti, taciz, tecavüz, sürgün, işkence ve idamlar toplumsal muhalefeti yıldırmayı başarabildi mi?

Eskiden de “Vurun kahpeye, vurun abalıya” kültürü bu topraklarda vardı ama sosyal medyanın getirdiği konfor alanının içinden daha kitlesel, acımasız, yaygın ve hızlı hale geldi. Kimse sorgulamıyor, “Ya hu bir dakika, konudan emin miyiz?” diye sormuyor çünkü içine hapsoldukları “Yankı Odaları” ve “Filtre Balonları” içinde tıpkı kendileri gibi düşünen ve hisseden yığınlarla birlikte ağızları köpürerek saldırmanın şehvetine kapılıyorlar.

KİMSE SORGULAMIYOR

Türkiye'de özellikle sosyal medya mecraları üzerinden yürütülen organize bir linç kültürü var. İstisnasız tüm siyasi kesimlere, farklı sosyoekonomik ve sosyokültürel sınıflara, farklı din, mezhep, inanç veya inançsız kitlelerin tamamına gözü kara bir linç isteği hakim durumda.

Eskiden de “Vurun kahpeye, vurun abalıya” kültürü bu topraklarda vardı ama sosyal medyanın getirdiği konfor alanının içinden daha kitlesel, acımasız, yaygın ve hızlı hale geldi. Kimse sorgulamıyor, “Ya hu bir dakika, konudan emin miyiz?” diye sormuyor çünkü içine hapsoldukları “Yankı Odaları” ve “Filtre Balonları” içinde tıpkı kendileri gibi düşünen ve hisseden yığınlarla birlikte ağızları köpürerek saldırmanın şehvetine kapılıyorlar.

Artık gerçeğin kitleler nazarında bir değeri yok çünkü Hakikat Ötesi (Post-Truth) çağının gönüllü köleleri olmak onlara daha cazip geliyor. En önemlisi de kitlelerin gerçeklik algılarıyla birlikte etik ve ahlak anlayışları da değişiyor. İnsanlar olası sonuçlarını düşünmeden sosyal medyada birbirlerini kıyasıya ve acımasızca linç ediyorlar, hedefe koyup lime lime ediyorlar.

Anayasa'nın 26. Maddesinin hükmü gayet açık; herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar.Her ne olursa olsun, hangi konuda olursa olsun; tartışma, müzakere ve münazara kültürünü korumak gerekiyor. Böylesine yükselen tahammülsüzlüğün faturasının ağırlığı şu an birbirleriyle çatışan toplumun tüm kesimlerinin omzuna aynı derecede yüklenecektir. İfade özgürlüğü canla başla korunması gereken bir kaledir, aksi halde kimsenin hiçbir alanda hürriyeti kalmayacak...

19 Mayıs 2024’te İran’ın Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’yi taşıyan helikopterin düşmesinden sonra ülke 28 Haziran’da olağanüstü cumhurbaşkanlığı seçimlerine gitti. 80 kişinin adaylık başvurusu yaptığı seçimlere İran’ın Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından sadece 6 kişinin adaylığı onaylandı. Seçimden bir gün önce iki muhafazakâr adayın çekilmesiyle birlikte 4 adaylı bir seçim yapıldı.Yine gözler halkın seçimlere ne denli ilgi gösterip katılım sağlayacağına çevrilmişti.

Rejim yanlısı radikal muhafazakâr kesimler halkın seçimlere katılmasının “Dini ve milli” bir görev olduğuna dair vurgu yaparak, devlet gücünü de arkalarına alarak geniş bir propaganda mekanizmasıyla halkı sandık başlarına getirmeye çalıştı. Rehber Ayetullah Hameneyi seçimi bir nevi referanduma çevirdi ve hangi adaya olursa olsun verilecek her oyun İslami Cumhuriyetin onaylanması anlamına geldiğini söyledi. Kendilerini reformist olarak konumlandıran kesimler de halkı oy kullanmaya ve bu şekilde değişimin önünü açmaya teşvik etmek için ellerinden geleni yaptılar. Rejim muhalifleri ise seçimlerin göstermelik olduğunu ve halkın seçimlere katılmamaları gerektiğini söyleyerek boykot çağrısı yaptılar.

Yaklaşık 89 milyonluk nüfusu olan İran’da 62 milyona yakın seçmen var ve son cumhurbaşkanlığı seçimlerinde sadece 24 milyon 535 bin 185 seçmenin sandığa gittiği görülüyor. Reformist kanadın desteklediği eski Sağlık Bakanı Mesut Pezeşkiyan 10 milyon 415 bin 191 oy, Rehber Ayetullah Hameneyi’nin gözde adayı Sait Celili 9 milyon 473 bin 298 oy, şu an İran Meclis Başkanı olan Muhammed Bakır Galibaf 3 milyon 383 bin 340 oy, eski İçişleri ve Adalet Bakanı olan ve binlerce muhalifin idamını onaylayan “Ölüm Konseyi”nin de üyesi olan Mustafa Purmuhammedi de 206 bin 397 oy aldı. Böylelikle; hiçbir aday %50+1 oy oranına ulaşamadığından seçimler 2. tura taşınacak. 

2021 yılında yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılım oranı %48’de kalmıştı ve İbrahim Reisi %42 oy olarak 1979 İslam Devrimi sonrasında en az oyla seçilen cumhurbaşkanı olmuştu. Görüleceği üzere İran’da cuma günü yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki %39’luk katılım oranı 2021’deki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin bile %10 altına düşmüş durumda.

1979 İSLAM DEVRİMİ’NDEN BU YANA EN DÜŞÜK KATILIMLI SEÇİM

Katılımın resmî verilerle %39 civarında olduğu açıklandı ve böylelikle 1979 İslam Devrimi’nden bu yana en düşük katılımlı seçim gerçekleşmiş oldu. Gerçek katılım bu oranın çok daha altında aslında. İran’da seçimlere katılım sürekli düşüş trendinde. 2020’de yapılan meclis seçimlerinde İran rejimi tarihi bir darbe yemiş ve katılım oranı sadece %42’de kalmıştı. 2021 yılında yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılım oranı %48’de kalmıştı ve İbrahim Reisi %42 oy olarak 1979 İslam Devrimi sonrasında en az oyla seçilen cumhurbaşkanı olmuştu. Görüleceği üzere İran’da cuma günü yapılan son cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki %39’luk katılım oranı 2021’deki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin bile %10 altına düşmüş durumda.

İran Rehberi Ayetullah Hameneyi henüz İran’da seçimlere katılımın daha yüksek olduğu 2001 yılında yaptığı bir konuşmada bir seçime halkın %40’ının katılıyor olmasının o ülke için bir utanç olduğunu ve halkın o rejime destek vermediği anlamına geldiğini söylemişti. Yani şu an İran rejimi çok ciddi bir siyasal meşruiyet kriziyle karşı karşıya ve bir türlü halkı seçim sandıklarının başına gelmeye ikna edemiyor. İran’ın müesses nizamı halkın son seçimlere katılımını arttırmak için daha önce adaylığını reddettiği reformist kanadın desteklediği Mesut Pezeşkiyan’ın adaylığını onaylamıştı ancak yine de bu adımın halk nazarında bir etkisi olmadığı son seçimlere katılım oranlarına bakıldığında anlaşılıyor.

Yine de reformist kanadın adayı Mesut Pezeşkiyan’ın ilk turdan birinci aday olarak çıkması önemli çünkü seçime katılan halk kesiminin bile rejimin desteklediği muhafazakâr ve radikal adaylara yeterince destek vermediği ve güvenmediği anlaşılıyor. Öte taraftan radikal muhafazakâr oyların diğer üç aday arasında bölündüğü ve toplam oylarının reformist Mesut Pezeşkiyan’dan daha fazla olduğu görülüyor. Muhafazakâr adaylarının tamamı ikici tur için Sait Celili’ye desteklerini açıkladılar ve kendi destekçilerinden ikinci turda Sait Celili’ye oy vermelerini istediler. 

1) Eğer ikinci turda da seçime katılım oranı aynı seviyede kalırsa tüm muhafazakâr radikal blok Sait Celili’nin arkasında birleşerek kendisinin seçilmesini sağlayabilir. 2) Rehber Ayetullah Hameneyi’nin adayı olan Sait Celili’nin seçilmemesi için reformist seçmenler sandığa gidip tepki oyu kullanarak katılımı arttırıp reformist kanadın adayı Mesut Pezeşkiyan’nın seçilmesini sağlayabilirler.

İKİNCİ TUR İÇİN İKİ SENARYO

İkinci tur için karşımızda olası iki senaryo var:

1) Eğer ikinci turda da seçime katılım oranı aynı seviyede kalırsa tüm muhafazakâr radikal blok Sait Celili’nin arkasında birleşerek kendisinin seçilmesini sağlayabilir.

2) Rehber Ayetullah Hameneyi’nin adayı olan Sait Celili’nin seçilmemesi için reformist seçmenler sandığa gidip tepki oyu kullanarak katılımı arttırıp reformist kanadın adayı Mesut Pezeşkiyan’nın seçilmesini sağlayabilirler. Bu durumun bir benzeri daha önce de Hasan Ruhani’nin ilk döneminde seçilmesinde de yaşanmıştı.

İran’da son cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılım oranının %39 bandında kalmış olması İran devlet aygıtının tüm siyasal, ekonomik ve medya gücüne rağmen halkı seçimlere katılım için teşvik etme noktasında başarısız olduğunu ve sandık başına getiremediğini gösteriyor. 62 milyon seçmenin olduğu bir ülkede sadece 24 milyonun (orası da şüpheli) sandığa gitmiş olması ülkede ciddi bir siyasal meşruiyet krizinin varlığını, halkın rejimden kopuşunu ve cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir değişim getiremeyeceğine yönelik inancı açıkça ortaya koyuyor. Bu kopuş İran’da yaşayan tüm siyasi, etnik ve mezhebi kesimler için geçerli.İran, içinde bulunduğu toplumsal dinamikler, ağır ekonomik kriz, hayat pahalılığı, derin yolsuzluk ve yoksulluk gözetildiğinde ilerleyen dönemlerde ciddi toplumsal reaksiyonlarla ve geniş eylemlerle karşı karşıya kalabilir.

İran’ın artık reformlarla düzeltilmesinin mümkün olmadığına inanan önemli bir kesimin “ne reformist, ne muhafazakâr; artık bitti macera” sloganlarının seçim sandığına yansıdığı ve ne reformist ne de muhafazakar adaylara oy vermediği görünüyor. Cumhurbaşkanlığı koltuğuna kim oturursa otursun; İran’da durum değişmeyecek çünkü ülkenin mutlak hakimi olan Rehber Ayetullah Hameneyi iktidarını sürdürdüğü müddetçe herhangi bir politika değişimi olası değil ve İran’ın bugünkü darboğazdan kurtulması pek mümkün gözükmüyor… 

Geçen yazımda din ve milliyetçilik kapsamında övünmek yerine üzülmemiz gereken çeşitli konuları örnekleriyle incelemiştim.Yurt dışında yaşayan başarılı Türkler meselesi kafamı bir hayli karıştıran bir konu.

Zaman zaman şu tür haberler alıyoruz: "Filanca ülkede şöyle bir bilimsel icat yapıldı ve mucidi Türk’müş."

Sevinçten göklere uçuyoruz.

Televizyonlar koro halinde bu kişileri tanıtmaya, başarılarını gözler önüne sermeye başlıyor.

Kanallar bu kişilerle yapılan röportajları yayınlama yarışına giriyor.

Bunlar ülkeye çağrılıp çeşitli üst düzeylerde görüşmeler yapmaları sağlanıyor.

Kuşkusuz ortada bir başarı varsa başarının kendisine sevinmek ve bu kişileri de tebrik etmek gerekir.

Ancak başarının kendisi dışında, olayların gelişimine bakarak övünç duymak yerine üzülmek mi gerekir acaba?

Söz konusu şahsın o buluşa imza atmasında etken öğe “Türk” olması mı yoksa “o ülkede” yaşıyor olması mıdır?

Bu kişi sözü edilen buluşu neden bizim ülkemizde yapmadı diye üzülmemiz gerekmez mi?

Ya da tersinden şöyle düşünelim:

Kim bilir bizim ülkemizde nice buluşa imza atacak etnik kimliği, cinsiyeti, dini inancı vs. farklı nice dehalar vardır. Kısır siyasal çekişmeler, kutuplaşmalar, kayırmacılık, milliyetçilik, din üzerindeki çekişmeler nedeniyle hepsini harcıyoruz, heba ediyoruz. Onlar eğer başka bir ülkeye gitme şansı elde ederlerse kendilerini ispatlayabiliyorlar.

KİM BİLİR BİZİM ÜLKEMİZDE FARKLI NİCE DEHALAR VARDIR

Kim bilir bizim ülkemizde nice buluşa imza atacak etnik kimliği, cinsiyeti, dini inancı vs. farklı nice dehalar vardır.

Kısır siyasal çekişmeler, kutuplaşmalar, kayırmacılık, milliyetçilik, din üzerindeki çekişmeler nedeniyle hepsini harcıyoruz, heba ediyoruz.

Onlar eğer başka bir ülkeye gitme şansı elde ederlerse kendilerini ispatlayabiliyorlar.

Şunu da biliyoruz ki kendilerini başka bir ülkede ispatlamış olanlar bizim ülkemizde yaşamış olsalardı, hiçbir başarı gösteremeyeceklerdi.

Başka ülkelerde çok sayıda başarılı değerimizin olması ülke olarak bizim başarısızlığımızı onların başarısını göstermez mi?

İnsanların bu ülkede başarılı olmasını teşvik etmediğimiz gibi, başarının önlenmesi için her türlü çabayı gösteriyoruz.

Sonra da başka bir ülkede başarılı bir vatandaşımız çıktığında onunla övünüyoruz.

Bence övünmek yerine onu neden bu ülkede başarılı yapamadığımızdan dolayı üzülmeli ve benzer durumun yaşanmaması için önlem almalıyız.

Bu kişilerin icatları dolayısıyla elde edilen katma değerin yaşadıkları ülkeye ait olduğunu unutmamak gerekir. Bu da doğaldır, çünkü o kişilerin o icadı yapmaları için gerekli yatırım o ülke tarafından yapılmıştır.

Şimdi teorik bir çerçeve[1].Ünlü filozof John Stuart Mill (1806-1873) kendi döneminde “çoğul oylama sistemi”ni savunmuş. Çoğul oylama sistemine göre vasıfsız işçiler tek bir oya, vasıflı işçiler iki oya, okul mezunları ve profesyonel meslek mensupları beş ya da altı oya sahip olmalıydılar.

Aslında bu bizde bilinen bir tartışma. Yakın zaman önce dağdaki çobanın oyuyla eğitimli biri olarak kendi oyunun aynı değerde olmaması gerektiğini savunan bir manken linçe uğramıştı.

İnsanların oylarının farklı değerde olmasını savunmak seçkinci bir yaklaşımı yansıtır ve demokratik toplumlarda genellikle tepkiyle karşılanır.

Peki Mill seçkinci bir düşünür müdür?

Kesinlikle değil.

Mill önerdiği bu sistem dolayısıyla kimi zaman “vesayetçi” olarak eleştirilse de bu eleştiri Mill’i bütünlüğü içinde okumamaktan kaynaklanır.

İlk olarak Mill’in çoğul oylama sistemini neden savunduğuna bakalım: Platon’u izleyen Mill, oy kullananların aynı yetenekte olmadıklarını ve akıllarını eşit düzeyde kullanamadıklarını dikkate alarak oyların eşit değerde olmaması gerektiğini ileri sürmüştür. Mill bazı oyların çoğunluk tahakkümüne yol açabileceği endişesiyle çoğunluk tahakkümünü önleyen bir formül önermiştir. Demokratik kuralları kavramış olanların oylarının diğerlerine göre daha yüksek bir değerde olması, çoğunluk tahakkümünü önlemede etkili bir araç olacaktı.

Bu durumda çoğunluk tahakkümü tehlikesi olmadığında ya da bu tehlike ortadan kalktığında çoğul oylama sistemine de gerek olmayacaktı.

Bu tehlike Sokrates, Platon, Aristoteles, Çiçero gibi antik dönem düşünürlerini kaygılandıran bir ortak tehlikedir.

Mill’in farkı bunun geçici bir tehlike olduğunu söylemesidir.

Bireylerin eğitim düzeyi arttıkça çoğunluk tahakkümü tehlikesi de ortadan kalkacak ve bu nedenle çoğul oylama sistemine de gerek olmayacaktı.

Bunu destekleyen ikinci öğe, Mill’in kadınların oy hakkına ilişkin düşünceleridir.

Mill kadınların oy hakkının olmadığı bir çağda kendi zamanına göre oldukça radikal sayılabilecek bir öneri ortaya attı: Oy hakkı kadınları da kapsamalıydı. Kadınların oy kullanma hakkının bulunmadığı bir çağda onlara oy hakkı verilmesini istemek cesurca ve radikal bir öneriydi.

MİLL KADINLARIN OY HAKKINI SAVUNDU

Mill kadınların oy hakkının olmadığı bir çağda kendi zamanına göre oldukça radikal sayılabilecek bir öneri ortaya attı: Oy hakkı kadınları da kapsamalıydı. Kadınların oy kullanma hakkının bulunmadığı bir çağda onlara oy hakkı verilmesini istemek cesurca ve radikal bir öneriydi.

Mill seçkinci bir düşünür olsaydı, çağında oy hakkı bulunmayan kadınların oy hakkına sahip olmaları gerektiğini savunmazdı.

Üçüncü olarak Mill toplumda yaşayan herkesin oy hakkına sahip olmasını, bir başka anlatımla “genel oy”u istiyordu.

Ona göre demokrasi özü gereği bir eğitim süreciydi; demokrasinin herkesin katılımını sağlayacak biçimde genişletilmesi gerekirdi.

Ancak herkesin oy kullanması dolayısıyla demokrasinin kendini koruyamaması tehlikesini dengelemek için “eşit oy” sistemi geçici olarak kullanılmamalıydı ve çoğul oylama sistemi bu kaygının sonucuydu.

Özetle Mill bir taraftan okuryazar olmayanların, belirli miktarda servete sahip olmayanların ve kadınların oy kullanmasına izin verilmesini savunurken, demokrasinin kendini tahrip etmesini önlemek için genel oy sistemini çoğul oylama sistemiyle dengelemeye çalışmıştı. Sadece çoğul oylama sistemi kısmına bakıp, genel oy sistemini savunduğunu dikkate almayanlar onu vesayetçi olarak eleştirmektedir! Oysa o öncelikle genel oy sistemini kalıcı olarak savunmuş, çoğul oy sistemini demokrasi olgunlaşıncaya kadar geçici olarak önermişti.Bu yüzden de çağının çok ilerisindeydi. Ancak çağının ilerisinde oluşu bu düşünceleriyle sınırlı değildi.[2] 

Öncelikle Mill temsili demokrasiyi savunmakla birlikte, temsili demokrasinin sadece yönetilenlerin yönetenleri seçtiği bir yönetim olmadığını söylemekteydi. Mill’e göre, temsili demokrasinin tercih edilmesinin nedeni, bireysel yeteneklerin en uyumlu gelişimini desteklemesiydi. Yurttaşlar siyasal yaşama katılarak bilgi, görgü ve duyarlılıklarını geliştirmekte ve daha yüksek düzeyde bir kişisel gelişim sağlamaktaydılar.

Ayrıca sadece seçmen tabanının genişletilmesi yeterli değildi, bu tabanın olanaklı olduğu ölçüde yerel düzeyde siyasal katılım sağlaması gerekiyordu. Olması gereken yurttaşların siyaset sürecine her düzeyde katılımıydı.

Bir kent sınırını aşan yönetimlerde bütün yurttaşların katılımını sağlamak olanaksızdı. Bu yüzden de yurttaşların tümü temsili yönetime oy vererek katılmalıydılar.

Yerel düzeyde ise yurttaşlar oy vermeyle yetinmemeli ve yerel otoritelerin karar alma süreçlerine katılmalıydılar. Bu nedenle yerel düzeyde güçlü ve bağımsız otoriteler oluşturulmalı ve yurttaşların bu otoritelere aktif olarak katılımı sağlanmalıydı.

Böylece temsili demokrasi sadece bir seçim faaliyeti olmaktan çıkarılmakta, yurttaşların eğitimini de içeren bir kalkınma aracına dönüştürülmekteydi.

Mill’in ne kadar ilerici bir filozof olduğu komünist üretim biçimi ile ilgili şu değerlendirmesi açıkça göstermektedir: “İnsanların, kural olarak, kendilerini başkalarına ve kendine en yakın olanları daha uzaktakilere tercih etmesi doğru olmaktan çıktığı an Komünizm sadece uygulanabilir olmakla kalmayacak ama aynı zamanda tek savunulabilir toplum biçimi olacaktır ve o zaman geldiğinde elbette uygulamaya konacaktır.”

MİLL VE KOMÜNİZM

Son olarak Mill’in ne kadar ilerici bir filozof olduğu komünist üretim biçimi ile ilgili şu değerlendirmesi açıkça göstermektedir:“İnsanların, kural olarak, kendilerini başkalarına ve kendine en yakın olanları daha uzaktakilere tercih etmesi doğru olmaktan çıktığı an Komünizm sadece uygulanabilir olmakla kalmayacak ama aynı zamanda tek savunulabilir toplum biçimi olacaktır ve o zaman geldiğinde elbette uygulamaya konacaktır. Kendi adıma, evrensel bencilliğe inanmadığımdan, Komünizmin insanlığın elit kesimi arasında şu anda bile uygulanabilir olduğunu ve geri kalanına da olabileceğini kabul etmekte bir zorluk görmüyorum.”

Mill gerçekçidir ve komünizmin yakın zamanda gerçekleştirilebilir bir yönetim biçimi olmadığını söylemektedir: Komünizmin önkoşulu, insanların “kendilerini başkalarına ve kendine en yakın olanları daha uzaktakilere tercih etmekten” vazgeçmeleridir. İnsanlık bu olgunluğa ulaşmadığında ve insanoğlu bencil olmaya devam ettiğinde komünizmin bir alternatife dönüşmesi olanaksızdır.

Şu halde Mill bütün toplumlar için her zaman geçerli olacak bir yönetim biçimi yerine yurttaşların gelişmişlik düzeyine göre farklı yönetim biçimleri öngörmektedir.Mill’in en önemli özelliklerinden bir başkası siyasal özgürlükleri savunan bir yazar olmasıdır.

Mill’in özgürlüklere önem vermesi özgürlüğü doğal bir hak olarak görmesinden değil, fakat bireye ve topluma sağladığı yarardan kaynaklanmaktadır.

Mill’e göre bireyin gelişimi ile toplumun gelişimi arasında karşılıklı bir ilişki vardır: Bireyin topluma karşı görevleri vardır, çünkü toplum, bireyin kendi kişiliğini gerçekleştirebileceği tek yerdir ve toplum gelişkin oldukça özgürleşen birey kendi kişiliğini daha fazla geliştirebilir.

Bu durumda insan, kişiliğini ancak bir toplum içinde gerçekleştirebileceğinden, kişinin topluma karşı görevleri olmalı, ancak toplum da insanın kişiliğini tam ve özgür olarak gerçekleştirebilmesinin olanaklarını sunmalıdır.

Mill bu konuda şunları söylemektedir: "Bir devletin değeri, uzun vadede onu oluşturan bireylerin değeriyle ölçülür. Bireylerin zihni yönden gelişmelerinin ve yükselmelerinin sağlayacağı yararları…geciktiren bir Devlet;….; yararlı amaçlar için bile olsa bireylerin kendi ellerinde uysal araçlar olarak kalmaları için onları koyun sürüsü haline getiren bir Devlet, küçük insanlarla gerçekten büyük şeylerin başarılamayacağını görecektir.”

Mill özetle şunları söylemektedir: Koyun sürüsüyle bir yere varılamaz.

Bu yüzdendir ki Mill bir taraftan okuryazar olmayanlara, yoksullara ve kadınlara oy hakkı tanınmasını savunurken, diğer taraftan toplumun gelişimini olumsuz etkileyecek oyların değerini geçici olarak düşürmektedir.

Mill’in farkında olduğu şey toplumun gelişimi için üretimin artırılmasından başka çare yoktur ve üretimi artırmak için bütün kesimleri üretim sürecine dahil etmek gerekir. Örneğin kadınların üretimden çekildiği bir toplumun üretim potansiyeli yarıya düşmüş demektir. Ya da okuryazar olmayanların dışlanmasıyla toplumun potansiyel gücünün kullanılmayacağı baştan kabul edilmiş demektir.

Toplumun kapasitesinin bütünüyle kullanılabilmesi bütün bireylerin, bireysel yeteneklerini özgürce kullanabilmelerine bağlıdır.

Çözüm bireyin özgür kılınması ve enerjisini toplumun gelişimi yönünde kullanmasına izin verilmesidir.

Yapılması gereken şey toplumun bütün üyelerini üretim sürecine katmak ve toplam katma değeri artırmaktır. Artan katma değer her bir bireyin potansiyelini tam olarak gerçekleştirmesine olanak tanıyan toplumsal ortamın yaratılmasında etkili olacaktı.

Bu çerçevede toplum için katma değer üreten her birey toplumun gelişimi için büyük önem taşıyacaktı.

Şimdi baştaki olaya tekrar dönelim: Yarattığı katma değer dolayısıyla övülmesi gereken bir yurttaşın durumuna üzülmeli miyiz yoksa sevinmeli miyiz? Bu kişi katma değeri ülkemizde yaratırsa sevinmemiz gerektiğine kuşku yoktur. Ancak bu katma değer başka bir topluma sunulduysa ortada üzülmemiz gereken bir sonuç yok mudur?

YARATILAN KATMA DEĞER BAŞKA BİR TOPLUMA SUNULDUYSA…

Şimdi baştaki olaya tekrar dönelim: Yarattığı katma değer dolayısıyla övülmesi gereken bir yurttaşın durumuna üzülmeli miyiz yoksa sevinmeli miyiz?

Bu kişi katma değeri ülkemizde yaratırsa sevinmemiz gerektiğine kuşku yoktur. Ancak bu katma değer başka bir topluma sunulduysa ortada üzülmemiz gereken bir sonuç yok mudur?

