Hastaneden gelecek haberi beklediğimiz gecelerde birlikte kalıyorduk, derken teyzem, zifiri karanlık gecelerden birinin ortasında uyandı, biliyordu, dedem ölmüştü.

Hastanede aramak için sabahı beklediler.

Dün gece, Nihan yataktan apansız fırlayıp kalktığında yanıbaşımda duran telefonuma baktım, arayan yoktu, ama ben kadınların bu uyanışlarının sebepsiz olmadığını biliyordum.

Sabah babam aradı; babaannemin hayatını kaybettiğini söyledi.

Evvelsi gece, onu son görüşümüzde, zorlukla nefes alıyordu.

Doktorlar çeşitli tıbbi terimlerle durumu izah etmeye çalışıyorlardı; sodyumu düşmüştü, tansiyonu yüksekti, belki acının sebebi fıtıktı.

Oysa bunların hiçbiri değildi, yorgundu, çok yorulmuştu, yıpranmıştı.

Adeta ruhu hapsolduğu bedeni terk etmeye çalışıyordu.

Bu düşünceyi kendime sakladım ama yoğunbakıma uğurlarken bunun onu son görüşümüz olduğunu hissediyordum.

İçimden, bir an için, insana ölümün yanıbaşında olduğunu hatırlatan makinelerle dolu yoğunbakım yerine çok sevdiği Kozyatağı’nın yemyeşil parklarından birine götürmek geçti; geniş bir aile değildik, üstelik hep beraberdik, ölümü doğanın içinde, büyük bir parkta karşılama düşüncesi babaannemin yoğunbakıma kaldırılmak istemediği sözleriyle birleşiyordu.

Ama yoğunbakım bir umuttu.

Babaannemi yoğunbakıma kaldırdık.

İki gün dayanabildi, sonrası, sonsuz huzur.

Beşiktaş’ta doğmuştu, uzun yıllar Kozyatağı’nda yaşadı.

Bir de, Marmara Ereğlisi’nde bir yazlığımız vardı, babaannemin en mutlu olduğu yerlerden biriydi, satıldı.

Çocukluğumun cuma akşamlarında babaannemde kalırdım.

Dolayısıyla, babaanneme dair bütün güzel hatıralarım Kozyatağı’ndaki evdedir; onbirinci kat, ben çocukken babaannem gökdelende oturuyor sanırdım.

Babaanneme nazım çok geçerdi, belki fazla geçtiği bile söylenebilir, şımarıklığım tuttuğunda gecenin bir yarısı maydanozlu köfte kızartılırdı benim için.

Fotoğraf çekmeyi, kabak çekirdeği eşliğinde film izlemeyi çok severdi, şiirler yazardı.

Şiirlerini iki kitapta derledi.

Benim çocukluğuma dair epey bir fotoğrafımı babaannem çekmiştir.

Ben koşardım o fotoğraflarımı çekerdi, havuza girerdim babaannem yine fotoğraf makinesiyle gelirdi, doğrusu ya, aslında ben ne yapsam ona güzel ve biricik göründüğünden hemen deklanşöre basardı.

Kuaföre, manava, kasaba, terziye, nereye giderse cüzdanından benim bir fotoğrafımı çıkarıp anlatmaya başlardı.

Torunum da, aman da şöyledir de, aman da böyledir…

Hem mesut bir hayatı oldu hem yaşanmamış yıllarla dolu bir ömür geçirdi.

Hukuk fakültesini bitirmemek içinde kalan bir ukdeydi, başkaları da vardı mutlaka.

Bir ara, altmışlarında, İngilizce öğrenmeye heves etti.

Hep yaşamak doluydu.

Kolay bir hayat değildi babaanneminki, pek çok acı vardı, içinde sebepsiz görünen çok düşman vardı, onlarla mücadele ediyordu, onlarla mücadele etmek onu çok yordu.

Kozyatağı’ndaki parklara gider, bazen milyonlarımız olsa neler yapardık diye birlikte hayallere dalardık.

Şair ruhlu, ince, zarif bir kadındı.

Ben herhalde en fazla on yaşında olmalıyım.

Abuk sabuk fikirlerimi ilgiyle dinler, bana bir vişne ya da kayısı suyu alır, sonra bir arkadaşımla karşılaşıp hayırsız bir torun gibi hayalleri en can alıcı noktasında bırakarak bir topun peşinde koşuşturmamı mütebessim izlerdi.

Kozyatağı’nın parkları şimdi epey bir hüzünlü olmalı.

Benim oraya gidecek, binlerce hatıra arasında gezinecek takatim yok.

Bir-iki gün aramadığımda sesimi duymayı özlediğini söyleyerek telefonu açan babaannem artık yok.

Bu fikre ne kadar sürede alışılır bilmiyorum.

Güzel bir hayattı, zor bir hayattı; hem güzel hem zor bir hayattı.

Maydanozlu köfteler yapar, fotoğraf çeker, uzun akşamlarda açıp bir film izlerdi.

Geriye, iki şiir kitabı ve sayısız hatıra kaldı.

Organize suçlar dendiğinde çoğu kişinin zihninde ağır abi figürleri, takım elbiseler, sisli arka sokaklar ve sadakate dayalı hiyerarşik yapılar belirir. Ne var ki, Mark Galeotti’nin yeni kitabı Homo Criminalis: How Crime Organises the World bu imgelerin ötesine geçen, çok daha kışkırtıcı bir savla karşımıza çıkıyor: Suç, tarih boyunca yalnızca yok eden bir güç değil; zaman zaman düzeni tesis eden, toplumsal boşlukları dolduran bir yapı olarak da işlev görmüştür.

Bu çarpıcı savında Galeotti, organize suçun tarihsel örneklerini yalnızca polisiye merakı içinde sunmakla kalmıyor, aynı zamanda suçun devlet, ekonomi ve toplumla nasıl iç içe geçtiğini de gösteriyor. Galeotti’nin yaklaşımı, suçun gölge değil, zaman zaman sistemin ta kendisi olabileceğini tartışmaya açıyor.

Devlet Yoksa Mafya mı Vardır?

Kitap boyunca Galeotti’nin ısrarla altını çizdiği temel tezi şöyle özetleyebiliriz: Organize suç yapıları, rastlantısal ya da yalnızca fırsatçı oluşumlar değildir. Aksine, devletin geri çekildiği, hukuk sistemlerinin çöktüğü, güvenlik ve adalet mekanizmalarının işlemez hâle geldiği yerlerde doğar, serpilir ve zamanla bir tür “alternatif otorite”ye dönüşürler. Bu durum, yalnızca suçun değil, düzenin de yeniden tanımlandığı gri bir alandır.

Kitapta verilen en çarpıcı örneklerden biri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının hemen ardından, 1990’ların başında Rusya’da yaşanlardır. Devlet kurumlarının teker teker  çözülmesiyle birlikte ülkede hukuki belirsizlik yayılır ve adli sistem çalışmaz hâle gelir. Tam bu sırada mafya grupları sahneye çıkarlar: Borç tahsil eder, sözleşmeler yapar, gayrimenkul anlaşmalarını güvence altına alır, hatta iş dünyası için “koruma” hizmeti sunarlar. Kısacası devletin yapamadığını, organize, sistemli, istikrarlı bir biçimde suç örgütleri üstlenmiş olur. 

Galeotti, bu durumu tanımlamak için “well-organised crime” (iyi örgütlenmiş suç) kavramını kullanıyor. Burada suç yalnızca yasa dışı eylemlerin toplamı olarak kalmaz; toplumsal işlev gören, istikrar vaat eden ve çoğu zaman meşruiyet algısı kazanan bir yapı haline gelir. Suç, bu bağlamda yalnızca karşı olduğu düzenin değil, yerine geçtiği düzenin de adıdır.

Suçun Evrensel Dili

Galeotti, suçun küresel ölçekte nasıl işlediğini farklı coğrafyalardan örneklerle anlatır. Aztekler’de kutsal sayılan kakao çekirdeğinin sahtesini üretmek, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel bir suçtur. Organize suçun yalnızca şiddetle değil, sembollerin ve kutsal değerlerin çarpıtılmasıyla da işlediği bu örnekle ortaya konur.

Zimbabwe’de hiperenflasyon ve devletin çöküşüyle birlikte suç yapıları, kara borsa üzerinden temel ihtiyaçları karşılayan alternatif bir düzene dönüşür. Suç burada yalnızca yasa dışı kazanç değil, devletsizliğe verilen bir cevaptır.

Kolombiya’da karteller, yalnızca silahla değil; “hizmet” ve “koruma” vaatleriyle halkı yönetir. Çin’de ise yasadışı tıbbi ürünlerden oluşan büyük bir piyasa vardır: göçmen emeği, sahte ilaçlar ve nadir hayvanlardan elde edilen maddeler, suç ağları aracılığıyla küresel dolaşıma sokulur.

Kitabın en sarsıcı örneği, nesli tükenmekte olan Sibirya kaplanlarının suç ekonomisindeki rolü. Kemikleri geleneksel Çin tıbbında kullanılan Sibirya kaplanları prestij göstergesi hâline gelirler. Doğanın sembolüyken suçun nesnesine dönüşürler. Böylece suç yalnızca insana değil, ekosisteme de yönelmiş olur.

Galeotti’ye göre suç yalnızca parayla değil; inanç, korku ve güçle de ilişkilidir. Karaborsa her yerde aynı dili kullanır: Nerede yasak ve boşluk varsa, orada alternatif bir düzen filizlenir.

Mafya mı Kurum mu?

Homo Criminalis, organize suçun yalnızca bir çağın ya da coğrafyanın sorunu olmadığını; aksine insanlık tarihine içkin, süreklilik arz eden bir yapı olduğunu gösteriyor. Galeotti’nin sorusu basit ama sarsıcı: Bir yapının suç olup olmadığına kim karar verir? Yasa dışı olan her şey, aynı zamanda meşruiyetini de yitirir mi?

Kitapta anlatılan birçok örnekte suç örgütleri, yalnızca şiddet uygulayan yapılar değil; adeta bir devlet gibi işleyen, kendi hukukunu koyan, vergi toplayan, mülkiyet ilişkilerini düzenleyen ve hatta ihtiyaç sahiplerine “sosyal yardım” sunan aktörler olarak karşımıza çıkıyor. Bu noktada suçun sınırları bulanıklaşıyor: Eğer yasa koyucu yoksa ve halk bir suç örgütünden “düzen” bekliyorsa, suç tam olarak nerede başlar?

Bu sorular, yalnızca geçmişin kayıtlarında kalan tarihsel vakalar değil; bugünün dünyasına tutulan keskin bir aynadır. Devletin geri çekildiği, hukukun işlemediği, kurumların çöktüğü her yerde, organize suç yalnızca oluşan boşluğu doldurmaz; zamanla düzenin ta kendisine dönüşür.

Suç, gerçekten yasa dışı olduğu için mi suçtur? Yoksa yasal olan her şeyin adil ve meşru olduğunu varsaymak  konforlu bir yanılsama mıdır?

Bu sorular, hukukçulara ya da kriminologlara devredilemeyecek kadar hayati ve müşterektir. Siyasetçilerin, yurttaşların ve görmezden gelinmişle hesaplaşmaktan kaçınmayan herkesin sorumluluğundadır. Çünkü bazı yapılar, yasa dışı oldukları için değil; tanımlanmadıkları, adı konulmadığı, görünmez bırakıldıkları için varlıklarını sürdürür ve tam da orada sistemleşirler.

Şimdi, biraz tutucu görünme pahasına, Başka Kentler, Başka Denizler’in tarih boyunca yazılmış ve yazılabilecek en güzel seyahatname olduğunu, ona öykündüğümü, seyahatname yazmayı düşünen herkesin de benzer bir hisse sahip olduğuna inandığımı, onun boş bıraktığı ya da teğet geçtiği alanları tamamlamak istediğimi ifade etmek istiyorum.

Murat Belge’nin yazılarını hiç sektirmeden okumaya başladığım seneler, Hoca’nın Boğaziçi turlarından birine katıldım.

Gazetelerin eklerinde yeni yeni yazılar yazmaya başlamışım.

Kabataş’tan kalktık, “binadan çok zina” anlatısı eşliğinde Anadolukavağı’na vardık.

Öğle yemeği arası ama gazeteye yazacağım ya, turu düzenleyenler beni de aynı sofraya davet ettiler.

Tam hatırlamıyorum ama kalkan söylediydik diye kalmış aklımda, neyse rakılar da dolduruldu kadehlere, birkaç meze, salata…

Derken, pat, ben dolu kadehi devirdim kırdım, masa berbat bir anason kokusuyla doldu, hemen peçeteler kondu.

Yanımda oturan Murat Belge, “başka bir şeyler daha kırmazsın herhalde,” dedi.

Derin bir nefes aldım, “ben yirmi yaşındayım,” dedim, “siz de bu yaşta Marx’la oturup rakı içme imkânı bulsaydınız kimbilir ne yapardınız!”

“Ohooo,” dedi gülerek, “bardakla yetinmez, şişeyi kırardım!”

Kadehleri tokuşturduk.

Müthiş bir hocadır Murat Belge. Tutunamayanlar’da kimsenin fark etmediği İngilizce bir şakayı anlatırken bir anda masaya kartları seren krupiye gibi konuyu dağıtır, bambaşka konulara geçer, tarihi bazı olaylar anlatırken konudan çok uzaklaştığını düşünürsünüz ama sanat veya edebiyat üstünden başladığı yerde döndüğünde siz okuduğunuz metni, dinlediğiniz şarkıyı ya da gördüğünüz resmi, heykeli başka bir gözle görmeye başladığınızı hissedersiniz.

MÜTHİŞ BİR HOCADIR MURAT BELGE

Aradan seneler geçti, ben artık kadeh kırmayı falan bıraktım, Bilgi Üniversitesi’nde yükseklisans yaparken Murat Belge’nin öğrencisi olma mutluluğuna eriştim.

Tutunamayanlar’ı ve Huzur’u birlikte okuduk, daha sonra Şairaneden Şiirsele adıyla kitaplaşan Şiir dersini aldım, Batı Sanatı Tarihi, Müzik Tarihi… verdiği bütün dersleri almaya ve kapsamlı notlar tutmaya çalıştım.

Müthiş bir hocadır Murat Belge.

Tutunamayanlar’da kimsenin fark etmediği İngilizce bir şakayı anlatırken bir anda masaya kartları seren krupiye gibi konuyu dağıtır, bambaşka konulara geçer, tarihi bazı olaylar anlatırken konudan çok uzaklaştığını düşünürsünüz ama sanat veya edebiyat üstünden başladığı yerde döndüğünde siz okuduğunuz metni, dinlediğiniz şarkıyı ya da gördüğünüz resmi, heykeli başka bir gözle görmeye başladığınızı hissedersiniz.

Matrak bir şey anlatayım; Resim dersindeyiz ama tabii Hoca’nın internetle hiç işi yok -düşünün ki, cep telefonu bile onun için henüz icat olmadı.

Bilmem hangi müzenin işte üst katında soldaki salonda olan bir tabloyu anlatıyor, asistanına “onu bulabilir misin?” diye umutsuzca soruyor.

Asistanı söylediği resmi buluyor, şak diye ekrana yansıtıyor, Hoca her seferinde internetin sınırsız bonkörlüğüne müteşekkir, asistanını ve interneti tebrik ediyor.

Bazen de internetle atışıyor.

Hoca’da internetin kendisine sürekli kumpaslar kurduğuna dair bir inanç mevcuttur.

Şimdi bu hınzır internet işi gücü bırakıp Murat Belge’nin dediğinden başka bir tarih söylüyor mesela, haydaaa, Hoca ikna olur mu, olmaz diyor, asistan diyor ki, “böyle yazıyor”, ama Hoca ısrarcı “olamaz,” diyor ve misal “o mevsimde Köln papazının kızı daha evlenmemişti, önce evlenen onun teyzezadesi, o yüzden üç sene sonra olmalı” gibi inanılmaz bir açıklama yapıyor.

Tabii sınıfta çıt yok.

Oraya bakılıyor buraya bakılıyor, yetmezse raftan ansiklopediler indiriliyor ve hemen her seferinde Hoca’nın haklı, internetinse profesyonel bir kumpasçı olduğu öğrencilerin önünde ispat ediliyor.

Derken, Murat Belge, dersin diyelim 137. dakikasında bir ismi unutuyor.

Unuttuğu da Fransa Kralı falan değil, Napolyon ordusundaki albay ya da Bombay’daki bulvara çıkan caddenin adı mesela, hayıflanıyor, isimleri unuttuğundan şikâyet ediyor.

O âna kadar saydığı yüzlerce isim ve konu önemsizleşiyor, ben o münasebetsiz albaya içimden sinkaflı bir şeyler saydırırken Hoca hemen hatırlıyor, böylece kaldığımız yerden derse devam ediyoruz.

O derslerin her biri bir şölendir.

Hayatta çok şanslı olduğum anlardan biri yükseklisans tezimi Murat Belge’nin danışmanlığında yazabilmektir.

Hatta, artık yanında bardak-fincan kırmadığıma iyice kanaat getirdikten sonra tabii, evinin salonunda kahve içebilmektir.

Yoldan Gelen Çok Konuşur adlı seyahatnamemin önsözünde Başka Kentler Başka Denizler’in yazılmış en iyi seyahatname olduğunu düşündüğümü söylemiştim.

Şimdi, biraz tutucu görünme pahasına, Başka Kentler Başka Denizler’in tarih boyunca yazılmış ve yazılabilecek en güzel seyahatname olduğunu, ona öykündüğümü, seyahatname yazmayı düşünen herkesin de benzer bir hisse sahip olduğuna inandığımı, onun boş bıraktığı ya da teğet geçtiği alanları tamamlamak istediğimi ifade etmek istiyorum.

Evet, Krakov’da, onun gittiği av lokantasına ben de gittim, elma suyu falan karıştırmadan sek Zubrowka da içtim, ama Hoca duvardaki tabloları fark etmemiş, işte onu da ben yazdım.

Nereye gidersem mutlaka Murat Belge’nin seyahatnamesine bakarım, gitmeden okur notlar alır, döndükten sonra aynı bölümleri bir daha okurum.

Seyahatnamenin uzun zamandır beklediğim beşinci cildinin yayımlamasından ötürü müthiş mutluyum.

Bu yazıyı yazmadan önce Önsöz ile Belgrad bölümünü okudum, bitirdikten sonra Bulgaristan’a başlayacağım.

Seyahat etmek, bilmediğin yerleri görmek, kültürleri tanımak, resim galerinde, meyhanelerinde, sokaklarında dolanmak güzel; bunu Başka Kentler’in rehberliğinde yapabilmek çok daha güzel.

Sadece bir seyahatname de değil; seyahatname diye alıyorsunuz ama adeta bir matruşka, içinden tarih kitabı çıkıyor, sonra gastronomi kitabı çıkıyor, yetmiyor sanat tarihi, edebiyat, mimari, müzik, kültür…

Her ne kadar, Önsöz’de “burada bitirdiğimi sanıyorum,” diye yazmışsa da sevgili hocama altıncı cildi yazmaya mecbur edecek kadar “memleketten huruç etme vesilelerinin” sıklaşacağı, bol seyahatli, sağlıklı, uzun, güzel bir ömür diliyorum.

Türk Dil Kurumu’nun 2024 yılı için “kalabalık yalnızlık” kavramını yılın sözcüğü olarak seçmesi, toplumun içinde bulunduğu psikososyal duruma dair güçlü bir işaret veriyor.

Bu kavram, bireylerin büyük kalabalıklar içinde fiziksel olarak bir arada olmalarına rağmen, derin bir yalnızlık hissiyle baş başa kaldıkları modern yaşam biçimini ifade ediyor.

Çarpıcı olan bu durumun Amerikan sosyolojisinin klasik eserlerinden biri olan, birkaç yıl önce okuduğum David Riesman’ın Yalnız Kalabalık kitabında ele alınan süreçlerle olan benzerliği.

Dün ekranımda görür görmez bir süredir düşündüğüm bu “malumun ilanı” sayılabilecek haber artık döngünün bütün dinamikleriyle tamamlandığı ve hatta içselleştirildiğini gösteriyordu. 80’lerde başlatılan uyum süreci artık herkese ya da her şeye rağmen oturmuş, yerleşmişti.

1950’de yayımlanan Yalnız Kalabalık, modern Amerikan toplumunun kapitalist değerler ekseninde dönüşümünü anlatıyordu. Riesman, toplumu “gelenek yönelimli,” “içsel yönelimli” ve “dışsal yönelimli” bireyler üzerinden analiz etmişti.

Bugün Türkiye’de yaşanan süreç, Riesman’ın tespit ettiği dönüşümle ürkütücü bir paralellik gösteriyor. Özellikle 1980’lerden itibaren hız kazanan neoliberal politikalar ve küreselleşme, Türkiye toplumunu hızla kapitalist sistemle bütünleştirdi.