Son zamanlarda çok sayıda doktorun başka ülkelere göç ettiğini duymaktayız.Aslında göç edenler doktorlardan ibaret değil. İçlerinde mühendisler, kimyacılar, fizikçiler, matematikçiler, öğretmenler vs. var.

Çocuklar üniversite tercihi yaparken ilk önce yurt dışı olanaklarını araştırıyorlar.Aslına bakılırsa, bu ülkenin gelişimi için en büyük katma değeri yaratacak olanlar bu ülkeden göç etme potansiyeli en yüksek olanlar.

Bunların büyük çoğunluğunu tanımıyoruz. Bu ülkede sahip olduklarından daha iyi bir standart sağlandığı için başka ülkeleri tercih ediyorlar.

Başka ülkeler, bu kişileri, karakaşları ve kara gözleri için değil üretime yapacakları katkıdan dolayı tercih ediyorlar. Oysa bu ülke, bu kişilerin katkısına gittikleri ülkenin muhtaç olduğundan çok daha fazla muhtaç.

Bir de madalyonun öteki yüzü var: En üstteki yöneticiler altlarında kendilerinden daha liyakatli kimseyi istemiyorlar, çünkü liyakatli kimselere her istenilenin yaptırtılması mümkün değil.

Bürokraside kendilerine yer bulabilen azımsanmayacak bir liyakatsiz kitle var. Onlar da güvence altında değiller, çünkü her liyakatsizden daha liyakatsizi var ve daha fazla liyakatsiz olanlar daha az liyakatsiz olanları sürekli olarak yerlerinden ediyorlar. Sonuç bir liyakatsizlik yarışıdır.

Öte taraftan asıl katma değer yaratanlar, istemeyerek de olsa kaçıyorlar.

Özetlemek gerekirse toplumun bütün bireylerinin üretim sürecine katılmasına izin vermedikçe ve toplam üretimi artırmadıkça toplumsal ve bireysel gelişme sağlanamaz.

Cinsiyetine, dinine-mezhebine, diline, ırkına, rengine, siyasi düşüncesine bakılmaksızın toplumsal üretim sürecine katılan nitelikli birey sayısı artıkça toplam üretim artacak; toplam üretim artıkça toplum gelişecek ve gelişen toplumda özgür bireyler toplam üretimin artmasına neden olacaklardır.

Niteliksiz bireylerden oluşan bir toplum Mill’in gözüyle bir koyun sürüsüne benzer ve bu tür bir toplumda yaratılan katma değer son derece düşük olacağından ne toplumun ne de bireyin gelişme şansı olmaz.

Bu bir kısır döngüdür ve bu döngü kırılmadıkça toplumsal kalkınma sağlanamaz.

Bu arada yanlış anlaşılmasın: Nitelikli birey ile modayı da takip ederek son derece şık giyinen, konforuna düşkün, birkaç lüks makam aracına sahip, değişik kurumlardan dolgun maaşlar almayı başaran “maharetli” kişileri kastetmiyorum. Bunlar toplumun üretimini tüketen asalaklardır. Nitelikli birey toplumun toplam üretimine katkı sunan bireydir.

Siyaset felsefecisi Jonathan Wolf nitelikli bireyin göçü sorununun maliyet boyutunu incelemektedir:“...göçmenlik, yalnızca tıp ve mühendislik gibi özel yeteneklere sahip kişilere çalışma izni sunan ülkelerle sınırlıdır. Bu tür bir göç yüksek vasıflı profesyonellere olan talebi karşılamak için yeterli sayıda insanı eğitmeyen zengin ülkelerin çıkarına iken, ihtiyaç duyulan nitelikli insanları kaybedecek olan daha fakir ülkeler için oldukça sorunlu olabilmektedir. Bu insanlar genellikle büyük kamu harcamalarıyla eğitilmiş olacaklardır… ...ciddi bir doktor ve hemşire sıkıntısı olan düşük gelirli bir ülkeyi düşünün. Ülke bu ihtiyacı karşılamak amacıyla öğrencileri büyük maliyetlerle eğitmekte, ancak bunlar eğitim alır almaz en iyiler, tıp uzmanı sıkıntısı olan daha zengin ülkeler tarafından güzelce devşirilebilmektedir. Daha yeni nitelikli hale getirilmiş olan doktor ve hemşirelerin ayrılmalarına izin verilmeli midir? Bir taraftan, bireylerin, yaşam şartları başka yerlerde gerçekleştirebileceklerinden çok daha kötü olduğundan, kendi ülkelerinde ‘tutsaklar’ olarak kalmaya zorlanması kabul edilemez gibi görünmektedir. Diğer taraftan, bunlar kamusal harcamalarla eğitilmişlerse, bir şeyleri geri vermeden hemen ayrılmaları kesinlikle eleştirilebilir. Belki de kamusal harcamalarla eğitim alan herkesin, belirli bir süre ülkede kalmasını taahhüt eden bir sözleşme imzalaması ya da eğitimin maliyetini geri ödemesi gerekir. Ancak, bu gerçekten sorunu çözmekte midir? Gelişmekte olan ülkenin, çalışma yaşamı boyunca ülkede kalacak, toplulukta kıdem ve liderlik pozisyonlarını geliştiren profesyonellere ihtiyacı bulunmaktadır. Beş, hatta on yıl kalmak bu amacı gerçekleştiremeyecektir ve eğitimin maliyetinin geri ödenmesi, hiç yoktan iyi olsa da, ülkenin eğitim sunarak gerçekleştirmeyi umduğu şey değildir. Herkese adil görünen bir çözüm tasarlamak oldukça güçtür.”[3]

Sözü edilen “göçmenlerin” eğitimi maliyetlidir. Zengin ülkelerin bu maliyete katlanması sorun olmayabilir. Ancak az gelişmiş ülkeler için bu maliyetin karşılanması güçtür. Dolayısıyla nitelikli işgücü transferiyle zengin ülkeler ile az gelişmiş ülkeler arasındaki makas zengin ülkeler lehine açılmaktadır.

NİTELİKLİ İŞGÜCÜ TRANSFERİYLE AÇILAN MAKAS

Sözü edilen “göçmenlerin” eğitimi maliyetlidir. Zengin ülkelerin bu maliyete katlanması sorun olmayabilir. Ancak az gelişmiş ülkeler için bu maliyetin karşılanması güçtür. Dolayısıyla nitelikli işgücü transferiyle zengin ülkeler ile az gelişmiş ülkeler arasındaki makas zengin ülkeler lehine açılmaktadır.

Zengin ülkeler herhangi bir maliyete katlanmaksızın nitelikli işgücünün sahibi olmaktadır.

Sözkonusu nitelikli işgücü katma değer yaratarak zengin ülkeyi daha da kalkındırmakta ve az gelişmiş ülke hem işgücünü nitelikli hale getirmek için katlandığı maliyetin karşılığını alamamakta, hem de yaratılacak katma değerden yoksun kalmaktadır.

Dolayısıyla yurtdışında başarılı olan bir yurttaşımızın başarısının bizim için övünç kaynağı mı yoksa üzüntü kaynağı mı olması gerektiğini bir kez daha düşünmek gerekir.

Buna da cevap hazırdır muhtemelen: "Ne fark eder kardeşim. Onlar bizim vatandaşımız. Onların başarısı bizim milli gururumuzdur.”

Ben de diyorum ki:

• Bak kardeşim. Bu adamları bu buluşları yapabiliyor olması, ülkemizde insan kaynağının bulunduğunu gösterir.
• Kayırmacılığın önlendiği, liyakate dayanan, hukuk önünde eşitlik ilkesi ve anayasanın üstünlüğü prensiplerini esas alan bir sistemde, bu dehaların bizim ülkemizde ortaya çıkmaları ve onların yarattıkları katma değerden birlikte yararlanmamız mümkündür.
• Bunu yapamadığımızda kendi kaynaklarımızı heba etmiş olmaktan dolayı üzüntü duymamız gerekir.

“Boşver sen kardeşim. Biz bu yolla ecnebilere ne kadar üstün olduğumuzu göstermiş oluyoruz ve bununla da iftihar ederiz.”

• Tamamdır Ağbi. Bizim bu Cumhuriyetçi kafalar işte.
• Tın tın
• Değişmiyor.

Kafa karışıklığı yaşadığım konulardan biri de şu uzay çalışmaları.

Gelişmiş ülkeler uzaydalar; uzay istasyonları kurmuş ve o istasyonlara gidecek araçlar yapmış durumdadırlar.

Önce aya gittiler, şimdi uzaydalar ve gelecekte Mars’a gitmeyi planlıyorlar.Müthiş bir bilimsel araştırma ve müthiş bir teknoloji…

Ülkeler arasında kıyasıya bir rekabet var.Her biri ilk olmayı ve oradan yaratacağı kaynakla kendi milletini ve ülkesini kalkındırmayı istiyor.

Bunlar ülkelerin devlet politikasının bir parçası; siyasal iktidarlar bu konuyu partiler üstü gördüklerinden uzay politikasını siyasi mücadele alanına taşımıyorlar.

Sonuç: Bu ülkeler bugün uzaya “yolcu” taşımaya başladılar.Uzaya gitmek kolay olmadığından ve özel bir teknoloji gerektirdiğinden “bilet” bir hayli pahalı.

Uzayda birkaç gün geçirebilmek için 50 milyon dolar gerekiyor.Bizler uzaya araç gönderecek bir uzay teknolojisi kuramadığımızdan 50 milyon dolar vererek uzaya ancak bir “yolcu” gönderebildik.

Bu yolcunun bilet parasını da hep birlikte ödedik. Ama ilginç bir gelişme oldu…“Uzaya giden ilk Türk”e milletçe büyük bir ilgi gösterdik.

Sanki uzaya giden aracı o yapmış ve şimdi başkalarını ciddi bir bilet parası karşılığında uzaya götürmüş gibi…“Olsun orada uzay araştırmaları yaptı”

• Bak güzel kardeşim, onu biletle uzaya götürenler hep oradalar.
• Bir haftalığına gidip gelmiyorlar.
• O araştırmaları her gün yapıyorlar.
• Öyle bir haftada uzay araştırmaları yapabiliyor olsalardı, o istasyonları kapatıp geri dönerlerdi.

Şimdi soruyorum:

• Başka ülkelerin bilim adamları uzaya gidebilecek araç ve teknolojiyi üretirken bizim bu tür bir teknoloji sahibi olmamamız ve bu yüzden biletle para karşılığında uzaya gitmemiz övünç kaynağı olabilir mi?

Ben övünç duymak yerine buna üzülmemiz gerektiğini düşünüyorum.

Neden gelişmiş ülkeler standardına yükselemedik ve her zaman olduğu gibi onların ürettiği teknolojiyle uzaya gidiyoruz?

Bir kişiyi para ödeyerek uzaya göndermekle bu yarışa katılmamız mümkün değildir.

Üstelik…O da ne?

Bilet parası bütün yurttaşlar tarafından ödenerek uzaya gönderilen arkadaş, bir siyasal partinin seçim mitinglerinde boy gösteriyor, konuşmalar yapıyor.

• Heeeey birader…
• Seni oraya uzay araştırmaları yapman için göndermiştik.
• Yapman gereken uzay araştırmaları var.
• Uzaya “biletle” giderken, kendi yarattıkları teknolojiyle orada duranları da mı görmedin?
• Onların hiçbiri seçim meydanlarında belirli bir siyasal partiye destek için bulunmamışlardır.
• Öyle bir destekte bulunsalardı orada olmazlardı.

Arkadaş sanki bize uzay teknolojisine yaklaşamayacağımızın mesajını vermek istiyor.

Bize diyor ki "Biz oraya ancak “bilet” karşılığında “yolcu” olarak gideriz. Siz de gitmek isterseniz oy vereceğiniz parti bellidir.” Şuna inanın: Uzay çalışmaları yapacak birinin bu tür siyasi faaliyetlerde bulunacak zamanı olmaz.

Uzay çalışmalarıyla ilgilenen bilim adamları hakkında bir fikir vermesi için aya gitme hazırlıklarını konu alan ve gerçek bir olaydan esinlenmiş “gizli sayılar” filmini izlemenizi tavsiye ederim. 

“GİZLİ SAYILAR” FİLMİNİ İZLEMENİZİ TAVSİYE EDERİM

Uzay çalışmalarıyla ilgilenen bilim adamları hakkında bir fikir vermesi için aya gitme hazırlıklarını konu alan ve gerçek bir olaydan esinlenmiş “gizli sayılar” filmini izlemenizi tavsiye ederim.

Şöyle bir cevap duyuyorum: "Kardeşim biz zaten teknoloji üreten bir ülke değiliz. Bütün teknolojimiz ithal. Bu konuda da bizim teknoloji üretmemize gerek yoktur. Ezanlarımız susmayacak ve bayraklarımız inmeyecek. Önemli olan din ve iman. Dinimiz ve imanımız güçlü olduğu sürece bizi kimse yıkamaz. Biz onların ürettiği teknolojiyi almakla yetinip değerlerini almadığımız sürece sorun yok.”

• Haaa…şimdi anladım.
• Cumhuriyet devrimleri bizim gibi yeteneksizleri etkilemiş işte! Peşimizi bırakmıyor bir türlü.
• Cumhuriyeti kuranlar bize çağdaş uygarlık düzeyine ulaşma hedefi koymuştu.
• Siz o dönemi 100 yıllık ara olarak tanımlasanız da biz o cendereden bir türlü çıkamıyoruz işte.
• Bu da bizim özrümüz olsun.

Önceki Yazı: Övünme ve üzülme duyguları üzerine - 1

----

[1] John Stuart Mill. On Liberty. The Floating Press, 2009; John Stuart Mill. Thoughts on Parlaimentary Reform. London: West Strand, 1859.

[2] Bir başka örnek: Mill seçim kampanyalarında harcamalarına izin verilen paranın bir sınırının olması gerektiğini ileri sürmekteydi. “Seçimi kazanmak için büyük miktarda para ödemeye hazır birine nasıl güvenebiliriz?” diye soruyordu. Güvenilebilir mi gerçekten? Bu demokrasinin en temel sorunlarından biri değil mi?

[3] Jonathan Wolf. Siyaset Felsefesine Giriş. Çeviren Fahri Bakırcı. Ankara: Lykeion, 2021.

Resmî verilere göre İran’da ikinci tura katılım yaklaşık %50 civarında oldu. Yaklaşık 89 milyon nüfusa sahip olan İran’da yaklaşık 62 milyon seçmen var ve ikinci turda 30 milyon 530 bin 157 kişi sandığa gitti ve Mesut Pezeşkiyan 16 milyon 384 bin 403 oy almayı başardı. İlk turda katılım %39’da kalmıştı ve 24 milyon 535 bin 185 seçmenin sandığa gitmişti. Yani ikinci turda katılım %10 civarında artmış görünüyor ve ilk tura oranla Mesut Pezeşkiyan 5 milyon 969 bin 212 daha fazla oy aldı. İran’ın muhalif kesimi katılımın resmî verilerin çok daha altında olduğunu düşünüyor.

İran cumhurbaşkanı seçiminin 2. turu için olası iki senaryo vardı: Birincisi; ikinci turda da seçime katılım oranının aynı seviyede kalması ve tüm muhafazakâr radikal bloğun Sait Celili’nin arkasında birleşerek kendisinin seçilmesini sağlamaktı. İkincisi; Rehber Ayetullah Hameneyi’nin adayı olan Sait Celili’nin seçilmemesi için özellikle reformist seçmenler sandığa gidip tepki oyu kullanarak katılımı arttırıp reformist kanadın adayı Mesut Pezeşkiyan’nın seçilmesini sağlamasıydı.

Görüldüğü üzere ikinci senaryo gerçekleşmiş durumda. Yani İran’da halk seçim sandıklarına 2. turda katılımı artırarak Rehber Ayetullah Hameneyi’ye karşı tepki oyu kullanıp seçilmesini istediği gözde adayı Sait Celili’nin seçilememesini sağladı. Öte yandan; Sait Celili’nin muhafazakâr seçmeni konsolide edemediği de anlaşılıyor. Böylelikle; bu seçimin kaybedenleri başını Rehber Ayetullah Hameneyi’nin çektiği, devletin radikal muhafazakâr kanadı oldu. Yani hem seçimlere anlamlı bir katılım yükselişi olmadı hem de Rehber’in adayının seçilmesi engellenmiş oldu.

62 milyon seçmenin olduğu bir ülkede halkın yarısının seçimlere katılmamış olması elbette molla rejiminin meşruiyet krizinde olduğunu, bir kesimin İran’ın artık reformlarla düzeltilmesinin mümkün olmadığına inandığını, halkın rejimden kopuşunu ve cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir değişim getiremeyeceğine yönelik inancı açıkça ortaya koyuyor. Bu kopuş İran’da yaşayan tüm siyasi, etnik ve mezhebi kesimler için geçerli. Yine de halk “kötünün iyisi olan” reformist kanadın adayı Mesut Pezeşkiyan’ı seçerek kendisine ve destekçi kanadına radikal muhafazakarlara göre daha fazla güvendiğini ortaya koyarak ülkenin hâkim gücü Rehber Ayetullah Hameneyi’ye değişim talepleri bağlamında bir mesaj vermiş oldu.

Cumhurbaşkanlığı koltuğuna kim oturursa otursun; İran’da durum değişmeyecek çünkü ülkenin mutlak hâkimi olan Rehber Ayetullah Hameneyi iktidarını sürdürdüğü ve değişime direndiği müddetçe herhangi bir politika değişimi olası değil ve İran’ın bugünkü darboğazdan kurtulması pek mümkün gözükmüyor.

İlerleyen süreçlerde “seçilmiş” cumhurbaşkanı ile “ömür boyu atanmış Rehber” arasında hem makro hem de mikro politik mevziler bağlamında krizlerin çıkması kaçınılmaz olacak. Bu durum zaten yürütme erki bağlamında İran’ın en önemli anayasal paradoksudur çünkü Rehber’in mutlak vesayeti altında olan cumhurbaşkanı yetkilerini tam olarak kullanamıyor.

Mahmud Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanı olmasıyla birlikte Mesut Pezeşkiyan iki yıl süreyle siyasetten çekildi. Sonrasında 2007 yılında İran’ın Doğu Azerbaycan ilinden milletvekili seçilerek ilk kez meclise girmeyi başardı. Vekilliği döneminde pek çok tartışmalı dosyaya dahil oldu.

Peki; İran’ın yeni Cumhurbaşkanı Mesut Pezeşkiyan kim? Pezeşkiyan, 29 Eylül 1954 yılında İran’ın Batı Azerbaycan ilinin Mahabad kentinde doğdu. Annesi Kürt, babası Azerbaycan Türküdür. İlköğretim eğitimini doğduğu kentte alan Pezeşkiyan, lise eğitimini Urumiye şehrinde tamamladı. Kendisinin hem gıda sanayisi hem de fen bilimlerinde lise diploması var. Sonrasında 1975 yılında Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesini kazandı. İran-Irak Savaşı başladığında Pezeşkiyan cepheye sağlık ekiplerinin sevkinden sorumlu oldu ve hem hekim hem de asker olarak cephede görev yaptı. 1985 yılında pratisyen hekim olan Pezeşkiyan, fizyoterapi hocası olarak üniversitede ders vermeye başladı. 1990 yılında genel cerahhi uzmanı ve 1993 yılında kalp cerrahisi uzmanı oldu. Sonrasında da çeşitli hastanelerde hekim ve başhekim olarak görev yapmaya başladı ve Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesinde kalp cerrahisi bölümünde öğretim üyesi oldu. Bu dönemde kendi alanında akademik çalışmalar yapmaya ve çeşitli tıp enstitülerinde yöneticilik yapmaya devam etti.

Pezeşkiyan, 2000-2001 yılları arasında reformist Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi’nin birinci döneminde Sağlık Bakan Yardımcısı oldu ve sonrasında ikinci dönemde Sağlık Bakanı olarak İran meclisinden güvenoyu almayı başararak atandı. Kendisinin bakan olması pek çok istifaya ve tepkiye sebep oldu ve hakkında gensoru önergeleri verildi.

Mahmud Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanı olmasıyla birlikte Mesut Pezeşkiyan iki yıl süreyle siyasetten çekildi. Sonrasında 2007 yılında İran’ın Doğu Azerbaycan ilinden milletvekili seçilerek ilk kez meclise girmeyi başardı. Vekilliği döneminde pek çok tartışmalı dosyaya dahil oldu. Daha sonra yeniden milletvekili seçilen Pezeşkiyan, İran Meclis Birinci Başkanvekili olarak seçilmeyi başardı ve 2020 yılına kadar bu görevde kaldı ve meclisin sağlık komisyonunda görev aldı. Kendisi uyuşturucu bağımlılığıyla mücadele için devletin bizzat uyuşturucu arz etmesi üzerine öneride bulundu ve önerisine İran polisi tarafından karşı çıkıldı. Pezeşkiyan, İran Meclisi Türk Dilli Vekiller Fraksiyonu başkanlığı yaptı.

Daha önce milletvekilliği ve cumhurbaşkanlığı adaylığı “düzene bağlı olmamak” gerekçesiyle İran Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından reddedilen Mesut Pezeşkiyan, seçimlere katılım oranının artması için bu kez onay alan bir siyasetçi olarak reformist kanadın desteğini aldı ve İran’ın 9. Cumhurbaşkanı oldu.

Kendisi defaatle Rehber Ayetullah Hameneyi’ye ve İslami düzene tam bağlılığını duyurdu ve Rehber’in politikalarına uyacağını beyan etti. Cumhurbaşkanlığı koltuğunda kayda değer bir değişim getirebilmesi mümkün gözükmüyor.

Geçtiğimiz günlerde Diamond Tema tartışmaları üzerine eski Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez, HaberTürk televizyonunda Mehmet Akif Ersoy’un konuğu oldu. Görmez, programda Türkiye’nin manevi dünyasının tehlikede olduğunu değerlendirerek “Maneviyat Güvenliği” diye bir kavram ortaya attı ve özetle şunları söyledi:“

Özellikle Batı dünyasında İslamofobik nefretin yaygınlaşmasından sonra seçilen en kötü yollardan bir tanesi İslam ümmetine peygamber üzerinden saldırmak, onun ailesi üzerinden saldırmak. Bundan dolayı diyorum ki, bir maneviyat güvenliği sorunu var. Sosyal medyada başlayan din tartışmaları, bilhassa bilişim ve iletişim devriminden sonra, bütün hayatın bütün alanlarını etkilediği gibi, tabii olarak bizim dini hayatımızı da etkiledi ve derinden de etkilemeye devam ediyor.”

Mehmet Görmez, “Siyaset erbabının ve hukuk erbabının bu meseleyi (Maneviyat Güvenliği) ele alması gerekiyor” diyerek aslında çok tehlikeli bir talepte bulunarak siyaset kurumunun ve yargının bu meseleye müdahil olmasını istedi. Din; bireyler ile inandıkları tanrı arasında bireysel bir olgudur, inanmak veya inanmamak bireylerin kendi tercihleridir. Siyaset ve hukuk sadece bireylerin inanma veya inanmama özgürlüklerini teminat altına alabilir, bireylere inanç ve din dayatacak yaptırımlara ve düzenlemelere gidemez, gitmemeli.

Ancak Mehmet Görmez, ortaya attığı “Maneviyat Güvenliği” kavramıyla Türkiye’de siyasal iktidarın din alanına girmesini, insanların dinini şekillendirmesini ve hukuk üzerinden bazı yaptırımlarla insanlara dini perspektife göre yaşamalarının bir nevi dayatılması gerektiğine işaret ediyor. Bugün Türkiye’ye bakıldığında; gerici dinci zihniyetin hem siyasal hem de destekçileri olan toplumsal kesimleriyle birlikte güçlenmesiyle toplumsal laik düzenin değişmesini istedikleri, toplumu yukarıdan aşağıya doğru baskılarla İslamileştirmeye çalıştıkları, İslam ve şeriat kurallarını inanç teorisinden çıkarıp gündelik pratik hayat düzenine uygulanabilir bir biçimde adapte etmeye çalıştıkları çok açık ortada.

Müfredat değişiminden liseli kızların elbiselerinden dolayı mezuniyet törenine alınmamaları, cemaat, tarikat ve dini vakıflarla yapılan eğitim protokollerinden İslam’a yönelik eleştiri yapanların haklarında yargı tarafından soruşturma açılması ve yakalama kararı çıkarılması gibi pek çok örnek Türkiye’de yükselmekte olan İslami toplumsal mühendisliği ortaya koyuyor. Oysaki Anayasa’nın 4. maddesinde laiklik ilkesi, değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez temel nitelikler arasında sayılmıştır. Yani anayasal olarak Türkiye laik bir devlettir ve dinin esaslarını gözeten bir devlet değildir.

Tek bir din ve mezhep anlayışı üzerinden kurgulanan bir sistemde vatandaşların vicdan hürriyetinden söz edilemez. Yani; Mehmet Görmez’in talep ettiği gibi siyaset kurumu ve yargı bu alana dayatmacı bir perspektifle giremez.

GÖRMEZ’İN TALEP ETTİĞİ GİBİ BU ALANA DAYATMACI GİRİLEMEZ

Devletlerin resmî dini olmaz, olmamalıdır çünkü bir devletin çatısı altında pek çok farklı dine inanan veya herhangi bir dini inanca sahip olmayan yurttaşlar vardır. Tek bir din ve mezhep anlayışı üzerinden kurgulanan bir sistemde vatandaşların vicdan hürriyetinden söz edilemez. Yani; Mehmet Görmez’in talep ettiği gibi siyaset kurumu ve yargı bu alana dayatmacı bir perspektifle giremez.

Bir devletin tek bir dinin esaslarına göre yönetilmesinin ne gibi toplumsal krizleri beraberinde getirdiğini şeriat kurallarına göre yönetilen ülkelerden görüyoruz. Bu ülkelerde hukukun ve toplumsal hayatın tüm kuralları tek tip bir dini perspektifle belirleniyor, herkese aynı inanca sahip olması dayatılıyor ve “öteki” olarak görülen hiçbir kesime hayat hakkı tanınmıyor. Şeyhlerin, mollaların, imamların ve dini önderlerin hâkim olduğu bu tip yönetimlerde “şeriatın kestiği parmak acımaz” zihniyetiyle insan hakları, kadın hakları, hayvan hakları, yaşam tarzı, giyim tarzı, yeme içme tarzı ve evrensel tüm hukuki ve insani normlar ayaklar altına alınıyor.