ÜRKÜTÜCÜ PARELELLİK

Özellikle dışsal yönelimli birey, modern kapitalist toplumun karakteristik bir ürünü. Bu bireyler, çevrenin beklentileri doğrultusunda hareket ederken ait oldukları toplumsal bağları kaybedip yalnızlaşır. Riesman’ın kavramlaştırdığı bu “yalnız kalabalık,” kapitalizmin bireyi toplumdan koparan etkilerini çarpıcı şekilde ortaya koyuyor.

Bugün Türkiye’de yaşanan süreç, Riesman’ın tespit ettiği dönüşümle ürkütücü bir paralellik gösteriyor. Özellikle 1980’lerden itibaren hız kazanan neoliberal politikalar ve küreselleşme, Türkiye toplumunu hızla kapitalist sistemle bütünleştirdi.

Geleneksel aile yapısı, mahalle kültürü ve toplumsal dayanışma gibi değerler, bireyci ve tüketim odaklı bir yaşam tarzının etkisi altında aşındı. Günümüzde şehirlerde yaşayan bireyler, kalabalık apartmanlarda ya da yoğun caddelerde bir arada bulunmalarına rağmen giderek daha derin bir yalnızlık hissi yaşıyor. Bu yalnızlık duygusunun, Amerikan kültürel değerlerinin etkisiyle şekillenmiş olması da dikkate değer.

Sosyal medya, bireylerin “görünür olma” arzusunu artırırken ilişkileri de daha yüzeysel hale getiriyor. Tüketim alışkanlıkları, bireyleri statü ve maddi kazanımlarla özdeşleştirirken, insanî bağların yerini geçici tatminler ve gösteri toplumunun bir parçası olma hevesi alıyor.

Türk toplumunun geleneksel dayanışmacı, duygusal ve grup dinamikleri ile şekillenen yapısından bireyselleşmeye doğru evrimi, “kalabalık yalnızlık” kavramının popülerleşmesini kaçınılmaz hale getiriyor.

Artık insanlar büyük gruplar içinde yalnızlıklarını derinden hissediyor. Sokaklar, alışveriş merkezleri ve dijital platformlar, fiziksel kalabalığı barındırırken insan ilişkilerindeki derinlik giderek kayboluyor.

David Riesman’ın analiz ettiği Amerikan toplumunun 20. yüzyıldaki dönüşümü, bugün Türkiye’de benzer bir şekilde yaşanıyor.

Yalnızca ekonomik modeller değil, kültürel dinamikler de benzeşiyor. Ne yazık ki, bu durum, sosyal bağların zayıflaması ve bireysel yalnızlığın toplumsal bir norm haline gelmesi gibi sonuçlar doğuruyor.

“Kalabalık yalnızlık” kavramı yalnızca bir sözcük seçimi değil, Türk toplumunun içinde bulunduğu ruh halini ifade eden güçlü bir metafor.

Bu nedenle, Riesman’ın tespit ettiği kapitalist dönüşümün bireyler üzerindeki etkilerini Türkiye toplumunda da gözlemlemek, bu süreçleri daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.

Kalabalığın içinde yalnızlaşan bireylerin hikâyesi, yalnızca geçmişte bir Amerikan fenomeni değildi, bugün aynısını Türkiye’de yaşıyoruz.

Sanırım “maalesef” diye de eklemek gerekir ama bu gidişin geri döndürülmesi imkanı da yok gibi görünüyor.

Türkiye’nin en çorak alanlarının başında kamusal figürlerin neredeyse hiçbirinin anılarını yazmaması geliyor.

1950-60 arası gibi çeşitli dönemlerde çok sayıda hatırat yazılmış olsa da Türkiye’nin bu alanda epey geri kaldığı ortada.

Akademisyenlerin, gazetecilerin, yazarların, siyasetçilerin, hatta edebiyatçıların çoğu anılarını kaleme almadan vefat ediyor.

Oysa, işte en son Merkel’de gördüğümüz gibi, Batılı bir siyasetçi mutlaka anılarını yazıyor.

Sanki o kişinin hayatı kendisinindir.

Değildir.

O hayat artık kamusallaşmıştır, o yüzden de bedenle birlikte anıların da ölmemesi gerekir.

Üzücü olan, hatıratların bazılarının hapishanede, mecburi tutsaklık günlerinde yazılması.

Türkiye’nin entelektüel hayatında ciddi bir yeri olan Şahin Alpay da Silivri esaretinden Bir Hikayem Var adlı iki ciltlik anılarıyla çıktı.

Herhalde o korkunç günlerin yegane avuntusu bu kitaptır.

Şahin Alpay’ın anılarını yayımlanmadan önce okuyan birkaç şanslı insandan biriyim.

Müthiş bir hayat hikâyesi Şahin Alpay’ınki: Önce sıkı bir Kemalist, koleje başladıktan sonra solcu, Lenin’in Devlet ve İhtilal’ini okuduktan sonra komünist, Mao’nun kitaplarıyla tanıştıktan sonra radikal bir Maocu, derken Filistin’de gerilla…

Ve, sonra bu radikalizmden vazgeçip liberal-demokratlığın yılmaz bir savunucusu.

Anıları okurken, Şahin Alpay’ın solculuk döneminde sürekli en radikal olma çabasına yer yer güleceksiniz.

Bir şehirden bir şehre yürüyerek giderler, zira solcu dediğin hayatın zorluklarına meydan okuyacaktır, konformizme alışmayacaktır.

Bana en ilginç gelen, Şahin Alpay’ın bütün bu deli dolu hayatı yaşadıktan sonra mutedil bir liberal olması değil, bütün bunları otuz seneye sığdırması oldu.

Hayatı liberal-demokrat bir bakışla yaşamaya karar verdikten sonra da kenara çekilmemiş, fikirlerini sürekli toplumla paylaşmış: İsveç’te siyasetbilimi doktoru, CHP Genel Başkanı Deniz Baykal’ın danışmanı, Hasan Cemal’in Cumhuriyet’inin yazarı, Milliyet’in meşhur Entelektüel Bakış köşesini hazırlayan kişi, uzun akademisyenlik hayatı, televizyon yorumculuğu ve tabii Zaman macerası…

Şahin Alpay’ın anıları aslında bir dönemin bütün panoramasını sunuyor.

Müthiş bir idealizmle yola çıkan gençler, dönüp baktıklarında, büyük hayalkırıklıklarıyla karşılaşmışlar.

Kimisi Şahin Alpay gibi bu hayal kırıklıklarının üstüne gitmiş ve ezberlerini sorgulamaktan çekinmemiş.

Ne yazık ki, birçokları, bu sorgulamalara girişmek yerine o ezberde ısrar ederek sadece senelerini değil, belki de bir ömrü yitirdiler.

Gene de, hangi görüşten olursanız olsun, bu baş döndürücü idealizme hayranlık duymamak elde değil.

AKP’ye AB yolunda ilerlediği, Gülen hareketine de diyalogu ve ılımlı bir yaklaşımı benimsediği için verilen destek, 15 Temmuz’da ve Silivri hapishanelerinde son buldu. O ciltte, mektuplarda, şöyle yazıyor Şahin Alpay: “İnsan yalnız kendinden sorumludur.”

‘HER İNSAN YALNIZ KENDİNDEN SORUMLUDUR’

Anıların 2002’ye kadar olan ilk cildi yayımlandı, iki ay kadar sonra da ikinci cildi yayımlanacak.

Ben anıların tamamını okuduğum için ikinci ciltte anlatılanları da biliyorum.

Şu kadarını söyleyeyim, ikinci ciltte üç temel konu yer alacak: 2002 AKP’nin iktidara gelmesi, Şahin Alpay’ın gelen teklif üzerine Zaman’da yazmaya başlaması ve Silivri esaretinde tuttuğu günlük.

Benzer bir hayal kırıklığını orada da göreceksiniz.

AKP’ye AB yolunda ilerlediği, Gülen hareketine de diyalogu ve ılımlı bir yaklaşımı benimsediği için verilen destek, 15 Temmuz’da ve Silivri hapishanelerinde son buldu.

O ciltte, mektuplarda, şöyle yazıyor Şahin Alpay: “İnsan yalnız kendinden sorumludur.”

Maalesef böyle olmadı, darbecilik ve militarizm mücadelesiyle geçen bir ömre rağmen, Şahin Alpay, Silivri’ye gönderildi.

Bir Hikâyem Var’ı hararetle tavsiye ediyorum.

İlk cildi okuyanlar, eminim ki, ikinci cildi okumak için de sabırsızlanacaklardır.

Galli yazar, gerilim ve tarihsel roman türünün önemli isimlerinden Ken Follett (Kenneth Martin Follett, 1949), sadece uluslararası şöhrete sahip bir eski gazeteci ve iyi yazar değil, Türkiye’de de meraklılarının yakından takip ettiği bir isim.

Follett henüz 30’una varmadan büyük bir şöhrete ulaşmıştı, ilk eserlerinden casusluk ve gerilim kurmacası Eye of the Needle 1978’de yayınlandı ve çok kısa süre içinde tüm dünyada 10 milyon kopyadan fazla sattı. Follett Türkiye’de de bu kitapla okuyucunun dikkatini çekti, hemen yayınlandığı sene İğne Deliği ismiyle Türkçeye de çevrildi; ancak bu kitap günümüzde sadece sahaflarda bulunabiliyor.

Çoğunlukla Ortaçağ İngiltere’si üzerine tarihsel romanlar yazdı Follett, ama ona yazarlığının ilk yıllarında şöhreti –ve parayı da- getiren eserleriyse, 20. yüzyıldaki çeşitli uluslararası ve çok boyutlu hadiseler üzerine kaleme aldığı casusluk ve gerilim romanları oldu.

Follett’ı geniş kitlelere tanıtan asıl büyük romanı 1989’da yayınlanan The Pillars of the Earth oldu. Türkçeye –neden ve hangi mantıkla yapıldığını anlamadığım şekilde- Bir Katedralin Öyküsü adıyla çevrilen bu kitap, 2017 yılı itibariyle tüm dünyada 26 milyon kopya satmıştı. 1135-1153 döneminde İngiltere’deki devasa politik ve toplumsal kaos yıllarında (Büyük Anarşi) küçük bir İngiliz köyünde inşa edilen bir katedral etrafında kurgulanan bu kayda değer roman, 2017’de bilgisayar oyunu formatında da tasarlandı ve Follett’ı geniş kitlelerin gözünde Ortaçağ’ı günümüze getiren yazar olarak üne kavuşturdu.

Follett’ın yayınlanmış 45 civarındaki kitabı içinde muhakkak zikredilmesi gereken roman setlerinden biri de Yüzyıl Üçlemesi olarak Türkçeye çevrilen, 2010-14 yıllarında yayınlanan, üç ciltlik The Century Trilogy başlıklı 20. yüzyıl okumasıdır. Devlerin Düşüşü, Dünyayı Saran Kış ve Sonu Olmayan Dünya adlarıyla dilimize çevrilen bu üçleme, Follett’ın en önemli iki çalışmasından biri olarak dikkat çeker ki geride bıraktığımız kargaşalar çağını anlamak için tüm okuyuculara bilhassa tavsiye ederim bu seti.

Erken dönem Follett romanlarına dair birkaç eleştirel not

Ken Follett şüphesiz, yaşayan en değerli uluslararası yazarların ve casusluk/gerilim türünün en önemli isimlerinin başında geliyor. Ancak bu yazıda biraz daha erken dönem romanlarına dönerek, okurken göz tırmalayan ve okuyucuyu rahatsız eden birkaç hususa değineceğim. Bunun için bugünlerde okuduğum iki erken dönem Follett romanı üzerinden hareket edeceğim. Bunlardan ilki Kasım 1985’te İngilizcesi yayınlanan ve ertesi sene Aslanlar Vadisi adıyla Türkçeye de çevrilen Lie Down with Lions. İkinci kitapsa, Eylül 1984’te İngilizcesi yayınlanan ve Kartallar adıyla aynı yıl dilimize çevrilip basılan On Wings of Eagles.

Bu iki kitabı arka arkaya okudum. Hem Yüzyıl Üçlemesi’nden dolayı Follett’a olan sempatim hem de bu iki kitabın konusunun akademik araştırma alanım olan Ortadoğu’nun modern dönem tarihi ve uluslararası siyasetini ele alması hasebiyle bu kitaplar dikkatimi çekti. Bu arada belirtmem gerekir ki Follett kitaplarının Türkiye’deki yayıncıları yeni baskılarını yapmıyor, bu iki kitabı ise ancak sahaflarda şans eseri bulabilmek mümkün artık.

Hollywood filmlerinden kolayca hatırlayabileceğimiz şekilde Amerikalı bir süper-kahramana ihtiyaç var. Aksi takdirde bu barbarları kim yola getirebilir, kim ikna edebilir, satranç tahtasında bu piyonları rakip Sovyetlere karşı kim bir adım ileri hareket ettirebilir ki!

Afganistan’da Ahmed Şah Mesud ve barbarları arasında Amerikalı bir süper-kahraman

Aslanlar Vadisi, Soğuk Savaş’ın sonundaki kritik dönemeçlerden, Sovyetlerin 1979’daki Afganistan’ı işgal yıllarını ele alıyor. Her ne kadar Sovyet sempatizanı bazı çevreler, Kabil’deki Kremlin yanlısı kukla yönetimin “davetiyle” gerçekleştiğini iddia ederek bunun bir işgal değil de yardım olduğunu savunsa da, Afganların büyük çoğunluğu gibi ben de bu dönemi işgal yılları olarak nitelendiriyorum.

Follett’ın kurgusunda; Afganlar sadece Sovyetlere karşı savaşmamakta, aynı zamanda kendi içlerinde de bölünmüş durumda olup çatışmaktadır. Bu çatışmaların ortasında bir yerel komutan parlamaktadır: Kabil’in 100 km kadar kuzeyindeki dağlık Pençşir (Beş Aslan) Vadisi olarak bilinen coğrafyada yaşayan Taciklerin karizmatik ve genç lideri Ahmed Şah Mesud. Ancak Mesud’un silahları ve teçhizatı Sovyet işgaline ve işbirlikçi Kabil hükümet güçlerine karşı koymaya yetmemektedir, üstelik rakip kabile ve aşiretlerin liderleriyle de anlaşamamaktadır. Kendisine el uzatılıp silah ulaştırılırsa Sovyet karşıtı direniş başarılı olabilecek, Mesud direnişin liderliğine getirilebilecek ve zafere ulaşılabilecek, Sovyetlere diz çöktürülecektir.

Ancak sahada büyük bir sorun tespit eder Follett: Mesud’a kim ulaşıp bu dâhiyane fikri fısıldayacak, kendisinin ikna edemediği rakip direniş liderlerini ve yerel aşiretleri kim ikna edecek, bu sayede CIA liderliği ve Beyaz Saray nasıl ikna edilebilecektir? Evet, bildiniz; Hollywood filmlerinden kolayca hatırlayabileceğimiz şekilde Amerikalı bir süper-kahramana ihtiyaç var. Aksi takdirde bu barbarları kim yola getirebilir, kim ikna edebilir, satranç tahtasında bu piyonları rakip Sovyetlere karşı kim bir adım ileri hareket ettirebilir ki!

Aranan süper-kahramanı eski bir Vietnam savaş gazisinin şahsında buluverir Follett: Daha önce Vietnam’da kahramanca (!) çarpışmış, çokça barbar ve haydut Vietnamlı avlamış, bol madalyalı bir helikopter casusu, pratik zekâlı, hafif romantik ama ağır savaşçı, Ellis John isimli CIA ajanı. Filmlerdeki süper-kahraman karakteri gibidir Ellis; gözünü budaktan sakınmaz, gerektiğinde romantik bir âşık olur, gerektiğinde Rambo misali onlarca düşmanı haklar, gerektiğinde ABD’deki karar mekanizmalarını tek başına harekete geçirir, ama ne yapar eder günün sonunda Mesud’la rakip klan şeflerini Pençşir’de bir araya getirip onlardan birleşik bir cephe kurar. Bu sayede Amerikalı vergi mükelleflerini ikna edecek bir plan kotarılır ve Pakistan üzerinden Afgan direnişçiler silaha ve cephaneye boğulur, nihayetinde Sovyetler dize getirilir.

Ellis de muradına erer elbette; sevdiği kız olan İngiliz Jane’i, Sovyet işbirlikçisi hain kocası Jean Pierre’i öldürerek onun elinden kurtarır. Şanslıdır Amerikalı süper-kahraman, bir taşla iki kuş vurmuş, Afgan dağlarında hem ülkesine –ve tabii özgür dünyaya da- devasa bir hizmette bulunmuş hem de sevdiği kadına kavuşmuştur.

1979’un ilk günlerinde Devrim’in ayak sesleri duyulmakta ve sokaklar kan gölüne dönmüşken Tahran’a gidecekler, bir plan yapacaklar, Adalet Bakanlığı merkez binası kampüsündeki cezaevini basacaklar ve iki EDS çalışanını (Follett rehine olduklarında ısrarcı) kurtaracak ve yeni bir kahramanlık hikâyesi yazacaklar.

1979’un kaotik İran’ında bir başka süper-kahraman

Follett’ın bu yazıda inceleyeceğim ikinci romanı Kartallar ise Afganistan’ın batı komşusu İran’da geçiyor ve (ana hatlarıyla) yaşanmış bir olaya dayanıyor. 1978’in son günleri: İran devrim ateşiyle kaynıyor, sarıklı bir mollanın yurt dışından idare ettiği kalabalıklar sokaklarda her gün protesto gösterileri yapıyor, polis kalabalıklara ateş açıyor, yüzlerce insan ve her gün kitleler halinde öldürülüyor. Bölgede “ABD’nin jandarması” olarak bilinen –Humeyni’ye göre ise “Amerikan uşağı” idi- Şah Muhammed Rıza Pehlevi ve rejimi bu haftalarda artık İran’da kontrolü kaybetmiş durumda: Bürokrasi sarayı dinlemiyor, ordu içinde büyük kesimlerin devrimcilerin safına geçeceği konuşuluyor, yani İran’da kimse kimseye güvenmiyor ve ortalık fazlasıyla karışık.

Bu şartlar altında, birkaç aydır İran Sağlık Bakanlığı için istihdam edilen EDS isimli Texas merkezli bir Amerikan firması bakanlığın sistemlerinin bilgisayarlaştırılması projesinde çalışıyor, fedakâr Amerikalılar barbar ve azgelişmiş (hatta hiç gelişmemiş) İranlılara teknolojiyi ve medeniyeti öğretiyor. Ama kötü talihe bakın ki 1978’in son günlerinde İran Sağlık Bakanı rüşvet ve görevi kötüye kullanmaktan tutuklanıyor, arkasından EDS firmasına soruşturma açılıyor ve şirketin İran’daki en üst düzey iki yöneticisi de tutuklanıyor.

Sonrasında Washington ile Tahran’daki yetkililer arasında bir sinir harbi başlıyor. Henry Kissinger’ın, dönemin dışişleri bakanı Cyrus Vance ve ulusal güvenlik danışmanı Zbigniew Brzezinski gibi etkili isimlerin de dâhil olduğu bir sürecin sonunda her türlü diplomatik yol deneniyor. Ancak barbar İranlılar nuh diyor peygamber demiyor (!): Her şeyi kuralına uygun yapan Amerikalı şirketin iki masum ve bigünah elemanı adeta rehin alınmış! Barbarlara karşı söz kifayet etmez elbette, şimdi anladıkları dilden konuşulmalı: Güç kullanılması lazım.

Tam bu noktada iki pelerinsiz süper-kahraman devreye giriyor. Biri EDS firmasının gerçek sahibi, cesur ve atak bir iş insanı, gerçek hayatta da aktif ve girişken bir işadamı olan, aynı zamanda bir siyasetçi Ross Perot (1930-2019). İkinci süper kahraman ise Aslanlar Vadisi’ndeki Ellis benzeri bir eski asker, hatta neredeyse onunla aynı yollardan geçmiş bir Vietnam gazisi: Cephede süper kahramanlıklar yapmış bir eski helikopter pilotu Albay Simons. Perot’nun kendisi de Vietnam yıllarında Amerikalı esirlerin kurtarılması için uluslararası sivil bir kampanya organize etmiş bir aktivist aynı zamanda.

Albay için hemen bir süper-kahramanlar timi kurulur, hemen hepsi eski Vietnam savaş gazileriyken şimdi başarılı birer ufak işadamına dönüşmüş EDS çalışanları, hem becerikli hem cesur hem bilgili hem de savaşçı süper-kahramanlar. 1979’un ilk günlerinde Devrim’in ayak sesleri duyulmakta ve sokaklar kan gölüne dönmüşken Tahran’a gidecekler, bir plan yapacaklar, Adalet Bakanlığı merkez binası kampüsündeki cezaevini basacaklar ve iki EDS çalışanını (Follett rehine olduklarında ısrarcı) kurtaracak ve yeni bir kahramanlık hikâyesi yazacaklar. EDS’in milyarder patronu Perot da tabii ki Tahran’a gitmeden edemez, o da kurtarma çalışmalarına nezaret edecek, adamlarını düşman bir ülkede kaderine bırakmayacak, Amerikan hükümetine de iş bilmezliklerini yüzlerine vurarak iyi bir ders verecektir.

Piyasa işi, kamuoyu oluşturma romanları

Aslanlar Vadisi’ndeki süper-kahraman Ellis yaralansa da görevini başarıyla gerçekleştirdi. Kartallar’daki süper-kahramanlar Albay Simons ve gözüpek timiyle patronları Perot’nun ondan ne eksiği var? Elbette onlar da başarılı olur. Sonraki yıllarda büyük bir romancıya dönüşecek olan Ken Follett ise Soğuk Savaş’ın artık sonuna yaklaşılan 1980’lerin ortalarında Batı ve Amerikan kamuoyuna Doğu’daki “kötü”leri yakından tanıtır bu ikinci sınıf kurmacalarıyla. Evvela unutulan Vietnam kahramanları (!) üzerinden Amerikan kamuoyunda bir kahramanlar konsolidasyonuna soyunur. Ardından o kahramanlık geleneğini, emekli-gazi asker/ajanlar kanalıyla iki kötü imgenin (şeytan Sovyet rejimi ve İranlı gerici devrimciler) üzerine salar bu sefer. Vietnam’da barbarları yenen süper-kahramanlar bu daha tehlikeli iki düşmanı mı alt edemeyecek? Tabii ki sözkonusu değil, ikisi de son derece başarılı olurlar görevlerinde.

Kitapların, (hele güncel konulardaysa), yazıldıkları dönemden bağımsız düşünülmesi mümkün değil. 11 Eylül sonrasında Batı-ABD’de patlayan bestseller kurgulara bakıldığında, yönetim tarafından şeytanlaştırılacak Doğulu milletler üzerine açılan Haçlı Seferi’ne –bu ifade dönemin ABD Başkanı George W. Bush’a aitti- kamuoyunu hazırlama ve “öcüleştirme” misyonu kendini hemen belli eder. Bu dönemde Afganistan, Irak, İran gibi ülkelere dair öykü/romanlarda yaşanan patlamanın asıl sebebi ebette bu; yoksa bazı spesifik toplumlarla ilgili bir aydınlanma ve kültürel bilgi açlığı yaşamıyordu Amerikan toplumu. Maksatlı bir yönlendirme ve kamuoyu oluşturma çabası açıktı 2000’li yıllarda, bu eğilimin günümüzde de bir ölçüde sürdüğü söylenebilir.

Ken Follett 2000’lerde çok iyi bir Ortaçağ tarih-gerilim romancısına dönüştü, Bir Katedralin Öyküsü bunun en büyük kanıtı. Keza Yüzyıl Üçlemesi gibi devasa bir yapıtı kaleme alacak birikime ulaşabildi. Ancak 1980’lerde yazdığı erken dönem kurgularında belirgin bir kamuoyunu yönlendirme çabası ve “Amerikan üstünlüğü” vurgusunun yanında, pejoratif bir barbar-medeni dikotomisi açıkça dikkati çeker.

Follett’a bu eleştiri daha önce yöneltildi mi, yöneltildiyse kendisi bu eleştirilere ne karşılık verdi… Bu soruların yanıtına ulaşamadım, ancak kendisini takdir eden bir okuyucusu olarak erken dönem romanlarının fevkalade sorunlu bir perspektif içerdiğini, Follett düzeyindeki bir yazara hiç yakışmadığını kayda geçirmek isterim bu vesileyle.

Öncelikle bu yazının da yazılmasına ilham kaynağı olan Jacques Verges’in Savunma Saldırıyor* adlı kitabından söz etmek istiyorum. Kendisi de bir avukat olan Verges, kitapta tarihin belli başlı önemli davalarını (Sokrates, Dreyfus, Nürnberg, …) örnek göstererek bunlar üzerinden uyum ya da kopuş şeklinde adlandırdığı savunma şekillerini tarifliyor. Buna göre uyum savunmaları mevcut yapıdaki yasaları esas alıp onlara göre bir savunma yöntemini ifade ederken kopuş savunmalarında ise mevcut yasaları ve kurulu düzeni sorgulayıp onları da aşan bir savunma anlayışını görüyoruz.

Burada özellikle kopuş savunmalarında mevcut kanunların hukuku yeterince temsil etmediğini düşünen bir anlayış var. Gerçekten de ideal olarak belki kanun (bir anlamda hukukun yazılı hali) ile hukukun aynı olması gerekir. Ancak gerçek yaşamın çok bildiğimiz gerçek sorunları yüzünden kanun ile hukuk arasında bir açı farkı ortaya çıkabiliyor hatta zaman zaman bu fark bir uçurum boyutunda olabiliyor. Öte yandan toplumsal düzenin sürdürülmesi için herkesin kanunlara uyması beklenir. Aksi halde bir kaostan bahsedilir. Eğer kanunlara uymamak çözüm değilse -yani bir anlamda kanunların sınırı içinde hareket etmek zorunluysa- ve kanun ile hukuk arasında negatif bir fark varsa -ki çoğu zaman çoğu yerde olan bu- kanun ile hukuk arasındaki açının nasıl kapanacağı ve hukukun nasıl sağlanacağı önemli bir sorun haline geliyor. İşte bu nedenle şu sorular önem kazanıyor: Kanun nedir? Hukuk nedir? Kanun ile hukuk aynı olabilir mi yoksa aralarında bir fark varsa bu fark nasıl giderilir? Kanunlar hukuku (hakları ve özgürlükleri) ne ölçüde yansıtıyor? Ya da hukuk, yazılı kurallar bütünü olan kanunlarda ne ölçüde yer bulabiliyor?

Sözünü ettiğimiz kanun ve hukuk kavramlarına yakından bakacak olursak, kanun için çok genel olarak iki tanımdan bahsedebiliriz: Birincisi, genellikle toplumsal düzeni sağlamak için yetkili organlarca hazırlanmış yazılı kurallardır. Diğeri ise yazılı olmayan ama genellikle uyulan kurallar anlamında (orman kanunu gibi) kullanılıyor. Ben yazı boyunca kanun derken birinci anlamını (yazılı kurallar) kullanacağım. Bu anlamda yazı içerisinde aksi belirtilmedikçe “kanun” ifadesi, en geniş anlamıyla yazılı yasal düzenlemeleri (Anayasa, yasalar, mevzuat vb.) içeriyor olacak.

Hukuk ise kelime anlamı olarak “hak” sözcüğünün çoğulu, yani “haklar” anlamında kullanılıyor. Yine yazı boyunca “hukuk” ifadesini insana (aslında insan, hayvan, bitki vd. en geniş anlamıyla doğaya) ilişkin tüm hakları ve özgürlükleri içeren anlamıyla kullanacağım.

İnsanlık tarihinde belki en sık rastlanan sorunlardan birisi, amaçlarla o amaçları gerçekleştirmek için kullanılan araçların zaman içerisinde yer değiştirmesidir. Bir amacı gerçekleştirmek için üretilen ya da kullanılan bir aracın, bir süre sonra amaçtan daha önemli hale gelmesi, giderek amacın önüne geçmesi hatta bir zaman sonra amacın bütünüyle unutularak aracın mutlaklaştırılması durumuyla çok sık karşılaşıyoruz. Bunun en tipik örneklerinden birisi, “devlet” kavramıdır. İnsanların (yukarıda da belirttiğim gibi bunu en geniş anlamıyla aslında insanların, hayvanların, bitkilerin ve tüm doğanın yerine kullanıyorum) refah ve mutluluğu için yaratılmış ve bu amaca hizmet etmesi gereken bir kavram olan “devlet”in kurum olarak çoğu ülkede insanların, hayvanların ve tüm doğanın başına bela hale geldiğini görebiliyoruz. Burada amaç tüm doğanın mutluluğu ve devletin de bunu sağlamak için kullanılan bir araç olmasına karşın bir zaman sonra neredeyse amaç ortadan kalkmış, araç bütünüyle amaç haline gelmiş oluyor.

 Hukuk, yani haklar ve özgürlükler; insanların, hayvanların ve kısaca tüm doğanın huzuru, mutluluğu, refahı için bir kısmı doğuştan gelen, bir kısmı da uygarlığın gelişimiyle eklenen özelliklerdir. Kanun ise bu hakları güvence altına almak ve bu çerçevede toplumsal işleyişi düzenlemek için üretilmiş, bu anlamda hukukun yazılı hale getirilmiş şeklidir.

KANUN, HUKUKUN YAZI HALE GETİRİLMİŞ ŞEKLİDİR

Benzer bir ilişkiyi kanun ve hukuk arasında da kurabiliriz. Hukuk, yani haklar ve özgürlükler; insanların, hayvanların ve kısaca tüm doğanın huzuru, mutluluğu, refahı için bir kısmı doğuştan gelen (yaşamak, seyahat, çalışmak vd.), bir kısmı da uygarlığın gelişimiyle eklenen (mutlu olma hakkı, kişisel bilgilerin korunma hakkı vd.) özelliklerdir. Kanun ise bu hakları güvence altına almak ve bu çerçevede toplumsal işleyişi düzenlemek için üretilmiş, bu anlamda hukukun yazılı hale getirilmiş şeklidir. Dolayısıyla ikincil/ardıl bir nitelik taşır. Önce hukuk (haklar ve özgürlükler) ortaya konur, daha sonra bunların somut hali olan kanunlar oluşturulur. Bu anlamda yazım amacından, öncülünden, bağlamından koparılmış bir kanun tanımı olamaz. Hukuk yoksa kanunun da bir anlamı olmaz. Kanun varsa o kanunun güvence altına aldığı haklar ve özgürlüklerin de var olması gerekir.

Dolayısıyla aslolan yani belirleyici olan bu haklar ve özgürlüklerdir, yani hukuktur. Kanunlarla hukuk çeliştiğinde ya da kanunlar yetmediğinde hukuk tarafında yer almak, onu bir referans olarak görmek gerekir. 

Şöyle iki örnek vermek istiyorum: 

Birinci örnek için aşağıdaki fotoğrafa bakalım:

Burada 1967 yılında kadınların katılamadığı Boston Maratonuna izinsiz bir şekilde katılmaya çalışan Kathrine Switzer’a erkekler tarafından yapılan müdahaleyi ve ona koşmaması için yapılan baskıları görüyoruz. Burada muhtemelen “kanun”da (burada kanun ifadesiyle tüm mevzuatı kastettiğimi bir kez daha belirteyim) yarışa sadece erkeklerin katılabileceği yazıyordur. Buna karşın olaya hukuk (haklar ve özgürlükler) açısından bakarsak bir koşu etkinliğine erkekler kadar kadınların da katılma hakkı vardır. Eğer dünyanın herhangi bir yerindeki bir kanunda (Anayasa, yasalar, mevzuat, genelgeler, vd. tüm benzer belgeler) bu hak yer almamışsa, burada yapılması gereken şey, bu haklardan vazgeçmek değil, tam aksine ilgili tüm mevzuatın ve en geniş anlamıyla “kanun”un değiştirilerek bu hakları da güvence altına alacak hale getirilmesidir.

İkinci örneğimizle ilgili olarak yine aşağıdaki fotoğrafa bakalım:

Burada Rosa Parks, 1955 yılında Amerika’da bir otobüse biniyor. Otobüslerin bir bölümü beyazlara, diğer bölümü ise zencilere ayrılmıştır. Beyazların bölümünde yer bulamayan beyaz bir adam gelip Rosa’dan yerinden kalkarak -kendisi beyaz olduğu için- yerini kendisine vermesini ister. Rosa yer vermeyince sürücünün de çabalarıyla tutuklanır ve hapse girer. Burada olaya haklar çerçevesinden bakarsak Rosa’nın eşitlik ve seyahat hakkı çiğnenmiştir. Kanun, bu hakları kendisine tanımadığı için bir çelişki doğuyor. Bunun çözümü de Rosa’nın eşitlik ve özgür seyahat haklarından vaz geçmesi değil, tam tersine en geniş anlamıyla “kanun”un Rosa’nın (ve herkesin) hak ve özgürlüklerini koruyacak şekilde değiştirilmesi ve haklarla (hukuk ile) uyumlu hale getirilmesidir. 

Dolayısıyla kanun ile hukukun çeliştiği ya da arasında boşluk olduğu durumlarda hukukun esas alınması ve kanunların ona göre oluşturulması gerekir. Aksi halde hiçbir yerde hiçbir hakkın ve özgürlüğün korunması mümkün olmaz.

Tabii burada felsefi anlamda oldukça tartışılan kavramlar olan hak ve özgürlük konusuna girmedik. Fakat hakların ve özgürlüklerin geliştirilmesi derken, en temelde başka herhangi bir canlı/cansız varlığa zarar vermeme ilkesi üzerinden hareket edilmesi gerektiğinin de altını çizmek gerekir diye düşünüyorum.

Bu temelde yine örnek olarak son günlerde gündemde olan Anayasanın ilk dört maddesiyle ilgili de kısa bir yorum yapmak mümkün. İlk dört madde (ve diğer maddeler), yazının başından itibaren sözünü ettiğimiz anlamda kanunu temsil ediyor. Söz konusu dört maddeyle ilgili çeşitli kesimlerden bu maddelerin değişebileceğine ya da değiştirilmesi gerektiğine ilişkin görüşler ileri sürülüyor. Çoğunlukla içeriğine de bakılmadan bu görüşlere biçimsel anlamda karşı çıkılıyor hatta bu kişiler hemen susturulmaya çalışıyor. Açık ki fikirlerin susturulması, ifade özgürlüğü (hakkı) çerçevesinde doğru bir hareket olmadığı için bu yaklaşımı desteklemek mümkün değil. Bununla birlikte söz konusu dört maddenin değiştirilmesi durumunda mevcut haklarını kaybedeceklerini düşünen ciddi bir toplumsal kesim (kadınlar, azınlıklar, eşcinseller, vd.) de var. Dolayısıyla bu kesimlerin bu koşullarda söz konusu değişiklik önerilerine karşı çıkmaları da son derece anlaşılır bir tavırdır. Bu nedenle buradaki öncelikli soru şu olmalı diye düşünüyorum: Bu maddeleri kim, hangi amaçlarla değiştirmek istiyor ve yapılmak istenen değişiklikler nelerdir? Kimin, ne yönlü bir değişikliği istediğini bilmeden kategorik olarak karşı çıkmak, bir anlamda düşünce ve ifade özgürlüğüne şans tanımamak anlamına geliyor. Diğer yandan benim konuyla ilgili ilkesel yaklaşımım şöyle: Temel mantık olarak her türlü kanun (Anayasa, yasalar, mevzuat vd. dahil), hukuku (hakları ve özgürlükleri) geliştirecekse değiştirilebilir, hatta değiştirilmesi gerekir. Buna karşın hak ve özgürlüklerde bir kayba ve gerilemeye yol açacaksa değiştirilmeden, en azından o haliyle korunması, daha mantıklı olabilir şeklinde bir yaklaşım geliştirilebilir.

 Sonuç olarak hakları ve özgürlükleri esas alan bir yasal düzenleme anlayışına gidilmesi gerekir. Yaşamın ileri giden dinamiği bunu gerektirir.

HAK VE ÖZGÜRLÜKLERİ ESAS ALAN BİR YASAL DÜZENLEME

Bu prensibi buradaki özel örneğe uygularsak, hukuk (haklar ve özgürlükler) açısından bakıldığında eğer kanunlar hakları yeterince karşılamıyorsa, bir başka deyişle kanunlarda haklar yönünde geliştirilmesi gereken bazı yönler varsa, bu kanunların (buradaki gibi değiştirilemez dense bile) değişmesi ve haklarla uyumlu hale getirilmesi gerekir. Örneğin ilk dört maddede yanlış/eksik yazılmış bulunan bir bölüm varsa veya hakların ve özgürlüklerin daha da genişlemesine olanak sağlayacaksa ya da değişen koşullardan dolayı bir yenileme (örneğin deprem riski vs. nedenlerden dolayı başkent değişikliği vd.) gerekiyorsa bunların yapılabilir olması gerekir. Kanunlar; insanların, hayvanların ve tüm doğanın mutluluğu için gerekli hak ve özgürlükleri ifade edebildikleri ölçüde kutsaldırlar. Eğer onlara engel olan bir yanları varsa onların düzeltilmesi gerekir. Bu anlamda kutsal ve değerli olan; insanların, hayvanların ve tüm doğanın hakları ve özgürlükleridir. Bunların ifadesi olan, yazılı hale getirilmiş formu olması gereken kanunlar değil.

Sonuç olarak hakları ve özgürlükleri esas alan bir yasal düzenleme anlayışına gidilmesi gerekir. Yaşamın ileri giden dinamiği bunu gerektirir. Öte yandan hakları ve özgürlükleri bir kalıp içinde (burada kanunlar) dondurup, ortaya çıkan her problemle birlikte bu kalıbı daraltmaya -ya da her zaman sabit tutmaya- çalışmak, yaşamın renkliliğine, çeşitliliğine ve dinamizmine karşı durmaya çalışmak anlamına gelir. Bunun da hiçbir yararı olmadığı gibi zaten hayatın dinamik değişkenliği içinde kalıcı olma şansı da yoktur.

Özetin özeti, aslolan haklar ve özgürlüklerdir. Bunların yazılı ifadesi olan her türlü kanunun, bunları koruyacak nitelikte olması ve her zaman bu temelde değerlendirilmesi gerekir diye düşünüyorum.

--- 

*Savunma Saldırıyor, Jacques Verges, Metis Yayınları, 1988

Türkiye’de siyasi yelpazenin neresinde durduğunuzu 2 kelimeyle anlatmak için Kızıl Sultandı ya da Ulu Hakandı demeniz kafidir.

Abdülhamid’den söz ettiğimi bile söylememe gerek yok.

Türkiye’de siyasi karpuzun kırmızısı ile yeşilini Osmanlı’nın 34. Padişahından daha iyi ayıran çok az şey vardır. “Abdülhamid” duruşu sıkı bir turnusoldur.

Abdülhamid’in mezarında çoktan toprağa karışmış kemiklerini hiç ilgilendirmeyen bu tartışmanın ana materyalinin 1945’de Soğuk Savaş denilen bölünme ile hızlandığına şüphe yok.

1945-91 arası sol elle saç düzeltmenin bile dinsizlik sayıldığı bir dünyada Abdülhamid kolayca sağın istismar ettiği bir tarihsel figüre dönüştü.  Osmanlı’nın 33 yıllık tahtta kalışı ile en uzun mahzariyete sahip padişahı olmasına rağmen mağduriyet edebiyatı aslında 45-91 arası cepheleşmenin yansımasından başka bir şey değildi.

Mete Han’dan Vahdettin’e kadar tüm tarihsel figürleri sağ siyasetçiye dönüştüren Türk tipi ucube muhafazakar/sağcılık aslında Hitler de dahil pek çok faşist düşüncenin yolunda gidiyor.

Onlarda da faşist var bizde de faşist var ama onlar zengin biz fakir sorusunun yanıtını çiçeği kulağında Nobel Ödüllümüz Daron Acemoğlu okumalarına bırakalım ve kitabımıza dönelim.

Oğlak Yayınlarında basılan kitabın dizaynı feci. İçeriğindeki modernist, canlı ve yoğun hikayeye sırtını dönüyor ve kapağını sarı bir Abdülhamit tuğrasına emanet ediyor. Bu yönüyle kitap “beni sadece doblo arkasına tuğra asan entelektüel sağ esnaf (varsa) okusun” tadında bir sunuşla karşınıza çıkıyor.

Önyargıyı aşabilir ve kitabın sayfalarını çevirmeye başlarsanız 1908 İstanbul’unun tam ortasında buluveriyorsunuz kendinizi.

İstanbul’un Sarıyer’den Yedikule’ye Tuzla’dan Fenerbahçe’ye olduğu yıllar. Çekmeköy Bahçeşehir aramayın.

Tabi ana semtlerimiz Rumelihisarı, Nişantaşı ve olmazsa olmaz Sultanahmet-Babıali.

Bu üç kadim semtteki yalılar konaklar camiler ve Bizans mirası kiliseler arasında İmparatorluğun en kısa yüzyılının en can alıcı günlerindeyiz.

Meşrutiyetin ayak sesleriyle rahatı kaçan eskinin Kapıkulları yeninin bürokratları İttihatçıların ciğerlerini sökeceği zamanların endişesi içindedir. Pek çoğu bu akıbetten kaçamaz malı mülkü kaptırıp o zamanların Adalar’ının pek cazip olmayan inzivasına şutlanırken aralarından biri cevval kızının sayesinde bu felaketten sıyırır.

Nahid Sırrı Örik muhtemel ki 20 ‘i yaşlarına varmadan bir sübyan olarak bizzat takip ettiği ama sonrasında çokça okuyarak hazmettiği bu dönemi bize sunarken maharet ve açık sözlülükten kaçınmıyor.