Siyasetin ve hukuk sisteminin insanların dinine ve maneviyatına müdahil olduğunda ne gibi faciaların yaşanacağını İran örneğinden görmek mümkün. İran İslam Devrimi’nin kurucu önderi İmam Humeyni, 1979’da devrimden sonra sürgünden ülkeye dönünce yaptığı ilk konuşmada “Biz sizin maneviyatınızı, ruhaniyetinizi yükselteceğiz, sizi insanlık makamına eriştireceğiz” demişti. Yani; siyaset kurumunu ve yargı eliyle hukuki yaptırımları İran halkının inanç dünyasına sokmuş oldu.

Peki, sonra ne oldu? Rejime karşı yapılan itirazları ve protestoları “Allah ve Resulüne karşı işlenmiş” saymaya başladılar. Maide Suresinin 33. Ayetini idamlara dayanak yaptılar ve kendilerine karşı yapılan her türlü eleştiriyi Yeryüzünde Fesat Yaymak (İfsad Fil-Arz) ve Muharebe (Allah ve Resulüne karşı savaş açmak) olarak değerlendirdiler ve buna dayanarak 45 yıldır muhaliflerini idam ediyorlar.

İran İslami Ceza Kanunu’nun 500. Maddesi “Düzene karşı faaliyet” suçunu şu şekilde tanımlıyor: “İran İslam Cumhuriyeti düzeninin aleyhine, rejime karşı olan kurum, grup ve kişilerin lehine yapılacak olan her türlü faaliyet 3 ay ile 1 yıl hapisle cezalandırılır.” Yine İslami Ceza Kanunu’nun 610. Maddesi “Ulusal güvenliğe karşı gizli anlaşmalar ve toplanmalar” tanımıyla devlet aleyhine yapılan demokratik hak temelli toplanmalar dahi suç olarak görülüyor. Öte taraftan yine İslami Ceza Kanunu’nun 698. Maddesi “Yalan bilgi yayarak kamuoyunu negatif olarak etkilemek” tanımı ile devlet erkânına yönelik her nevi eleştiri ve faaliyet suç olarak tanımlanıyor. Yine İslami Ceza Kanunu’nun 508. Maddesinde “İran İslam Cumhuriyetine karşı düşman ülkelerle iş birliği” gibi 10 yıl hapis cezası öngören bir suç tanımı var.

İran rejimi 45 yılda yaptığı toplumsal mühendisliğe rağmen, tüm siyasi ve yargı gücüne rağmen, tüm ekonomik gücüne rağmen insanları zorla İslamileştirmeyi başaramadığı gibi, karşısında çok büyük bir muhalif toplumsal kesimin oluşmasına sebep oldu.

İRAN REJİMİ 45 YILDA BAŞARAMADI

İran’ın molla rejimi tam da Mehmet Görmez’in Türkiye’de yapılmasını talep ettiği gibi siyaseti ve hukuku “Maneviyat Güvenliği”ni sağlamak için devreye soktu. Peki, bunları yaparak başarı sağlanabilindi mi? İnsanlar İran’da daha mı dindar oldu ve maneviyatları güvence altına alınabilindi mi? Hayır, sonuç tam bir başarısızlık oldu ve İran halkı arasında deizm, ateizm, agnostisizm aldı başını yürüdü. Yani; İran rejimi 45 yılda yaptığı toplumsal mühendisliğe rağmen, tüm siyasi ve yargı gücüne rağmen, tüm ekonomik gücüne rağmen insanları zorla İslamileştirmeyi başaramadığı gibi, karşısında çok büyük bir muhalif toplumsal kesimin oluşmasına sebep oldu.

Otoriter ve totaliter iktidarlar zayıfladıkça, oy ve güç kaybettikçe topluma yönelik baskılarını ve tahakkümlerini arttırma yoluna giderler. Türkiye’de de şu an bu durum yaşanıyor. Bugün Türkiye özellikle siyasal iktidarın geldiği nokta bağlamında popülist bir inanç dayatması ve laik hayat tarzına müdahaleyle karşı karşıyadır. Sosyal medya mecraları üzerinden yürütülen “şeriat istemiyoruz” veya “yaşasın şeriat” kavgaları her gün karşımıza çıkıyor. Türkiye toplumu kutuplaştı; bir yanda dini tahakküm altına girmek isteyenler var, öte yandan seküler yaşam biçimini korumak isteyenler var.

“Maneviyat Güvenliği” için illaki bir dini inanca sahip olmak ve yaratıcıya inanmak gerekmiyor, asgari insani melekelere sahip olmak bunun için yeterlidir. Herkesin dini inancına ve dinini yaşamak istemesine saygı duymak elzemdir ancak insanların inançsız olma veya farklı bir dine mensup olma kararlarına ve seküler bir hayat istemelerine de saygı duymak aynı derecede elzemdir.Hangi din ve inanç olduğu fark etmez; hâkim olan güç odakları sırf siyasal iktidar koltuklarını işgal ediyorlar diye kendi dinlerini ve inanç doktrinlerini tüm bir topluma dayatma hakkına sahip değiller, ellerindeki yargı sopasını kendi inançlarını empoze etmek için kullanamazlar. Son tahlilde; siyasetin ve yargının devreye girmesi maneviyat güvenliğini asla sağlayamaz, kimse zorla ve dayatmayla “cennete” sokulamaz…

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun eski Trabzon Emniyet Müdürü Metin Alper’i İBB Zabıta Daire Başkanı olarak ataması tepki ve tartışmayı beraberinde getirdi. Kendisinin Trabzon Emniyet Müdürlüğü yaptığı sırada Danıştay'ın Öğrenci Andı'nı kaldırma kararının ardından yapılan bir operasyonda ele geçirilen maddelerin sergilendiği standa mermiler ile “Andımız” yazılmıştı. Bu durum tepkilere neden olunca Sudan'ın Hartum kentine ateşe olarak atanmıştı. Kendisinin Süleyman Soylu ve MHP’ye yakın olduğu çok sık gündeme geldi.

Süleyman Soylu, İçişleri Bakanı olduğu dönemde Genel Güvenlik ve Uyuşturucuyla Mücadele Toplantısı'nda şunları söylemişti:“Bir uyuşturucu satıcısını gördükleri zaman, beni ne kadar kınarlarsa kınasınlar, ne kadar eleştirirlerse eleştirsinler, o uyuşturucu satıcısının ayağını kırmayan polis görevini yapmamış demektir. Uyuşturucu satıcısını gören güvenlik görevlisi ne yaparsa yapsın sorumluluğu bana ait.”

Bunun üzerine; 2018 yılında Adıyaman Emniyet Müdürlüğü görevinde bulunan Metin Alper şu açıklamayı yapmıştı:“İçişleri Bakanımızın bizlere verdiği talimat yanlış anlaşılmış olabilir ama biz talimatı doğru anladık. Bakanımız ‘bacaklarını kırın’ demişti. Biz uyuşturucu satıcılarının bellerini kırıyoruz, bellerini kırmaya da devam edeceğiz. Yeri geldi mi bunların kafalarını kırmak için her türlü güç ve azim bizde mevcuttur. Belleri ve kafalarını kırmaya devam edeceğiz.”

Metin Alper pek çok tartışmalı konunun öznesi olmuş, Cumhur İttifakı’na yakınlığıyla bilinen bir isim. Ekrem İmamoğlu böylesi atamaları ilk kez yapmıyor. Göreve geldiği günden bu yana hem İBB kadrolarında hem de danışman kadrolarında AKP ve Cumhur İttifakı’na yakın isimleri çok kez tercih etti. Durum basın için de geçerli; kendisinin meşhur Karadeniz turunda ve çeşitli yurt dışı etkinliklerinde Cumhur İttifakı’na yakın gazetecilere alan açtığı malum.

BAZI ATAMALARDA DAHA DİKKATLİ OLMALI 

Metin Alper, Azerbaycan-Karabağ Savaşı’nın devam ettiği 2020'de Trabzon Emniyet Müdürü iken bir özel harekât polisinin nikah töreninde yaptığı konuşmada polisleri “hilal bıyıklı bozkurtlarım” diye nitelendirmiş ve şunları söylemişti:

“Bugün benim bir evladımın, bir yiğidimin, hilal bıyıklı bir bozkurtumun nikahına geldim. Onlarca hilal bıyıklı bozkurtum da, ‘Sayın müdürüm bizi ne zaman Karabağ’a gönderecek?’ diye bekliyorlar. Karabağ’ın göbeğinde Türk’ün Bayrağını, Türk’ün Sancağını dikmek üzere hazır bekliyorlar. Özel Harekât öyle bir şubedir ki buradaki yiğitler, buradaki aslanlar, şimşek gibi çakar, sel gibi coşar, huduttan hududa yol bulup koşar. Cepheden cepheye de yeri geldiği zaman sorar. Tarık Bin Ziyad’ın gemileri yakıp arkasına bakmadığı gibi benim koç yiğitlerimde arkasına bakmadan sadece ve sadece kendilerine verilen hedefe korkusuzca, cesurca, yürekli şekilde, bir aslan gibi giden hilal bıyıklı Bozkurt’lardır. Hepsinin gözlerinden öpüyorum. Bu evlilik de hayırlı olsun. Bu evlilikten doğacak, Asenalar, Alperenler de bizden sonra bayrağı dalgalandıracaktır inşallah.”

Yani; Metin Alper pek çok tartışmalı konunun öznesi olmuş, Cumhur İttifakı’na yakınlığıyla bilinen bir isim. Ekrem İmamoğlu böylesi atamaları ilk kez yapmıyor. Göreve geldiği günden bu yana hem İBB kadrolarında hem de danışman kadrolarında AKP ve Cumhur İttifakı’na yakın isimleri çok kez tercih etti. Durum basın için de geçerli; kendisinin meşhur Karadeniz turunda ve çeşitli yurt dışı etkinliklerinde Cumhur İttifakı’na yakın gazetecilere alan açtığı malum.

Kimse devr-i sabık yaratmanın peşinde değil, kimse düşmanlık peşinde değil, kimse kutuplaşmanın sürmesinden yana değil, kimse diyaloğa karşı değil, siyasette normalleşmenin olmasına karşı değil ancak bu durum muhalif toplum kesimlerinin yıllar içinde biriktirdiği öfke, tepki ve hatta nefretin görmezden gelinmesi anlamına gelmiyor.

KİMSE DEVR-İ SABIK YARATMA PEŞİNDE DEĞİL

CHP’nin yeni yönetimi “değişim” vaadinde bulundu ve bu söylem seçmen nazarında önemli bir karşılık buldu ve CHP 1977’den sonra ilk kez birinci parti olmayı başardı. CHP’ye sormak gerekiyor; muhalif seçmen neden yerel seçimlerde CHP’yi birinci parti yaptı? Bu denli emanet oy neden CHP’ye verildi? Çünkü muhalif halk kesimleri yıllardır AKP ve şürekasından, AKP ve şürekasına sadık kadrolardan, nepotizmden, adam kayırmacılıktan, AKP’nin yandaş unsurları ve trollerinden bıktı! Yani bu oylar muhalefete AKP’yi ve yandaşlarını meşrulaştırsınlar ve “yeni dönemde” de kadrolara yerleştirsinler diye verilmedi!

Koskoca CHP’nin içinden yetişmiş, çalışmış, emek vermiş hiç kimse İBB Zabıta Daire Başkanlığı’na layık değil miydi ki Metin Alper gibi bir profil bu göreve atandı? Bundan sonra ne olacak yani, yumuşama ve normalleşme adı altında AKP ve şürekasının üst düzey görevlileri muhalefet tarafından yine en üst mevkilere mi getirilecek? İktidar zayıfladıkça bu kişilerin muhalefete doğru “yanlamasına” göz mü yumulacak? Bunca yıldır muhalif gazetecilerin, akademisyenleri, bürokratların ve halkın liyakatli evlatlarının ödedikleri ağır bedellere rağmen AKP ve şürekasına bir zamanlar tam bağlı olanlar “yeni dönemde” de kendilerine muhalif partilerde ve mecralarda yer bulmaya devam mı edecekler? Eğer bu kişilere “her devrin adamı” olma şansı verilecekse muhalif halk neden muhalefet partilerine oy versinler ki?!

Kimse devr-i sabık yaratmanın peşinde değil, kimse düşmanlık peşinde değil, kimse kutuplaşmanın sürmesinden yana değil, kimse diyaloğa karşı değil, siyasette normalleşmenin olmasına karşı değil ancak bu durum muhalif toplum kesimlerinin yıllar içinde biriktirdiği öfke, tepki ve hatta nefretin görmezden gelinmesi anlamına gelmiyor. “Yumuşama” ve “normalleşme” başka bir şeydir, yıllarca muhalif kesimleri ve partileri hedef tahtasına koyup her türlü kötülüğü reva görenlere her dönemin adamı olabilmeleri için alan açmak ve yeniden kadrolaşmalarını sağlamak başka bir şeydir!

Eğer muhalefet partileri kendilerine verilen emanet oylarla muhalif seçmenin kendilerine hangi görevleri verdiğini, ne beklediğini, hangi mesajı verdiğini, yenilenmenin ve değişimin gerçekte ne olduğunu idrak etmezlerse, halkın liyakatli evlatları hala mülakatlarda lime lime edilip işsiz kalırken AKP ve şürekasına hizmet etmiş olanlara makbul insan muamelesi yapı pen üst düzeyde kadro vermeye devam ederlerse ilk seçimde büyük bir hezimet yaşamaları kaçınılmaz.

Muhalefet partilerinin “tavanı” bunca yıldır yaşananları unutmak istiyor olabilirler ancak muhalif toplum tabanının hafızasında yaşananlar asla unutulmayacak…

Kafam çok karışık…

Belirli olaylara verilen çeşitli toplumsal tepkileri anlamak benim için gerçekten zor.

Bazen, övündüğümüz şeylere aslında üzülmemiz gerektiğini düşünüyorum.

Örneğin tarikat ve cemaatlerle ilgili haberleri izliyorum. 

"Filanca tarikattan falanca isim kovulmuş, tarikat şeyhi onunla görüşmeyi kabul etmemiş, o da açıklama yapmış.Bir başka tarikatın Yargıtay Başkanlığı seçiminde adayı varmış ve yarış bu tarikatın adayı ile diğeri arasındaymış.”

Adeta bir tarikatlar-cemaatler cenneti…

Bu arada bir tarikatın çok sayıda sektörde büyük yatırımlar yaptığı ileri sürülüyor ve görüntülerde liderin bindiği ultra-lüks ecnebi marka aracın üzerine güller serpiliyor.

Tarikat lideri üyelere bu dünya nimetleri uğruna belli dini-ahlaki ilkelerden vazgeçilmemesini ve bunun karşılığında öte dünyadaki mükâfatlara odaklanılması gerektiğini öğütlüyor.

Bir de şiar var: “Bu dünyada bir lokma, bir hırka yeter.”

Tarikat liderlerinin refah içindeki yaşantılarına ve yaptıkları yatırımlara bakınca bu şiarın liderler için değil, onları ayakta tutan müritler için söylendiği açık.Ama lider kadrosu artık sanıldığından çok daha büyük bir kadro. Çeşitli şirketleri yönetiyorlar, çok önemli üst düzey kamu görevlerine atanıyorlar.

Açıkçası tarikat yeryüzü iktidarından daha büyük bir pay kapmak için büyük bir mücadele içinde. Çok güçlü siyasi bağlantıları var. Bir taraftan büyük bir ticari ağ; öte yandan bu ticari ağın büyümesini sağlayan siyasal bağlantılar ve devlet içinde bu ilişkiyi koruyan geniş kadrolar.

TARİKATLAR YERYÜZÜ İKTİDARINDAN PAY YARIŞINDA

Açıkçası tarikat yeryüzü iktidarından daha büyük bir pay kapmak için büyük bir mücadele içinde. Çok güçlü siyasi bağlantıları var.

Bir taraftan büyük bir ticari ağ; öte yandan bu ticari ağın büyümesini sağlayan siyasal bağlantılar ve devlet içinde bu ilişkiyi koruyan geniş kadrolar.

Ancak şunu da biliyoruz ki toplumun önemli bir kesimi tarikat ve cemaatlere üye olmasa bile sempatiyle bakıyor.

Milli Eğitim Bakanı bile tarikat ve cemaatleri sivil toplum örgütü olarak niteliyor ve bakanlık tarafından destekleneceklerinin müjdesini veriyor.

Oysa bir örgütün sivil toplum örgütü olabilmesi, demokratik bir iç işleyişe sahip olmasına bağlı.

Cemaat-tarikat liderlerinin “yetkileriyle” ilgili tartışmayı siyasal liberalizmin temsilcisi, aydınlanma dönemi düşünürü John Locke üzerinden sürdürmek mümkün.

Locke Yönetim Üzerine Birinci İnceleme[i] adlı eserinde, Eski Ahitte, kralların Tanrı tarafından yetkilendirildiğine ilişkin iddiaları kanıtlayan bir ayet aramakta ve sonunda bulamayınca kralların tanrısal hakka dayalı olarak ülke yönetmedikleri sonucuna ulaşmaktadır.

Locke’un burada kullandığı yöntem son derece tutarlıdır: Eğer Tanrı birilerini kral olarak atamış olsaydı, insanoğluna kral olan bu kişiyle ilgili açık bilgi verirdi.

Böyle bir yetkilendirme olmadığı halde kendisinin Tanrı tarafından yetkilendirildiğini iddia eden bir kral apaçık yalancıydı.

Bu tür bir kralın Tanrı’ya şirk koşarak onun adına yetki kullandığı söylenebilirdi.

Locke’un kullandığı bu yöntem tarikat liderleri için de kullanılabilir.

Cemaat-tarikat türü yapılanmalarda, tarikat- cemaat liderleri, müritlerin teslimiyetini istiyorlar. Diyorlar ki İslam teslim olmaktan gelir ve siz de önce teslim olmalısınız.

İyi de kime teslim olacak müritler? Eğer İslam teslim olmaktan geliyorsa, inananların teslim olacakları yer Tanrıdır.

Siz kimsiniz?

Müritler niye size teslim olsun?

Tanrı tarafından onun adına konuşmak üzere, herhangi bir yerde, örneğin Kutsal Kitapların herhangi birinde yetkilendirildiniz mi?

Yetkilendirildiyseniz bize hangi ayette yetkilendirildiğinizi söyleyin.Yetkilendirilmediği halde Tanrının kurallarını yorumlama yetkisine sahip olan her kişi en büyük günah olan Tanrıya “şirk koşma” suçunu işlemiş olur.

Tanrı’nın kurallarını kullarına aktaran tek otorite, peygamber olarak atadığı kuludur.Ancak peygamber Tanrı’nın elçisidir ve görevi Tanrı’nın koyduğu kuralları insanoğluna bildirmektir.

Peygamberler bile Tanrıya şirk koşmazken, bir tarikat liderinin Tanrı’nın insanoğluna gönderdiği kuralları yorumlama yetkisine sahip olduğunu bildirmesi en hafif tabirle hadsizliktir.

Tanrı yeryüzünde bir düzen yaratmış ve bu düzen içinde yaşayabilmeleri için insanlara, Kutsal Kitaplarında uymaları gereken davranış kurallarını peygamberleri aracılığıyla göndermiştir.

Bu kuralların her yerde ve her zaman aynı olması zorunludur, çünkü hem Tanrı hem de kuralları tektir.

Oysa tarikat ve cemaatlerin her biri Tanrının kurallarını farklı bir yoruma tabi tutmakta ve farklı uygulamaları savunmaktadır. Her cemaat ve tarikat müridi için uyulması gereken kurallar farklıdır. Nasıl oluyor da Tanrının bütün insanlara gönderdiği kurallar bir cemaat müridi için başka, diğer cemaatin müridi için başka olabilir ki?

TARİKAT, CEMAAT, MÜRİD VE FARKLI KURALLAR

Oysa tarikat ve cemaatlerin her biri Tanrının kurallarını farklı bir yoruma tabi tutmakta ve farklı uygulamaları savunmaktadır.Her cemaat ve tarikat müridi için uyulması gereken kurallar farklıdır.

Nasıl oluyor da Tanrının bütün insanlara gönderdiği kurallar bir cemaat müridi için başka, diğer cemaatin müridi için başka olabilir ki?

O zaman cemaat-tarikat liderleri Tanrı’nın koymadığı kurallar koyarak Tanrı’ya şirk koşmuş olmuyorlar mı?

Cemaat ve tarikatların yaptıkları aslında dini inanç özgürlüğüne de aykırı.

İnanç özgürlüğü her bir bireyin Tanrısı ile ilişkisini kendisinin kurmasına ve ibadetini dilediği gibi yapmasına izin verir ve bunun güvencesi laiklik ilkesidir.

Oysa tarikat ve cemaat liderleri müritlerinin dini inanç ve kanaat özgürlüğünü ellerinden alıyorlar ve onları tarikatın dogmalarına inanmaya zorluyorlar.Bu örgütler, gerekli gücü elde edebilmek için bir taraftan ticaretle uğraşıyor, diğer taraftan siyasi ilişkileri kullanıyorlar.

Tarikatların hukuksal açıdan da küçük bir kusurları var: Dini siyasete alet ediyorlar.

Anayasa’da şöyle bir hüküm var: "Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz.” (m. 24/son)

Dolayısıyla hepimizin gözleri önünde gerçekleşen şey Anayasa hükmünün ihlal edilmesidir.Muhtemelen çok büyük bir koro şunu söyleyecektir:“Ne zaman savunmaktan vazgeçeceksin darbeci 12 Eylül Anayasası’nı. Darbe anayasasını savunmak darbeyi savunmakla eşdeğerdir. Bu Anayasa’nın artık günümüz ihtiyaçlarına cevap vermediğini ve tümüyle değiştirilmesi gerektiğini söyledik ya sana.”

• Tamam da Ağbi bu Anayasa hala yürürlükte ve işinize geldiğinde belirli hükümleri tepe tepe kullanmakta hiç tereddüt etmiyorsunuz?

“Sana mı soracağız? Milli irade neyi isterse onu yapar.”

• Doğru Ağbi zaten ben “hukuk devleti”, “anayasanın üstünlüğü”, “kanun önünde eşitlik”, “laiklik” gibi Batı icadı kavramlara biraz fazla uyum sağlamışım. Hep böyle teklemeler oluyor, kusura bakma.

Bu konuşmaların sonunda, tarikat ve cemaatlerin yapılan övgüyü hak edip etmedikleri yine de kafamda ciddi bir kuşku olarak duruyor.

Büyük bir cemaat yapılanması olan FETO’nun darbe girişimini hatırlayınca bu övgünün yapılmakta olmasına üzülmek mi gerekir diye düşünmekten kendimi alıkoyamıyorum.

Kafam biraz da “milliyetçilik” kavramıyla ilgili olarak karışık.Vatan, millet ve bayrak kavramları önemli kavramlar ve bunlar belirli bir kesim tarafından çok yoğun biçimde kullanılıyor.

Bazı vatandaşların, bu tür kavramları kullanarak adeta suç işleme özgürlüğü var.Bakanlık yapmış önemli bir şahsiyetin uyuşturucu şebekesiyle bağı ortaya çıkıyor:“Vatan ve millet için yaptım, şimdi olsa yine yaparım diyor.”

Bir başkasının çete liderleriyle boy boy fotoğrafları var. Malvarlığı yabana atılmayacak cinsten.

O da aynı açıklamayı yapıyor.

Benim kafamdaki “milliyetçi” ise şöyle saf bir tip:

• Kendi çıkarı ile “milletinin” çıkarı karşı karşıya kaldığında milletin çıkarını tercih edip kendisini feda eden,
• Vatanı ve milleti için hiçbir karşılık beklemeden çalışan,
• Kanun önünde eşitlik ilkesine uyan ve bu ilkeyi ihlal etmek isteyenlere engel olmaya çalışan,
• Vatan ve millet kavramlarını kendi kişisel çıkarları için kullanmayan ve kullananlara karşı çıkan,
• Ülkenin gelişmiş ülkeler standardına ulaşması ve her bir vatandaşın refahının artırılması için kendi kişisel çıkarlarını elinin tersiyle iten,
• Ülkede yaşayan yoksulların sıkıntısını dert edinen ve sofrasındaki ekmeği onlarla paylaşan,
• vs…kişi

Benim bu “ saf tip”imin tarihimizde de örnekleri var.Hem de bugünlerde çokça eleştirilen ve bu yüzden “faşist tek parti diktatörlüğü” olarak adlandırılan dönemden: Örnek 1. Yavuz-Havuz Yolsuzluğu Olayı[ii] Cebelibereket Milletvekili eski Denizcilik Bakanı İhsan Eryavuz’un Yavuz Zırhlısının onarımı için havuz alımı sırasında bir Fransız şirketinden rüşvet aldığı ileri sürülmüştür.

Eryavuz’un Meclis soruşturması kapsamında yargılanmasını isteyen kişi dönemin başbakanı İsmet İnönü’dür.İnönü’nün 1927 yılında tek bir imzayla verdiği Meclis soruşturması önergesi şöyledir: "Sabık Bahriye Vekili ve Cebelibereket Mebusu İhsan Beyin Vekâletinin son günlerinde, Yavuzun tamiri mukavelesinin tadili meselesinde muhilli emniyet bir tarzda, İcra Vekilleri Heyetinin kararı hilafına ve bu kanuni salahiyetinin haricinde hareket ettiği ve Hazinenin menafiine ademi takayyüt gösterdiği anlaşılmıştır. Vekâleti esnasında ve vekâlet vazifesinden mütehaddis bu harekât kendisinin mesuliyetinin ve Divanı Âliye şevkini müstelzimdir. Dahili nizamnamenin 169’uncu maddesi mucibince hakkında tahkikat icrasını talep ve teklif ederim.”

Soruşturmayla görevlendirilen karma komisyon 23 Ocak 1928’de Yüce Divana sevk öneren raporunu yazarak Başkanlığa sunmuş ve Genel Kurul 26 Ocak’ta raporu görüşerek İhsan Eryavuz ve arkadaşlarının Yüce Divan’da yargılanmasını kararlaştırmıştır.