Abdülhamid’in Kızıl Sultan’a daha çok yaklaşan tasvirinin yazarın solculuğundan değil tarihsel gerçeklik böyle olduğundan kaynaklandığına şüphe yok.

Uzun yıllar Nazırlık yapmış Mehmet Şahabettin Paşa tam etrafı sarılacakken kızı Nimet’in Theodora misali çıkışı ve İttihatçı Şefik beyi deyim yerindeyse kafalamasıyla kuşatmayı kırar.

Bu kafalama Abdülhamid döneminin makbul bürokratı Mehmet Şahabettin Paşa’nın Osmanlı’nın delice borçlanmasının veya borçla verilen taahhüt işlerinin karşılığında sağladığı rüşvetlerle edinilen muazzam servetin muhafazasını temin etmiştir.

Nimetin güzel gözleri ve ondan daha da keskin siyasi zekası İttihatçı Edirneli bir imam oğlu zabit olan Şefik’in aklını çeler ve paşa mukadder bir saldırıdan kurtulmak bir yana kısa süre içinde gerçekleşen evliliğin ardından tekrar geç yaşında nazırlık görevine gelir.

Bu tercihler Şefik’e de baş döndüren politik atmosferde sadece tensel mutluluğu değil siyasi ikbali de getirir.

İttihatçı bir zabitlikten mebusluğa giden yol kısalır.

Diğer tarafta yoğun siyasi gündem devam etmektedir. 31 Mart’ın önce ayak sesleri gelir sonra kendisi. Şefik’in İttihatçı geçmişine sırt çevirmesi onu önce Nazırlığa sonrasında ise 2 hafta içinde kaçınılmaz felakete sürükler. 5 dakkada değişir her şey.

Nimet ise kurtuluşu Rus elçiliğine sığınıp yanına aldığı taşınır servetle Odesa’ya açılan bir geminin güvertesinde bulur.

Bu kısacık özetin arka planında başta Sultan Abdülhamid olmak üzere dönemin saray erkanının ve olmazsa olmaz İttihat Terakki Harekatı mensuplarının tasvirleri geniş yer almakta. Bahsettiğimiz dönemin kompakt İstanbul’u, ayak takımının ve aristokrasi/bürokrasinin hizmetindeki ara kadronun bu geçiş dönemindeki seçim ve konumları incelikle işlenmektdir.

Babası Osmanlı Sarayına doğrudan hizmetlenmiş Nahid Sırrı Örik muhtemel ki 20 li yaşlarına varmadan bir sübyan olarak bizzat takip ettiği ama sonrasında çokça okuyarak hazmettiği bu dönemi bize sunarken maharet ve açık sözlülükten kaçınmıyor.

Abdülhamid’in Kızıl Sultan’a daha çok yaklaşan tasvirinin yazarın solculuğundan değil tarihsel gerçeklik böyle olduğundan kaynaklandığına şüphe yok. İttihat Terakki’nin özeleştirisine ve kendini aynada tasvirine dair bölüm ise bu hareketin Osmanlı’nın kaderinde aldığı rolün objektif sınırlarını ortaya koymaktadır.

Hikayeden, dönemden ve bizim bu geçmişe bağımızdan bağımsız olarak tarif edilen siyasi duruş, tutum ve yaklaşımlar aklı başında her siyasi oluşumun üyelerine ders olarak okutması icap eden ayrıntılar içeriyor.  Bu yönüyle kitap bir edebi metinden öteye geçiyor ve Clausewitz’in Savaş Üzerine’si ve Makayavel’in Prens’i tadında bir siyaset sosyolojisi metnine dönüşüyor.

İttihatçılık-Osmanlıcılık Hamitçilik-Kemalcilik arkaik kavgasından çok daha değerli analoji ise Özgürlükçülük-Birleştiricilik-Eşitklikçilik sloganıyla yola çıkıp eski düzeni yıkan İttihat Terakki’nin sonuçta Despotiklik-Tektipçilik-Nepotizm batağına savrulmasında. Sizce son 20 küsur yılda kim bu yolları aynı rotada yürüdü?

15 Temmuz adlı karabasanı kolay kolay atlatamayacağız.

Bu melun darbe teşebbüsü hepimizin hayatını kökünden değiştirdi, özellikle 20 Temmuz’dan sonra hiç bilmediğimiz bir Türkiye’yi görmeye başladık.

Fethullahçıların başını çektiği darbe girişimi, hepimizin hayatını tarumar ederken en çok da cemaatin darbeden bihaber kitlesini vurdu, insanlar kanunda yer almayan suçlardan ötürü hapis yattılar, işlerini kaybettiler, ülkeyi terk etmek zorunda kaldılar.

O lanet 15 Temmuz gecesinde, askerlerin kışlada bir avuç sivile selam çaktığı görüntüleri hâlâ unutamıyorum.

Çok şükür, bu distopya akim kaldı, nihai amacına ulaşamadı.

Sonrasında ne kadar acı çekmiş olursak olalım, darbenin başarıya ulaştığı bir senaryoyu tahayyül dahi edemiyorum.

Bir gece öncesinde, yaklaşmakta olan fırtınadan hiç haberimiz yokken, “yatakta basacak, şafakta asacaklar” diye mesajlar paylaşan aşağılıklar çoktan yurtdışına tüymüştü.

Darbeyi kutlamaya kalkanlar, gece sabaha dönerken başaramadıklarını anlamışlardı.

Ne yazık ki, arkasından büyük bir birlik duygusu doğurabilecek 15 Temmuz iç siyasetin hesaplaşmalarına kurban edildi.

Darbeyle uzaktan yakından alakası olamayacak insanlar hapse atılmakla kalmadı, yargılandıkları davalarda müebbet hapis cezalarına mahkûm edildiler.

Ömrü askeri vesayetle mücadele ederek geçmiş Altanların, Şahin Alpay’ın, Ahmet Turan Alkan’ın, Mümtaz’er Türköne’nin, Ali Bulaç’ın darbeci olabileceğine inanmamızı istediler.

Velev ki mahkeme kararı olsun, kamuoyunu buna ikna etmek mümkün değildi.

Bir zaman sonra, darbeyle alakası olamayacak bu gazetecilerin tahliye edildiklerine dair haberleri almaya başladık.

İdeolojik ya da düşünsel yakınlığa bakmaksızın tahliye haberlerine tuttuğum takım son dakikada gol atmışçasına seviniyordum.

İçeridekilerle hiçbir iletişimimiz yoktu, nasıl yaşadıklarını, neler yaptıklarını bilmiyorduk.

Bazen içeridekilerden birinin bir kitap yazmakta olduğuna dair bir haber ya da yazı çıkıyordu.

Mesela, Ahmet Turan Alkan’ın Sağ Yanım adlı bir roman yazdığını Ertuğrul Özkök’ün köşesinde okumuştum -o roman maalesef hâlâ yayımlanmadı.

Mümtaz’er Türköne’nin Silivri Postası adlı 15 Temmuz hesaplaşması ise dört sene kadar yayımlayacak cesur bir yayıncı bekledikten sonra nihayet piyasaya çıktı.

Bu yakınlarda yayımlanan Mahalle Yanarken adlı günlüğümde o günlere dair şöyle bir not düşmüşüm: “23 Aralık, 01.25 / Uyuyamıyorum. Kasvet büyüyor içimde. Aklımı kaçırmama ramak kaldı. Yazmazsam çıldıracağım. Sabahleyin, aralarında Şahin Alpay, Ahmet Turan Alkan, Hilmi Yavuz, Mümtaz’er Türköne, Lale Kemal gibi isimlerin yer aldığı elli küsur gazetecinin mal varlıklarına el konacağını öğrendim. Balyoz yemiş gibi sarstı bu haber beni. Mesela Türköne ile birçok konuda taban tabana zıt fikirlere sahibizdir. Hiç görmedim, aynı ortamda hiç bulunmadım ama ona nasıl darbeci derim?”

Silivri Postası’nın ilk bölümünde Türköne’nin genel olarak darbeciliğe, özel olarak da 15 Temmuz’a dair değerlendirmeleri yer alıyor.

İkinci bölümde ise hapiste tuttuğu günlüğü okuyoruz.

Türköne, “darbecileri yağlı kazığa oturtmak lâzım, ölenleri mezarlarından çıkartıp asmak lâzım,” gibi sözleriyle neden asla darbeci sayılamayacağını gösterirken bence ifratla tefrit arasında gidip geliyor.

Bir yazarın kimi durumlarda dikkat çekmek için mübalağaya başvurması gerekebilir ama mübalağa olduğu bilinse de insan haklarını yok sayan sözlerin dillendirilmesi bana doğru gelmiyor.

Türköne’nin darbeci olmadığını bilmek için bu abartılı sözlere ihtiyaç yok bence.

Silivri Postası’nda, Türköne, üstünde düşünülmesi gereken bir tespitte bulunuyor: “Dinî bir siyasetle değil, siyasileşmiş bir dinle karşı karşıyayız. Farkı anlamayanlara nihai bir açıklama: Dini esasları uygulayan bir iktidarla değil, siyasi ihtiyaçlarına göre dini istediği gibi yorumlayan ve kullanan bir iktidar düzenini tecrübe ettik.”

Yaşadığımız her soruna “Siyasal İslam böyledir!” cevabını verenlere karşı Türköne’nin söyledikleri çok önemli.

Siyasal İslam dediğimizde aslında İslam’ın amaç olduğunu söylemiş oluruz, oysa buradaki durum tam tersi, burada amaç siyaset, bir başka deyişle, iktidarda kalmak, İslam sadece bir araç konumunda.

“Demagog, kendisinin insanüstü özelliklere sahip olduğu inancını benimsetmek ve güçlü görünmek için sürekli hikâyeler üretir veya çevresindekilere ürettirir. Propaganda makinesinin merkezinde bu karizmayı üretme, zenginleştirme ve sürdürme görevi bulunur.”

‘DEMAGOG GÜÇLÜ GÖRÜNMEK İÇİN SÜREKLİ HİKÂYELER ÜRETİR’

Bir başka yerde de şöyle yazıyor: “Önemli olan gerçekten güçlü olmak değil güçlü görünmektir. Bunu sağlayan ise karizma balonudur. Demagog, kendisinin insanüstü özelliklere sahip olduğu inancını benimsetmek ve güçlü görünmek için sürekli hikâyeler üretir veya çevresindekilere ürettirir. Propaganda makinesinin merkezinde bu karizmayı üretme, zenginleştirme ve sürdürme görevi bulunur.”

Türköne’nin şahsi macerasının 15 Temmuz sonrasındaki Türkiye’yi çok iyi anlattığı kanaatindeyim.

Beğenelim beğenmeyelim, hemfikir olalım olmayalım hiç mühim değil; Mümtaz’er Türköne gibi Türkiye’de herkesin yakından tanıdığı, bir dönem milletvekili olması için herkesin kapısına gittiği bir aydının kitabını basacak bir yayıncı için tam dört sene beklemek zorunda kalması kolay kabul edilebilir bir şey değildir.

İmkân olsaydı da Silivri Postası’nı bu kadar sene beklemek zorunda kalmadan okusaydık.

Gene de, böylesine güçlü bir metnin yayımlanmasını son derece önemli bulduğumu ifade etmeliyim.

Fethullahçılar, en büyük kötülüğü kendilerine samimiyetle inanlara, kendi cemaatlerine ve onlara bir dönem omuz veren liberal aydınlara ettiler.

Bıraktıkları enkazla hâlâ yüzleşmemeleri ise akıl alacak gibi değil.

Ahlakın kökeninin ne olduğu ya da özelde din-ahlak ilişkisi, hem din felsefesinde hem de ahlak felsefesinde en çok tartışılan konulardan birisidir. Hem ahlak hem de din, toplumsal yaşamın içinde ve çoğunlukla birbirine karışmış bir halde bulunduğu için ikisini birbirinden ayırmak her zaman çok kolay olmuyor. Özellikle dinler tarafından bakıldığında zaten genellikle ayrılması istenmiyor hatta ayrı olamayacağı iddia ediliyor. Ahlak tarafından bakıldığında ise hem kavramın tarihinin çok eski olması hem de toplumsal yapıların çeşitliliği nedeniyle kökeni hakkında net ifadeler ortaya koymak zorlaşıyor.

Ahlak felsefesi alanında çalışmaları bulunan Amerikalı felsefeci Walter Sinnott-Armstrong, Tanrısız Ahlak* kitabında bu konuyu tartışıyor. Sinnott-Armstrong, kendisini ateist olarak tanımlıyor. Bu kitapta da ahlakın dinin tekelinde olmadığını ve dinden bağımsız bir ahlak anlayışının olabileceğini hatta olması gerektiğini savunuyor. Ben de bu yazıda din-ahlak ilişkisini Sinnott-Armstrong’un bu kitabı ve dayandığı temel tez üzerinden tartışmaya çalışacağım. Aslında konu çok daha geniş. Ayrıca hem yapısı hem de özellikle içinde bulunduğumuz coğrafyadaki egemenliği nedeniyle İslamiyet açısından da konuyu tartışmak gerekir. Buna karşın bir köşe yazısı sınırları içerisinde kalabilmek adına ben kapsamı dar tutup Sinnott-Armstrong’un anlatımı üzerinden daha çok ahlak ve Hristiyanlık ilişkisi üzerinde duracağım.

Tabii bu tür tartışmaları yaparken toplumda dinler ile ilgili konuşmanın zorluğunun da altını çizmek gerekir. Özellikle her dinden aşırı denebilecek insanların entelektüel tartışmalara çok yanaşmadıklarını ve tartışmaktan daha çok kendi kutsallarını karşıdakine tebliğ temelinde dayattıklarını görüyoruz. Buna karşın farklı görüşten insanlarla hatta ateistlerle de entelektüel düzeyde tartışmak isteyen dindar insanların var olduğunu da biliyoruz. Fakat belli bir yere kadar tartışmayı sürdürseler bile bu kişilerin de bir noktadan sonra ya “Kutsal değerlerime zarar veriyor.” ya da “Bazı konuları anlamaya insanların aklı yetmez.” şeklindeki yaklaşımlarla tartışmayı devam ettiremediklerini görüyoruz. Her durumda açık ki tartışmaların daha yararlı hale gelebilmesi için özellikle dindar entelektüellerin ya da din teorisyenlerinin daha özgür ve nesnel bir bakış kazanmaları gerekiyor. Aksi halde dindar kesimler entelektüel olarak geri kaldıkça bu konularla ilgili diğer insanları ikna etme şansları da azalıyor. Bunun sonucunda konu tartışma zemininden çıkıp karşıdakini sindirmeye yönelik, baskıcı bir anlayışa dönüşüyor. İnsanlar yeterince ikna olmadıkları halde baskıyla bir şeyi kabul ederlerse o baskı ortadan kalktığında ya da hafiflediğinde o anlayıştan uzaklaşmaya başlarlar. Dinlerin varlıklarını ve toplumlar üzerindeki saygınlıklarını sürdürebilmek için bu noktayı dikkate almaları gerektiğini düşünüyorum. Dolayısıyla bugün dünyada dinlerin yaşadığı krize bir de bu açıdan bakmakta yarar olabilir. (Tabii nihayetinde bu bir felsefi tartışma yazısı olduğu için her cümle ve dolayısıyla dinlerin krizde olup olmadığı ifadesi de tartışmaya açıktır ve her açıdan çeşitli argümanlar ileri sürülebilir.)

Sinnott-Armstrong, kitabında dine yaklaşım bağlamında insanları temel olarak teistler (inananlar), ateistler (inanmayanlar) ve agnostikler (Tanrı’nın var olup olmadığını kesin olarak bilmediğini ileri süren kişiler) olarak ayırıyor. Bu anlamda genel olarak teistleri dindar, diğer kesimleri de seküler olarak nitelendiriyor.

TEİSTLER, ATEİSTLER, AGNOSTİKLER

Yukarıda da belirttiğim gibi ben bu yazıda daha çok Sinnott-Armstrong’un yaklaşımını ortaya koymak ve vardığı sonuç hakkında kısaca bilgi vermek istiyorum.

Sinnott-Armstrong, kitabında dine yaklaşım bağlamında insanları temel olarak teistler (inananlar), ateistler (inanmayanlar) ve agnostikler (Tanrı’nın var olup olmadığını kesin olarak bilmediğini ileri süren kişiler) olarak ayırıyor. Bu anlamda genel olarak teistleri dindar, diğer kesimleri de seküler olarak nitelendiriyor.

Ardından şu iki soruyu soruyor: Bir ateist ile evlenir misiniz? Bir dindar ile evlenir misiniz?

Gerçekten de ateistler, çeşitli nedenlerle (din savaşlarına yol açtığı, kürtaj, eşcinsellik, dinsizlik, diğer din mensupları gibi konulara hoşgörüsüzlük vd.) nedenlerle dindarları eleştirirler. Aynı şekilde teistler de ateistlere güvenmezler. Tanrı’nın olmadığı yerde bağlayıcı bir ahlakın da olamayacağını düşünerek bu kesimlerin her türlü ahlaksızlığı yapabileceğine inanırlar. Dolayısıyla toplumda genellikle yukarıdaki iki soruya çok olumlu yanıt alınamadığından bahsediyor.

Yoğunlukları değişmekle birlikte her toplumda dindarlarla sekülerler arasında bir kamplaşmanın olduğundan bahsedebiliriz. Hatta bu kamplaşmada genellikle sekülerler dindarları cahil, fazla düşünmeyen/okumayan insanlar olarak tanımlarken dindarların diğerlerine karşı biraz daha hoşgörüsüz ve müdahaleci olduğuna tanık oluruz. Yani bir ateistin bir dindara saldırması, hakaret etmesi, şiddet uygulaması vb. çok yaygın bir davranış modeli değilken tersi durumlarla çok sık karşılaşılabilmektedir. Bu nokta da özellikle dindarların belki not etmeleri ve üzerinde düşünmeleri gereken bir konu olabilir.

Sinnott-Armstrong, dindarların inançlı olmalarının en önemli nedenlerinden birisinin, ahlakın dine bağlı olduğuna inanmaları olduğunu ileri sürüyor. Dolayısıyla gerçekten de ahlak, toplumdaki herkes için oldukça önemli bir kavram olmaya devam ediyor.

Sinnott-Armstrong, genel olarak iki tür ahlak anlayışı üzerinde duruyor. Birincisi, insanların inandıkları din çerçevesinde Tanrı’nın emrettiği ve insanları uymakla yükümlü kıldığı ahlaki kurallar. Buna Tanrısal ahlak da diyebiliriz. Diğeri de Tanrı’dan ve dinden bağımsız olan, daha çok başkalarına verilen zarara göre belirlenen ahlak anlayışı. Buna da zarar esaslı ahlak diyebiliriz.

Tanrısal ahlak kuralları, genellikle Kutsal Kitaplarda yazılıdır ve insanların ona uyması beklenir. Burada çoğunlukla muhakeme ya da kişisel bir karar verme sürecinden çok mevcut emirlere göre hareket edilmesi durumu vardır. Buna karşın zarar esaslı ahlak anlayışında sürekli bir muhakeme ve kişisel karar verme süreçleri söz konusudur. Sinnott-Armstrong, bunu şöyle açıklıyor:

“Mantıklı bir nedeni olmadan kişinin kendine zarar vermesi akıl dışıdır ancak ahlak dışı değildir. Ahlak, zarar kendimize değil de başkalarına yönelik olduğunda gündeme gelir. Yapılan bir davranış eğer başka bir insana zarar (acı, sakatlık, ölüm vs.) veriyorsa o davranışın ahlaklı olduğundan bahsedilemez. Bu zararlar, zarar verenin ya da mağdurun Tanrı’ya inanıp inanmadığına ya da bir Tanrı’nın olup olmadığına bakmaksızın ortaya çıkar. Dolayısıyla zarar esaslı ahlak, tamamen sekülerdir.”

Aslında dindar insanlar da normal koşullarda başka insanlara zarar vermek istemezler. Fakat özellikle Kutsal Kitaplarda belirtilen buyruklar ile zarar esaslı ahlak anlayışının gereklerinin çeliştiği durumlar ortaya çıktığında insanlar arada kalabilirler. Sinnott-Armstrong, kitabında bu konuyla ilgili çok sayıda örnek veriyor. Özellikle Hristiyanlık açısından Kitab-ı Mukaddes’te yer alan; çocuklara, kadınlara, eşcinsellere, kölelere, dindar olmayanlara vd. ilişkin bazı söylemlerin, zarar esaslı ahlak anlayışıyla çeliştiğini belirtiyor:

“Çocuğunu terbiye etmekten geri kalma; onu değnekle dövsen de ölmez. Onu değnekle döversen, canını ölüler diyarından kurtarırsın.”

“Kilise Mesih’e ne kadar bağımlıysa, kadınlar da kocalarına her durumda o kadar bağımlı olsunlar.”

“Kadınlar toplantılarınızda olduğu gibi Kilisede sessiz kalsınlar. Konuşmalarına izin yoktur. Uysal olsunlar.”

“Bir erkek başka bir erkekle birlikte olursa ikisi de kesinlikle öldürüleceklerdir; ölümü hak etmişlerdir.”

“Ey köleler, dünyadaki efendilerinizin sözünü dinleyin.”

Bu ifadelerin Kutsal Kitap’a göre normal/ahlaklı olduğunu ancak sonuçta çocuk, kadın, köle vd. bireyler zarar gördüğü için zarar esaslı ahlak anlayışına göre ahlaklı olmadığını iddia ediyor ve ekliyor: Dindar bir insan Kutsal Kitap’taki emirlere uyması halinde başka bir insana zarar veriyorsa bu emre uymalı mı yoksa insanlara zarar verdiği için uymamalı mı?

Sinnott-Armstrong’un Tanrısal ahlak anlayışına getirdiği eleştirilerden birisi de itaat konusu. Ona göre ahlak yasalarını bir Tanrı koymuş olsa bile insanlar bu emirlere ceza ve korkularından (cehennem, kaza, hastalık vd.) dolayı uyuyorlarsa ortada bir çıkar durumu vardır ki bu durum da ahlak ile bağdaşmaz.

Yine çok tartışılan “Dinlerden önce yaşamış olan ya da çeşitli nedenlerle dinlerin ulaşmadığı toplumlarda (avcı toplayıcı toplumlar vb.) ahlak var mıydı?” sorusuyla ilgili olarak şunları söylüyor: Tanrısal ahlak söz konusu ise, bu insanlar yaptıkları eylemlerin ahlaken yanlış olduğunu bilemezler, dolayısıyla sorumlu tutulamazlar. Ancak eğer zarar esaslı ahlak anlayışı varsa, bu insanlar da neyin ahlak dışı olduğunu bilebilir ve doğal olarak sorumlu tutulabilirler.

Yazara göre sağduyulu ahlak anlayışı Tanrı’ya gerek duymaz. Zararlı eylemler, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğundan bağımsız olarak başkalarına zarar verdiği için kötüdür.

SAĞDUYULU AHLAK ANLAYIŞI TANRIYA GEREK DUYMAZ

Sinnott-Armstrong’a göre zarar esaslı ahlak anlayışı, değişen koşullar için de geçerli bir referans sağlayabilir. Eski dönemlerde atalarımızın çoğu, köleliğin ya da evlilik içi tecavüzün ahlak dışı olduğuna inanmıyordu. Fakat kölelik ve tecavüz, hepsi birer insan olan ve acı çeken mağdurlara zarar vermiştir. Dolayısıyla bu eylemler, geçmişin o karanlık zamanlarında, kimse henüz ahlakın tanımını yapmamışken bile ahlaken yanlıştı.

Yazara göre sağduyulu ahlak anlayışı Tanrı’ya gerek duymaz. Zararlı eylemler, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğundan bağımsız olarak başkalarına zarar verdiği için kötüdür.

Sonuç

Sinnott-Armstrong, sağlam bir ahlak anlayışı için insanların davranışlarının diğerlerine vereceği zararları düşünmeleri ve buna göre hareket etmeleri gerektiğini belirtiyor. Bunun için özellikle kürtaj, eşcinsellik, kadın hakları, çocuklar vb. gibi karmaşık konularda ahlaken doğruyu belirlemek için kim zarar görüyor, nasıl görüyor ve ne kadar görüyor diye sorulması gerektiğini ileri sürüyor.

Bu çerçevede aslında iyi dindarlar ile iyi sekülerlerin aynı tarafta olduklarını düşünüyor. Bu kutuplaşmanın ortadan kaldırılması ve daha sağlıklı bir toplum yapısı için şunları öneriyor:

Bir dindar ne yapmalı?

Dini liderler inançsızlara ya da diğer dinlerden insanlara ağır hakaretlerde bulunduklarında doğrudan ve adaletten yana olan iyi dindarların itiraz etmeleri gerekir. Ateistler ve agnostikler, çeşitli baskılardan dolayı zaten kendilerini savunma fırsatını bulamıyorlar. Dolayısıyla bu tür saldırı ve hakaretlere karşı sessiz kalmak, sadece bu kişilere değil, dindar kesimdeki daha ılımlı ve mantıklı dini görüşlere de zarar verir.

Dinlerin ortaya koyduğu genel görüntüye bakıldığında insanları Tanrı’ya inanmaya çağırırken, pozitif etkenlerden (dinin yararları, yaşama olan katkısı vd.) çok negatif etkenleri (inançsızların ahlaksız olduğu, cezalandırılacağı vd.) öne çıkardıkları görülüyor. Negatif temelli bu din anlayışı, hem entelektüel açıdan sorunlu hem de toplumdaki kutuplaşmayı artıran bir anlayıştır. Dolayısıyla dinlerini yaşarken aynı zamanda inançsızlara da zarar vermek istemeyen iyi dindarların bu duruma itiraz etmeleri gerekir, diyor.

Bir ateist ne yapmalı?

Ateistlerin de diğer ateistlerin aşırılıklarıyla mücadele etmeleri gerekir. Dindarlara, ne konuştuğu anlaşılmayan bunamış birer ihtiyar muamelesi yapmak yerine dinden ve dindarlardan öğrenebilecekleri olduğunu kabul edip ona göre kendilerini geliştirebileceklerini ileri sürüyor ve ekliyor:

“Yaşamımızdaki önemli konularda emin olduğumuz çok az şey var. Ateistlerin ve agnostiklerin, insanların belirsizlikler içinde yaşamayı öğrenmelerine yardımcı olmaları ve yaşamlarını örnek haline getirmeleri gerekir.”

Sinnott-Armstrong’a göre eğer dindarlar ve sekülerler, bu konuları birbirleriyle açık ve cesur bir şekilde konuşamazlarsa, tartışırken akıllarını bloke ederlerse ve karşı taraftaki birine saldırarak fikir alışverişini engellerlerse, bu kutuplaşmanın ortadan kaldırılması çok zor olur. Bu nedenle mutlu bir toplum içinde yaşamak isteyen herkesin, her zaman öğrenmeye, gelişmeye ve kendini değiştirmeye açık olması gerekir.

---

*Tanrısız Ahlak, Walter Sinnott-Armstrong, Ayrıntı Yayınları, 2011

Yazım aşamasındayken Amerika’da bulunan Defiant Requiem Vakfı’ndan aldığım bir bursla Çek Cumhuriyeti’ne ve Terezin toplama kampına bir araştırma gezisi yapma olanağı buldum. Bu gezi sırasında vakfın onursal başkanı Büyükelçi Stuart Eizenstat ile sohbet ederken, oyunların iyi yazılmış olup olmadıklarını sorması bende bir farkındalık yarattı. Çünkü o ana kadar yaklaşık dört yıldır haşır neşir olduğum bu oyunları iyi olup olmadıkları açısından hiç değerlendirmemiştim.

PRAG’DAKİ O SORU

Esaret altındaki kişinin bu saldırıya vereceği en güçlü cevap hafızasını diri tutma ve bir yeniden hatırlama/hatırlatma çabasıdır. Ancak bu basit bir çaba değildir. Bu eylemin, insani bir refleksin çok ötesinde, kişide manevi bir direnç (yani içsel bir güçlenme) oluşmasını olanaklı kılan, gücünü kişinin kendisinden aldığı içsel bir karşı atak olarak algılanması gerekir. İşte, esaret altında üretilen sanat eserleri, hayatta kalma gücünü diri tutan manevi direnç olarak adlandırdığımız bir alan, bir öz güçlenme aracıdır

DUVARLARIN ÖTESİNE UZANAN YOL: HAFIZA

Arafta Düet, içeriğinden bağımsız olarak öncelikle Bener’in Demirtaş’ın uğradığı haksızlığın getirdiği vicdani yükle kurduğu iletişimin seneler içinde kitaplar üzerinden gelişen bir yol arkadaşlığına dönüşmesiyle oluşan bir dayanışma hikayesi. Burada mesele biraz da okurun bu dayanışmanın neresinde duracağı ile ilgili.

ARAFTA DÜET

Eleştiri kişisel beğeni beyanlarının çok ötesinde, farklı sosyal alanlardan bilgilerin çağrılarak yapıldığı, neden – sonuç ilişkilerinin nesnel bir çerçevede kurulduğu bir yazın alanı. Feminist eleştiri, Marksist eleştiri, yapılsalcı eleştiri, psikanalitik eleştiri, vb gibi başlıklar altında üretilen eleştiri metinleri de edebiyata dahil, dahası eleştiriye açık metinler. Bir eleştirinin de eleştirisi pekala yapılabilir.

ELEŞTİRİ MESELESİ

Mohammed Mbougar Sarr, İnsanların En Gizli Hatırası (Çeviren: Şirin Erkan Leitao), Everest Yayınları, 2024

Son derecede ilginç bir romanla karşı karşıyayız. Senegalli yazar Sarr, bir başka Afrikalı, Malili yazar Oulouem’in yaşamından yola çıkarak kurgulamış bu romanı. Doğrusu ikisini de ilk kez duydum, ikisi hakkında da hiçbir fikrim yoktu. Romanın en önemli özelliği romanın başkarakteri olan yazarın yaşamından hareketle polisiye ağırlıklar taşıyan ama aynı zamanda biyografik özellikle taşıyan çok yönlü bir roman olması. Wilbur Smith’i saymazsak Sarr, okuduğum ilk Afrikalı yazar. Üslubundan (bunda çeviri kalitesinin de önemi var tabii) ve kurgusundan çok etkilendim. Okumanızı öneriyorum.

Parla Onuk, Borç Sarmalı, Tekin Yayınevi, 2024

Bir zamanlar gelişmekte olan ülkelerin karabasanı olan borçlar artık bütün dünyanın en büyük sorunları arasında yer alıyor. Parla Onuk, bu kitabında kapitalizmin yükselişinden başlayarak ve onun yarattığı borçlanmaya dayalı ortamı ele alarak bu borç sorununu dünya genelinde ele alıp inceliyor. Bu çerçevede kitap, borç sarmalını, aynı zamanda bir ekonomi tarihi çerçevesi içinde değerlendiriyor. Kolay okunan, insanı düşünmeye iten bu kitabı okumanızı öneriyorum.

Uzunoğlu, Sönmezler, Gündüz (editörler), Güncel Ekonomik Sorunlar: Kamunun Ekonomide Değişen Rolü ve altyapı, Literatür Yayıncılık, 2023

Sadi Uzunoğlu, Gökhan Sönmezler ve İsmail Orçun Gündüz hocalar hem editör hem yazar olarak güncel ekonomik sorunlar başlığı altında bir dizi kitap yayınladı. Kendilerine başka hocalar da yazılarıyla katkı verdiler ve ortaya harika bir seri çıktı. Bu kitap serinin şimdilik son kitabı ve kamu kesiminin ekonomideki rolünü ele alıp inceliyor. Kitapta kamu özel işbirliği (KÖİ) projeleriyle ilgili bölümler hem Türkiye’deki uygulamaları hem de dünya uygulamalarını ele alıp irdeliyor. Kamu yatırımlarının tahvil ihraç ederek finansmanı gibi özel bazı konular da ele alınıyor. Sosyal bilimler öğrencilerinin mutlaka okuması gereken kitaplardan.

S. Cem Çiloğlu, Milyar Dolarlık Hikâyeler, Kronik Yayınları, 2024

Kitap, finans piyasalarında yaşanmış çeşitli olayları anlatan, yorumlayan ilginç bir kitap. Kurgu gibi gelse de hepsi yaşanmış olaylar. Çiloğlu, örneğin çoğu kez başına kara sözcüğü getirilen bazı günlerin neler olduğunu, piyasalarda hilelerin, dolandırıcılığın nasıl yapıldığını, insanların nasıl kandırıldığını geçek olaylarla yorumlayarak anlatıyor.

Roman gibi ama hepsi gerçek: Okumakta yarar var.

Andrea Camilleri, Keman Sesi (çevirmen: Semih Topçu), Mylos Kitap, 2022

2019 yılında yaşama veda eden ünlü polisiye yazarı Andrea Camilleri’nin kendisi kadar ünlü dedektifi Komiser Salvo Montalbano’nun belki de en bilinen, en beğenilen öykülerinden birisi. Filmini görmüştüm, kitabını yeni okudum. Komiser Montalbano, İtalya’da (Sicilya) kurgusal bir kasaba olan Vigata’da görevlidir, araştırdığı, soruşturduğu suçlar da hep o kasaba civarında geçen veya orayı ilgilendiren ve polis teşkilatındaki yozlaşmalarla, kilise – mafya – siyaset üçgenindeki kirli ilişkilerle bağlantılı suçlardır. Keman Sesi, kara roman türüne yaklaşan bu bağlantılara karşın, Montalbano’nun akıl yürütmeleri ve soruşturma yöntemleriyle klasik polisiye türünün iyi bir örneğidir. Polisiye sevenlere öneriyorum.

Simon Critchley’in 2014 yılında çıkarttığı ‘Memory Theater’ ertesi yıl Türkiye’de Metis Yayınları tarafından Tuncay Birkan çevirisi ile ‘Bellek Tiyatrosu’ başlığıyla yayınlandı. Felsefe tarihi, siyaset teorisi, etik ve estetik üzerine yazılar kaleme alan Critchley’in ilk kurgusal metni olan kitabın içinde sanatçı Liam Gillick’in fotoğrafları da yer alıyor. Friedrich Nietzsche ve Martin Heidegger uzmanı filozof Michel Haar Fransa’daki aşırı sıcak dalgasının neticesinde 18 Ağustos 2003’de kalp krizi sebebiyle vefat etti. Bellek Tiyatrosu, Critchley’in Sorbonne’dan hocası ve arkadaşı olan Haar’ın kutular dolusu evrak-ı metrukesinin kardeşi Roger tarafından yazara yollanmasıyla başlıyor. Astrolojiye meraklı Haar’ın her kutunun üzerine bir burcun sembolünü yerleştirmesinden ancak Boğa Burcu’nun sembolünün olmamasından arşivin toplam on bir kutudan oluştuğunu anlıyoruz. Yazar, Oğlak, Kova, İkizler burçlarının sembollerinin kutularını açtığında Haar’ın Sartre’dan aldığı etik derslerinin notlarına, bazı şairlerin şiirleri üzerine yazdığı kısa metinlere, Beaufret, Lacan ve Heidegger arasında geçmiş üçlü yazışmaların orijinal kopyalarına, bir tanesi Haar’ın kendisinin doğal felaketler üzerine çizdiği olmak üzere çeşitli tarihi haritalara ve muhtemelen Haar’ın Paris’te moda sektöründe çalışmış olan eski karısı Anne tarafından kaleme alınmış ‘Giyeceklerin Tek Hakiki Felsefesi’ başlıklı metne rastlar. Yazar Koç Burçlu kutuyu açtığında şaşkınlığa uğrar. Kutuda Hegel’in ‘Tinin Fenomenolojisi’ kitabı hakkında bir yorum metni yer almaktadır. Haar bu yorumu yazarken sanat tarihçisi Frances Yates’in 1966’da yayınladığı ‘Hafıza Sanatı’ isimli kitabından yararlanmıştır. ‘Hafıza Sanatı’ yine Metis Yayınları tarafından Ayşe Deniz Temiz’in çevirisiyle 2020 yılında yayınlandı. Frances Yates, Aby Warburg’un sanat tarihine getirdiği bambaşka bakış açısını devam ettiren Warburg Enstitüsü’nde hocalık yapmış, özellikle Rönesans ve ezoterizm üzerine çalışmalar yapmış bir tarihçidir. Haar’ın faydalandığı ‘Hafıza Sanatı’ isimli kitapta Yates Antik Dönem’den 17.yüzyıla mnemoteknik sistemlerin tarihini anlatmaktadır. Mnemonic kabaca bir şeyi akılda tutmak için kullanılan yöntemler demektir. Yates, Rönesans döneminde yaşamış olan Giulio Camillio Delminio’nun 1530’da Fransa Kralı I. François’nın talebiyle Paris’e giderek bir bellek tiyatrosu inşa etme denemesine değinir. (‘Bellek Tiyatrosu’ kitabının tasarımcısı Semih Sökmen kapağa Delminio’nun bellek tiyatrosunun planını uygun görmüş.) Hiçbir zaman inşa edilemeyen dairesel ve küre şeklindeki bellek tiyatrosunda izleyici sahnede yer alır ve etrafa baktığında gördüğü imgelerle bir nevi kozmosu izlemektedir. Yates’e göre Giardano Bruno, Robert Fludd, Leibniz gibi düşünürler dünyadaki tüm bilgileri içeren sistemler üzerine kafa yormuş ancak hiçbiri başarılı olamamıştır.

Critchley, Balık Burçlu kutuyu açtığında üzerlerinde sayılar, tarihler vs. olan el yazısıyla dolu daire şeklinde kartlar da kutudan çıkar. Bu kartlar Haar’ın tanımış olduğu filozof arkadaşları hakkındaki öngörülerini içermektedir. Bir nevi hayatlarının haritasını çıkartmıştır. Critchley biraz araştırma yaptığında şaşkınlığa uğrar zira Haar kendisinden sonra yaşamını yitiren arkadaşlarının ölümleri üzerine kusursuz tahminlerde bulunmuştur.

HAAR’IN KUSURSUZ TAHMİNLERİ

Critchley, Balık Burçlu kutuyu açtığında Walter Benjamin’in ‘Tekniğin Olanaklarıyla Yeniden Üretilebildiği Çağda Sanat Yapıtı’ isimli metniyle Martin Heidegger’in ‘Sanat Yapıtının Kökeni’ isimli kitabını karşılaştıran bir yazıya rastlar. Fakat bu yazıdan daha önemli olarak üzerlerinde sayılar, tarihler vs. olan el yazısıyla dolu daire şeklinde kartlar da kutudan çıkar. Bu kartlar Haar’ın tanımış olduğu filozof arkadaşları hakkındaki öngörülerini içermektedir. Bir nevi hayatlarının haritasını çıkartmıştır. Critchley biraz araştırma yaptığında şaşkınlığa uğrar zira Haar kendisinden sonra yaşamını yitiren arkadaşlarının ölümleri üzerine kusursuz tahminlerde bulunmuştur. 2004’te ölen Jacques Derrida, 2007’de hayata veda eden Richard Rorty’nin ölüm biçimlerini (pankreas kanseri) daha önceden yazan Haar’ın bu kartları günümüzde Essex Üniversitesi’nin özel koleksiyonlar bölümünde saklanıyor. Kitapta belirtildiği üzere bu kartlar Critchley’in ölümüne kadar mühürlü olarak kalacaklar. Bu kartlar arasında Critchley kendi hayatına dair bir kart da bulur. Haar, Critchley’in ilerleyen yıllarda hangi kitapları yazacağına dair tahminler yürütmüş ama asıl önemlisi Critchley’in 13 Haziran 2010’da Hollanda’nın Den Bosch kentinde beyin kanaması nedeniyle yaşamını yitireceğini iddia etmiştir. Critchley bu tarihi unutarak hayatına devam etme kararı alır.

Yazar kitapta inşa ettiği bellek tiyatrosunu ayrıntılarıyla anlatıyor. Tiyatro 2010’un başlarında tamamlanır ve Critchley, Haar’ın tahmin ettiği ölüm tarihi olan 13 Haziran’ı beklemeye başlar. 13 Haziran gelip çattığında bellek tiyatrosunun içine girer ve ölüm saati olan 15.51’i bekler.

BELLEK TİYATROSUNUN İÇİNDE ÖLÜMÜ BEKLEYİŞ

Critchley ilerleyen yıllarda tam da Haar’ın öngördüğü kitapları belirttiği tarihlerde yayınlar. 2008’de Essex Üniversitesi’nden gelen bir paketi açtığında kayıp olan on ikinci, Boğa Burçlu kutu ile karşılaşır. Kutuda bir maket vardır. Haar, Delminio’nun taslaklarından yola çıkarak bellek tiyatrosunun maketini yapmıştır. On ikinci kutunun gelmesinden birkaç hafta sonra Critchley’in sağlığı bozulur. Sanrılar başlar. Vücudundaki her organ ayrı ayrı ağrımaktadır. Ne olduğunu bilmediği hastalık iyice ilerleyince eve kapanır. Günlük tutmaya başlar. Kitapta bu günlükten bir örnek de yer alıyor. 17 Nisan 2008’in günlüğünü okuduğumuzda yazarın içinde bulunduğu durumu anlıyoruz. Critchley, birkaç ay sonra Hollanda’daki bir üniversiteden aldığı iş teklifine olumlu yanıt vererek New York’u terk eder. Üniversite ressam Hieronymus Bosch’un memleketi Den Bosch’dadır. Critchley kentin dışında ufak bir arazi satın alır ve Haar’ın maketinden yola çıkarak 180x360cm boyutlarında bellek tiyatrosu inşa etmeye koyulur. Yazar kitapta inşa ettiği bellek tiyatrosunu ayrıntılarıyla anlatıyor. Tiyatro 2010’un başlarında tamamlanır ve Critchley, Haar’ın tahmin ettiği ölüm tarihi olan 13 Haziran’ı beklemeye başlar. 13 Haziran gelip çattığında bellek tiyatrosunun içine girer ve ölüm saati olan 15.51’i bekler. Saat dört olduğunda hala canlıdır. Tiyatro için sahip olduğu bütün parayı harcamıştır. Mali olarak dibe vurmuş ama sanrıları da sona ermiştir. Critchley, kitabı inşa ettiği bellek tiyatrosunun kusursuz olmadığını anladığını ve kusursuz bir bellek tiyatrosu üzerine çalışacağını belirterek bitirir. Critchley’in arkadaşı olan Liam Gillick yayınlanmadan önce okuduğunda kitapta fotoğraflarının yer alması gerektiğini söyler ve bunu yazara kabul ettirir. Nitekim metin arasında Gillick’in New York’taki dairesinin penceresinden çektiği bir inşaatın fotoğraflarını görüyoruz.