Yüce Divan'da yargılanan Eryavuz aynı yıl hüküm giymiştir.

Olay, tarihe “Yavuz-Havuz Yolsuzluğu” olarak geçmiştir.

İhsan Eryavuz, soyadı kanunuyla aldığı "Eryavuz" soyadını, davadan sonra "Topçu" olarak değiştirmiştir.

Özetle bir başbakan bir bakanının bir gemi onarımı sırasında rüşvet aldığı iddiasıyla yargılanmasını istemiş ve hukuksal süreç işletilerek bakanın yargılanması ve hüküm giymesi sağlanmıştır.

Mehmet Ali Cenani, Kurtuluş Savaşında Güney Cephesinin örgütlenmesinde rol almış önemli bir siyasetçidir. Cenani’nin ticaret bakanlığı sırasında un ve zahire fiyatlarının yükselmesini önlemek için bakanlık emrine 500 bin lira verilmiştir. Cenani, ekmek fırınları yaparak dolaylı olarak fiyatların artmasını engellemiştir.  Buna rağmen tahsis edilen ödeneği amacı doğrultusunda kullanmadığı için Yüce Divan’a gönderilmiştir.

Örnek 2: ALİ CENANİ OLAYI

Mehmet Ali Cenani Meclis-i Mebûsan’da 3., 4., 5. ve 6. dönem, TBMM'de 1.,2. ve 3. dönem milletvekilliği; iki hükümette Ticaret Bakanlığı yapmış ve Kurtuluş Savaşında Güney Cephesinin örgütlenmesinde rol almış önemli bir siyasetçidir.

Cenani’nin ticaret bakanlığı sırasında un ve zahire fiyatlarının yükselmesini önlemek için bakanlık emrine 500 bin lira verilmiştir.

Cenani bu parayı fiyatların doğrudan yükselmesini engellemek için kullanmamış bunun yerine ekmek fırınları yaparak dolaylı olarak fiyatların artmasını engellemiştir.

Buna rağmen tahsis edilen ödeneği amacı doğrultusunda kullanmadığı için Yüce Divan’a gönderilmiştir. Cenani’nin savunmasında bu durum açıkça ifade etmektedir: "…Karar esnasındaki müzakere zabıtlarından anlaşıldığına göre encümen azayı muhteremesi stok meselesinin her safhası için verdikleri kararla gerek şahsen, gerek başkasını menfaattar kılmak suretiyle suistimal yapmadığımı ve menfaat temin etmediğimi tespit buyurmuşlardır. Masumiyetimi tespit eden bu karara teşekkür ederim. Encümen mazbatasında birtakım vazife suistimallerinden bahsediliyor. Ben hayatımda vazifemi suiistimal etmedim, kendi menfaatime vatan menfaatini daima tercih ettim.”

Özetle Cenani, kişisel bir menfaat sağlamadığının komisyon tarafından tespit edildiğini söylemekte ve onu Yüce Divan’a gönderme kararı almasına rağmen komisyona teşekkür etmektedir.

Cenani, olayda, kendisine ya da başkasına herhangi bir menfaat sağlamamış, sadece parayı un ve zahire fiyatlarının düşürülmesinde tahsis amacının dışında bir başka yöntemle, devlete ait fırınlar yaparak kullanmıştır. Yani parayı amacına uygun biçimde kullanmış ama doğrudan fiyat kontrolü sağlayacağı yerde ürünün kendisini üretip ucuza satmak yoluyla farklı bir yöntem tercih etmiştir.

Bu tercihi kullanırken kendisine ya da yakınlarına hiçbir menfaat temin etmemiştir.

Yüce Divan 1928 yılında Cenani’ye bir ay hapis ve 170 bin lira para cezası vermiştir.

Neredeeeen nereye…

Nereden nereye geldiğimizden bahsederken aklıma bir de karşılaştırma geldi: 1927 yılında Başbakan İnönü tek başına bir Meclis soruşturma önergesi verirken ve 1928 yılında bir imzaya bile gerek olmaksızın Meclis, kesin hesap kanununun görüşmeleri sırasında, tahsis edilen ödeneğin yöntemine uygun kullanılmadığını tespit edip doğrudan harekete geçebilirken, 2017 Anayasa değişikliğinden sonra Meclis soruşturması önergesi verilebilmesi en az 300 milletvekilinin imzası koşuluna bağlanmıştır.

Bir başka anlatımla 1927 yılında tek bir imzayla ve hatta imzaya bile gerek olmaksızın bakanların görevleriyle ilgili olarak suç işleyip işlemedikleri sorgulanabilirken, bugün 300 milletvekilinin imzası olmadan soruşturma yapılamamaktadır.

1927’de komisyon basit çoğunlukla kurulabilirken ve Meclis basit çoğunlukla Yüce Divan’a sevk kararı verebilirken, 2017 Anayasa değişikliğinden sonra Meclis soruşturması komisyonu kurabilmek için en az 360 milletvekilinin ve Yüce Divan’a sevk kararı verebilmek için en az 400 milletvekilinin oyuna ihtiyaç vardır.

Bir başka anlatımla Yüce Divan’a sevk kararı ancak anayasayı referandumsuz değiştirme çoğunluğuna ulaşınca verilebilmektedir.

Bunun pratikteki anlamı günümüzde bir bakanı Yüce Divan’a göndermenin olanaksıza yakın olduğudur.

Nitekim 2017 Anayasa değişikliklerinden günümüze kadar çok sayıda iddiaya rağmen tek bir bakan hakkında Meclis soruşturması önergesi verilememiştir.

Gerçekten de neredeeen nereye…

"Faşist tek parti diktatörlüğü” olarak suçlanan dönemde, ülkeye yararı dokunmuş bir bakan, kimliğine bakılmaksızın hukuk önünde eşitlik ilkesi çerçevesinde kolaylıkla yargılanıp cezalandırılırken, demokrasi ve hukuk devletinin çağ atladığı ileri sürülen bir dönemde, soruşturma önergesi bile verilememektedir.

Bunu şimdikilerin “milliyetçi”, eskilerin “ayyaş” olduklarını söyleyerek yanıtlayacak olanlara verebilecek hiçbir cevabım yok ne yazık ki. Ayarlarım henüz o kadar gelişmedi.

Benim bakış açımdan, verilen örneklerde son derece güçlü bir milliyetçi duruş vardır.Birinci olayda Başbakan kendi bakanına bile hiç acımamış ve soruşturmayı bizzat kendi açmıştır. İkinci olayda “milliyetçiliği” tartışma konusu edilemeyecek bir bakan, hukuk önünde eşitlik ilkesi gereğince yargılanmış ve hüküm giymiştir.

Bu “gerici” fikirlerime çok güçlü bir cevap gelmekte gecikmeyecektir: "Kardeşim senin dediğin yöntemle devletin bekası korunabilir mi? Bu adamlar hangi riskleri göze alıyorlar biliyor musun? Bu kadar büyük riskleri göze alan birilerinin zenginleşmesinde ne var? Adam milliyetçi diye kendi çoluk çocuğunun rızkını düşünmesin mi?”

• Ağbi tamam zenginleşsin ama zenginleşme gibi bir amacı varsa bu tür kanun dışı yolları kullanmasın. Bu ülkenin üretim biçimi zenginleşmeyi reddetmez ama oyunu kurallarına göre oynamak gerekir.

“Bak sen anlamadın. Bu adamlar zenginleşmek için yola çıkmıyorlar. Ama hizmetleri sırasında çeşitli ilişkilere giriyorlar ve bu sırada kendi işlerini de yapıp zenginleşiyorlar. Üstelik zenginleşmekle ülkenin zenginleşmesine da katkı yapmış oluyorlar.”

• Ama adam zenginleşme ve bu arada kamu kaynaklarını kendi özel çıkarları için kullanma amacıyla milliyetçiliği kullanıyorsa bunu nasıl ayırt edeceğiz?

“Biz ederiz, sen o kadarını anlayamazsın.”

• Haklısın Ağbi. Zaten benimki biraz saflık işte. Sizinkiler gibi ulvi amaçlarım olsaydı ne işim vardı bu akademik işlerde; bunlar hep teori-meori; milleti kandırmaca işleri.

Yazı yine bir hayli uzadı ve ben okuyucunun sıkıldığından endişelenmeye başladım.

O yüzden ara vermeden sonraki yazıda yayınlayacağımı taahhüt ederek, uzay çalışmalarımız ve yurt dışı başarılarımız ile ilgili kısmı bu yazıdan çıkarıyorum.

Not: Bu yazı 31 Mart 2024 Mahalli İdareler seçimlerinden önce yazılmıştır. Seçimler sonunda siyasal iktidar ciddi bir “yenilgi” almışken, bu yenilgi özellikle ana muhalefetin hanesine “başarı” olarak yazılmıştır. Bu durumun kalıcı hale getirilmesi yukarıdaki ve sonraki yazıdaki kafa karışıklıkları konusunda muhalefetin bir tutum geliştirmesine bağlıdır. 

İkinci Yazı: Övünme ve üzülme duyguları üzerine - 2

---

[i] John Locke. Yönetim Üzerine Birinci İnceleme. 5. Baskı, Çeviren: Fahri Bakırcı. Ankara: Serbest Yayınları, 2024.

[ii] Bu konuda daha fazla örnek ve diğer denetim konularındaki gerilemeler üzerine şu kaynağa bakınız: Fahri Bakırcı, Kuruluşundan Günümüze TBMM'nin Denetim Yetkisinin Sönümlenmesi: Denetimden Kaçış. Ankara: Lykeion, 2021.

Geçen yazıda Aristoteles’in yönetim biçimleri sınıflandırması ve tiranlık üzerine yazmıştım.

Aristoteles’in orada yazdıkları yönetimde nelerin yapılmaması gerektiği üzerine idi. Bu yanlışlar yapıldığında oligarşi ya da demokrasinin kötü yönlerinin birleşimiyle tiranlık ortaya çıkıyordu.

Ama Aristoteles’in asıl amacı bir tiranlık incelemesi yapmak değildi: Yönetimde yanlışlık yapılırsa tiranlık tehlikesinin kapıda beklediği uyarısı yapmaktaydı.

Tiranlık ortaya çıkarsa tiranın krala benzemeye çalışarak yönetimini bir miktar daha sürdürebileceğine işaret etmişti. Kötü kaçınılmazsa kötünün iyisini tavsiye etmekteydi.

Aristoteles’in asıl yapmak istediği, mevcut koşullarda gerçekleştirilme potansiyeli olan yönetimi ya da “gerçekleştirilebilir en iyi yönetimi” bulmak.

Hem ideal olanı hem de mevcut koşulları gerçekçi biçimde değerlendirebilirsek, neler yapılırsa içinde yaşanabilir bir yönetim kurulabileceğini ortaya koymak mümkün olur.

Bir başka anlatımla Aristoteles en çok gözlemlenen yönetimler olan oligarşi ve demokrasinin iyi yönetim biçimi olmaları için ne yapmaları gerektiğini açıklamaktadır: Aristoteles’e göre demokrasi ve oligarşinin kötü yönlerinin birleşiminden tiranlık doğuyorsa, bunların iyi yönlerinin birleşiminden de gerçekleştirilebilir en iyi yönetim olan politeia doğar.

Türkçesi şu: Hem zenginlerin hem de yoksulların yönetimde yer aldığı ve bu nedenle zengin ve yoksulun birbirini ezmediği yönetim gerçekleştirilebilir en iyi yönetimdir.

Bunun adı politea’dır. (Buna ortak çıkarı gözeten demokrasi, ya da iyi demokrasi, ya da yasalı demokrasi demek de mümkündür.) Politeia’nın gerçekleştirilebilir en iyi yönetim olmasının nedeni basittir: Zenginler yoksullardan zenginlik yönünden eşitsiz olup her yönden eşitsiz değildirler. Dolayısıyla zenginlere sadece zenginlikleri yönünden eşitsizlik tanınır ve diğer yönlerden yoksullarla zenginlerin eşit olduğu kabul edilirse, devrimlerin en önemli nedeni ortadan kaldırılmış olur.

Aristoteles’e göre eşitlik genel olarak ancak eşit olanlar arasında sözkonusu olur; eğer eşitsiz olanlar eşit kabul edilecek olursa bu adaletsizlik yaratır.

Aristoteles iki ayrı eşitlikten; oransal eşitlik ve sayısal eşitlikten söz eder ve politeia’da her iki eşitlik ilkesine birden yer verildiğini söyler. Yurttaşlar arasında eşitlik olduğunda eşitlik ilkesi; eşitsizlik olduğunda eşitsizlik ilkesi uygulanır.

Aristoteles bu noktadan daha ileriye giderek gerçekleştirilebilir en iyi yönetimin kalıcı olması için sağlam bir mantık örgüsüyle temel formülleri üretir.

Politeia orta sınıfa dayalı devlettir; günümüzün terimleriyle sosyal devlettir. Politeia yönetimde hem zenginlere hem de yoksullara yer veren yönetim olduğuna göre, zenginlerin ve yoksulların çoğunluğunu ortak çıkarlara sahip bir kitle haline getirmek en iyisidir.

ORTAK ÇIKARLARA SAHİP BİR KİTLE

Formül 1: Politeia orta sınıfa dayalı devlettir; günümüzün terimleriyle sosyal devlettir.

Politeia yönetimde hem zenginlere hem de yoksullara yer veren yönetim olduğuna göre, zenginlerin ve yoksulların çoğunluğunu ortak çıkarlara sahip bir kitle haline getirmek en iyisidir.

Bir başka anlatımla zengin ve yoksullar orta sınıfta buluşturulursa, zengin ve yoksul arasındaki çıkar farklılıkları en aza indirilmiş ve yönetim kalıcı hale getirilmiş olur.

Eğer her iki sınıfa da yönetimde yer verilir ancak bu kesimler kendi sınıflarında kalmaya devam ederse sürekli bir çatışma tehdidi olur. Oysa yoksulların standartları yükseltilerek ortaya getirilir ve zenginlerin varlıkları bir miktar törpülenir ortaya indirilirse çatışma potansiyeli azalır.

Bir ülkede orta sınıfın bulunmaması ya da çok küçük olması bir devrim nedeni olabilir, çünkü orta sınıf her iki tarafın eşitliğinin sağlandığı alandır.

Zenginlik ve yoksulluğun azalması, orta sınıfın güçlendiğini ve orta sınıfın güçlenmesi karşıtlıkların azaldığını gösterir.

Aristoteles orta sınıfın olması gereken büyüklüğü hakkında bir sayı da verir:

Demokrasideki tehlike yoksullarla zenginlerin birleşerek devrim yapmaları ve bir tiranı başa geçirmeleridir. Orta sınıfın toplamı bu iki sınıfın toplamını aştığında bu tür bir devrim olanaksızdır.

ORTA SINIFLARIN DEMOKRASİDEKİ ROLÜ

Orta sınıf sayısal olarak diğer iki sınıfın toplamından ya da sınıfların biri olan yoksullardan daha fazla olmalıdır.

Demokrasideki tehlike zenginlerin de desteğiyle yoksulların bir kişiyle anlaşmaları ve onu bir tiran olarak başa geçirmeleridir. Orta sınıfın toplamı bu iki sınıfın (zengin ve yoksul) toplamını aştığında bu tür bir devrim olanaksızdır, çünkü zenginler yoksulları devrime ikna etse bile her iki sınıfın toplamı, iktidardaki orta sınıfı devirmeye yetmeyecektir.

Özetle Politea’nın en iyi yönetim biçimi olmasının nedeni yoksul ve zengin sayısının azlığına karşılık orta sınıfa mensup yurttaş sayısının fazla olmasıdır.Orta sınıf ne kadar büyürse, toplumun ortak çıkarlar konusunda uzlaşması ve karar alması o kadar kolaylaşır.

Orta sınıf küçüldükçe yani yoksul ve zenginlerin sayısı arttıkça, kötü yönetim biçimi olan tiranlığa dönüşme eğilimi güçlenir.

Aristoteles’in bu söylediklerinin modern devlette bir karşılığı var: Sosyal devlet.

Günümüzün sosyal devletleri artan oranlı vergilerle zenginlerden aldıklarını orta sınıfın büyütülmesi için kullanmaktadırlar.

Sosyal devletlerde temel hedef zengin ve yoksul arasındaki gelir uçurumunu kaldırarak toplumun geniş bir kesimini orta sınıfta birleştirmektir.

Dolayısıyla sosyal devlet, Aristo’nun politeia’sının sürdürülmesi yolunda kullanılan önemli bir araçtır; işlevi zengin ve yoksul sayısını azaltmak ve orta sınıfı büyütmektir.

"Neyse ki bizde de şimdilerde hem siyasal iktidar hem de muhalefet sosyal yardım yarışı içine girdi; özellikle mahalli idare seçimlerinde en büyük vaatler bu tür sosyal yardımlardan oluşuyor” diyenler olacaktır.

Bunu diyenler Aristoteles’e dayanarak bunu söylüyorlarsa büyük yanlış yapmış ve Aristoteles’in dediklerinin tam tersini yapmış olurlar.

"Eeeee…hani sosyal devlet diyordun? Burada da sosyal yardım yapılıyor işte… Sosyal yardım sosyal devletin gereği değil mi?”

Hayır. Aristoteles’e göre değil.

Sosyal yardımları sosyal devletin gerçekleştirilme koşulu sayanlar Aristoteles’ten hiçbir şey anlamamış muhteremlerdir. Aristoteles’in önerdiği şey insanları yoksul sınıfın içinden alıp orta sınıfa taşımaktır. İnsanların büyük çoğunluğu yoksul sınıf içinde kalmayı sürdürdükçe, yoksulların bir tiranı iktidara taşıma olasılığı yüksektir.

ARİSTOTELES’İN ÖNERDİĞİ İLE SOSYAL YARDIMIN FARKI

Sosyal yardımları sosyal devletin gerçekleştirilme koşulu sayanlar Aristoteles’ten hiçbir şey anlamamış zat-ı muhteremlerdir.

Aristoteles’in önerdiği şey insanları yoksul sınıfın içinden alıp orta sınıfa taşımaktır. İnsanların büyük çoğunluğu yoksul sınıf içinde kalmayı sürdürdükçe, yoksulların bir tiranı iktidara taşıma ve onun tiranlığını destekleme olasılığı yüksektir.

Sosyal yardımlar, yoksulların yoksul sınıftan orta sınıfa terfi ettirilmesi amacını taşımaz; onların yoksul sınıfta kalmalarını kronikleştirir; yoksulluk ve yoksul sınıf kalıcı hale getirilmiş olur.

Aristoteles’in halkın aşağılanmasının araçlarından söz ederken, halkın yoksulluğunun kalıcı hale getirilmesinden söz ettiği hatırlanmalıdır. Halkın yoksulluğunun kronik hale gelmesi tiranlık tehlikesinin kronikleşmesine neden olur.

“O zaman sosyal devletin, sosyal yardımlara karşı olduğunu mu söylüyorum?”

Hayır, karşı değildir; sosyal devlette sosyal yardımların yeri vardır, ancak sınırlıdır. Sosyal yardımlar kendi emekleriyle geçinme olasılığı olmayan gruplara, insan haysiyetiyle bağdaşan belirli bir yaşam standardı sağlamaya yönelir.

Oysa sosyal devlet yoksul sınıfı küçültmeyi ve bu sayede orta sınıfı büyütmeyi amaçlar. Orta sınıf büyüdüğünde toplumun çoğunluğunun ortak çıkarlar üzerinde uzlaşması kolaylaşır.

Aristoteles’in adlandırmasıyla bunun adı iyi demokrasi ya da politeia’dır.

Aristoteles’e dayanarak söylediklerimin ülkedeki ana akım sağ ve sol medya organlarında bir karşılık bulmayacağından eminim. Birbirlerini taklit eden bu ana akım gruplar şimdilerde destekledikleri siyasal parti adaylarının taahhüt ettikleri sosyal yardım miktarlarını yarıştırarak üstünlük kurmaya çalışmakla meşguller.

Dolayısıyla bu yazıda sosyal yardım ve sosyal devlet arasında kurulan ilişkiye gözleri kapalı, kulakları tıkalı olacaktır. Herhangi bir yolla buradaki görüşlerden haberdar olmaları halinde verecekleri tepkiyi tahmin etmek güç değil: "Hıh… o adam zaten sosyal yardımlara karşı, elitist bir dünya görüşüne sahip, yoksulların ne çektiğini bilmediği için öyle konuşuyor.”

Hayır sayın ağbim. Tekrar altını çizerek söylüyorum: Bu yazıdan sosyal yardımlara karşı olunduğu biçiminde bir sonuç çıkarılamaz.

Söylenen şey açıklıkla şudur: Yurttaşlara balık verilmemeli, balık tutmanın yolları öğretilmelidir.

Emekleriyle çalışabilecek durumda olanlar, toplam üretimden paylarına düşeni almalı ve yoksul sınıf içinden orta sınıfa terfi ettirilmelidir. Bu söylenen yoksul sınıfların sadakayla beslenmesinden çok daha iyisini önermektedir. Yoksulluk içinde varlığını sürdürmeyi değil, yoksulluktan tümüyle kurtulmayı ve kimseye muhtaç olmamayı önermektedir.

Kimseye muhtaç olmayan kişi siyasal tercihte bulunurken toplumun ortak çıkarını gözeten adaylara yönelecek ve muhtaç olmadığı için sağlanacak menfaat karşılığında oyunu kimseye ipotek etmeyecektir.

Sosyal yardımlar ise emekleriyle çalışamayacak durumda olanlara bir yaşam standardı sağlamak üzere planlanmalıdır.

İnsanların önemli bir kısmı orta sınıfta makul bir gelire kavuşunca, sosyal yardım yapılması gereken kitle de küçüleceğinden, emekleriyle çalışamayacaklardan oluşan kitleye daha yüksek miktarlarda yardım yapmanın yolu da açılacaktır. Bu da çalışamayacak durumda olan yoksulların sağlanacak anlamlı sosyal yardımlarla insan haysiyetiyle bağdaşır bir yaşam standardına sahip olmalarıyla sonuçlanacaktır.

Aristoteles’in tehlike olarak gördüğü şey sosyal yardımlarla kitlelerin yoksul tutulması ve genişleyen yoksul sınıfın kronik hale getirilmesidir.

Bu yüzden sosyal devletin öncelikle yoksul sınıfları orta sınıfa çıkarmanın yollarını bulması gerekir.

Bu arada Aristoteles’in sosyal devlet anlayışının “insani” kaygılardan kaynaklanmadığını belirtmek gerekir.

Aristoteles’in temel kaygısı, yoksulların çoğunlukta olduğu bir yönetimin, bir tiranı başa geçirme potansiyeli taşımasıdır.

Dolayısıyla “insani” olma Aristoteles’in düşüncelerinin nedeni değil sonucudur. Yoksulların devrimi önlemek için orta sınıfa dâhil edilmeleriyle insanca yaşamaları da güvence altına alınmış olur.

Formül 2: Politeia yasalara dayalı devlettir; günümüzün terimleriyle hukuk devletidir.

Şimdi Aristoteles’in kurduğu mantıksal örgünün ne kadar güçlü olduğunu görmenin zamanı.Hatırlayalım: “Hangi yönetim biçimi en iyisidir?” sorusuna “En iyi yönetim biçimi monarşidir, çünkü erdemli çok sayıda insan bulmak erdemli tek kişi bulmaya göre daha zordur” demişti. Buradan hareketle gerçekçi olunursa, herkesin erdemli olması olanaksız olduğundan, bütün insanların erdemli olduğu bir demokrasi kurmanın olanaksız olduğunu belirtmişti.

İşte şimdi erdem sorununu son derece ustaca çözmenin zamanı: Mademki insanların çoğunluğunun erdemli olması mümkün değildir, o zaman demokraside erdemi bir başka öğeyle ikame etmek gerekir.

"Acaba ne?"

Erdemin işlevi kişinin kendi çıkarına göre değil toplumun çıkarına göre davranmasını sağlamasıydı.

Erdemli olmayan kişi tutkularına göre davranır ve kişisel çıkarlarını gerçekleştirmek için ortak çıkarı feda ederdi.

Krala güvenilmesinin nedeni, bir babanın çocuklarının çıkarını düşünmesi gibi kralın da uyruklarını düşünmesiydi.

Aristokraside de erdemli azınlık tutkulara göre değil ortak çıkara göre yönetecekti.

Demokraside ortak çıkara göre yönetecek erdemli bir çoğunluk bulmak olanaksız olduğundan, çoğunluğu tutkularından arındıracak bir formül bulmak gerekir. Bu formül yasalarla yönetimdir.

ÇOĞUNLUĞU TUTKULARINDAN ARINDIRACAK FORMÜL

Aristokraside de erdemli azınlık tutkulara göre değil ortak çıkara göre yönetecekti.

Demokraside ortak çıkara göre yönetecek erdemli bir çoğunluk bulmak olanaksız olduğundan, çoğunluğu tutkularından arındıracak bir formül bulmak gerekir.

Bu formül yasalarla yönetimdir.

Yasalar toplumun kişisel tutkularla değil ortak çıkara göre yönetilmesini sağlar.

Bir başka anlatımla yasalar çoğunluğun erdemidir: Çoğunluk erdemli değilse, onu erdemli davranmaya zorlayan bir araç bulmak gerekir ki bu araç yasadır.

Ortak bir anayasa yapıldığında ve bütün yurttaşlar yasa önünde eşitlik ilkesine uygun davranmaya zorlanabildiklerinde tutkulardan arınmış bir yönetim kurulmuş olur.

Dengeli bir karma yönetim için titizlikle korunması gereken en önemli şey yasaya itaat ruhudur.Bir devletin yıkılmaya başlaması yasaların ihlaliyle gerçekleşir ve dolayısıyla baştan önlem alındığında yıkım başlamamış olur.

Bu yüzden İnsanların yasaları herhangi bir biçimde ihlal etmeleri, özellikle küçük ihlaller dâhil olmak üzere, mutlak biçimde önlenmelidir.

Özetle yasalar tutkulardan arınmış bir yönetime olanak tanıdıklarından, politeia’ya içkindirler. Politeia’da yasalar, ortak çıkarı gerçekleştirmeye çalışan ortak akıl olarak nitelendirilebilir.