Yıllar sonra romanı basıldığında teyzesi Josephine'e yazdığı bir mektupta, "Eğer Ulysses'i okumak istiyorsanız, önce Homeros'un Odysseia'sının düzyazı çevirisini okumanız gerekir" diyerek bugünün okuruna da yol gösterir.

HOMEROS’UN ODYSSEIA’SINDAN ALINAN İLHAM

“Sevgili Bayan Weaver, Henüz bir daire bulamadım ve istediğim kadar sessizliğe ve özgürlüğe sahip değilim. Nausikaa bölümünde çalışıyorum. Hala beni bir yazar olarak düşünüyor olmanız beni çok rahatlatıyor, çünkü kendimi (ve başkalarını) bu gerçeğe ikna etmekte artık zorlanıyorum.”

JOYCE’DAN PATRONUNA MEKTUPLAR

İngiltere ve İrlanda’daki yayın evleri ile belli başlı edebiyat dergileri ayrıksı yapısı nedeniyle Ulysses’i geri çevirmeye başlarlar. Böylece Ulysses’in sadece yazım süreci değil, yayınlanması da gitgide sancılı bir hal alır.

KAPANAN KAPILAR, BASKI YASAKLARI

YAZAR VE PATRON ARASINDA FİKİR AYRILIKLARI

Joyce, Ulysses’in basımı ya da tanıtımı için destek bulmakta hayli zorlanır. Görüşlerini almak için yazıştığı edebiyatçıların çoğu eserin karmaşıklığı ve anlaşılmasının zorluğu üzerine geri dönüşlerde bulununca, kitabı gönderirken bir de okuma kılavuzu hazırlamaya karar verir.

EDEBİYAT ÇEVRESİNDEN GELEN TEPKİLER - H. G. WELLS’İN MEKTUBU

ULYSSES’İ ÖĞRETMEK

Paris’te katıldığı toplantılardan birinde genç bir Amerikalı kadınla, Sylvia Beach ile tanışması sadece kendisinin değil, Ulysses’in de kaderini değiştirir.

BEKLENMEDİK BİR KADIN, SIRA DIŞI BİR YAYINCI

Bu son derece tesadüfi ve ayak üstü karşılaşmada Joyce, Ulysses’i yayınlayamamasının verdiği sıkıntıdan bahseder. Yayınevi sahibi olmayan, kendi halinde küçük bir kitap evi işleten Beach, enine boyuna düşünmeden Ulysses’i basmayı teklif eder. Bu beklenmedik teklif umutsuzluk batağına saplanmış Joyce’a başta inandırıcı gelmese de kabul eder.

JOYCE’LA TANIŞMA

• https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1957/04/the-writing-of-ulysses-letters-of-james-joyce/641060/
• https://www.theguardian.com/books/2010/jul/31/letters-sylvia-beach-james-joyce
• https://youtu.be/R1Zbw39MCm4?si=hyJoAo6852tzxcPJ
• https://www.ulysseswhiskey.com/post/sylvia-beach-founder-of-shakespeare-and-company-where-ulysses-lay-stacked-like-dynamite-in-a-revo
• https://jamesjoyce.ie/events/bloomsday-festival-2024/

Bir önceki yazıda  “bir bâsübâdelmevt vakası” olarak Nahid Sırrı Örik’in Türk okurunun yeniden gündemine girmesi, hayatı ve eserleri üzerine yapılan akademik ve düşünsel çalışmaların artmasıyla birlikte son dönemde adeta yeniden keşfedilmesi üzerinde durmuş ve hayatına, eserlerine ve tanıdıklarının şahitliklerine göre bazı karakter özelliklerine yer vermiştim. Bu yazıdaysa, sağlığında adeta görmezden gelinen, bir nevi ademe mahkum edilen Nahid Sırrı’nın, bu muameleyle adeta istihza edercesine, ölümünden 60 yıl sonra yeniden büyük teveccühe mazhar olan iki büyük romanına odaklanmak ve bazı notlarımı paylaşmak istiyorum.

Sultan Hamid doğrudan iyi veya kötü bir karakter olarak tavsif edilmez, ama Nahid Sırrı kendi kuşağının umumiyetle yaptığı gibi eski dönemi ezbere tahkir ve karalama, kötü gösterme basitliklerine de girişmez.

SULTAN HAMİD DÜŞERKEN BİR ESKİ -YENİ PARALELLLİĞİ

Nahid Sırrı’nın roman niteliğini haiz dört çalışması içinde kanaatimce en kayda değer eseri, 1957’de kaleme aldığı Sultan Hamid Düşerken başlıklı tarihi roman karakterindeki çalışması. Ölümünden birkaç yıl önce kaleme aldığı bu son romanı, 1959’da yayınlanan ve bir nevi anıları sayılabilecek Eski Zaman Kadınları Arasında ile birlikte, dil ve üslubunun tam olarak kristalize edilebildiği, romancılığının da zirvesi sayılabilecek bir eser olarak göze çarpıyor.

Bu romanın bir başka özelliği, diğer romanlarının aksine herhangi bir gazetede tefrika edilmeden, bir yayınevi tarafından doğrudan neşredilmesi. Mithat Cemal Kuntay’ın 1938’de yayınlanan ve Abdülhamid devrinden, Meşrutiyet ve İttihat-Terakki’ye, oradan da Mütareke devrine geçiş yıllarını işleyen abidevî romanı Üç İstanbul’u –hem muhteva hem kitabın kaderi açısından- andırır şekilde, uzunca dönem kıymeti bilinmemiş, yok sayılmış denemese de görmezden gelinmiş bir roman Sultan Hamid Düşerken.

Ancak Nahid Sırrı, Üç İstanbul’daki geniş vakit panoramasının aksine daha kısıtlı bir döneme ve daha dar bir mekâna odaklanır Sultan Hamid Düşerken’de. Romanda her ne kadar geçmişe kısa dönüşler ve çeşitli mukayeseler yapılsa da bütünüyle odaklanılan dönem bellidir ve aslında gayet kısadır: 23 Temmuz 1908’de II. Meşrutiyet’in ilan edilmesinden başlayıp, Hareket Ordusu’nun 31 Mart Vakası’nın ardından bu kalkışmayı bastırmak için Selanik’ten İstanbul’a geldiği ve Çatalca-Silivri dolaylarını ele geçirdiği 16-17 Nisan 1909 tarihine kadarki yaklaşık dokuz aylık sıkıntılı geçiş dönemi. Kitabın bütününde Nahid Sırrı’nın çizdiği II. Abdülhamid portresini, aşk-nefret sarmalından uzak ve gerçeğe yakın bulduğumu ifade etmeliyim. Makam ve mevki peşindeki nâzırlar, devlet işlerindeki düzen ve insicamdan ziyade kişisel hırs ve menfaatlerinin peşindeki üst düzey bürokratlar, aynı masanın etrafında oturup birbirinin kuyusunu kazmakla meşgul saray ve kabine erkânı, geniş memleketin dört bir yanında çıkan kargaşa ve kanlı hadiseler, uzunca bir dönem jurnaller ve hasımlar arasındaki mücadeleyi körükleyerek kişisel iktidarını tahkim etmeye yatırım yapan bir padişah… Sultan Hamid doğrudan iyi veya kötü bir karakter olarak tavsif edilmez, ama Nahid Sırrı kendi kuşağının umumiyetle yaptığı gibi eski dönemi ezbere tahkir ve karalama, kötü gösterme basitliklerine de girişmez.

Padişahın zayıflıklarını, çaresizlik ve açmazlarını, güvensizlik içinde geçen 33 yıllık tek adam yönetiminin verdiği usanç ve ümitsizlik halini, hem içeride hem de dışarıda bir kapana kısılmışlık halini, etrafındaki yetersiz ve haris adamlardan duyduğu bıkkınlığı satır aralarında takip etmek mümkün.

Romandaki asıl karakter belirgin şekilde Nimet’tir, babasının Âyân Meclisi üyeliğini temin etmenin yanında, önce askerlikten istifa ettirdiği İttihatçı subay Şefik’i mebusluğa teşvik eden de, gelişmeleri doğru okuyarak nâzırlık istemeye yönelten de, Dâhiliye Nâzırlığı gibi gösterişli bir makama talip olup bunu elde etmesini sağlayan da arka planda Nimet’tir.

ŞAHABEDDİN PAŞA, NİMET VE ŞEFİK: ÇİRKİN BİR MENFAAT ÜÇGENİ

Romanın ana karakteri, padişahtan en azından metinde rol çalan Nimet’tir. Babası eski nâzırlardan Mehmet Şahabeddin Paşa, Abdülaziz döneminden itibaren kabine içinde kendine yer bulabilmiş, II. Abdülhamid döneminde Maliye Nâzırlığı mevkiini işgal etmiş, bu dönemde kanayan yara haline gelen yabancılarla yüksek faizlerle istikraz (borçlanma) işlemlerinde yüklü miktarda komisyon ve rüşvet alarak Rumelihisarı’nda yalı ve Nişantaşı’nda konak edinebilmiş, İttihatçıların nazarında eski ve kokuşmuş düzeni temsil eden, ömrünün son demlerinde sadrazamlık hırsıyla yanıp tutuşan ve Said Paşa, Kamil Paşa gibi sultanın gözde sadrazamları olan eski dostlarını kıskanmakla kalan günlerini geçiren ihtiyar bir vezirdir.

Nimet’in babasına karşı tavrı başlarda şefkate benzeyen bir tat bırakır okuyucuda, ancak sadrazam olma haberini alamadan ölmesi üzerine tavrı biraz daha hırs ve ihtiras yönüne kayar, bu sayede sahip olduklarını terk etmemek arzusunun diğer insani hislerine galip geldiği de anlaşılıyor. Keza evlenmek için kendisine talip olan, İttihatçıların İstanbul’daki önde gelen isimlerinden Binbaşı Şefik Bey’e yaklaşımı da insani müspet hislerden tümüyle uzak, çirkin bir menfaat birlikteliğidir ve evlenip yuva kurmaktan ziyade “business as usual” havasını net şekilde verir. Nahid Sırrı, Sultan Hamid Düşerken’de Nimet üzerinden işlediği ve kadın ruhunu çok iyi etüt ettiğini gösteren derinlikli bakışını, Kıskanmak romanında bu sefer Mükerrem karakteri üzerinden okuyucuya hissettirir. Keza Binbaşı Şefik karakterinde tecessüm eden, menfaatleri peşinden giden ve ideallerinden ziyade haz dolu hayatını yaşamaya odaklanmış hercai erkek karakteri, Kıskanmak’ta bu sefer Halit ve ondan daha canlı olarak Nüzhet’in şahsında karşımıza çıkar.

Ancak Sultan Hamid Düşerken, büyük oranda eski düzenin burjuvazisi ve konak-saray çevresi ekseninde gelişir, sıradan halka ise hemen hiç dokunmaz. Sanıyorum kişisel hayatı ve aile arka planının da etkisiyle, sıradan insana ve onun duygularına gerçekten uzaktır Nahid Sırrı; romandaki canlı konak hayatı ve saray erkânı tasvirlerinin yanında, İttihatçı zabitlerin sönük ve cansız anlatımı da bu durumu açık şekilde gösterir. Keza Örik’in sıradan insana gerçekten uzaklığını Kıskanmak’ta da takip etmek mümkün. Romandaki asıl karakter belirgin şekilde Nimet’tir, babasının Âyân Meclisi üyeliğini temin etmenin yanında, önce askerlikten istifa ettirdiği İttihatçı subay Şefik’i mebusluğa teşvik eden de, gelişmeleri doğru okuyarak nâzırlık istemeye yönelten de, Dâhiliye Nâzırlığı gibi gösterişli bir makama talip olup bunu elde etmesini sağlayan da arka planda Nimet’tir. Hatta meşhur Talat Bey’in ağzından, Şefik’in eşi Nimet’in bu hırsı doğrudan dile de getirilir metinde. Şefik, eşinin telkinleri karşısında adeta “gassalın elindeki meyyit” gibi iradesiz ve zayıf bir profil çizer, vasıfsızlıklarına ve arkadaşlarının aksi yöndeki ısrarlarına rağmen –Cemiyet’in kararı dışında- büyük zirvelere sevdalıdır.

Nitekim Nimet’in ihtiraslı hayalleri ikisini birden bir felakete sürükleyecektir. Nahid Sırrı, Kıskanmak’ta cömertçe ortaya oyduğu felaket dolu son perdeyi, Sultan Hamid Düşerken’de de okuyucudan esirgemez. Şefik’i avucunun içine alan Nimet, Hareket Ordusu İstanbul önlerine kadar gelmiş ve şehre girmek için beklemekteyken, kocasını önce Abdülhamid’den sadrazamlık istemeye ve isyanı tek başına bastırabileceğine inandırması için görüşmeye gönderir. Şefik’ten de nâzırlarından ve sadrazamdan da etrafındaki hemen herkesten daha akıllı olan padişah, bu saçma öneriyi çabucak reddeder ve kendi istikbalini düşünerek bu fantastik görüşmenin gizli kalmasını temin etmeye dahi gayret eder. Bu başarısız hamlenin ardından Nimet son kozunu oynar, beş parasız kocasını bu sefer Hareket Ordusu karargâhına yollar ve onlara dehalet ettiğini söylemeye teşvik eder. Ancak bu son hamle artık bardağı taşıracaktır; bir gün önce Abdülhamid’le görüşmesi ve İttihatçılar aleyhindeki fantezileri ortaya çıkar Dâhiliye Nâzırı’nın, hemen oracıkta derdest edilip tutuklanır. Nimet ise Rus Sefareti’ne iltica ederek Odesa’ya doğru giden bir vapura binmek üzere başka bir hayale yelken açar.

*** Zaman zaman Balzac ve Dostoyevski’den esintiler sunan her iki romanı da rafine edebiyat okuyucusuna muhakkak öneririm. Edebiyatımızda sıkça rastladığımız “roman zannedilen uzun hikâye” formatının tümüyle dışında; karakterleri, olay örgüsü, psikolojik tahlilleri, arka plan ve sahne tasvirleriyle gerçek birer roman hem Sultan Hamid Düşerken hem de Kıskanmak. https://yeniarayis.com/mehmetakifkoc/bir-eski-zaman-efendisi-nahid-sirri-orik-ve-eserleri-uzerine-1/

Roni Margulies’in anısına

Bugünkü LiteraTur, şehrimizden hiç eksik olmayan, ama muhtemelen daha önce fark etmediğiniz Harfiyat Kamyonları ile yapılacak… Gözünüz korkmasın, kamyona bindirilmeyeceksiniz… ve evet, yaşadığımız dehşetli inşaat çağında herkes şehrinde gezen hafriyat kamyonları görmüştür en az bir kez… Ancak, burada söz konusu olan hafriyat kamyonları değil Harfiyat Kamyonları’dır… Roni Margulies’in son şiir kitabının adıdır bu… Maalesef hayatının son şiir kitabı. Yaklaşık bir yıl önce, 19 Temmuz 2023’te Margulies’i kaybettiğimizde, bitirip matbaaya gönderecek hale getirmiş olduğu ama maalesef Nisan 2024’te yayınlanan versiyonunu göremediği kitabı… Evet, kitabın isminde küçük bir yazım hatası söz konusu ama bu hata şairimize ait değil… Hayatımızda maalesef gittikçe daha çok karşımıza çıkan bu kavramın sıkça hatalı bir şekilde, f ve r harfleri yer değiştirilerek yazılmasından kaynaklı yaygın hatalı versiyon, kitaba isim olarak seçilmiş. Bu küçük yazım hatasını ilk anda fark etmek zor, ama Roni görmüş:

 Kitabın hemen girişinde (s. 11) bulabileceğiniz bu görselin ardından, kitapta yer verilen (s. 13) ilk şiirdeki diyalog, (kral çıplak diyebilen) çocukça görmenin erdemini sergiliyor adeta:  

***

Roni Margulies’i çok özleyen dostları bugün İstanbul’da Harfiyat Kamyonları kitabı vesilesiyle düzenlenen anma için bir araya gelecek:

Kitap içinde tura başlamadan önce, her zamanki gibi metin-ötesi (extra-textual) bilgiler yararlı olacaktır.

KİTABIMIZ

Öncelikle Yapı Kredi Yayınları tarafından yayınlanan bu kitabı yayınevinin kendi mağazasında gördüğümde çok sevindim ama tezgahtaki tüm kitapların giyotin makasa girmemiş halde, açılması zor bir şekilde satıldığını görmek ve bunun özellikle seçilmiş bir ‘konsept’ olduğunu kasada öğrenmek çok şaşırttı. Hangi estetik kaygısıyla buna karar verildiğini bilmiyorum, ama pek güzel, iyi veya anlamlı bulduğumu söyleyemem… 

Şairlik kariyerinin başında (Yücel Kayıran’ın sözleriyle “lüks ve burjuva standartlarında çıkan”) Gergedan dergisinde şiirleri yayınlanmış olsa da bildiğimiz Margulies’e ve şiirlerine pek uymayan bir ‘artistlik’ bence bu… Diğer yandan, bence kapak tasarımını bozan ön kapaktaki dizelere arka kapakta yer vermek daha uygun olurmuş gibi geliyor…

***

Yeri gelmişken, bu dizelerin de parçası olduğu şiir -ki bence kitaptaki en iyi şiir- (s. 14) aracılığıyla kitabın içine kaçamak bir dalış iyi olabilir:

 65 yaşına girdiği 2020 yılında, yani vefatından üç yıl önce yazılmış bu şiir üzerinden Margulies şiiri hakkında çok şey söylenebilir.

Hep yoldaşlarıyla omuz omuza kalabalıklarda, eylemlerde ve militan mücadelenin içinde olan bir şair, yazar, çevirmen ve aktivist için farklı bir anlam taşımaktadır elbette bu yalnızlık ki şiirlerine de yansıdığı görülür bazen…

ŞAİRİMİZ

Diğer yandan, kitabın yazarı Roni Margulies hakkında söylenecek şeyler kısa ve öz olarak Cemal Yardımcı tarafından çok iyi ifade edilmiş bence: “Dünyayı yurt bellemiş İstanbullu şair, devrimci, sosyalist.” Buna, Yahudiliğini ve ömrünün önemli bir bölümünü geçirdiği Londralılığını eklemek iyi olacaktır. Şüphesiz hem İstanbulluluk hem Londralılık hem Yahudilik hem de dünyalılık ile kurduğu barışık ilişkiyi genç yaşından itibaren sahiplendiği sosyalistliğine borçludur. Sınıfsal sömürü başta olmak üzere, dünyanın çarpık düzenine karşı hiç bitmeyen (dozajında ve ayarında) düşmanlığını da sosyalistliğine borçludur… Hakkında yazılanlarda ve aynı ortamlarda bulunmalarımda dikkatimi çeken kişilik özelliklerinin başında ise gençliği geliyor. Kitabın başında yer alan Yolun Sonundaki Şiir başlıklı giriş yazısının (s. 7-10) yazarı Şavkar Altınel’in öne çıkardığı özelliklerinden biri ise yalnızlığıdır. Hep yoldaşlarıyla omuz omuza kalabalıklarda, eylemlerde ve militan mücadelenin içinde olan bir şair, yazar, çevirmen ve aktivist için farklı bir anlam taşımaktadır elbette bu yalnızlık ki şiirlerine de yansıdığı görülür bazen… Tam da burada kitabın içinde tura başlamak gerekiyor ama turumuzun bu aşamasını tamamlarken, M. Şeref Özsoy, Yücel Kayıran, Necmiye Alpay ve Cemal Yardımcı tarafından Margulies ve şiir hakkında yazılmış çok iyi anma yazılarını, tur sonrası okuma için tavsiye etmek isterim. Ayrıca vefatından 10 yıl önce Semih Gümüş tarafından gerçekleştirilen söyleşi (2013), Roni Margulies duruşunu anlamak için çok kıymetli.