Bu durumda politeia çoğunluğunu orta sınıfın oluşturduğu (sosyal devlet) bir yasalı devlet (hukuk devleti) olarak tanımlanabilir. Günümüzün diliyle söylenirse, iyi demokrasi sosyal devlet ve hukuk devletinin bileşimidir.

"Tutturdun bu antik düşünürleri gidiyorsun. Adam 2000 küsur yıl önce yaşamış. Onun dedikleri başka bir zaman tutmamış. Şimdiye nasıl uyarlanabilir?”

Almanya’da Nazi faşizmine yol açan en önemli etmenlerden biri orta sınıfın hızla yoksullaşması ve orta sınıfın erime tehlikesinin belirgin hale gelmesiydi. Demokratik rejimin toplumu huzursuzluktan kurtaramayacağı, devrini tamamladığı, kurulu devletin kudretsiz ve zayıf olduğu inancı partiler üstü güçlü yönetici arayışını doğurdu. 

FAŞİZİM NASIL YÜKSELDİ

Bir. Dedikleri tutmuş.

Misal: 1930’lu yıllarda yaşanan Alman ve İtalyan faşizmleri.Faşizmin sınıfsal tabanı burjuvazi olmasına rağmen, faşizm orta sınıfların desteği ve karşıt güçlerin birleşememeleri nedeniyle iktidara gelebilmiştir.

Almanya’da 1914-1918 yılları arasında kısa ve uzun vadeli borçlanmalara gidilmiş ve savaş enflasyonla finanse edilmişti. Bu yıllarda enflasyon üç kat artmıştı. 1922-1923 arasında enflasyon afet halini aldı: 1923’ün Ocak ayında tedavülde iki milyar marka yakın para varken Haziranda dokuz kat artarak 18 milyar marka, Ağustosta 117 milyara, Kasımda 93 katrilyon marka çıktı. Ocak’ta 1 dolar 18 bin mark iken Kasımda 4 milyar marktı. Para artık cüzdanla değil bavulla taşıttırılıyordu. Yemek yendiği sırada fiyatlar birkaç kat arttığından lokantalarda yemek fiyatları yemekten önce ödettiriliyordu.

Dolayısıyla Almanya’da Nazi faşizmine yol açan en önemli etmenlerden biri orta sınıfın hızla yoksullaşması ve orta sınıfın erime tehlikesinin belirgin hale gelmesiydi. Demokratik rejimin toplumu huzursuzluktan kurtaramayacağı, devrini tamamladığı, kurulu devletin kudretsiz ve zayıf olduğu inancı partiler üstü güçlü yönetici arayışını doğurdu.

Benzer biçimde bu dönemde İtalya’da toplumsal ve ekonomik düzen bozulmuş, enflasyon yükselmiş ve işsizlik artmıştı. Kitlelerde köklü değişim isteği yaratan genel toplumsal huzursuzluk, sosyalist etkiye açık yığın hareketlerinde önemli gelişmelere neden oldu. Genel Emek Konfederasyonu savaş sonrasında 250 binden az olan üye sayısını hızla artırarak 1919'da bir milyondan fazla, 1920'de ise 2.200.000 dolayında işçiyi yapısına kattı; aynı yıl 200 bin üyeye ulaşan İtalyan Sosyalist Partisi (PSI) 1919 seçimlerinde toplam oyların yaklaşık üçte birini (1.834.000 oy) alarak 508 üyeli parlamentoda 156 milletvekilliği kazandı ve birinci parti oldu.İtalya’da sosyalist hareketin gelişmesinden hoşnut olmayanlar Mussolini’nin kurduğu “fasci di combattimento”lara katılmaya başladı.[1] 

Her iki faşizm deneyiminde de erimekte olan orta sınıfın desteği sağlanmıştır. Orta sınıf kendi varlığına bir tehdit yöneldiğinde savunmaya geçerek faşist liderlere destek vermiştir.

İki. Aristo’nun dedikleri günümüze de uyarlanabilir. Bunun için etrafta “yabancı düşmanlığı” formunda ortaya çıkan ve bu yüzden çılgın liderleri destekleyen hareketlerin seçim başarılarına odaklanmak yeterlidir.

Özetle yeni tiranların ortaya çıkma eğilimi orta sınıfların tehdit algısına dayalıdır.

Günümüz demokrasileri sorunlarını çözmek istiyorlar ve bir tiranlık tehlikesini bertaraf etmek istiyorlarsa sosyal devleti ve hukuk devletini güçlendirmek zorundadırlar.

Önceki yazı: Aristoteles’te demokrasi, oligarşi ve tiranlık üzerine – 1

---

[1] İtalyan faşizmi ile ilgili kısımda katkılarını esirgemeyen Prof. Dr. Mehmet Yetiş’e teşekkürü bir borç bilirim.

"Büyük Filozof” Aristoteles’in çok sayıda eserinin hem kendi çağını hem de günümüzü aydınlatabilmesi; söylediklerinin, günümüzün kimi siyasal olaylarını neredeyse tümüyle açıklama gücünde olması hayranlık uyandırıyor.

Yazmasının amacı yaşadığı dönemin demokrasisini çöküşten kurtarmak; ama kurtaramamış. Ne var ki o gün yazdıkları günümüze uyarlandığında sonuçlar büyüleyici gerçekten.

Öncelikle Aristoteles bütünlüğü içinde okunmadığında yanlış anlaşılmaya ya da yanlış sonuç çıkarmaya olanak veren karmaşık bir filozof; çok kolaylıkla “çelişkili” damgasını yiyebiliyor. Ama eserler bütünlüğü içinde okununca çelişkiler kayboluyor ve yanlış sonuç üretme olasılığı ortadan kalkıyor.

Felsefi konularda yazdıklarını geçiyorum; sadece devlet ve demokrasi ile ilgili olarak söylediklerine odaklanacağım.

Aristoteles yönetim biçimlerini amaçlarına göre “ortak çıkarı gözeten iyi yönetimler” - “kişisel çıkarı gözeten kötü yönetimler” olarak ikiye ve bunların her birini de kendi içlerinde yöneticilerin sayısına göre üçe ayırmaktadır:

Tek kişinin ortak çıkara göre yönetimi monarşi,

Tek kişinin kişisel çıkara göre yönetimi tiranlık,

Az sayıda kişinin ortak çıkara göre yönetimi aristokrasi,

Az sayıda kişinin kişisel çıkara göre yönetimi oligarşi,

Çok sayıda kişinin ortak çıkara göre yönetimi politeia,

Çok sayıda kişinin kişisel çıkara göre yönetimi demokrasi.

Burada dikkat çeken nokta demokrasinin ortak çıkarı gözetmediğinde kötü yönetimler grubu içinde yer almasıdır. Bu düşünce Aristoteles’e özgü de değil. Örneğin Platon yasasız demokrasiyi kötü yönetimler içinde sayarken, Polybios kötü demokrasiye oklokrasi adını vermiş.

ARİSTOTELES, PLATON, POLYBİOS VE KÖTÜ YÖNETİM

Burada dikkat çeken nokta demokrasinin ortak çıkarı gözetmediğinde kötü yönetimler grubu içinde yer almasıdır. Bu düşünce Aristoteles’e özgü de değil. Örneğin Platon yasasız demokrasiyi kötü yönetimler içinde sayarken, Polybios kötü demokrasiye oklokrasi adını vermiş.

Demek ki demokrasi mutlaka iyi bir yönetim olmak zorunda değil: Yasaya dayanmayan demokrasi kötü yönetim biçimlerinden biridir!

Aristoteles’in yönetim biçimleri sınıflandırması ayrıntılarına girildiğinde son derece karmaşık gibi görünür. Ama metinler bütünlüğü içinde okunup mantık örgüsü kavrandığında karmaşıklık kaybolur.

Misal… “Monarşi yönetim biçimleri içinde en iyisidir” diyor.

Bunu gören muhterem yazar daha fazla ilerleme gereği duymadan “Aristoteles’in yönetim biçimleri içindeki tercihi açıkça monarşidir” deyip Aristoteles’i monarşi savunucusu yapıyor.

Okumasını biraz derinleştirince az ileride şu cümleyi görüyor: "Yönetim biçimleri içinde en iyisi aristokrasidir.”

Muhterem yazar hemen buluşunu kaleme alıyor: "Aristoteles çelişkili bir yazardır, çünkü eserinin bir yerinde monarşinin en iyi yönetim biçimi olduğunu söylerken başka bir yerinde aristokrasiyi savunmuştur." 

Hayır muhterem yazar, bir çelişki yok. Bir çelişki olmadığını anlaman için Aristoteles’i bütünlüğü içinde okuman gerekirdi. Ama sen de haklısın, zamanın yok; yükselme ve performans için eser yetiştireceksin daha; bilimsel bilgi ulaşılması gereken temel hedef olmaktan çıkarılınca sen de mesleğini icra etmenin yollarını bulacaksın.

Bütünlüğü içinde okunduğunda şu görülecektir: Aristoteles, ortak çıkara göre yönetmek için yönetenlerin erdemli olması gerektiğini savunmaktadır. Monarşide yöneten tek kişi erdemli olduğundan monarşi en iyi yönetim biçimidir.

Ama eğer erdemli olan birkaç kişi varsa ne olacaktır? Aristoteles’in cevabı kesindir: Mademki erdemle yönetmek asıldır, erdemli çok sayıda kişinin yönetimi erdemli tek kişinin yönetiminden daha iyidir. Ama erdemli insan bulmak zordur. Bu yüzden de monarşi, zorunluluktan dolayı en iyi yönetimdir.Erdemli birden çok kişi bulunsaydı, monarşi karşısında aristokrasi kesinlikle tercih edilirdi.

Ama bu kadar erdemli kişi nerdeeeee…? Keşke olsaydı… Olmayınca mecburen monarşiyle idare edeceğiz.

Dolayısıyla Aristoteles’in “Monarşi yönetim biçimleri içinde en iyisidir” cümlesini “erdemli birden fazla kişi bulunmadığından monarşi yönetim biçimleri içinde en iyisidir” biçiminde tamamlamak gerekir.Bunu ben mi uyduruyorum?

Hayır. İşte bu konuda Aristoteles’in kendi söyledikleri: "Hepsi iyi insanlardan oluşan çok sayıda kişinin yönetimini Aristokrasi ve tek kişinin yönetimini krallık olarak adlandıracak olursak… erdem bakımından birbirine eşit belli sayıda iyi insanın bulunabilir olması koşuluyla, Aristokrasi devletler için monarşiden daha iyi olacaktır.”

Şimdi Aristoteles’in açıkça sormadığı, ama yazdıklarının tümü gözönünde bulundurulduğunda üstü örtük biçimde sorduğu soruyu soralım:“Toplumda yaşayan bütün insanlar erdemli olsaydı, demokrasi de aristokrasiden daha iyi bir yönetim biçimi olur muydu?”Aristoteles’in bu soruya vereceği cevap şöyledir: “Evet olurdu, ama olması imkânsızdır.”

Aristoteles, bu konuda kendisinden yaklaşık 2000 yıl sonra yaşayan Jean Jacques Rousseau’dan çok daha gerçekçidir. Rousseau, demokraside kendi kendini yöneten halkın erdemli olabileceğini varsaymaktadır. Aristoteles bunu bir olasılık olarak bile değerlendirmeye almamaktadır. Ama “erdemli halk” formülü tümüyle dışlanmış da değildir; gerçekçiliğine uygun biçimde bunu başka kavramlarla ikame edecektir.

O zaman şimdiye kadar söylenenlerden şu sonuca ulaşabiliriz: Halkın tümünün erdemli olması olanağı bulunmadığından halkın ortak çıkara dayalı yönetimi sözkonusu olmaz; az sayıda erdemli kişi bulunamayacağından aristokrasi de mümkün olmaz. Bu durumda monarşi elimizde en iyi yönetim biçimi olarak kalmış görünmektedir.

Ama monarşi var mı? Etrafımıza baktığımızda tarihte örnekleri olsa da, günümüzde monarşileri de göremiyoruz diyor Aristoteles (kendi dönemi için kuşkusuz).

Peki gözlemlediğimizde etrafımızda en çok hangi tür yönetimleri görüyoruz?

Aynı zamanda bir tıp doktoru olan Aristoteles, biyolojide çok sayıda gözlem yapmakla yetinmemiş, sosyal bilimler alanında gözlemler yapmıştır. Devletlere ilişkin yaptığı gözlemler sonunda şu sonuca ulaşmıştır: Ya yoksullar zenginleri yönetmektedir ya da zenginler yoksulları yönetmektedir. Yoksullar zenginleri yönetiyorsa demokrasi, zenginler yoksulları yönetiyorsa oligarşi vardır. Hem demokrasi, hem de oligarşi kötüdür. Çünkü demokraside yoksullar zenginleri ezer; oligarşide zenginler yoksulları ezer.

Dolayısıyla etrafımızda en çok gördüğümüz yönetim biçimleri olan oligarşi de demokrasi de sorunludur. Ama bundan daha kötüsü de var: Oligarşi ve demokrasinin kötü yönlerinin karışımıyla bir yönetim oluşursa, yönetim biçimleri içinde en kötüsü olan tiranlık doğar.

Özetle söylemek gerekirse tiranlık; 

Zenginliğe, lükse dayanması ve halka karşı olması yönünden oligarşiye;

Zenginliğe, lükse dayanması ve soylulara karşı olması yönünden demokrasiye benzer.

Ayrıca iki kötü yönetim biçiminin kötü olmalarına yol açan öğeleri içinde birleştirdiğinden en kötü yönetim biçimidir.

Peki tiranlık nasıl ortaya çıkar?

Zenginlerin baskısından bıkan halk bu baskından kurtulmak için birini destekleyip iktidara getirirse, iktidara gelen bu kişi kendi çıkarları, kendi zenginliği ve lüks tutkusu için hem halkı, hem de zenginleri ezmeye başlar. Böylece demokrasi ve oligarşide ya zenginler ya da yoksullardan biri ezilirken, tiranlıkta her ikisi birden ezilmeye başlar.

Tiran hem halkın düşmanı, hem de soyluların düşmanıdır; tiranın düşündüğü kendi zenginliği, lüksü ve çıkarıdır.

Halk tiranı başa getirmekle yağmurdan kaçarken doluya tutulmuştur. Tiranlık hem en kötü yönetim biçimidir, hem de baskıyla ayakta kalmasından dolayı en kısa ömürlü yönetim biçimidir. Ama ömrünü uzatmak için çeşitli geleneksel yöntemler kullanır. 

TİRANLIK ÖMRÜNÜ UZATMAK İÇİN GELENEKSEL YÖNTEMLER KULLANIR

Halk tiranı başa getirmekle yağmurdan kaçarken doluya tutulmuştur.

Tiranlık hem en kötü yönetim biçimidir, hem de baskıyla ayakta kalmasından dolayı en kısa ömürlü yönetim biçimidir. Ama ömrünü uzatmak için çeşitli geleneksel yöntemler kullanır. Bu yöntemler, (1)halkı önemsizleştir, (2) tepeleri biç, (3) böl-yönet taktikleridir.

İlk olarak tiranlıkta halk aşağılanmalı ve önemsizleştirilmelidir, çünkü alçak ruhlu insanların hiç kimseye karşı kumpas kurma yetenekleri yoktur. Halk ne kadar cahil bırakılırsa, bilimsel eğitimin dışında tutulursa, hurafelerle donatılırsa, sadakayla yaşamaya alıştırılır, yoksulluğu kronik hale dönüştürülürse o kadar bağımlı hale gelir. Tiranı devirme gücü ve isteği olmaz.

İkinci olarak halkın çeşitli kesimleri arasına nifak tohumları ekilmeli ve halk kutuplara ayrıştırılmalıdır. Farklı kesimler arasında karşılıklı bir güven duygusu oluşmadığı sürece tiranı devirmek olanaksızdır ve bu yüzden tiran halkı kutuplara ayırmanın yollarını bulunmalıdır. Halk çeşitli kimlikler üzerinde kutuplara bölündüğünde kutuplardan her biri diğerini düşmanı olarak görür ve tiranla uğraşmak yerine birbiriyle uğraşır.

Üçüncü olarak tepeler biçilmelidir, çünkü tepede olanlar tiranın rakipleridir. Güçsüz uyrukların tirana karşı gelme yetenekleri olmadığından tehdit oluşturmazlar ama üstte olan güçlü uyruklar tirana tehdit oluştururlar. Bu yüzden tiran üstte olanları biçmeli ve yürekli insanları ölüme göndermelidir. Tiranların birlikte yola çıktığı dostları, onun eşiti ve üstünde olanlar sürekli olarak onu devirme arayışında olacaklardır. Bu nedenle tiran sofrasına kendisini devirme amacı taşıyan rakipleri değil, sadece düşman olduğunu bildiği yabancıları çağıracaktır.

Aristoteles bu yöntemleri neden incelemektedir?

Kimileri Aristoteles’in bu yazdıklarına bakarak onu Machiavelli’inin öncüsü saymışlardır. “Amaca giden her yol mübahtır” ilkesinin sahibi Machiavelli[i] prense iktidarı ele geçirmesi için tavsiyelerde bulunmakta ve bu amaç için yalan söylemek dâhil her yolu deneyebileceğini öğütlemektedir.

Acaba Aristoteles’in de benzer bir amacı mı vardır?

Kesinlikle hayır!

Aristoteles’in tiranlığı bir iktidar biçimi olarak savunmak gibi bir amacı kesinlikle yoktur. Tiranlık hakkında söylediklerine bakıldığında bu yönetim biçiminden kaçınmak gerektiğini öğütlediği görülebilir. Bu incelemeleri tam da tiranlıktan kaçınmak için yapmaktadır. 

ARİSTOTELES TİRANLIKTAN KAÇINMAYI ÖĞÜTLER

Aristoteles’in tiranlığı bir iktidar biçimi olarak savunmak gibi bir amacı kesinlikle yoktur. Tiranlık hakkında söylediklerine bakıldığında bu yönetim biçiminden kaçınmak gerektiğini öğütlediği görülebilir. Bu incelemeleri tam da tiranlıktan kaçınmak için yapmaktadır.

Bir başka anlatımla en çok gözlemlenen yönetim biçimleri olan oligarşilere ve demokrasilere tehlike uyarısı yapmaktadır. Onlara, eğer bu tür hatalar yapılırsa ve başa gelen kişi eğer bu tür işleri yaparsa tiranlık altında yaşamaya mahkûm olunacağı uyarısını yapmaktadır.

Dolayısıyla Aristoteles’e göre bir toplumda tek kişi yönetimi kurulmuşsa ve bu tek kişi halkı cehalete itiyorsa, toplumu kutuplaştırıyorsa, yakınındakileri tasfiye ediyorsa orada bir tiranlık rejimi kurulduğunun farkında olunmalıdır.

Bu rejim yönetim biçimlerinin en kötüsüdür ve kullandığı bu yöntemler ömrünü bir miktar uzatsa bile tiranlık rejimler içinde en kısa ömürlü rejimdir.

Aristoteles bir tiranlık kurulmuşsa, tirana bir krala benzeyerek kötülüklerden bir miktar da olsa kurtulabileceği tavsiyesinde de bulunur. Tiranlık kaçınılmazsa, tiranın bir kral niteliğinde olması ya da öyle görünmesi tavsiye edilir.

O zaman monarşideki kral ile tiranlıktaki tiranın farkı nedir?

Yönetim biçimleri içinde en iyisi olan monarşi, tek kişinin, uyrukların çıkarlarını gözeterek yönetmesiyken, yönetim biçimleri içinde en kötüsü olan tiranlık, tek kişinin, kendi çıkarını gözeterek yönetimidir.Bir insan kendi kendisine yeterli olmadığı ve bütün iyi şeylerde uyruklarını aşmadığı takdirde kral olamaz; oysa tiran yetersiz olduğundan halk üzerinde baskıyla komplekslerini giderir.

Kral liyakatlidir ve liyakat ilkesinin olmasına önem verir; oysa tiran liyakatsizdir ve yönetmeye en elverişli kişiler olduklarından liyakatsiz yöneticiler seçer; liyakatsizliği besler.

Kral başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayacağından kendi çıkarının peşinden koşmayacak ama uyruklarının çıkarlarının peşinde olacaktır; oysa tiran yetersiz olduğundan giderek zenginleşmeye ve daha fazla güç elde etmeye çalışacaktır.

Kral mal sahiplerinin mülkiyetlerinin adaletsizliğe maruz kalmaması ve halkın aşağılanmaması için bir koruyucu olmayı amaçlayan kişidir; oysa tiran halkı yoksullaştırmaya ve güçsüz bırakmaya; kendisi orantısız bir güç elde etmeye çalışan bir bencildir.

Kral, dışarıdan gelen koruyucular tarafından korunan tiranın aksine yurttaşlar tarafından korunacaktır; kral halk tarafından sevildiğinden halkın arasında elini kolunu sallayarak gezecektir; çünkü yurttaşlar bir baba gibi davranan kralın en iyi koruyucusudur oysa tiran sevilmediğinden yabancılardan oluşan bir koruma ordusu olmadan sokağa çıkamaz.

Dolayısıyla tiran krala benzemeye çalışarak baskıcı yönetimini biraz esnetebilir ve bir miktar rıza üretebilir.

Ancak Aristoteles hiçbir şekilde tiranlık yönetimini öğütlememekte ve bu incelemeyi demokrasi ve oligarşilere tehlikeye işaret etmek için yapmaktadır.

Aristoteles demokrasi ve oligarşilere, eğer iyi yönetim olmaya yönelmezseniz tiranlık sizi bekliyor mesajı verir. Tiranlığın belirtilerini de ayıca ortaya koyarak, yönetimlerin kendilerini tanımalarına yardımcı olur.

Peki Aristoteles’in tek ya da asıl amacı bu mudur?

Hayır. Aslında bütün bunlar gerçekleştirilebilir en iyi yönetim nasıl bir yönetimdir sorusunun cevabını vermeye yönelik hazırlık çalışmalarıdır.

Ancak bu sorunun cevabı bir hayli uzun ve bundan sonrası okuyucuyu sıkabilir.Bu nedenle bir sonraki yazıda gerçekleştirilebilir en iyi yönetimin formüllerini konuşacağız.

İkinci Yazı: Aristoteles’te hukuk devleti ve sosyal devlet üzerine - 2

Not 1: Daha önce yarı bıraktığım iki yazı daha var ve onların da devamı gelecek. Ama bu yazının devamı ardışık yazıda.

Not 2: Bu yazının kaynakçası, sonraki yazı için de geçerlidir. 

---

[i] Machiavelli’ye de haksızlık etmemek gerekir: Machiavelli için amaca giden her yolun mübah olması için amacın kendisinin meşru bir amaç olması gerekir. Amaçtan bağımsız olarak amaca giden her yolun mübah olduğu düşüncesi, sadece sahtekar politikacıların işidir ve Machiavelli bu tür sahtekar politikacıların şiddetle karşısındadır.

Kullanılan temel kaynaklar: Aristotle. The Complete Works of Aristotle. 6. Düzenleyen: Jonathan Barnes. Princeton: Bollingen Series, 1995.

Şenel, Alaeddin. Siyasal Düşünceler Tarihi: tarih öncesinde ilkçağda ortaçağda ve yeniçağda toplum ve siyasal düşünüş. Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, 1982;

Akın, İlhan. Devlet Doktrinleri. 3. İstanbul: Beta, 2016;

Ağaoğulları, Mehmet Ali. Kent Devletinden İmparatorluğa. Ankara: İmge Yayınevi, 1994;

Copleston, Frederick. Aristoteles. Çeviren Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea, 1986;

Göze, Ayferi. Siyasal Düşünceler ve Yönetimler. 17. İstanbul: Beta, 2017;

Ross, W. D. Aristoteles. 3. Çeviren Ahmet Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2017;

Toker, Metin. Bir Diktatörün İktidar Yolu, Ankara: Rüzgarlı Matbaası, 1963;

Tunaya, Tarık Zafer. Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku, İstanbul: Araştırma, Eğitim, Ekin Yayınları, 1982.

Demokrasi hiçbir zaman halkın yöneticilerini seçtiği ama yönetileceği kurallar üzerinde söz sahibi olmadığı bir rejim olarak tanımlanmamıştır. Bu durumda demokrasiden laiklik ilkesinin dışlanması gerektiğini söyleyenler hem demokrasiye hem de hukuk devletine karşıdırlar.

Yunan mitolojisinde Tanrı Apollon’un Delphoi’deki bilicisi, “Dünyanın en bilge kişisi kimdir?” biçimindeki bir soruyu “Sokrates” diye yanıtlar.

Bu durum Sokrates’e bildirilince Sokrates buna şiddetle itiraz eder ve aksini ispatlayacağını iddia eder. Bu amaçla, Atina sokaklarında sofist, marangoz, politikacı, satıcı, zengin, yoksul herkesle konuşur ve kendisinden daha bilge birini ortaya çıkarmaya çalışır.

Ancak çabası nafiledir; konuştuğu kişilerin bildiklerini iddia etmelerine rağmen, bildiklerinin gerçek bilgi (episteme) olmadığının farkına varır.

Bu araştırmadan sonra kendisinin bilge olarak görülmesinin nedenini kavrar: Kendisi bilmemekte, ama bilmediğini bilmektedir.

Konuştuğu kişiler de onun gibi bilmemektedirler ama bilmediklerini bilmemektedirler. Bildikleri yanlış bilgiyi doğru bilgi zannetmektedirler.Kendisi bilmediğini bildiği için bilgiyi araştırma çabası içine girmekte ama diğerleri bilmedikleri halde bildiklerini zannettikleri için bilgiyi araştırmaya gerek duymamaktadırlar.

Sokrates’e göre kimi insanlar sanılarını (doksa) bilgi zannederek büyük bir yanılgıya düşmektedirler. Bu kişilerin bir şey bilmemeleri ya da cahil olmaları sorun değildir, ama bilmedikleri halde bildiklerini zannetmeleri ya da cehaletlerinin farkında olmamaları büyük sorundur. Çünkü bilmeyen ve bilmediğini bilen kişi bilme uğraşı içine girebilir. Oysa bilmediği halde bildiğini sanan insanlar öğrenme çabası içine girmezler ve sanılarının gerçek olduğunu düşünerek yaşarlar. Böylece gerçek bilgiye (episteme) giden yolu kendi elleriyle kapatmış olurlar. Dolayısıyla gerçek bilgiye, “episteme”ye ulaşmanın ilk adımı “kendini bilme”, yani bilmediğini bilmedir.“Kendini bilme ilkesi”nin günümüzde yaşamsal bir önem kazanmış olduğunu söylemek gerekir.