***

Kitabın içine girip dolaşmaya başladığımızda, bence ‘fazla öznel’ dile ve içeriğe sahip (yukarıda andığım) yazının kitabın başına konulan tek yazı olması iyi olmamış. Kitabın sonunda veya daha bilgilendirici bir giriş/önsöz yazısının ardından bu yazıya yer verilmesi çok daha uygun olurmuş. Nitekim, yazarın vefatından sonra yayınlanmış bu kitabın sayfalarını çevirmeye başladığınızda,  daha önce yayınlanmış şiirlerinden seçkiden ibaret bir anma kitabı ile karşı karşıya olduğunuzu sanmanız mümkün. Şiirlerin daha önce yayınlanmadığını bir şekilde anladığımızı farz edelim. Fakat yine de vefatından önce şair tarafından oluşturulmuş bir dosyanın mı, yoksa yayınlanmamış eldeki şiirlerden başkası tarafından hazırlanmış bir derlemenin mi söz konusu olduğu anlaşılmıyor. Bunlardan birincisinin geçerli olduğunu ve kısmen kitabın hikayesini M. Şeref Özsoy’un Avlaremoz’da yaylanan harika yazısı sayesinde öğrenebiliyoruz.

Aynı dalganın ürünü olan kendisiyle fazla meşgul sübjektivizm ve bu anlayıştan doğan (güya okuyucu tarafından anlaşılmayı umursamayan) ‘şairin kendisine şiir yazma’ narsisizminden uzak durduğunu düşündüm hep…

BİTİRİRKEN: MARGULIES İLE KARŞILAŞMALAR

Bugünkü LiteraTur’un ölümünün yıldönümüne yakın bir tarihte yapılmış olması vesilesiyle, Roni Margulies’le olan maceramla ve bendeki imajı hakkında birkaç sözle anmak isterim “yoldaş” demeyi çok seven değerli şairimizi… Roni Margulies adıyla ilk karşılaşmam, Berlin’de genç bir doktora öğrencisiyken meşhur Amerika-Gedenkbibliothek (AGB) kütüphanesinin görece zengin Türkçe popüler kitaplar bölümünün açık raflarında gördüğüm düz yazısı vesilesiyle olmuştu. Hangi kitaptı, hangi yazıydı şimdi hatırlamıyorum, ama mealen şu şekilde özetleyebileceğim argümanı o zaman ilaç gibi gelmişti bana: Şair elbette dille oynar, eğer, büker ama öncelikle (konvansiyonel) dili iyi bilmesi gerekir. İyi şairin dil birikimini en iyi düz yazılarındaki dilinden anlayabiliriz… Yılarca değişik ortamlarda tekrarladığım bu argümanın sahibiyle yıllar sonra, 2010’ların başında İstanbul’daki soykırımın yüzüncü yılına hazırlık toplantılarında tanıştım. Soykırım failleri konusunda aramızda konunun bir boyutuyla ilgili  tartışmaya yol açan önemli bir fark bulunmakla birlikte, alçak gönüllülüğü, herkese dostça tavrı ve (gençliğimde ‘devrimci abi ve ablalar’da görüp sevdiğim) tartışmalarda bazen yerini hırçınlığa bırakan mülayimliği ile dikkatimi çekmişti. Bir de yoldaşlarının kendisine gösterdiği büyük sevgi…

MARGULIES’İN ARDINDAN

Bendeki Roni Margulies imajı, her şeyden önce (1) Londra’daki sağlam Torçkiskt birikimden nasibini almış, teori ve pratiği ile devrimci bir sosyalist, (2) ‘kafa dengi’ bir şair, (3) enternasyonalist entelektüel ve (4) DSİP’li yoldaşları arasında kendini hep iyi hisseden bir aktivist olmuştur. Şair olarak ‘kafa dengi’ olması ise, içerik, tarz ve dil olarak 1980 sonrası ortalığı kasıp kavuran postmodern dalgaya kapılmaması ve bu nedenle nihilizm ve çakma mistisizme hiç yüz vermemiş olmasıyla ilgilidir. Şiirlerindeki rafine (diyalektikten payını almış) materyalizm ve (özellikle son dizelerinde dışa vurduğu) dava/mesaj adamlığı, bana hep yakın hissettirmiştir şiirlerini. Aynı dalganın ürünü olan kendisiyle fazla meşgul sübjektivizm ve bu anlayıştan doğan (güya okuyucu tarafından anlaşılmayı umursamayan) ‘şairin kendisine şiir yazma’ narsisizminden uzak durduğunu düşündüm hep…

***

2000 yılında Uzaklıklar adıyla ve 2014’te Telgrafçiçeği adıyla yayınlanan “toplu şiirleri” de dahil olmak üzere Roni Margulies’in bugüne kadarki tüm şiirlerinin bir kitapta toplanması hem anısına saygı hem de yeni kuşakların bütünlüklü bir entelektüel-şair analizi için çok yararlı olacaktır…

“Zamanların en iyisiydi, zamanların en kötüsüydü, hem akıl çağıydı, hem aptallık, hem inanç devriydi, hem de kuşku, Aydınlık mevsimiydi, Karanlık mevsimiydi, hem umut baharı, hem de umutsuzluk kışıydı, hem her şeyimiz vardı, hem hiçbir şeyimiz yoktu, hepimiz ya doğruca cennete gidecektik ya da tam öteki yana. Sözün kısası, şimdikine öylesine yakın bir dönemdi ki, kimi yaygaracı otoriteler bu dönemi diğerleriyle, iyi ya da kötü fark etmez, sadece ‘daha’ sözcüğü ile kıyaslanabileceğini iddia ederdi.”

Yeni Arayış’a yazdığım bu ilk yazıya Charles Dickens’la başlamak istedim. Zamanların en iyisinde olduğumuzdan şüpheliyim, daha kötüsünü görmemeyi umut ettiğim bir baharı geride bırakıyorum. Hiçbirimizin bir umutsuzluk kışı daha yaşamasını istemiyorum. Birbiri ardına tekrarlanıp duran Akıl ve Karanlık mevsimlerini, aptallığın, kör inancın, kuşkunun kirli bir halı gibi tüm ülkenin altına serildiği bu yaygaracı otoriteler dönemini insandan ve iyi olandan yana tavır almaktan vazgeçmeden yaşama gayretindeyim. Bu yazıyı İstanbul Bozdoğan Kemeri’nin çifte kalkanlı polislerce çevrelendiği 1 Mayıs gününün ardından yazıyorum. İnsanların gazlandığı, yurdun çeşitli yerlerinde toz bulutlarının taşınıp durduğu bir günde yazıyorum. Tarihi bir kare olduğu için bu görüntüye vurgu yapmak istedim. Yoksa buradan devam edip konuyu ülke gündemine bağlamak gibi bir niyetim yok. Dickens’la başladım, Dickens’la devam edeyim.

Dickens yukarıdaki satırları Londra’da bugün 48-49 Doughty Sokağı adresinde bulunan ve müze olarak hizmet veren üç katlı evinde yazar. Londra sosyal hayatında popüler bir kimliktir.  Şehrin önde gelen isimlerinin çoğu giriş katındaki büyük yemek masasındaki bol sohbetli gecelere davet edilmek için can atar. Öyle ki Kraliçe Victoria bile yazarla tanışmak için bizzat haber gönderir. Dickens’ın bu popülerliği eserlerine de aynı pencereden yaklaşılmasına neden olur. Romanları yazarın ölümünün ardından başyapıt olarak kabul edilir. Londra’yı Dickens’a, Dickens’ı Londra’ya bağlayan sözü edilen bu geniş çevre değildir. Kraliçe Victoria döneminde şehirde yoğun olarak görülen kömür dumanı ile dolu sis, Londra sokaklarından Dickens’ın satırlarına, o satırlarından bugüne sızar.

Victoria dönemi Londra’sının kömür dumanıyla kaplı geceleri sanayi devriminin sonuçlarından biriydi. Evlerde ve fabrikalarda kömür tüketimi, fabrika bacalarının zararlı emisyonlarından ve buna uygun atmosferik ıslaklık ve durgunluk şehri yoğun bir dumanla, kalın bir sis tabakası ile kaplıyordu. 

SANAYİ DEVRİMİNİN ZEHİRLİ GECELERİ

Victoria dönemi Londra’sının yoğun sisli geceleri sanayi devriminin sonuçlarından biridir. Evlerde giderek artan kömür kullanımı, şehrin merkezine kurulu fabrikaların bacalarından çıkan zehirli gazlar uygun atmosferik ıslaklık ve durgunlukla birleşerek şehrin üzerine çöker. Bozulan sadece hava kalitesi değildir. Fabrikaların atık sularının Thames nehrine verilmesiyle Londra’ya hayat getiren nehir bulaşıcı hastalıklara yataklık eden, pis kokusu ve balçık haline gelen kirli çamuru ile adından söz ettiren bir hal alır.

Araştırmacı Dr. Christine L. Corton, "London Fog: The Biography" adlı kitabında Kraliçe Victoria’nın tahta çıktığı yıl olan 1837’de yoğun sis ve duman yüzünden Londra’da yürüyerek bir yerden bir yere gitmenin imkansızlığından bahseder. Aynı durum at arabaları için de geçerlidir. Kayıtlara bakıldığında 1886 ile 1890 yılları arasında, yılda ortalama 63 günün sisli olduğu görülür. Bu sis sadece sokaklarla sınırlı değildir. Kirli hava kapılardan, pencerelerden evlerin içine sızıp eşyaları ve giysileri yağlı bir isle kaplar. Fabrika bacalarından bırakılan kirli gazlara göre renk değiştiren, kimi geceler kızıl kahve, kimi geceler yeşile çalan bu yoğun duman tabakası şehrin bitki örtüsüne de zarar verir. Bazı bitkiler dayanmayıp somaya başlar. Corton, çınar ağaçlarının kısmen parlak olan yaprakları nedeniyle isin tutunamayıp yağmurla temizlenmesi nedeniyle çok zarar görmediklerini ancak bazı ağaçların kuruduğunu ve yerlerini çınar ağaçlarının aldığından bahseder. Benzer biçimde şehrin yeşil alanlarında yaşayan hayvanlarda toplu ölümler görüldüğünden bahseder.

Bu kasvetli dönemde asayiş de bozulur. Soygunlar artar, cinayetler çoğalır, fısıltı gazetesi sayesinde hayalet gördüğünü iddia edenlerin anlattıkları hikayeler tüm Londra’ya yayılır. Bazen günlerce devam eden olumsuz hava koşulları farklı meslek gruplarının ortaya çıkmasına neden olur. İnsanlar evlerinde meşaleler yapmaya başlar. Bazıları için bu yeni bir iş kolu olur. Göz gözü görmeyen sis içinde yürümekte zorlananlara ücret karşılığında rehberlik ederler.

Hava kirliliği sadece günlük hayatı değil, halk sağlığını da etkiler. 19. yüzyıl başlarından kalan kimi mezar taşlarında ölüm nedeni olarak sisin not edildiği görülür. Sanayi Devrimi’ne sahne olan Londra’da hayat tehdit altındadır. Ancak bu tehdit fabrikaları engellemeye yetmez.  Sermaye sınıfı üretimden vazgeçmez. Fabrikaların çalışması, üretim, kazanılması zorunlu olan ücretler ve evlerde kömür yakmakla gelen konfor baskın çıkar. Böylece dengeler bozulmaya başlar. Üretimin, dolayısı ile zehir kaplı gecelerin devam etmesi için ne gerekiyorsa yapılır. 1952 yılında Temiz Hava Yasası çıkıncaya dek Londra sise teslim olur.

Charles Dickens ve Arthur Conan Doyle'un romanlarında canlı bir şekilde tasvir edilen Londra'nın sisli atmosferi işte bu dönemde ortaya çıktı. Katilleri sakladı, suçları perdeledi. Victoria dönemine ait hayalet hikayelerinin ve Sherlock Holmes maceralarının atmosferik arka planının oluşmasını sağladı.

ROMANLARA SIZAN DUMAN

Hava kirliliği sanatı da etkiler. Pek çok yazar için bu yoğun duman ahlaki sınırları ortadan kaldıran, güven verici kesinliklerin yerine belirsizlik ve şüpheyi getirerek toplumsal düzeni tehdit eden bir simge haline gelir. Charles Dickens ve Arthur Conan Doyle sisle haşır neşir olan yazarların başında gelirler. Katilleri saklayan, suçları perdeleyen, hayalet hikayelerine ilham veren Londra sisi Sherlock Holmes’ün maceralarına gizemli atmosferi veren arka planının oluşmasını sağlar. Ne var ki Dickens konuya farklı bir yerden yaklaşacaktır.

Dickens, kendisi gençken ailesi yoksulluğa düştüğünden beri işçi sınıfına karşı bir sempati geliştirmişti. Donanma memuru olan babası, ödeyemediği borcu yüzünden hapishaneye atılınca annesi ve kardeşlerine bakmak on bir yaşındaki Charles’a düşer. Okulu bırakıp fabrikada çalışmaya başlar.

SAKLANAN ÇOCUKLUK SIRRI

Dickens kendini işçi sınıfına yakın hisseden bir yazardır. Popüler kimliğiyle tezat oluşturan bu yaklaşımı yazarın çocukluğu ile alakalıdır. Donanma memuru olan babası, ödeyemediği bir borç nedeniyle hapis cezası alınca ailesini geçindirmek on bir yaşındaki Charles’a düşer. Okulu bırakır ve bir fabrikada çalışmaya başlar. Ayakkabı boyası ve cila üreten Londra'nın merkezindeki   Warren Boya Fabrikası’nda günde onsaat, haftanın altı günü çalışır. Çalışma koşulları berbattır. Dickens burada ayakkabı boyalarının, cila kutularının üzerine etiket yapıştırır. Ne var ki geçmişine ait bu detayı zamanı bir sır olarak saklar. Popüler bir yazar olarak tanındığı çevresinden kimse vaktinde bir çocuk işçi olduğunu bilmez. Bu gerçek, yazarın ölümünden sonra 1872 yılında biyografi yazarı John Forster tarafından kamuoyuna açıklanır. Ancak çocuk işçi olmanın getirdiği deneyim ve hayata bakış açısı yazarı hiç terk etmez. Dickens sermayenin tarafını tutan satırlar yazmaz. Fabrikaları güzellemez. Aksine, o zehir dolu sisi satırlarına aynen yaşandığı kasvetle birlikte taşır. Sonraları sisli havayı tanımlamak için ‘Dickensvari bir kasvet’ lafı kullanılmaya başlanır. Dickens Kasvetli Ev romanında sisi metaforik bir araç olarak kullanır. Sosyal adaletsizliği, yargıdaki çürümeyi, bozulan değerleri, hayatın her alanına dokunup kötüye doğru dönüştüren sisi yoğun olarak işler. Gelin bu satırları beraberce okuyalım:

‘Amansız bir Kasım havası, sanki sular dünya üzerinden henüz çekilmiş gibi sokaklar çamur içinde. Duman yumuşak kara bir serpintiyle bacalardan aşağı doğru çöküyor. Kurum taneleri sanki güneşin ölümü yüzünden matem elbiselerine bürünmüş lapa lapa yağan kar taneleri kadar büyük. (…) Her yerde sis. Nehrin yukarısında küçük adacıkların ve çayırların arasında sis. Nehrin aşağısında saf saf gemilerin ve büyük, kirli bir şehrin suya bıraktığı pisliklerin arasında kirlenerek yuvarlanan sis. Kent yükseklerinde sis. Kömür gemilerinin mutfaklarına sızan sis. Avlulara yayılan ve büyük gemilerin arması üzerinde asılı olan sis. Odalarında ateş başında hırıltıyla soluyan huzurevi sakinlerinin gözlerinde, gırtlaklarında sis. Huysuz tekne kaptanının ikindi vakti yaktığı piponun sapında sis. Güvertede titreyen küçük çırağın el ve ayak parmaklarını gaddarca çimdikleyen sis. Sanki bir balondaymışlar da puslu bulutlar arasında asılıymışlar gibi her tarafları sisle çevrili. (…) Böylesi bir öğleden sonra Yüce Chancery Mahkemesi’nin bir kısım üyelerinin bitmek bilmek bir davanın on binlerce safhasından biriyle hülyalı hülyalı uğraşmaları, kaypak emsaller üzerine birbirlerine çelme takmaları, adaleti arama rolünü oynamaları gerekir – ki oynuyorlar da zaten. (…) Chancery mahkemesi budur işte. Her yerde çürümeye yüz tutmuş evler, çoraklaşmış topraklar bırakır. Her tımarhanede yıpranmış delileri, her mezarlıkta ölüleri vardır. Ayakkabıları delinmiş, giysileri lime lime, her tanıdığından borç dilenen, per perişan davacıları vardır. Sözüm ona adalet sağlayıcıları para sahibi güçlülere doğruyu örseletecek her türlü şeyi bol bol temin ederler. Parayı, sabrı, cesareti, umudu öylesine tüketir, beyni öylesine hırpalar, gönlü öylesine yaralar ki ona maruz kalan her şerefli insan ‘buraya gelmektense haksızlığa katlan’ demekten kendini alamaz.’

Sizin de genziniz yandı mı okurken? Zamanların en iyisi, zamanların en kötüsünde miyiz?  Zamanların en puslu, zamanların en sislisinde miyiz? Bu ciğer solduran toz dumanda kaybolmayıp el yordamıyla da olsa birbirimizi bulabilelim isterim. Bu yazı ile elimi uzatmış olayım.

Ben bir süre burada olacağım.

Merhaba.

Öykünün ilk cümlesi şöyle: “Akşam, caddelerin kalabalık zamanında, köşe başına bir kadınla çocuk gelirdi.” Bu cümleyi, virgüllerinden üçe bölelim. Öncelikle, akşam olduğunu öğreniyoruz. “Akşam”ın burada iki işlevi var: Birincisi, öykünün geçtiği zamanı belirtiyor. İkincisi, öykünün haletiruhiyesini veriyor.

ÖYKÜNÜN İLK CÜMLESİ

Öykünün acı dozu, ateşe tutulmuş cıva gibi yükseliyor burada. Camekândaki oyuncaklara iç geçirerek bakan çocukların canı bu ilkel tahta tekerlekleri çekmiyor. Çekmeyince de satılmıyor. Satılmayınca da üç-dört saat beklemek gerekiyor. Son otobüse mi binecekler yoksa yürüyecekler mi bilmiyoruz.

ÖYKÜNÜN ACI DOZU ATEŞE TUTULMUŞ CIVA GİBİ YÜKSELİYOR

Sabahattin Ali, çocuklara isim de vermemiş. Böylece, onları en azından bir düzlemde eşitlemek istediğini düşünüyorum. Okul çağındaki, sekiz yaşındaki çocuklar. Aralarında hiçbir ayrım yok.

SABAHATTİN ALİ ÇOCUKLARA İSİM DE VERMEMİŞ

Bir tür zona gelip Enver Aysever’in ses tellerine yerleşmiş, yerleştiği gibi de felç etmiş, Aysever sesini kaybetmiş. Anlatı -roman?- esasen Aysever’in hastane odasındaki hayatla ve dostlarıyla hesaplaşması.

SESİNİ KAYBEDEN ADAM NEYİ ANLATIYOR?

Neyse, roman ya da anlatı fark etmez, ne derseniz deyin, ama edebiyata gönül vermiş bir yazarın hastalığıyla boğuştuğu günlerin üstesinden yazarak gelme çabasını yadsımayın.

HASTALIĞI İLE BOĞUŞTUĞU GÜNLERİN YAZARAK ÜSTESİNDEN GELMEK

LiteraTur’da bu seferki yazın turumuzu, günümüzün sevilen şairlerinden Birhan Keskin’in Cemal Süreya seçkisine düzenliyoruz: Seviş Yolcu.

İlk basımı Can Yayınları tarafından 2021 yılında yayınlanan bu derlemenin elimizdeki 3. baskısı 2023 yılına ait. Kıdemli ve kitaplı şair dostum Levent Yılmaz’dan aldığım desturla çıkarıyorum okuyucuyu bu tura - hem de şiir bağının bekçisi/müfettişi/komiseri dostların “destursuz bağa girme girişimi” ithamını göze alarak… Şiire öteden beri ilgi duymanın ötesinde, belki de otuz yılda bir, yazdığı şiirlerini bir araya getirip (her seferinde bir bahane ve muziplikle) ‘gayri resmi yollardan’ neşretmeye çalışan bir şiir heveslisi olmak, rehberliğim hususunda bazı insaflı dostlardan kısmi bir icazet almamı sağlayabilir. LiteraTur için sırada bekleyen elimdeki kitapların oluşturduğu uzun listede Birhan Keskin’in kitabının bir anda başa geçmesi de son zamanlarda hep heybemde taşıdığım bu kitabın her yerde bana yoldaşlık etmesi oldu. Nitekim bu turdaki rehberliğim, daha çok bu süreçle/yolculukla ilgili izlenim ve hislerimi paylaşma niteliğinde olacak.

İlgilisine, Cemal Süreya ve eserlerinin oldukça kapsamlı ve derinlikli bir analizi için, herkesin ulaşabileceği bir kaynak olarak Nilüfer İlhan’ın 2010 yılında tamamladığı “Cemal Süreya (Hayatı, Edebî Fikirleri ve Şiiri)” başlıklı doktora çalışmasını önerebilirim.