Bu ilkeye uyulmadığından “bilindiği” zannedilen sanılar üzerinden toplum yönlendirilmeye ve toplumun değerleri aşındırılmaya çalışılmaktadır.

Bugünlerde çokça tartışılmaya başlanan “laiklik” “demokrasi”, “hukuk devleti” gibi kavramlar üzerinde bilimsel gerçeklikle ilişkisi olmayan düşünceler ortaya atılmaktadır.Örneğin muhterem “ulema”dan belirli bir cenahta kabul gören kişiler şunları söylüyorlar: "Laiklik dinsizliktir.

Jakoben Fransızlar bu ilkeyi keşfedip uyguladılar.

İlke bize Fransa tarafından dayatıldı.

İlke Fransız Jakobenlerinin Fransız devriminden sonra bulunmuştur.

Bizim kültürümüze aykırı olan bu ilkeden derhal kurtulmak gerekir.

Cumhuriyet devrimlerini yapanlar Batının etkisi altında bu ilkeyi sistemimize dahil ederek büyük kötülük yaptılar.Halkın dininden kopmasına neden oldular.”

Bu durumda şu “kara mizahı” yapmak zorunlu hale geliyor:“Evet ya muhterem…

Fransızların Fransız Devrimini yaptıktan sonra ilk yaptıkları işin dini yasaklamak olduğunu hepimiz biliyoruz.

O günden beri Fransa’da kilise gören olmamıştır.Kiliseler siyanürle pudraya dönüştürülmüş ve çıkarılan altınlar dinsizlik için harcanmıştır.

Hem Fransız Katolikleri, hem de Protestanları Jakoben yönetim tarafından giyotine gönderilerek idam edilmiştir.

Üstelik yeni doğmuş bebekler ve çocuklar da bundan nasibini almış ve bir insanlık dramı yaşanmıştır.

Fransa ilkeyi diğer Avrupa ülkelerine de ihraç etmiş ve dini tümüyle yasaklamıştır.

Bugün hiçbir laik ülkede hiç kimsenin din sözcüğünü ağzına almasına izin verilmemektedir.

Bizim gibi ülkelerde de bu böyle idi; neyse ki şimdilerde mesela ben bu yazıda “din” sözcüğünü kullanabiliyorum çok şükür.

Batı ülkelerinin anayasalarında ve insan hakları belgelerinde “din ve vicdan özgürlüğü” yoktur, çünkü dine hiçbir şekilde izin verilmemektedir.”

Tekrar söyleyeyim “ironi” yapıyorum; gerçek düşüncem başka. (Bu arada önce ironi yaparak sanılardan kurtulma ve ardından diyalektik yöntemle gerçek bilgiye ulaşma Sokrates’in yöntemidir.) Gerçek düşüncem bilimsel bir analize dayanıyor.

Baştan sonuçları sıralayayım:

1. “Demokrasi” ve “Cumhuriyet” birbirlerinden farklı kavramlardır. Bugün bu kavramlarla Batı demokrasilerini ve Batı Cumhuriyetlerini kastediyoruz.
2. Demokrasi tarihsel olarak ilk defa Antik Yunan’da; Cumhuriyet tarihsel olarak ilk defa Roma’da ortaya çıkmıştır.
3. Yunan’da demokrasi İ.Ö. 500 yılında Roma’da Cumhuriyet İ.Ö. 509 yılında ortaya çıkmıştır. Yani demokrasi ve cumhuriyet eş zamanlı olarak, karşılıklı etkileşimleri de olan iki ayrı toplumda yeşermiştir.
4. Demokrasi ve cumhuriyet, çoğu kez zannedildiği gibi işletilmeleri kolay olduğundan tercih edilen rejimler değildir. Tam tersine her ikisi de çok sayıda kurum ve kurala sahiptir; bu kurum ve kurallar olmadığında kurulan rejimlerin adı demokrasi ve cumhuriyet birer addan ibaret kalır. Her iki rejimin işletilmesi de son derece zordur.

Laiklik ve hukuk devleti demokrasinin bileşenleri değildir ama laiklik ve hukuk devleti demokrasinin ta kendisidir. Bir başka anlatımla aynı devlet buradan bakınca demokratik devlet, oradan bakınca hukuk devleti, şuradan bakınca laik devlettir.

LAİKLİK VE HUKUK DEVLETİ DEMOKRASİNİN TA KENDİSİDİR

Önce demokrasi için Atina’ya, sonra cumhuriyet için Roma’ya kısa birer tur (Ama Roma Cumhuriyeti turu bir başka yazıya)…

Ama demokrasiyle ilgili iddialı bir önerme:Laiklik ve hukuk devleti demokrasinin bileşenleri değildir ama laiklik ve hukuk devleti demokrasinin ta kendisidir.

Bir başka anlatımla aynı devlet buradan bakınca demokratik devlet, oradan bakınca hukuk devleti, şuradan bakınca laik devlettir.

Laiklik ve hukuk devleti ilkeleri demokrasiden soyutlanamaz; bunlardan herhangi birinin sona ermesi tümünün aynı anda sona erdiği anlamına gelir.

Bu yüzden,“Ben demokrasiyi savunuyorum ama laikliğe karşıyım” ya da“Ben demokrasiyi savunuyorum ama hukuk devleti değil kanun devletini tercih ediyorum”

Biçimindeki cümlelerin bilimsel temeli yoktur ve olamaz.

Şimdi söylenenleri “demokrasi” yönünden ispatlamak için önce Antik Atina’ya yolculuk…

Atina’da demokrasi, hukuk devleti ve laikliğin birlikte gelişimi şöyle olmuştur: Demokrasi gelmeden önce Antik Atina eşitlikçi toplumsal yapıya sahip bir kabile toplumudur.Kabile üyeleri iş birliği ve işbölümü ilkeleri içinde ürettiklerini birlikte tüketmektedirler.

Üretilenin tümü tüketildiğinde kimsenin zenginleşmesi mümkün değildir.

Ürün miktarının artmasıyla birlikte oluşan fazlayı (artık ürün) birilerinin sahiplenmesi kaçınılmazdır.

Bu fazlaya kabile şeflerinin el koyması kuvvetle muhtemeldir. Çünkü kabile şefleri hem aile reisleri olarak ürünü bölüştürme ve çeşitli ihtiyaçları gidermede öncülük etmektedir.

Bu dönemde son derece gelişkin bir “mitolojik düşünce” hâkimdir. Ancak mitolojik düşüncenin ya da efsanelerin toplumsal bir işlevi de vardır. Efsaneler insanların boş zamanlarını geçirmek için birbirlerine anlattıkları masallardan ibaret değildir.

Kıtlık, kuraklık, tufan, deprem, volkanik patlamalar, rüzgâr, kasırga gibi doğa olaylarının açıklanmasına ihtiyaç vardır.

Bu doğa olaylarına ilişkin ilk açıklamaları yapanlar aynı zamanda ilk bilim adamlarıdır. Ancak bilim adamlarının bu dönemde din adamlarına dönüşmesi uzun sürmeyecektir. Çünkü bu olayları açıklayabilme yeteneğinde olanların tanrılarla ilişki kurabildikleri ve bu yeteneklerinden dolayı olayları açıklayabildikleri düşünülmektedir.

O zaman bu ilk bilim ve din adamlarının kim olduğu sorusunun cevaplanması gerekir ve cevap basittir: Aile şeflerinden artık ürüne el koyanlar, bu efsaneleri de yaratanlardır. Bu efsaneler sayesinde kabile üyelerini kontrol altında tutmak mümkün olmuştur.

Bu şefler yarattıkları ideolojiyle bir taraftan kabilenin yönetim işini yürütürken, diğer taraftan kabilenin ayin işlerini yürütmüşlerdir.

Özetlemek gerekirse kabile şefleri kabilede ideolojik, dini, siyasal ve ekonomik üstünlüğü ele geçirmiştir.

Bunun doğal sonucu kabile üyeleri arasında çıkacak uyuşmazlıkların da kabile şefleri tarafından çözüme kavuşturulmasıdır. Ama nasıl? Henüz devlet yok, ceza yasaları yok, yasama organı yok.

İşte pratik bir çözüm: Mitolojik Tanrılar (Uranus, GeaOceanus, Hyperion, Coeus, Cronus, Crius ve Iapetus, Mnemosyne, Tethys, Theia, Phoebe, Rhea vb.) yaratmak ve onlara çeşitli işler yaptırmak.

Bugünkü terimlerle söylersek, dini siyasete alet etmek: Kabile şefleri kabile üyelerinin itaatini sağlamak ve onlara üstünlüklerini kabul ettirmek için bu Tanrılarla ilişki kurabildiklerini ve onlara kurban adayabildiklerini söylüyor ve bu amaçla yapılan dini ayinleri yönetiyorlardı.

Bu tanrılardan biri, bugün de adaletin simgesi olarak kullanılan elinde adaleti temsil eden teraziyle gözü bağlı kadın, yani Adalet tanrıçası “Themis”tir.

Tanrı Zeus’un Hera’dan sonraki ikinci karısı olan Themis çocuklarıyla birlikte mevsimlerin, yılların, sanatların düzenini sağlayan, yaşamla ölüm dengesini kuran bir Tanrıçaydı. Efsaneye göre öfkeli veya cezalandırıcı olmayıp kendisine yeteri kadar saygı gösterilmediğinde veya adaletsizlik yapıldığında sessiz kalır, ceza onun yerine, Themis’in Oceanus’tan olan torunu intikam tanrıçası Nemesis (Rhamnous) tarafından verilirdi.

Peki biz insanlar Themis’in adaletinin ne olduğunu ve adaletin ne söylediğini nasıl bilecektik? Cevap yine basit: Themis, adaletin ne olduğunu kabile şeflerine söyleyecekti. Bir başka anlatımla kabile şefleri bir tür peygamber idiler.

Kabile şeflerinin Themis’ten aktardıkları yasalara “Thesmoi” deniyordu. Themis’in thesmoilerini (yasalarını) kabile üyelerine aktaran şeflere “thesmotet” deniyordu (Themis, thesmoi, thesmotet arasındaki kök benzerliğine dikkat edilmelidir).

Kabile şefleri thesmotetler her olay için ayrı bir thesmoi uyduruyorlardı. Örneğin bir yoksul bir zenginin ağacından elma kopardığında, thesmothet thesmoi gereğince eli kesme cezası veriyor ama bir zengin yoksulun ağacından elma kopardığında ceza öngörmüyordu.

Zengin ve yoksul uçurumu büyüdükçe, kabile üyeleri thesmotetlerin adalet adına yaptıkları bu adaletsizliği sorgulamaya başladılar: Nasıl oluyordu da aynı Tanrıça aynı fiil zenginler tarafından işlendiğinde farklı, yoksullar tarafından işlendiğinde farklı cezalar verebiliyordu?

Bu sorgulamaların dozu artmaya başlayınca, soylular thesmoilerin olaydan sonra açıklanması yerine önceden ilan edilmelerine razı oldular.

Bundan sonra thesmothetler thesmoilerin ne olduğunu fiil işlenmeden önce yazılı olarak açıklayacak ve fiil kim tarafından işlenirse işlensin aynı yaptırıma tabi olacaktı.

Böylece “sözlü thesmoi” dönemi kapanıyor ve yerine “yazılı thesmoi” dönemi geliyordu.

Bu ilkel kabile döneminde hukukta yapılan bir devrim sayılabilirdi: İnsanlar şimdi hangi fiilin hangi cezaya çarptırılacağını fiili işlemeden önce biliyor olacaklardı. Bugünün terimleriyle bir tür hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkesi yaşam alanı bulmuştu. Böylece soylular artık herkesçe bilinen yazılı yasayı keyfi olarak yorumlama ve uygulama yetkilerini yitirdiler.

Ancak sorun tam anlamıyla çözülmüş sayılmazdı. Çünkü soylular thesmoileri yazılı olarak ilan ederken, sürekli olarak kendi lehlerine kurallar koyuyor ve ayrıcalıklı konumlarını güvence altına alıyorlardı.

Soyluların bu kadar çok olanağı kullanmaları, zamanla orantısız biçimde zenginleşmelerine ve güçlenmelerine neden oldu. Onların zenginleşmesi toplumun diğer üyelerinin yoksullaşması pahasına oluyordu.

Üretim arttıkça ve ticaret geliştikçe rekabet kızışıyor ve soylular küçük toprak sahiplerinin topraklarını ellerine geçirerek daha çok üretim ve ticaret yapmanın yollarını arıyorlardı. Bu amaçla bulunan yollardan bir tefecilikti. Küçük toprak sahiplerine üretim yapabilmeleri için yüksek faizlerle kredi veriliyor ve kredi zamanında geri ödenmediğinde toprağın gelirine el konuyordu. “Altıda bircilik” denen bu sistemde toprak sahibi işlediği toprağın ürününün altıda birini kendisine alıyor ve geriye kalanını borcu karşılığında alacaklıya ödüyordu. Bu yükümünü yerine getiremediğinde toprağı alacaklıya bırakarak “borç kölesi” olmayı kabul ediyordu.

Borç köleliği yurttaşlar için çok ağır bir yaptırımdı, çünkü kölelerin hayvandan hiçbir farkı yoktu; doğuştan köle olanlar köleliklerini kanıksasalar da, yurttaşlar bu durumu kabullenemiyorlardı.

Altıda bircilerin ve borç kölelerinin sayısının artması, soyluların daha da zenginleştikleri anlamına geliyordu.Ancak bu tehlikeli bir durumdu; toplumun çoğunluğu köleleşince bir toplumsal ayaklanma ihtimali giderek güçleniyordu. Bir ayaklanmayla soyluların yönetiminin devrilmesi halinde bütün varlıklar yağmalanabilirdi.

Nitekim 630'lu yıllara doğru, olimpiyat oyunları şampiyonu Kylon adında biri yoksul halkın da desteğini alarak darbe girişiminde bulundu. Kylon bir şenlik sırasında yandaşlarıyla birlikte bir baskın yaparak Akropolisi ele geçirdi. Buna karşılık tarla halkını yanına toplayan soylular, Kylon ve yandaşlarını kuşattılar; Kylon kaçmayı başardı ve yandaşları Athena Tapınağına sığındılar. Ancak açlığa daha fazla dayanamayıp dışarı çıkınca hepsi öldürüldüler ve Kylon ailesi ve yandaşları sürgün edildi; ölülerinin kemikleri bile mezardan çıkarılıp polisin sınırları dışına atıldı.

Tehlike atlatılmış gibi görünüyordu ancak herkes mevcut durumun artık sürdürülemez olduğunu kavramış durumdaydı.Keskinleşen sınıf savaşları sonunda ya bastırılamayan bir ayaklanma olursa ne olacaktı?

İşte bu düşünce Antik Yunanda hukuk devleti ve laiklik yönünde güçlü bir adım atmaya zorladı.İnsanlar adalet dağıtan bir Tanrıçanın adaletinin toplumu ne hale getirdiğini ve bu adaletin sürekli soyluların çıkarına işlediğini görmüşlerdi. Bu konuda ciddi bir yakınma vardı ve Kylon ayaklanması tehlikenin büyük olduğunu göstermişti.

Bu durumda soylular yeni bir çözüm önerdiler. Artık yasaları kendileri yapmayacaklardı. Atina toplumu tarihinde ilk defa toplumsal sorunlara çözüm arayan insan yapısı yazılı yasalara kavuşuyordu: Artık thesmoi dönemi kapanıyordu: Thesmoi yerine Nomoi dönemi başlamıştı. Yasalar Themisle bağ kurduğunu söyleyen thesmothetler tarafından değil, sorunları çözmek üzere atanan nomothetler tarafından yapılacaktı.

Halkın, hoşnutsuzluğunun bir ayaklanmaya dönüşmesini engellemek için ilk defa Drakon bir yasa yapıcı olarak görevlendirilmişti. Egemen sınıf soyluların, atalardan kalma sözlü yasaları kendi çıkarları doğrultusunda anımsama olanağı böylece artık ortadan kalkıyordu.

Drakon’un hazırladığı ceza yasası, ilkel klan geleneklerinin bir derlemesi olduğu için son derece sertti; sebze ve meyve hırsızlığı da dâhil olmak üzere en küçük hırsızlık ya da neredeyse diğer bütün suçlar ölümle cezalandırılıyordu. Bu nedenle Drakon’un yasalarını mürekkeple değil kanla yazdığı söylenmektedir. Bu yüzden Drakon yasalarını içeriği yönünden övmek mümkün değil.

Drakon’la başlayan Nomoi dönemi soyluların keyfi yönetimini bir noktaya kadar sınırlandırdığı için bir devrimi ifade ediyordu. Artık soyluların dedikleri değil, yasa koyucuların toplumsal sorunlara ürettiği çözümler yasa olacaktı. Yasa koyucular mevcut toplumsal sorunları dikkate alarak bunları çözmeye yönelik düzenlemeler yapacaktı.

NOMOİ DÖNEMİ VE SOYLULARIN KEYFİ YÖNETİMİNİN SINIRLANMASI

Ancak Drakon’la başlayan Nomoi dönemi soyluların keyfi yönetimini bir noktaya kadar sınırlandırdığı için bir devrimi ifade ediyordu. Artık soyluların dedikleri değil, yasa koyucuların toplumsal sorunlara ürettiği çözümler yasa olacaktı. Yasa koyucular mevcut toplumsal sorunları dikkate alarak bunları çözmeye yönelik düzenlemeler yapacaktı.

İlk olarak Drakon’a hazırlatılan yeni bir ceza yasası ile birlikte, thesmoi’nin yerini nomoi almış oluyordu. Siyasal yapı değişmemişti, ama siyasal iktidarın sınırları artık yazılı yasayla belirlenmişti.

Yeni dönemde yargıya ilişkin kararların yayınlanması zorunluluğu getirilmiş ve yasaların herkes için geçerli olduğu açıkça belirtilerek özgür kişiler arasında hukuksal eşitliğe doğru önemli bir adım atılmıştı. Böylece devlet otoritesi ile birey arasında doğrudan ilişki kurularak birey hukuksal bir kişilik kazanmıştı.

Taş tablalara kazınan yeni yasalar Agora'da herkesin görüşüne açılıyor ve halkın belli ölçüde bilgilenerek denetim yapması sağlanmış oluyordu.

Bu yasalar sorunu çözmeyince ve ayaklanma ihtimali güçlenince, sorunun analizini yapmak ve doğru çözümler yapmak üzere Solon nomothet olarak atandı. Solon demokrasiye gidecek yolun köşetaşlarını döşedi: İnsan hakları reformu yaptı ve bu kapsamda borç köleliğini tümüyle kaldırdı. Atina’nın kalkınması için önemli ekonomik reformlar yaptı. Yurttaşların siyasal yaşama katılmalarını düzenlemek için gelir durumlarına göre yurttaşlar sınıflara bölündü ve bu sınıflar oluşturulan siyasal kurumlara katılmanın esaslarını belirledi.

Solon’un reformları, Kliesthenes tarafından yapılan bazı eklemelerden ve kan bağına dayalı kabilesel örgütlenmenin tasfiyesinden sonra demokrasinin kurumsallaşmasıyla sonuçlandı.Şimdi ilk başta söyleneni bu tarihsel süreç üzerine oturtma zamanı…

Bir. Kabilesel örgütlenme döneminde Tanrılarla ilişki kurarak adalet dağıttıklarını söyleyen soyluların kendi çıkarlarına göre keyfi hukuk yaratma dönemi sona eriyor, yasalar atanan uzman yasacılar tarafından toplumsal sorunları çözmek amacıyla yapılıyordu. Bütün yurttaşlar önceden yayınlanan yasalar karşısında eşit hale geliyor ve hukuki güvenlik ilkesi yerleşiyordu. Bunun adı kabaca hukuk devletidir ve bu gelişme hukuk devletini yaratmıştı. Demokrasi döneminde yaşayan Demostenes bu konuda şunları söyleyecekti: “Büyük ya da küçük bir poliste oturan bütün insanların yaşamı doğa ile yasalar tarafından düzenlenir. Doğanın kuralsız olmasına ve kişiden kişiye değişmesine karşılık, yasalar ortaktır, düzenlidir ve herkes için birdir…Yasalar güzeli, doğruyu, yararlıyı amaç edinirler. Aradıkları budur; bu, bir kez bulundu mu, herkes için geçerli ve eşit bir genel kurala dönüşür; işte yasa olarak adlandırılan budur. Bu nedenden dolayı herkes ona uymalıdır. Üstelik her yasa, tanrıların bir buluşu ve armağanı olmanın dışında, bilge insanların koyduğu bir kuraldır ve herkesin yaşamını ona göre uyarlamasını gerektiren polisin ortak sözleşmesidir.”

Özet: Yasa anlayışındaki bu gelişmeler hukuk devletini yaratmıştır.

İki. Kabilesel örgütlenme döneminde yasalar mitolojik Tanrılara atfedilmiştir: Bu dönemde yasaların kaynağı gökyüzündeki Tanrılardır. Çünkü soylular bu yasaları Adalet Tanrıçası Themis’in bildirdiğini söylemektedirler. Nomothet atanmasıyla birlikte yasaların Tanrılarla bağı kesilmiş; yasa gökyüzünden yeryüzüne indirilmiştir. Artık yasalar Themis’e bakarak değil insanlar arasındaki sorunlara bakılarak çözülecektir. Toplumsal yasaların Tanrısal kaynaklı olmaktan çıkarılıp insan kaynaklı olmalarının adı laikliktir; Tanrının gönderdiği kurallar yerine insanların kendi aralarında anlaşarak yaptıkları yasalarla yönetilen devlet laik devlettir.

Özet: Yasa anlayışındaki bu gelişmeler laik devleti yaratmıştır.

Hem demokrasi, hem hukuk devleti, hem de laiklik Antik Yunan’daki aynı gelişmenin sonuçlarıdır ve bu kavramlar aynı şey olduklarından bunları birbirlerinden ayırmak tanım gereği olanaksızdır.

Üç. Demokrasi döneminde Drakon ve Solon gibi nomothetler tarafından yapılan yasaların yürürlüğe girebilmeleri için halk tarafından onaylanmaları gerekmiştir. Yasa yapımı teknik bir iştir ve halkın bu konuda uzman olması gerekmez. Bu yüzden yasalar nomothetlere hazırlatılmış ve halk tarafından onaylandıktan sonra yürürlüğe girmiştir. Bunun anlamı halkın iradesinin ya da genel iradenin ya da milli iradenin yasalarda somutlaştığıdır. Bir başka anlatımla halk iradesini yasalarda belli eder. Halk kendi iradesiyle yaptığı yasalara göre yönetilmektedir. Bir başka anlatımla halk kendi kendisini, kendi yaptığı yasalarla yönetmektedir. Bunun adı demokrasidir.

Özet: Yasa anlayışındaki bu gelişmeler demokratik devleti yaratmıştır.

Sonuç: hem demokrasi, hem hukuk devleti, hem de laiklik Antik Yunan’daki aynı gelişmenin sonuçlarıdır ve bu kavramlar aynı şey olduklarından bunları birbirlerinden ayırmak tanım gereği olanaksızdır.

Kanıt mı?

Dünyadaki bütün demokrasiler.

Tarihte laik olmayan hiçbir demokrasi deneyimi yoktur; bugün de bulunmamaktadır.

Şimdi tersinden bir okuma yapalım.

Demokraside laiklik ilkesinin yerinin bulunmadığını söyleyenler bize aslında şunu söylüyorlar:“İnsanlar kendi yaptıkları kurallara göre değil Tanrı tarafından insanlara gönderilen Kutsal Kitaplardaki kurallara göre yönetilmelidirler.”

Onlara şu soru sorulabilir: “Her insan Tanrısı tarafından gönderilen Kutsal Kitap kurallarını kendisi okuyup anlayabilir ve yaşamına uygulayabilir mi?”

Verecekleri cevap şudur:“Hayır her insan bu kuralları anlayamaz; din adamlarının yani “ulema”nın koyduğu kurallara göre davranmak gerekir.”

Bu durumda şu soru sorulabilir:“Tanrı tarafından gönderilen Kutsal Kitap kurallarının “ulema” tarafından insanlara aktarılması ile Antik dönemde kabile şeflerinin Themis’in kurallarını insanlara aktarması arasında ne fark vardır?”

Günümüzde bu yetkiye sahip olduğunu söyleyen tarikat-cemaat liderlerinin yaşam standartlarının, tıpkı Antik Atina’daki kabile şeflerinin standartları gibi toplumun diğer üyelerinin standartlarından farklılaştığını görebilirsiniz.

Daha açık söylemek gerekirse, dini kuralları yorumlama yetkisi olduğunu söyleyenler, Antik dönemdeki kabile şeflerinin ayrıcalıklı konumunu talep edenlerdir; tıpkı antik kabile şefleri gibi dini kendi çıkarlarına alet etmek isteyenlerdir.

Laiklik ilkesinin demokrasiden dışlanması gerektiğini söyleyenler, demokrasiye de kesin olarak karşıdırlar. Çünkü bunlar halkın genel iradesinin somutlaşma aracı olan halk tarafından yapılmış yasalarla değil, gökyüzü referanslı kurallarla yönetimi istemektedirler. Halk hangi yasalarla yönetileceğine kendisi karar vermiyorsa, demokrasinin nasıl bir anlamı olabilir ki? Eğer seçimler yoluyla halkın iradesini belli ettiği ve bunun demokrasi olduğu söyleniyorsa, yukarıda demokrasinin gelişimi ile ilgili tarihsel süreci incelemelerini tavsiye ederim. Demokrasi hiçbir zaman halkın yöneticilerini seçtiği ama yönetileceği kurallar üzerinde söz sahibi olmadığı bir rejim olarak tanımlanmamıştır.

Bu durumda demokrasiden laiklik ilkesinin dışlanması gerektiğini söyleyenler hem demokrasiye hem de hukuk devletine karşıdırlar.Bu kişilerin bakmaları gereken yer demokratik düşünce değil Ortaçağ’daki teokratik devlettir. Tam adres: Ortaçağın başlangıcında Aerilius Augustinus’u okusunlar, düşüncelerinin ne kadar örtüştüğünü görecelerdir. Augustinus’un, “bilmek için önce inanmak gerekir” biçimindeki ilkesi kendilerinin “İslam teslimiyet dinidir, akıl dini değildir; bilmek için önce inanmak, teslim olmak gerekir” biçimindeki anlayışıyla tümüyle örtüşmektedir. Ama bu düşüncenin kabul görmesinden sonra Avrupa “karanlık” olarak nitelenen “Ortaçağa” girmiştir. Dolayısıyla bize önerilen Ortaçağ’ın feodal ayrıcalıklara dayalı düzenidir. Bu düşünceye onay vereceklere Ortaçağ düzenini ayrıntılı olarak incelemelerini tavsiye edeceğim.

Bir başka yazıda kavramlar arasındaki aynı ilişkiyi Roma üzerinden Cumhuriyet ile ilgili olarak kuracağım.[1]

---

[1] Aristoteles. Atinalıların Devleti. Çeviren Suat Yakup Baydar. İstanbul: Cumhuriyet, 1998;

Mehmet Yetiş. «Antik Atina'da Demokrasinin Gelişimi: Soloncu Pasif Devrimden Peisistratos'un Tiranlığına.» SBF Dergisi 54, no. 2 (Nisan-Haziran 1999): 163-197;

Alaeddin Şenel. Siyasal Düşünceler Tarihi: tarihöncesinde ilkçağda ortaçağda ve yeniçağda toplum ve siyasal düşünüş. Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, 1982;

Akın, İlhan. Kamu Hukuku: Devlet doktrinleri, Temel hak ve özgürlükler. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1983;

Mehmet Ali Ağaoğulları. Kent Devletinden İmparatorluğa. Ankara: İmge Yayınevi, 1994;

Coulanges, Fustel De. Antik Site: Yunan'dan Roma'ya Kadar Tapınma, Hukuk ve Kurumlar. Çeviren İsmail Kılınç. Ankara: Epos Yayınları, 2011;

Diakov, V., ve S. Kovalev. İlkçağ Tarihi. Çeviren Özdemir İnce. Ankara: Verso Yayınları, 1987;

Thorley, John. Athenian Democracy. Londra ve New York: Routledge, 2004.

Hürriyet Gazetesi’nin 15 Şubat 2024 tarihli haberinde, 14 Şubat’ta meydana gelen maden faciası ile ilgili olarak şöyle yazıyordu: "Erzincan İliç’teki altın madeninde siyanürlü toprağın dev bir çağlayan gibi aktığı facianın saatler önce alarm verdiği ortaya çıktı.”

Acaba faciayı daha önce öngörüp tedbir alamaz mıydık?

Aslında daha baştan “alamazdık” gibi görünüyor, çünkü konuyla ilgili olarak TBMM’de Kurulan Komisyonun adı “Erzincan’ın İliç İlçesindeki Bir Altın Madeninde Meydana Gelen Kazanın Tüm Yönleriyle Araştırılması ve Benzer Kazaların Önlenmesine Yönelik Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu.” Daha başından bunun bir “facia” değil bir “kaza” olduğu algısı oluşturulmaktadır.

Ama biz yine de “facia” olarak görüp devam edelim.Biraz araştırınca tehlike hakkında daha önceden uyarılar yapıldığına ilişkin çok sayıda bilgiye ulaşmak mümkün.

Madenin kurulma aşamasından, “facianın saatler öncesine” gelinceye kadar, o bölgede yaşayan çok sayıda kişinin çeşitli gerekçelerle itiraz ettiği, dava açtığı, kamuoyunu uyarmaya çalıştığını görüyoruz. Örneğin Anayasa Mahkemesi, Eşref Demir tarafından yapılan bireysel başvuru[i] üzerine, 1 Kasım 2023 tarihinde hak ihlali kararı verdi: “Özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA… Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,  Kararın bir örneğinin özel hayata saygı hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Erzincan İdare Mahkemesine (E.2018/1032, K.2019/1309) GÖNDERİLMESİNE”[ii] 

Dolayısıyla en azından madenin kuruluş işlemlerinin başladığı tarihten itibaren bir facianın olacağına ilişkin bilgi sahibi olduğumuzu söylememiz mümkün. Çünkü başvurucu Anayasa Mahkemesine gelmeden önce başvuru yollarını tüketmek zorunda olduğundan mahkemelerde de davasını savunarak tehlikeye işaret etmiştir.

Ancak bilim devreye girdiğinde durum çok daha vahim hale geliyor, çünkü bu konuda yapılan iktisadi analizler bu faciayı çok öncesinden haber verme yeteneğine sahip.

Hymer doğrudan yabancı yatırımının etkilerini görmek için, ünlü bir üniversiteye gidip klasik tezlere sarılmak yerine, kendisi doğrudan gözlem yapmayı tercih etti. Bu amaçla bir yıllığına Gana’ya gitti. İngiliz sömürgecilik mirasının Gana’nın doğasında yarattığı köklü sorunları kavramaya çalıştı. 1963 yılında Gana’ya geri döndü. Araştırmasının sonucu onu hayretler içinde bırakmıştı: İngilizler Gana’da kapitalizmin gelişimini kösteklemiş olabilirlerdi.

STEPHEN HYMER: KANADALI BİR İKTİSATÇI

Sadece 40 yıl yaşamasına rağmen, bu kısa yaşama inanılmaz etkinlikler sığdırmış (1934 yılında doğmuş ve 1974 yılında bir trafik kazası sonucu yaşamını yitirmiş).

Yazdığı çeşitli makaleler ölümünden sonra dostları ve ailesi tarafından The Multinational Corporation - A Radical Approach[iii] başlıklı kitapta birleştirilerek yayınlanmış.

Kitap daha 1960’lı yıllarda yapılan incelemelere dayanarak çokuluslu şirketlerin az gelişmiş ülkelerde yarattıkları tahribatı tüm yönleriyle ortaya koyuyor.

Hymer, ABD çokuluslu şirketlerinin denizaşırı yayılmalarını araştıran ve yabancı yatırımın arkasındaki güçleri aydınlatan ilk kişiydi; bu araştırmanın 50-60 yıl önce yapıldığı göz önünde bulundurulacak olursa ne kadar öngörülü olduğu daha iyi anlaşılabilir.

Hymer kısa zamanda uluslararası bir ün kazandı ve bu yüzden uluslararası ölçekli olaylara dâhil oldu.

Genç yaşlarında arkadaşlarıyla birlikte milliyetçi bir yaklaşım benimsedi. Onlara göre Kanada bir sömürgeden daha fazlası ama bir ulustan daha azıydı. Bu bağlamda notlarında, geçimini bir timsahın dişleri arasındaki yiyeceklerle sağlayan küçük bir kuşun öyküsünü anlatıyordu: Kuş, ihtiyacını, timsahın dişleri arasındaki yiyecek artıklarından sağladığından, timsahlar hakkında uzmanlaşmak zorunda kalmaktaydı.

Bu benzetmede timsah, çokuluslu şirket; kuş, timsahın dişleri arasındaki yiyecekleri alma konusunda uzmanlaşma gereği duyan Kanadalı milliyetçi ekonomistlerdi. Bu uzmanlaşma sağlanamazsa, timsahın dişleri içinde yiyecek ararken timsahın yiyeceğine dönüşme ihtimali yüksekti.

Hymer doğrudan yabancı yatırımının etkilerini görmek için, ünlü bir üniversiteye gidip klasik tezlere sarılmak yerine, kendisi doğrudan gözlem yapmayı tercih etti. Çalışmasına yabancı yatırım yapılan “ev sahibi” bir ülkede devam etmeyi planladı ve bu amaçla bir yıllığına Gana’ya gitti. İngiliz sömürgecilik mirasının Gana’nın doğasında yarattığı köklü sorunları kavramaya çalıştı. Ardından Yale Üniversitesinde iki yıl öğretim üyeliği yapsa da 1963 yılında daha ayrıntılı incelemeler yapmak üzere 1963 yılında Gana’ya geri döndü.

Araştırmasının sonucu onu hayretler içinde bırakmıştı: İngilizler Gana’da kapitalizmin gelişimini kösteklemiş olabilirlerdi.

Hymer bu arada akademiyle ilgili “küçük burjuva bakış açısına ilişkin” genel bir sorunu da kendisi üzerinde kavramıştı. Şöyle diyordu: "Hem Gana’daki çalışmamda ve hem de doğrudan yabancı yatırıma ilişkin çalışmamda, sormakta olduğum sorular ile bu soruların üstesinden gelmek için kullandığım araçlar arasındaki orantısızlık gün be gün büyüdü. Ancak ben bir reformcuydum ve toplum ile siyaset hakkında öğrenmekte olduğum şeyleri, ekonominin analitik çerçevesi içinde bütünleştirmeye çalıştım. Okulda öğrendiğime çok hızlı sarıldım. Şimdi geriye dönüp baktığımda bunun nedeni zannederim kariyerimi geliştirme konusuyla aşırı düzeyde ilgilenmemdi. Bir küçük burjuva bakış açısından kolay vazgeçilmez.” (Bu sözler sadece kariyerlerini yükseltmek için akademik faaliyette bulunan akademisyenlere bir şey ifade eder mi bilmem).

Daha sonra az gelişmiş ülkelerde benzer çalışmalar yapan iktisatçılarla biraraya gelip ortak çalışmalar yaptı.

Akla şu soru gelebilir:“Kanada milliyetçisi neden gidip Gana ile ve diğer azgelişmiş ülkelerle ilgileniyor.”

Şundan dolayı: Hymer, çokuluslu şirketlerin gittikleri bütün az gelişmiş ülkelerde benzer tahribatı yapmış olduklarını düşündü. Bu tahribat sömürge deneyimi yaşamış ülkelerde çok daha çarpıcı biçimde ortaya konabilir ve azgelişmiş ülkelere bu etkilerden korunmanın yolları gösterilebilirdi.Bizde bu tür bir iktisatçı büyük olasılıkla bu tür sapkın işlerle uğraştığından akademiden aforoz edilir ve yönetime yaklaştırılmazdı.

Kanada’da öyle olmadı. Hymer 1967 yılında “Kanada Sanayisinin Yapısı” üzerinde çalışan “Kanada Hükümeti’nin Çalışma Ekibi”nde görevlendirildi. Çünkü Kanada yönetimi, bilimsel araştırmalara değer verdiğinden ve onları izlediğinden, Hymer’in “Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Ulusal Ekonomik Çıkarlar” adlı makalesinde özetlenen bulgularından etkilenmişti.

Çalışma ekibi tarafından ulaşılan sonuç şuydu:“Eğer uluslar, yabancı yatırımdan korunacak birimler kurarak çokuluslu şirketlerin sanayi dallarındaki tekelleşmesini önleyebilirlerse ve ülkenin şirketlerini modernleştirebilirlerse, kendi bağımsızlıklarını koruyabilecekler”di.

Bu öneri hükümet tarafından radikal bulunarak başlangıçta uygulanmasa da sadece bir süreliğine ertelenebildi; Kanada bir süre sonra bu raporun gerekleri doğrultusunda önlemler aldı.

Gelişmiş ülkeler doyuma ulaştıklarında arz fazlası satılamayacağından, bu arz fazlasını satacak yer bulmak gerekir. Azgelişmiş ülkeler bu arz fazlasının satılacağı ve asıl kârın katlanacağı yerlerdir.

HYMER’İN BULGULARI

Peki neydi Hymer’in bulguları?

Hymer’e göre yeni bir ürünün geliştirilmesi sabit bir maliyet anlamına gelmekteydi; icat ya da yenileştirme için gerek duyulan harcama bir kez yapıldıktan sonra, bu harcama sonsuza kadar geçmişte kalıyordu. Üretimin gerçek maliyeti, satış fiyatının oldukça altındaydı ve elde edilecek hasılanın sınırı, yükselen maliyetlerden kaynaklanmamakta ama doymuş piyasalardaki talebin düşmesinden kaynaklanmaktaydı. Yeni yabancı piyasaların marjinal kârı bu nedenle yüksekti ve şirketler ürünlerini yaygın biçimde dağıtan sistemin sürdürülmesinde ciddi bir çıkara sahiptirler. Dolayısıyla çokuluslu şirketlerin az gelişmiş ülkelerdeki çıkarları, piyasa büyüklüğünün akla getirdiğinden daha büyüktü.

Türkçesi şu: Bir şirket yatırım yaptığında belirli bir sabit maliyete katlanır ve ürünlerinin fiyatlarını yüksek belirleyerek kâr elde eder. Ancak üretilen yeni mallar artık yeni bir yatırım gerektirmediğinden, ne kadar çok mal satılırsa o kadar yüksek gelir elde edilir. Gelişmiş ülkeler doyuma ulaştıklarında arz fazlası satılamayacağından, bu arz fazlasını satacak yer bulmak gerekir. Azgelişmiş ülkeler bu arz fazlasının satılacağı ve asıl kârın katlanacağı yerlerdir.Bir başka anlatımla az gelişmiş ülke piyasaları çokuluslu şirketlerin ellerinde kalan satılmamış ürünleri satmalarına olanak tanıyan ve kârlarını orantısız biçimde katlamalarını sağlayan bir araçtı ve bu yüzden piyasa büyüklüğü bakımından az gelişmiş ülke piyasalarının, gelişmiş ülke piyasası düzeyinde olmamasının bir önemi yoktu.Çokuluslu şirket sistemi dünyaya ulusal bağımsızlık ya da eşitlik sunacak gibi görünmemekteydi. Bunun yerine çok sayıda ülkeyi, sadece ekonomik işlevleri bakımından değil ama bütün toplumsal, siyasal ve kültürel roller dizisi bakımından da fabrika şubesi ülkesi olarak tutmaya yarıyordu.

Çokuluslu şirketlerin iştirakleri ve bunların tepe yöneticileri, faaliyetlerin yürütüldüğü ülkede, ev sahibi ülkenin siyasal, toplumsal ve kültürel yaşamında etkileyici bir rol oynamaktaydılar. Ancak bu insanlar, unvanları ne olursa olsun, şirketin bütünsel yapısı içinde en iyi ihtimalle orta bir pozisyonu işgal etmekteydiler ve yetki ve ufuk bakımından daha alt bir karar verme düzeyiyle sınırlanmaktaydılar. Bunların ilişki kurdukları hükümetler de aynı orta düzey yönetim bakış açısını kabullenme eğilimindeydiler, çünkü bu düzey, onlara bırakılan tek bilgi ve fikir menziliydi.

Hymer, kitabında, çoklu bir hiyerarşik yapılanmadan söz etmekteydi: İş idaresinin üç düzeyi, üç ufku, üç görev düzeyi, üç karar alma düzeyi ve üç politika düzeyi arasında fark vardır. III. Düzey, yani en alt düzey, teşebbüsün gündelik faaliyetlerinin idare edilmesiyle; yani teşebbüsün kurumsallaşmış çerçeve içinde tutulmasıyla ilgilidir. İlk olarak genel müdürlük bürosunun yerel büroyla ayrılması sonucu ortaya çıkan II. Düzey, III. Düzeydeki idarecilerin koordinasyonundan sorumludur. Üst yönetim olan I. Düzeyin işlevleri amaç belirleme ve planlamadır. Bu düzey, daha alt düzeylerin içinde faaliyet yürüteceği çerçeveyi belirler. Ancak şirket bakımından geçerli olan bu hiyerarşik yapı, ülkeler bakımından da geçerlidir: Şirketin uluslararası düzeydeki genel merkezi gelişmiş ülkelerden birinde (New York, Londra, Paris, Bon, Tokyo) yerleşikti. Az sayıda kişinin yönettiği genel merkez küresel ölçekteki şirketin faaliyetlerini anlık olarak izler ve planlama yapar. Genel merkeze dışarıdan üye alınması neredeyse olanaksızdır; genel merkez saf yapısıyla varlığını sürdürür. Genel merkez, ikinci düzeyde az gelişmiş ülkelerde üst düzey yöneticilere sahiptir. Ancak az gelişmiş ülkedeki üst düzey yöneticiler, şirketin genel hiyerarşisi içinde en fazla orta düzeyde bulunabilirler. Orta düzey yöneticileri az gelişmiş ülkelerdeki siyasiler olabileceği gibi onlarla bağlantılı olan işadamları da olabilir.Hymer çokuluslu şirketlerin sonuçta sadece toprağı harabeye çevirmekle, “yağmalanmış topraklar” yaratmakla kalmayıp daha çok maddi zenginlik için insanları da mahvettiğini belirtmekteydi. Sonuç hava kirliliği, kirletilmiş ırmaklar, aşırı kalabalık yollar, gürültülü kentler, zarar verilmiş doğal güzellikler, adaletsizlik vs. idi.

Hymer’in bu tür sonuçları önlemek için azgelişmiş ülkelere, bu makalede yer verilemeyen tavsiyeleri de vardı.

Hymer’e göre azgelişmiş ülkeler çokuluslu şirketler için sanıldığından çok daha fazla önemliydi. Çünkü bu şirketler az gelişmiş ülkede ellerinde kalan satamadıkları malları satabiliyor; azgelişmiş ülkelerden ucuza doğal kaynak sağlayabiliyor ve azgelişmiş ülkelerde kendi ülkelerinde yapamadıkları doğayı, toprağı, ırmakları kirleten çok kârlı yatırımlar yapabiliyorlardı.

AZ GELİŞMİŞ ÜLKELER VE ÇOKULUSLU ŞİRKETLER

Özetlemek gerekirse, Hymer’e göre azgelişmiş ülkeler çokuluslu şirketler için sanıldığından çok daha fazla önemliydi. Çünkü bu şirketler az gelişmiş ülkede ellerinde kalan satamadıkları malları satabiliyor; azgelişmiş ülkelerden ucuza doğal kaynak sağlayabiliyor ve azgelişmiş ülkelerde kendi ülkelerinde yapamadıkları doğayı, toprağı, ırmakları kirleten çok kârlı yatırımlar yapabiliyorlardı.

Tesadüfen! İliç’teki firmanın temsilcisi ABD’deki basına yaptığı açıklamada İliç’teki yatırımlarının kârlılık oranının 1’e 40 olduğunu rahatlıkla söylüyordu.

Hymer, bu nedenle 2024 yılında İliç’teki facianın olacağını 1950-60’lı yıllarda haber vermişti; sadece İliç adını kullanmamıştı.

Hymer bütün az gelişmiş ülkelere, bu tür yatırımlara izin vermelerinin hem kalkınmalarını baltalayacağı hem de ülkelerinin yağmalanmasıyla sonuçlanacağı uyarısında bulunmuştu.

Bu durumda Hymer’in bir “milliyetçi” olarak adlandırılması mümkün mü acaba?

Bence evet.

Ama Hymer sadece kendi ülkesi Kanada’nın bu yağmadan kurtulması için değil bütün azgelişmiş ülkelerin tehlikenin farkında olmaları için çabalamış; emperyalizme karşı bir tutum takınmıştı. Kendi ülkesinde hükümetin yaptığı çalışmalara doğrudan katılmış ve bir süre ertelense de sonunda ülkesini bu girdaba girmekten alıkoymuş; en azından bu yönde katkı yapmıştı.

(Bu arada İliç’teki firmanın, ironik biçimde, Kanadalı olmasının, Hymer’in arzuladığı bir şey olmadığını belirtmek gerekir.)

Ama durun bakalım. Burada Hymer’in söylediklerine ciddi itirazlar var galiba.

Diyorlar ki; Biz bu yatırımlara izin verdik, doğru, ama kardeşim “hele bi sor” “niye?”

“Bizim ülkemizde petrol yok ve bu yüzden de her yıl çok büyük petrol faturaları ödüyoruz. Bu faturalar bütçe açıklarına yol açıyor. Bu açıkları kapatamadığımızda, borçlanmak zorunda kalıyoruz ve bu borçlara her geçen gün daha fazla faiz ödemek zorunda kalıyoruz. İşte bu açıkları kapatmak için bu tür yatırımları teşvik ediyoruz.”

Bu itiraza cevap olarak şunları söyleyebiliriz: "Bu açıkların kapatılmasının yolu ülkenin yağmalanmasına izin vermek değil. Bu ülkede yaşama hakkı olanlar sadece bizler değiliz; bu ülke, geçmiş kuşaklardan bize emanet kaldı ve üzerinde gelecek kuşakların da en az bizim kadar hakkı var. Bizden sonraki kuşaklar da varlıklarını sürdürebilmek için ekolojik sisteme gereksinim duyacaklar. Ülke topraklarının bölünmesi ile ülke içinde kalmış ama kullanılamayan toprakların varlığı aynı kapıya çıkar. Amerika tarihinde Vahşi Batı’daki altına hücum bile bu denli vahşi değildi.İ liç madeninde yitirilmiş dokuz yaşamı hiç hesaba katmazsak bile kim bilir bundan sonra kaç çocuk zehirlenme nedeniyle sağ doğamayacak! Kim bilir kaç kişi kanser ya da benzeri ölümcül hastalıklar nedeniyle yaşamını yitirecek!Kim bilir kaç kişi engelli doğacak ve bütün yaşamı boyunca engelli haklarını bize kabul ettirerek varlığını sürdürmeye çalışacak! (oysa onun engelli olmasının sebebi bizleriz) Bu kişilerin sayısını bile bilemeyeceğiz! Biz bugün bu toprakları kullanmaya devam edebilmekteysek, bunu, bu topraklar üzerinde daha önce yaşayanların yağmalanmayı kabul etmemelerine borçluyuz ve biz de aynı borcu gelecek nesillere karşı duymak zorundayız. Topraklarımız var ama kullanamıyoruz; ırmaklarımız var ama zehirli olup olmadıklarından kuşku duyuyoruz. 

Ekolojik sistem hastalandığından, parçası olduğumuz bu sistemden dolayı çocuklarımızın hasta doğması kaçınılmaz. 

Bu arada bir de kötü haber: Bir canlı organizma olan ekolojik sistem hasar gördüğünde, Mars’a dahi gitsek, doğrudan ya da dolaylı olarak bu hasardan etkilenmememiz mümkün değil; kaçış yok biline! Üstelik doğanın katledilmesi sonucu elde edilen kaynaklardan aslan payını çokuluslu şirket alıyor; bu şirket kendi ülkesinde yasaklananı bizim ülkemizde yapıyor.Bir başka aslan payı ülkemizde şirkete aracılık edenlere bu aracılıkları karşılığında gidiyor. Şirkete bu izinleri verme karşılığında yasa dışı gelir elde edenler suç işlemiş durumdadırlar. O bölgede yaşayanlara dava açmamaları karşılığında verilen paralar yasa dışıdır.Ayrıca orada yağmalanan toprak sadece yöre halkına ait değildir, ülkede yaşamakta olanların tümü ile birlikte bu ülkenin gelecek kuşaklarının tümüne aittir. Fırat nehrine oldukça yakın sahadaki faaliyetlerin nehri etkileme olasılığı yüksektir. Madende kullanılan siyanürün yeraltı sularına karışma olasılığı vardır. Sınır aşan sularla komşu ülkelerin de zehirlenmesi halinde uluslararası krizler ve çatışma riskleri vardır. Bunlar yüksek tazminatlarla karşı karşıya kalınmasına yol açarak gerçek beka sorunu oluşturabilir.Anayasa uyarınca herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu gibi çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların görevidir.”

Bu uyarılara rağmen itiraz hala şöyle sürüyor olabilir:“Ya kardeşim bütçe açıklarının bir kısmını kapattık işte. Üstelik işsizliği de azalttık. Ayrıca orada bu sayede başka çok sayıda yatırım da yaptık.”

“Tamam pes. Zaten sorun bende galiba, ülkenin kodları çoktan değişti ve ben uyum sağlayamadım. Uyum sağlamaya çalışayım.”

“İki…. Sıfır…İki….Dört…”

Tamam, şimdi oldu.

Evet ya, bu kodları girince rahatladım.

Hymer bir milliyetçi değil, hainmiş meğer; şimdi anladım: Hain Hymer!

Yaşadığı dönemde ülkesinin yönetiminin kaynak sağlamasına engel olmuş hâlbuki.

Zaten ülkemizde yaşanan bir “facia” değil sadece bir “kaza”dır. Trafik kazaları gibi maden kazaları da dünyanın her tarafında olmuştur ve olmaya da devam edecektir.

O zaman ganimeti yağmaya devam…

Ya da ünlü şairimiz Tevfik Fikret’in sözleriyle:

“Yiyin efendiler yiyin, bu han-ı iştiha sizin, 

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!” 

----

 [i] Başvuru Numarası: 2020/12802

[ii] Kararın tümüne şu linkten ulaşılabilir: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2020/12802

[iii] Kitap Türkçe’ye de çevrildi: Çokuluslu Şirket: Radikal Bir Yaklaşım (2013), çev. Fahri Bakırcı, Ankara, Epos Yayınları.

Bugün bildiğimiz Batı demokrasilerinin kökeni 2500 yıl öncesine dayanıyor. “Polis”[1] adı verilen antik Yunan kent devletleri “demokrasinin beşiği” olmuş. Demokrasi öncesinde krallık, aristokrasi, tiranlık rejimleriyle tanışmış Yunanlılar.

Demokrasinin hem liberal hem de komünist versiyonlarını bulmak mümkün Antik Yunan’da: Sparta komünist demokrasinin, Atina liberal demokrasinin prototipi olarak biliniyor.

Liberal demokrasinin kökeni olan Atina’da başlangıçta dört kabile bulunmaktaydı. Kabilesel örgütlenme döneminin başlangıcında üretim teknolojisi çok geri olduğundan kabile üyelerinin üretimi ancak tüketimlerini karşılamaktaydı.

Bir taraftan tarım teknolojisindeki gelişmeler, diğer taraftan ticaret zamanla kabile şeflerinin zenginleşmesiyle sonuçlandı; zaman içinde kabile üyeleriyle zenginleşen kabile şeflerinin çıkarları ayrıştı: Zengin ve yoksul ortaya çıktı. Gelir uçurumu büyüdü ve yoksullaşan köylüler borçlarından dolayı köle olarak alınıp satılmaya başladı.

Sınıflar arasındaki çatışmalar derinleşince Yunanlılar çözüm aramaya başladılar. Önceleri zenginleşen soylular (thesmotet) tarafından yapılan yasaların rahatsızlık yarattığı görülünce, ayaklanmaları önlemek için yasaların uzman yasa yapıcılar tarafından yapılması kabul edildi. Bu bağlamda önce Drakon ve Drakon’un yaptığı cezalandırmaya dayalı yasalar sorunu çözmeyince Solon yasa yapıcı (nomothet) olarak atandı. Solon çok önemli reformlar yaptı ve bu reformlar demokrasinin köşe taşlarından birini oluşturdu.

M.Ö. 500 yılında göreve gelen Kliesthenes kalıcı bir çözüm bulmak için reformlar yaptı. Bu reformlar Yunan’da doğrudan demokrasinin yeşermesine neden oldu.“Bundan bize ne? Ta 2500 yıl önce yaşanan bir demokrasiyi mi konuşacağız?”

İtirazları gelmiştir bile.

Hatta kimileri “bahsettiğin toplum köleci bir toplumdu ve bu toplumda insanların çoğunluğu yurttaş değildi; o dönemdeki demokrasi bir azınlığın içinde yaşanıyordu. Bize bunu mu öğütleyeceksin?” diyerek itirazı ilerletebilir.

Hayır, ben o demokrasiyi öğütlemeyeceğim; o çağ geride kaldı; modern toplumları o dönemin yönetim biçimiyle yönetmek mümkün değil.

“Eeeeee…o zaman bunları neden anlatıyorsun?”

Cevap: Bugün çok sayıda toplumda demokrasinin gelişememesinin temel nedeni 2500 yıl önce yapılan önemli bir reformun hala yapılamamış olmasıdır. Bu temel sorun çözülmediği sürece bu toplumlarda demokrasi olmaz-olamaz.

“Hadi ya… Neymiş bu kadar önemli olan reform”

Cevap: Bireyin ortaya çıkmasını engelleyen her türlü örgütsel yapı: Kabile, aşiret, cemaat, tarikat, lider sultasındaki siyasal parti, aile reisinin hakimiyetinde kadın ve çocuklara söz hakkı vermeyen aile yapısı vb.

Demokrasinin Lincoln tarafından yapılan en basit ve doğru tanımı şudur: Demokrasi, halkın, halk tarafından halk için yönetimidir.

Bize genellikle ilk kısım öğretilir ama “halk için” kısmı anlatılmaz. Hatta bize şu söylenir: Bizi yönetecek kişileri seçtiğimizde kendi kendimizi yönetmiş oluruz; bu demokrasidir.

Asla ve kat’a!

Bu tür bir yönetimin gerçek demokrasiyle uzaktan-yakından bir ilgisi yoktur. “Halk için” olmayan bir yönetim, seçimle de gelse demokrasi değildir.

Halk tarafından yönetim, kendi çıkarını kendi aklıyla düşünebilen bireyin varlığını gerektirir: Birey kendi geleceğine kendi aklıyla değil başkasının aklıyla karar veriyorsa; bir başka anlatımla aklını ipotek etmişse orada demokrasi olmaz; çünkü bu kişi kendi kendini yönetmemiş olur.

Bu tür bir yönetimde kabileye, aşirete cemaate, tarikata, siyasal partiye, aileye liderlik edenler kararları verir ve bu kararlar bu liderlerin lehinedir.

Üyelerin desteğini sağlamak için onlara karın tokluğunu geçmeyen menfaatler sağlanır ve onlara lider olmaksızın kendilerinin bir hiç olduğu inancı aşılanır.

Üyeler, liderlerinin kendilerinden çok farklı olarak lüks içinde yüzdüğünü, örneğin son model lüks otomobillerde, jiplerde, uçaklarda gezdiklerini, havuzlu lüks villalarda yaşadıklarını, çocuklarını yurt dışında eğitime gönderdiklerini bile görmez; bu otomobillere elini sürse kutsal bir iş yapmış olacağını düşünür.

Oysa gerçek tersine çevrilmiştir: liderin bu olanakları elde etmesi üyelerin ya da müritlerin gücüyle sağlanmıştır; üyeler ve müritler bunun farkında değildir.

Nereden mi uyduruyorum?

Bu benim uydurmam değil; demokrasi pratiğinin ilk kurucusu sayılan Kliesthenes’in uygulamasını söylüyorum.

Kleisthenes’in iktidarı elde ettiğinde yaptığı en önemli reform, kabile liderlerine siyasal yaşamda ayrıcalık tanıyan düzenin değiştirilmesiydi. Ona göre, Atina siyasal yaşamında soyluların ağır basmasının temel nedeni kabile (genos) örgütlenmesiydi ve soyluların etkinliğini kırmak kan bağına dayanan kabile tipi bu örgütlenme biçiminin yıkılmasına bağlıydı.[2] 

(Cumhuriyet devrimlerinin başında bu tür örgütlenmelerin yasaklanmasının Kliesthenes reformlarıyla ilgisi olabilir mi? Bence kesinlikle evet)

Kliesthenes’in 2500 yıl önce sorun olarak görüp reformla düzelttiğini günümüz az gelişmiş demokrasileri bir sorun olarak yaşamaya devam ediyorlar: Bu sorunu çözemezlerse demokrasi bir addan ibaret kalmaya mahkûmdur.

KLEİSTHENES, REFORM VE SORUN ÇÖZME

Kleisthenes kan bağına dayalı dört kabile örgütlenmesini yıkarak, coğrafi bağa dayalı bir kabile örgütlenme tipi kurdu.

Yeni yönteme göre Atina polisi, kent (asty), kıyı (parali) ve iç bölge (mesogeois) olmak üzere üç bölgeye ayrıldı. Her bölge, her bir bölümüne trittys (üçte bir) denen on bölüme ayrıldı.

Dolayısıyla ortaya otuz trittys çıktı. Her bölgeden bir trittys alınarak üç trittys kura çekilerek birleştirildi. Dolayısıyla toplamda üçer trittys’den oluşan on yeni kabile çıktı; ancak bu kabileler artık kan bağına dayalı değildi.Böylece farklı bölgelerden ve karşıt sınıflardan kurayla heterojen (heterosgenos) kabileler oluşturulmuş oldu.

İşte size o dönemde bölünme ve yeniden birleşme sonunda ortaya çıkan yeni Atina haritası:[3] 

Burada “kenti bölmek ne demek, bölücülük mü bu?” biçimindeki suçlamanın son derece çiğ ve sığ bir suçlama olacağı konusunda uyarayım.

Kentin bölündüğü filan yok. Kent aynen yerinde duruyor. Sadece kabile yapısının etkinliğini kırmak amacıyla kabile üyelerinin, kabile liderinin istekleri doğrultusunda hareket etmeleri önleniyor.

Kliesthenes’in 2500 yıl önce sorun olarak görüp reformla düzelttiğini günümüz az gelişmiş demokrasileri bir sorun olarak yaşamaya devam ediyorlar: Bu sorunu çözemezlerse demokrasi bir addan ibaret kalmaya mahkûmdur.

Bu reformun önemi şu: Kabilenin üyeleri kentin uzak bölgelerinden başka kabile üyeleri ile aynı yönetim birimi içinde birleştirildiğinden, artık kabilenin çıkarları doğrultusunda kabile liderlerinin emirlerini yerine getirmeleri mümkün değildir.

“Ya ne yapacak kabile üyeleri?”

Bundan sonra kabile üyesi kendisinin ve içinde yaşadığı yerel topluluğun çıkarları neyi gerektiriyorsa onu yapacak. Bunun için de bireyin artık kendi aklına güvenmesi gerekir. Bireyin kendi aklıyla hareket etmesinin bir de adı var: Aydınlanma.

Kişinin, aklını, başkasının kılavuzluğu olmaksızın kullanması ve toplumsal normlar ile değerleri akıl süzgecinden geçirip akılla eleştirip aydınlatması”[4] 

Cemaat ve tarikat yanlılarının “aydınlanma” sözcüğünden pek çok nefret etmeleri boşuna değil.

Aklını, kılavuzluk ihtiyacı duymaksızın kullanmaya başlayan birey artık lidere biat edemez; biata dayalı yapı son bulur. Biata dayalı yapının son bulması kabile, aşiret, cemaat, tarikat, lider sultasına dayalı siyasal parti gibi yapıların sonunu getirir.

Bu arada belirteyim, bu tür yapıların aydınlanmayı aşağılarken dile getirdikleri aydınlanmanın dine karşı olduğu biçimindeki iddia da külliyen yalan.

Tam tersine, aydınlanma bireyin inancını kendi seçmesi gerektiğini ileri sürer ve bunun sonucu, tam bir din ve vicdan özgürlüğüdür. Asıl din ve vicdan özgürlüğü bütün bireylerin kendi inançlarını özgürce seçmeleri anlamına gelir ve bunu sağlayacak olan aydınlanmadır.

Oysa biat kültürü kimseye din ve vicdan özgürlüğü tanımaz: Mürit, kabile, cemaat ya da tarikat liderinin söylediklerine körü körüne inanmak; kendi deyimleriyle teslim olmak zorundadır; onun dediklerinin dışındakini seçmek mümkün olmaz. (Bu yapılanın Tanrıya teslimiyetten söz edip kendilerine teslimiyet istedikleri gözden kaçmamalıdır. Bu yaptıkları şeyin adı ise en büyük günah olan “şirk koşma”, yani “Tanrıya ortak olma”dır.)

Müridin bu tür bir seçim hakkı olmadığı için Tanrı’nın gönderdiği Kutsal Kitabı kendi diliyle okuması da gerekmez; hatta okumaması gerekir. Mürit Kutsal Kitabı, hiç bilmediği bir dilden okuyup ezberlemelidir; Kutsal Kitabın ne söylediğini ise liderlerinin ağzından dinlemelidir.

Mürit, liderin Kutsal Kitabı anlama, yorumlama ve açıklama yetkisini kimden aldığını sorgulama gereği bile duymaz; duymamalıdır. Oysa bir ilahiyatçı şunu söylediğinde son derece haklıdır: “Tanrı insanı yarattıktan sonra onun nasıl davranması gerektiğini göstermek için emirlerini Kutsal Kitapla göndermiş ve Kutsal Kitabı anlaması için insanı akılla donatmıştır.”

Bu kesinlikle doğru…

Tanrının gönderdiği Kutsal Kitabı ancak Tanrının verdiği akılla anlayabiliriz, kavrayabiliriz.

Tanrı Kutsal Kitapların hiçbirinde ve hiçbir yerinde “insanlar, onlara gönderdiğim emirleri kendileri anlayamazlar, Kutsal Kitabı anlamaları için liderlerinin sözünü dinlemeleri gerekir” dememiştir.Demiş olsaydı bu liderlerin kim olduğunu da söylerdi.

Demokrasi bireyin varlığını gerektirir; bireyin varlığı akıl kullanımıyla ilişkilidir. Aklını bir lidere ipotek eden birinin birey olduğu ve aklıyla kendini yönettiği söylenemez.

DEMOKRASİ BİREYİN VARLIĞINI GEREKTİRİR

Tekrar konuya dönelim: Demokrasi bireyin varlığını gerektirir; bireyin varlığı akıl kullanımıyla ilişkilidir. Aklını bir lidere ipotek eden birinin birey olduğu ve aklıyla kendini yönettiği söylenemez. Aklını ipotek eden bireylerin çoğunlukta olduğu bir toplumda, kendi kendini yönetim söz konusu olmadığından tanım gereği demokrasi de yoktur ya da sakattır.

Demokratik toplumlar, bireylerin özgür akıllarıyla, kendilerinin (ve dolayısıyla toplumlarının) çıkarları doğrultusunda hareket ettikleri toplumlardır.

Başkalarının aklıyla ya da liderlerine biat ederek kendileri üzerinde yönetme yetkisi veren toplumlar demokrasiyi seçime indirgemiş olurlar.

Bu son söylediğim olsa olsa biçimsel anlamda demokrasi olur, özü yönünden demokrasi olmaz.

Bir benzetme: Kapımın önünde 1950 model bir otomobilim var ve ben ona uçak diyorum. Benim bu otomobile uçak demem onu uçak yapmıyorsa, birilerinin akılcı bireyin etkin olmadığı bir yönetime demokrasi demesi de bu yönetimi demokrasi yapmaz.

Yerel seçimlerde kendi aklımıza dayanarak, kendi aklımızla bulduğumuz bireysel ve toplumsal çıkarlara göre davranmamamız; sağlanan küçük çıkarlar karşılığında seçim yapmamız demokrasiyi zayıflatır ya da yok eder.

“Sakat olmadığım halde liderimin partisi bana sakat maaşı bağladı; onlar iktidarı kaybederse maaşımı kaybederim” diyorsan ya da “siyasi bağlantıları olan şeyhim devlet olanaklarını seferber ederek köyümüze villalar yaptırdı ve ben bu sayede iş bularak geçimimi sağlıyorum” diyorsan, bu yollar yasa dışı olduğundan, ödediğim vergiyi çalmakta olduğunu hatırlatmaktan yapacak başka şeyim yok.Bu durumda hırsızlık[5] nedeniyle ilahi adalet tarafından cezalandırılıp cezalandırılmayacağını bilemem ama altında bulunduğumuz yönetim biçiminin bilimsel anlamda demokrasi olarak adlandırılamayacağını çok kolaylıkla söyleyebilirim.

Benden söylemesi…

----

[1] Buradaki polisin günümüzde iç güvenlik teşkilatı olan polisle benzerliği sadece bir isim benzerliğidir. 

[2] Bu yazıdaki bilgiler şu kaynaklardan derlenmiştir: Şenel, Alaeddin. (1982), Siyasal Düşünceler Tarihi: Tarihöncesinde, İlkçağda, Ortaçağda Ve Yeniçağda Toplum Ve Siyasal Düşünüş (Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları); Ağaoğulları, Mehmet Ali. (1994), Kent Devletinden İmparatorluğa (Ankara: İmge Yayınevi); Diakov, V., ve S. Kovalev. (2014), İlkçağ Tarihi: Ortadoğu, Uzakdoğu, Eski Yunan, Cilt I. (İstanbul: Yordam Kitap) (Çev. Özdemir İnce) 

[3] John Thorley, (2004). Athenian Democracy. (Londra ve New York: Routledge) 

[4] Macit Gökberk. (1980), Felsefe Tarihi (İstanbul: Remzi Kitabevi) 

[5] Hırsızlık sözcüğünü hukuksal anlamda kullanmıyorum.

İngiltere’de Avam Kamarası Başkanı İngiliz demokrasisinin en önemli güvencelerinden biridir.

Çok mu abarttım?

Şu itiraz akla gelmiştir:“Bir kişi nasıl bu kadar önemli olabilir ki? Anayasal sistemin o kadar çok bileşeninin olduğu ve birçok anayasal belgenin bulunduğu bir ülkede Meclis Başkanı ne yapabilir ki?”

Yapar.

Günümüz İngiliz parlamenter sisteminin ve demokrasisinin önemli öğelerinden biri “Meclis Başkanı” değildir; ama “Tarafsız Meclis Başkanı”dır.

Bakalım.

Bugünkü parlamentolarımızın bin yıla yaklaşan bir tarihi geçmişi var: 1215 yılında Kral ile Baronlar arasında vergi konusunda çıkan uzlaşmazlık çatışmaya dönüştü ve çatışma sonunda Kral ve taraftarlarının yenilmesiyle taraflar arasında Büyük Özgürlük Fermanı (Magna Charta Libertatum) imzalandı. Ancak İngilizler bu belgenin uygulanmasını şansa bırakmadılar ve Büyük Konsey (Magnum Consilium) adını verdikleri ve bugünkü parlamentoların ilk nüvesi sayılabilecek bir yapı oluşturdular. Konsey üç kesimin temsilcilerinden oluşuyordu: (1) Ruhban (2) Soylular (3) Avam (halk).

Ruhban bir süre sonra dünyevi meselelerle uğraşmak istemediğinden Konsey’den ayrıldı.Konsey’de burjuvazinin temsilci sayısı artmaya ve etkinlik sağlamaya başlayınca soylular rahatsız oldu ve 1332 yılında ayrılarak kendilerine ait yeni bir meclis kurdu. Bu yeni Meclis İngiltere’de bugün de varlığını sürdüren Lordlar Kamarası’nın temelini oluşturdu.

Burjuvazinin hâkim olduğu konsey, bu ayrılıktan sonra artık soyluları ve ruhbanı içermediğinden Avam Kamarası adını aldı.

İngiliz Parlamentosu’nun ortaya çıkışının çok kısa öyküsü.

Ancak bu henüz oluşum aşamasıydı ve parlamenter sistemin bileşenleri 4-5 asırlık bir süreçte aşamalı olarak belirecekti.Bu bileşenlerden birisi “Speaker” biçiminde adlandırılan Avam Kamarası Başkanı idi.

İngilizce’de “speaker” “konuşmacı” ya da “sözcü” anlamına gelir.

İngilizce’de “başkan” için “president”, “head”, “chief”, “chair” gibi sözcükler kullanılır.

O zaman İngilizler meclis başkanına neden “Sözcü” diyorlar?

Tarihsel bir nedeni var.

Lordlar Kamarası ve Avam Kamarası ayrılınca şöyle bir sorun doğdu: O dönemde her sınıf sadece kendi kamarasına katılabildiğinden ve Kral’ın kendisi de bir lord olduğundan, Lordlar Kamarası ile Kral arasındaki iletişimde bir sorun olmadı. Ancak Avam Kamarası’nda alınan kararların Kral’a iletilmesi sorunu doğdu. Avam Kamarası’nda alınan kararların Kral’a iletilmesi için bir “Sözcü” (Speaker) seçildi.

İşte bu “Speaker” zamanla Avam Kamarası’nın Başkanı oldu. Ama geleneklerine bağlı İngilizler, Avam Kamarası’nın güçlenmesinden sonra, yetkileri artmış olmasına rağmen, bu makamın adını değiştirmediler ve “Speaker” adını kullanmaya devam ettiler.

Özetle İngilizler geleneğe bağlı kalarak “Speaker” adını korudukları “Avam Kamarası Başkanı”nın rolünü ve işlevini değiştirdiler.Hem geçmişe bağlılık hem de geleceğe uyarlama ya da süreklilik içinde kopuş.

Özetle ilk seçimde tarafsızlığı sağlamaya yönelik kurallar var. Ama bir kez seçilen Başkan, sonraki dönemler dâhil, dilediği sürece Başkanlık görevini sürdürür. Ne iyi iş değil mi? Bir kez seçilen biri kalıtımsal bir görevmiş gibi ömür boyu Meclis Başkanlığı yapıyor.

İNGİLTERE ÖRNEĞİ

Şimdi, ilginç bir özellik: Avam Kamarası Başkanı seçilen kişi istediği sürece bu görevini sürdürür.“Ya milletvekili seçilemezse?”

Teamül gereği böyle bir olasılık yok gibi: Siyasi nezaket ve teamüller gereği Başkan’ın aday olduğu bölgede diğer partiler aday göstermez; aday olan Başkan da seçimde partili kimliğini öne çıkarmaz.

Böylece eski Başkan için milletvekili seçilememek gibi bir olasılık söz konusu olmaz.“Milletvekili seçilmesine rağmen ya Başkanlık seçimini kazanamazsa?”

Böyle bir olasılık da yok.

Neden?

Milletvekili seçilen eski Başkan, Başkanlığa devam etmek istediğini bildirirse Başkanlık seçimi yapılmaz; seçim yapılmaksızın eski Başkan yeniden seçilmiş olur; Başkan olarak ilan edilir.

İlk seçim sırasında da tarafsız bir başkan seçmekle ilgili kurallar var. Örneğin Başkan adayı en az 12-15 milletvekili tarafından önerilebilir ve bu önergede en az 3 milletvekili farklı partiden olmak zorunda.

Özetle ilk seçimde tarafsızlığı sağlamaya yönelik kurallar var. Ama bir kez seçilen Başkan, sonraki dönemler dâhil, dilediği sürece Başkanlık görevini sürdürür.

Ne iyi iş değil mi? Bir kez seçilen biri kalıtımsal bir görevmiş gibi ömür boyu Meclis Başkanlığı yapıyor.

Evet, ama bunun nedeni seçimi bir kez kazanan kişiyi ödüllendirmek değil.Aslında bakarsanız kurumsallaşmış demokrasilerde kamu görevlerini yürüten kişilere ayrıcalıklar verilir; ama bu ayrıcalıkların nedeni kamu görevlilerinin “kara kaşları ve kara gözleri” değil.

Amaç kamu görevlerinin daha iyi yerine getirilmesi; kamu yararının sağlanması.Meclis Başkanının istediği sürece seçilmesinin kamu yararıyla ne ilgisi olabilir ki?

İlgisi var, hem de çok.

Başkanlar bütün partilere eşit mesafede olduklarını göstermek için çeşitli teamüller geliştirmişlerdir. Örneğin genel kural olarak hiçbir milletvekiline aynı konuda birden fazla söz hakkı verilmez; parti ayrımı gözetilmeksizin her toplantı yılında her üyenin bir konuşma olanağı bulması sağlanır; siyasal partiler tarafından verilen anlamsız önergeler ayıklanarak işlemden kaldırılır.

BAŞKANIN AYRILAĞININ NEDENİ?

Parlamenter sistemlerde yürütme organı yasamanın içinden çıkar ve yasamanın güvenine ihtiyaç duyar. Bu yüzden hükümet parlamentoda çoğunluğu sağlayan parti tarafından kurulur. Sonuç yasama ile yürütme arasında kuvvetler ayrılığının ortadan kalkmış olmasıdır ve bu kuvvetler ayrılığı açısından ciddi bir sorundur.

Parlamenter demokrasiler bu sorunu çözmek için yeni bir formül geliştirdiler: Muhalefeti güçlendirerek kuvvetler ayrılığını yeni bir boyutta yeniden tesis etmek.

Varsayım şudur: Her yönetim biçiminde “siyasal iktidar” vardır, ancak “muhalefet” sadece demokrasilere özgüdür. Bu ülkelerdeki anlayışa göre muhalefetsiz demokrasi olmaz. Üstelik bu muhalefet kâğıt üzerinde kalan bir muhalefet değil, siyasal iktidarı denetleme gücüne sahip bir muhalefet olmalıdır.

İşte Avam Kamarası’nda Başkana verilen ayrıcalığın nedeni burada gizli: Başkan bütün partilerin işbirliğiyle seçilince, hepsine eşit mesafede olmak zorundadır.

Herhangi bir siyasal çoğunluğun Başkan üzerinde etkili olması mümkün değildir.

Başkanın bu görevi sürekli olarak elinde tutuyor olmasının nedeni, bütün siyasal partilerin, üstü örtülü olarak Başkana destek vermiş olmalarıdır.

O zaman Başkan da hiçbir siyasal partinin yanında durmaz-duramaz; çünkü hiçbir siyasal partiye vefa borcu yoktur; bir vefa borcu olduğu söylenecekse bu borç bütün siyasal partileredir.

Bu yüzden de Başkan tam bir tarafsızlıkla davranır. Siyasal partileri ne kayırır ne de incitir.

Sonuç: Başkanın sistem içinde çok büyük bir ağırlığa sahip olmasıdır.

Başkanlar bütün partilere eşit mesafede olduklarını göstermek için çeşitli teamüller geliştirmişlerdir. Örneğin genel kural olarak hiçbir milletvekiline aynı konuda birden fazla söz hakkı verilmez; parti ayrımı gözetilmeksizin her toplantı yılında her üyenin bir konuşma olanağı bulması sağlanır; siyasal partiler tarafından verilen anlamsız önergeler ayıklanarak işlemden kaldırılır.

Herkes tarafsızlığına inandığından büyük bir saygınlığı vardır Başkanların; demokrasinin önemli bir güvencesi olarak kabul edilirler.

Böylece Avam Kamarası Başkanı muhalefetin etkin bir aktör olarak sistemde yerini almasını sağlar. Siyasal iktidarlar bu durumdan rahatsızlık duymazlar, çünkü demokrasinin muhalefetsiz işlemeyeceğini kabul ederler.

Tek bir kişiye sağlanan bir ayrıcalığın demokrasinin işleyişi üzerindeki devasa etkisini görünce siyasal sistemin işleyişinin doğru kurallara bağlanmasının ne kadar önemli olduğu daha kolay anlaşılmakta.

Şöyle bir itirazı duyar gibiyim:“Ne yani hoca bizim Meclis Başkanlarımız tarafsız değil mi?”

“Neden açıp Anayasaya bakma zahmetine katlanmıyorsun?”

Aaaaaaa…

Gerçekten haklı itirazlar.

Şimdi şöyle bir baktım, şöyle yazıyor Anayasa:“Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasi partinin veya parti grubunun Meclis içinde veya dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin gereği olan haller dışında, Meclis tartışmalarına katılamazlar; Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamazlar” (m. 94/son).

İktidar partisi grup başkanvekilinin bu tür bir açıklama yapmasının ardından, TBMM Başkanvekilinin yapılan açıklama doğrultusunda işlem yapması nasıl açıklanabilir? Aslında burada sorunun iki boyutu var: (1) İktidar partisi grubu başkanvekilinin bu tür bir açıklama yapmış olması, (2) TBMM Başkanvekilinin bir siyasi parti grubunun açıklaması doğrultusunda işlem yapması.

TARAFSIZLIĞIN ÖNEMİ

Hatta aynı maddede Başkanın tarafsızlığını sağlamayı amaçlayan bir seçim yöntemi öngörülmüş: “Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Başkan seçilmiş olur.”

Türkçesi şu: Başkanın tarafsızlığı çok önemli olduğundan siyasal parti grupları seçim üzerinde etkili olamasınlar ve milletvekilleri vicdanlarına göre karar versinler diye gizli oylama olsun. Böylece Başkan bir siyasal partinin etkisine girmesin. Ama bu da yetmez seçilecek kişiler üzerinde bir oydaşma da sağlansın. Başkan 600 milletvekilinin 400’ünün oyunu alsın; alamazsa bir kez daha denensin. Ama bu çoğunluğun sağlanamadığı anlaşılırsa 300 oy alsın. Bu da olmazsa son oylamaya iki aday katılsın ve en çok oy alan aday seçilmiş olsun.