TUR ÖNCESİ KISA PREZANTASYON

Arkadaşlarıyla telefon numarasını ezbere bilme konusunda girdiği iddiayı kaybetmesi üzerine soyadındaki y harflerinden birini kaybettiğini bile neredeyse tüm şiir severlerin bildiği Cemal Süreya’nın hayatı hakkında okura bilgi vermeye ihtiyaç olduğunu sanmıyorum. Üstelik kendisiyle ilgili yazılmış Vikipedi maddesi bile gerçekten nitelikli ve doyurucu… Ancak ilgilisine, Cemal Süreya ve eserlerinin oldukça kapsamlı ve derinlikli bir analizi için, herkesin ulaşabileceği bir kaynak olarak Nilüfer İlhan’ın 2010 yılında tamamladığı “Cemal Süreya (Hayatı, Edebî Fikirleri ve Şiiri)” başlıklı doktora çalışmasını önerebilirim. Cemal Süreya şiiri hakkında ahkam kesmeye hiç niyetim yok, ama şiirlerini zevkle okuyan ve kendisi hakkında yazılanları takip etmeye çalışan biri olarak şunu söyleyebilirim: 1937-38 Dersim Katliamından kurtularak sürgün yollarına/eziyetine düşürülmüş Erzincanlı Alevi bir ailenin 6-7 yaşlarındaki bir çocuğu olarak, sürgün (“muhacir” !) yaşamının tüm zorluklarını sonuna kadar yaşamış olmasının kişiliğindeki etkisini her fırsatta gösteren Cemal Süreya’nın, yatılı okul ve SBF öğrenciliğinde başladığı ve Mülkiye Müfettişi yılarında daha da yetkinleştirerek sürdürdüğü şiir yazma sürecinde, kendisinin de şiirlerinin de bu geçmişin gölgesinden, daha doğrusu katliam ve sürgün travmasının etkisinden kurtulamadığını hep akılda tutmak gerekir. Çok yönlü derinlikli bilgisi ve keskin zekâsı herkes tarafından kabul edilen Cemal Süreya’nın, geleneksel ve modern şiiri hem çok iyi sindirdiğini hem de onu dönüştürdüğünü söyleyebiliriz. Şiiri hakkında daha fazla söz söylemeden, kısaca not etmekte yarar var: Yayınlanmış şiirleri söz konusu olduğunda büyük bir külliyatının mevcut olduğunu söyleyemeyeceğimiz Cemal Süreya şiirlerinin tamamı tek ciltte toplanmış olduğu için, herkesin edinip kendi okumasını yapması zor değildir: Sevda Sözleri. Belki ileride bu derleme üzerinden genel bir Cemal Süreya turu yaparız bir gün – kim bilir!

***

Birhan Keskin tarafından hazırlanan Seviş Yolcu seçkisi içinde kısa bir tura çıkmadan önce, bilmemiz/hatırlamamız gereken bir şey daha var: Kendi ifadesiyle “Cemal’le uzun yıllar geçirmiş bir insan ve oğlunun annesi olarak” Elif Sorgun [Zühal Tekkanat] tarafından hazırlanmış olan 96 sayfalık bir başka seçki, önce Yapı Kredi Yayınları, daha sonra da Can Yayınları tarafından yayınlanmıştır: Bir Kırlangıcın Daha Var. Adını Cemal Süreya’nın “Kehanet 1985” başlıklı şiirindeki son dizeden alan bu kitapta ne bir içindekiler tablosu ne hangi şiirin ne zamana ait olduğu veya hangi kitaptan alındığıyla ilgili bir bilgi bulunmaktadır!

Kitabın önemli özgünlüklerinden birini bizzat Birhan Keskin dile getirmektedir: “Kendisinden çok sonra şiir yazmaya başlamış bugünün bir şairinin Cemal Süreya’ya bakışı olarak da okuyabilirsiniz bunu.”

KISA TURUMUZ BAŞLIYOR

Turumuzun temel duraklarını oluşturacak olan, bu kitapla ilgili bazı gözlem ve tespitleri maddeler halinde şöyle aktarabilirim:

1. Kitabın önemli özgünlüklerinden birini bizzat Birhan Keskin dile getirmektedir: “Kendisinden çok sonra şiir yazmaya başlamış bugünün bir şairinin Cemal Süreya’ya bakışı olarak da okuyabilirsiniz bunu.” Seçme ediminin, aslında seçmemekle, yani dışarıda tutmakla başladığını bildiğini ve bunun zorluğunu iliklerine kadar hissettiğini kitabın başındaki “Herkesin Cemal Süreya” başlıklı, gerçekten tadı damağımızda kalacak kısalıkta ve bir o kadar samimi olan “Bir küçük sunu”sunda okumak mümkün.

2. 120 sayfalık bu eserin bir başka özgünlüğü, kitabın farklı sayfalarında karşımıza çıkan 17 adet Cemal Süreya desenleri/çizimleri oluyor. Kitabın sonunda yer verilen, Necmi Sönmez’in bu desenler/çizimler hakkındaki yazısı, bu özgünlüğü daha anlamlı kılıyor. Kitabın sonunda bu desenlerin alındığı kaynaklara ve dolayısıyla ilk yayınlandığı yılları gösteren bir listeye yer verilmesi de okuyucu için büyük ‘hizmet’. Ancak Necmi Sönmez’in yazısının kitabın başında olması daha iyi olurdu diye düşünüyorum.

3. Benzer bir duyarlılığın bu kitap için seçilen toplam 47 şiir için de gösterilmesi, kitabı çok daha iyi yaparmış doğrusu: Her şiirin sonuna ilk yayınlandığı yılın yazılması, okuyucunun şiirle ve yazarıyla kuracağı ilişkiyi pekiştirirdi. En azından şiirin ilk olarak yer aldığı kitabın adı ilk basım tarihiyle birlikte kitabın başındaki veya sonundaki bir listede verilebilirdi. Bu konuda okuyucuya ben yardımcı olmak isterdim, ama LitetaTur’un sınırlarından dolayı bu mümkün değil maalesef. Ancak böyle bir listeyi çıkarmanın yukarıda andığım Sevda Sözleri üzerinden yapılması kolay olacaktır, çünkü yayınevi bu derlemede yer alan tüm kitapların yayın tarihlerini ilk basımdan başlayarak her bölümün başında vermiştir.

4. Tur konumuz olan kitapta, Utku Lomlu’ya ait kapak tasarımı gerçekten ilgi çekici, ama ilgi çekmesi maalesef biraz karmaşıklığından kaynaklanıyor olabilir: Bir kitapçıda uzaktan görseniz hemen dikkatinizi çekecek bir tasarım söz konusu, ancak daha sonra defalarca inceleyip, sevip sevmediğime karar veremediğim bir tasarım. 

Daha sade tasarlanmış arka kapakta ise önce (göze pek hoş gelmeyen bir el yazısıyla) Birhan Keskin’in sunusundan şiirsel dizeler verilmiş: Aşık olduğumuzda da, Bir şehri çok özlediğimizde de, İşler sarpa sardığında da, Enseyi kararttığımızda da, Üzüldüğümüzde de, Yeniden ayağa kalktığımızda da Bu seçki bizimle birlikte yürüsün, ‘günyenisi’ gibi ışısın isterim. Seçkiyle ilgili içimizi ısıtacak duygular uyandıran ve derleyenin niyetini net bir şekilde sergileyen bu alıntıdan sonra verilen kısa ‘arka kapak yazısı’ ise içerikle ilgili okuyucuyu bilgilendirici ve teşvik edici kısa bir metinden oluşuyor: “Birhan Keskin, Cemal Süreya'nın çok sevilen aşk şiirlerinin yanı sıra, onun ‘bu memlekete, şehirlere, insanlarına dair yazdığı’ şiirleri Seviş Yolcu'da bir araya getiriyor. Kitaptaki elli dört şiire, Cemal Süreya'nın defterlere, armağan ettiği şiir kitaplarının üzerine, mektuplara eklediği desenler eşlik ediyor. Seviş Yolcu çağdaş bir Cemal Süreya seçkisi, bir armağan ve ömürlük bir yol arkadaşı.” Bu güzel metinle ilgili tek sorun, derlemede kaç şiire yer verildiğiyle ilgili yanlış bilgidir: Kitapta 54 değil (yukarıda belirtiğim üzere) 47 şiir bulunmaktadır.

5. Cemal Süreya’nın bütün şiirlerini içeren Sevda Sözleri’ni yanı başımıza koyarak Birhan Keskin’in seçkisi içinde dolaşmaya başlamadığımızda, daha en başta, içindekiler tablosunda Elif Sorgun seçkisi ile örtüşmeler dikkati çekiyor. Yer sınırlaması nedeniyle böyle bir karşılaştırmayı burada yapıp iki kitapta yer alan şiirleri listeleyemeyeceğim, ama her iki seçkide de yer verilen ortak 19 şiir bulunduğunu söylemek isterim. Birhan Keskin seçkisine adını veren Seviş Yolcu şiiri de dahil olmak üzere Elif Sorgun seçkisinde yer alan çoğu şiirin Beni Öp Sonra Doğur Beni başlıklı kitaptan olduğunu görürüz ve hemen aklımıza şu gerçeklik gelir: Cemal Süreya ilk baskısı 1973 yılında e Yayınları tarafından yapılan bu kitabı Elif Sorgun’a ithaf etmiştir…

6. Seçkideki 47 şiirden 20’si, Güz Bitiği kitabında, yani ilk basıldığı versiyonda olduğu gibi, kitabın sonunda “20 Şiir” bölüm başlığıyla ayrı bir bölümde yer alıyor. İlk 27 şiir ise yayınlandıkları kitaplar ve tarihlerden bağımsız bir şekilde sıralanmış. Bunlar arasında Cemal Süreya’nın çok bilinen şiirleri olduğu gibi, pek bilinmeyenler ve az bilinenler de var. 13 beyitten oluşan ve seçkiye adını veren “Seviş Yolcu” başlıklı şiir ise en başta yer alıyor.

7. Seçilen şiirlerle ilgili söylenecek çok şey var, ama turu çok uzatmamak için sadece bir noktaya dikkat çekmek istiyorum: Genelde şiirler kadar başlıkları da şiirsel oldukları için, şiir başlıkları (içindekiler tablosu) arasında dolaşmak bile çok zevkli olabiliyor ve tematik çerçevenin genişliği hakkında bilgi veriyor.

Cemal Süreya şiirlerini okumanın bana düşündürdükleri, bu seçkide çok açık ve baskın şekilde tekrarlanıyor: Sonraki dönemde postmodernist hevese kapılarak uç noktalara savrulan, ancak Cemal Süreya’da daha dengeli bir şekilde yer alan kişisellik ve yer yer kendi-merkezcilik eğilimi, belki Cemal Süreya şiirini proto-postmodern olarak adlandırabileceğimizi düşündürtüyor.

8. Cemal Süreya şiirlerini okumanın bana düşündürdükleri, bu seçkide çok açık ve baskın şekilde tekrarlanıyor: Sonraki dönemde postmodernist hevese kapılarak uç noktalara savrulan, ancak Cemal Süreya’da daha dengeli bir şekilde yer alan kişisellik ve yer yer kendi-merkezcilik eğilimi, belki Cemal Süreya şiirini proto-postmodern olarak adlandırabileceğimizi düşündürtüyor. Ancak hiç yoğun olmayan, biraz utangaç ve bazen sırlı (tam da bu yüzden çok incelikli ve şiirsel) bir şekilde karşımıza çıkan toplumsallık ve siyasallık eğilimi, çizgisel ilerlemeci anlayışa dayalı bu düşüncenin sorunlu olabileceğini, modern Türkçe şiir tarihinde (özgünlüğüyle öne çıkan) bir sapmayla karşı karşıya olabileceğimizi akla getiriyor. (Daha genelde bu sorgulama, Cemal Süreya’nın da ait olduğu İkinci Yeni şiiri için yapılabilir.)

9. Turumuza katılan siz okuyucularımıza tavsiyem, en kısa zamanda Birhan Keskin seçkisini edinerek yanlarında taşımaları, Cemal Süreya desenleri ve harika tasarımıyla hayran olunası bu küçük kitabın içinde, bu turdan sonra da kendi başlarına da birkaç kez dolaşmalarıdır.

10. Her Cemal Süreya okuyucusu için, şairin tüm şiirlerinin yer aldığı Sevda Sözleri’ni notlar alarak okuyup 40-50 şiir seçkisinden mürekkep öznel/şahsi bir kitap dosyası hazırlama deneyimi/oyunu ilginç olacaktır… Nitekim, turumuzun konusu olan kitabı ‘derleyen’ Birhan Keskin de bunu yapmış: “Bu kitap benim Cemal Süreya seçkim.” (s. 11).

11. Böyle bir seçkiyi ben yapsam kaç şiirle sınırlı tutardım ve seçkiye hangi şiirler girerdi doğrusu bilmiyorum, ama seçkide yer alacağından kesinlikle emin olduğum şiir (sözünü ettiğim iki seçkide de yer verilmeyen) “Ğ Vitamini” başlıklı şiir olurdu:

 12. Serde tarihçilik olduğu için belki, kendi seçkimin başına gelecek şiir ise Elif Sorgun’un kendi seçkisine almadığı, ama Birhan Keskin’in seçkisinde yer verilen “Kısa Türkiye Tarihi” olurdu. Şiirin ilk bölümü, 1984 yılında Can Yayınları tarafından yayınlanan Uçurumda Açan kitabında tek bölümlük kısa bir şiir olarak yer almıştır. Cemal Süreya’nın en çok bilinen şiirlerinden biri olan “Kısa Türkiye Tarihi”, 1988 yılında Dönemli Yayıncılık tarafından yayınlanan Sıcak Nal kitabında ise beş bölüm olarak, herkesin bildiği şekliyle yer almıştır: 

Turu Tamamlarken

Bu seferki turumuz da burada bitiyor, ama okuyucuların bundan sonraki hayat turu devam ederken umarım Seviş Yolcu hiç eksik olmaz çantalarından…  

Geçen yazıda hayali bir harita üzerinden kuş bakışı olarak gerçekleştirilen Osmanlı’da cumhuriyetçilik fikri turundan sonra, bu yazının konusu, cumhuriyet fikrinin ilanı öncesindeki zayıf ve muğlak kökler. Odağı ise bu konudaki literatürde yerini 2017 yılında alan, Berna Turnaoğlu’nun The Formation of Turkish Republicanism (Türk Cumhuriyetçiliğinin Oluşumu) kitabı olacak.

Tur Öncesi Kısa Prezantasyon

Princeton University Press tarafından 2017 yılında yayınlanan, Berna Turnaoğlu’nun kitabı hakkında daha önce yazılmış kitap değerlendirme yazılarını, aralarındaki uçurum bağlamında daha önce LitetarTur’umuzda ele almıştım. Banu Turnaoğlu, lisansüstü eğitimi boyunca, özellikle Cambridge Üniversitesi Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Bölümündeki doktora yıllarından itibaren Osmanlı ve Türkiye’de cumhuriyetçilik konusuna odaklanmış bir meslektaşımız. Türkiye’de yeterince çalışılmamış bir alan için önemli bir kazanımdır bu. Kitabın kendisine gelince, Alp Eren Topal’ın detaylı bir inceleme sonucu kaleme aldığı kitap hakkındaki eleştirilerini haklı, ama biraz “acımasız” bulduğumu önceki yazıda belirtmiştim. Kitap konusunda daha soğukkanlı bir tarz ve ağırbaşlı bir dili tercih eden Ethan Menchinger’in de benzer eleştirilerini özet olarak sunduktan sonra, nihayetinde Menchinger’in tuhaf bir şekilde kitabı tavsiye etmediğini not etmiştim. Ancak ben literatüre katkı sunduğunu düşündüğüm bu kitabın mevcut eleştirilere rağmen okunmasını ve hatta en kısa zamanda Türkçeye kazandırılmasını tavsiye ediyorum.

            Kitabın başında iyi bir kavramsal-teorik çerçeve tartışmasının eksikliği, tematik çerçeve konusunda dağınıklığa yol açmıştır. Bu tartışma eksikliği, oldukça değerli bir siyasi düşünce tarihi çalışmasını zayıflatıyor kaçınılmaz olarak.

Kısa Turumuz Başlıyor

Yukarıdaki girizgahtan sonra, artık kitapla ilgili (turumuzun durakları olarak değerlendirilebilecek) bazı noktalar üzerinde durabilirim:

• Türkiye’de cumhuriyet(çilik) tarihiyle ilgili mitolojik başlangıç anlatısını revize etme amacıyla yola çıkan yazarın/kitabın, Türkiye’de yerleşik olan cumhuriyet(çilik) tarihinin Mustafa Kemal (Atatürk) ve 1923 ile başlatılmasına dayalı anlatıyı sorgulamak gibi oldukça anlamlı ve devrimci/revizyonist bir amacı var. Bu anlamda, Cumhuriyet’i Atatürk’ün Türkiye’ye adeta “bir sürpriz hediye” gibi sunduğu yönündeki banal resmi anlatıyı sorgulamak ve revize etmek için anlamlı bir girişim.
• Bu genel tezin alt-tezi olarak, Türkiye’de cumhuriyet fikrinin (cumhuriyetçiliğin) ve Şark’ta cumhuriyet deneyimlerinin Türkiye Cumhuriyeti’nin 1923’teki ilanından çok daha gerilere gittiğini iddia eden yazar, daha kitabın başında bunun “yüzyıllarca yıl geriye gittiği”ni iddia ederek tezini bizzat kendisi zayıflatıyor maalesef: Konuyu bilenler de bizzat bu kitabı sonuna kadar okuyanlar da “yüzyıllarca” ifadesinin abartı olacağını söyleyecektir.
• Kitabın başında iyi bir kavramsal-teorik çerçeve tartışmasının eksikliği, tematik çerçeve konusunda dağınıklığa yol açmıştır. Bu tartışma eksikliği, oldukça değerli bir siyasi düşünce tarihi çalışmasını zayıflatıyor kaçınılmaz olarak. Oysa sağlam bir siyaset bilimi formasyonuna sahip olduğu anlaşılan yazarın, bu birikimini kavramsal-teorik analizlerinde kullanması beklenirdi.
• Kitapta yer verildiği kadarıyla ve şekliyle Türk Cumhuriyetçiliğinin Oluşumu konusu, esasen geniş bir makalede (essay) yetkin bir şekilde ele alınabilirmiş gibi geliyor bana. Belki de doktora çalışması olması nedeniyle kavramın ve konunun uzatılması ve genişletilmesi ihtiyacı hasıl olmuş. Esasen kitabın hazırlık aşamasında tezin ilk üç bölümü özetlenerek tek bir bölüme dönüştürülmesi ve en başa iyi bir teorik-kavramsal ve metodolojik çerçeve tartışması eklenmesi daha iyi bir sonuç verebilirmiş gibi geliyor bana.
• Konuyla ilgili tarihyazımının Osmanlı’nın Müslim ve gayrimüslim tüm unsurlarıyla birlikte demokrasi tecrübesi ve tartışmalarını içermesi gerekliliği sebebiyle “Türk Cumhuriyetçiliği” başlığının sadece etnisite-merkezli modern kolektif kimlik olarak ulusu ifade edecek şekilde belirlenmesi ve diğer unsurları kapsayamaması çok önemli (ve esasen çok yaygın) bir eksikliğin göstergesidir.
• İçerik, söylem ve yöntem bağlamında kitaptaki eksiklik veya sorunların bazıları, genelde konuyla ilgili literatürde karşımıza çıkan sorunun tekrarı veya parçası niteliğindedir. Bunlardan birinin özellikle altını çizmek isterim: Osmanlı ve Türkiye’de cumhuriyetçiliğin veya cumhuriyet fikrinin temellerine baktığımızda Gayrimüslim birikimi göz ardı etmek olukça yaygın ama çok da sorunlu bir zaaftır. Bu eksiklikten hareketle mümkün olan her mecrada Osmanlı’da cumhuriyetçiliğin ve demokrasinin kökenlerini irdelerken (kısıtlayıcı rezervlerden azade bir şekilde) kapsayıcı bir bakış açısı için mesela Velestinli Rigas’ın mirasına değinmeyi bir zorunluluk addediyorum.
• Cumhuriyetçilik (fikri) tarihini yüzyıllarca geriye götürme iddiasıyla yola çıkarak kitabın her bölümünü bir tarihsel döneme ayıran yazarın, her dönemle ilgili literatür ve dönem metinlerini daha seçici ve sistematik kullanması beklenirdi. Ayrıca dönem metinlerini kullanırken çok daha özenli olması gerekirdi.
• Quentin Skinner, J. G. A. Pocock ve John Dunn önderliğinde siyasi düşünce tarihyazımında yeni bir çığır açan Cambridge ekolünün Doğu-Batı ikilemini sorgulamasından yola çıkarak Turnaoğlu’nun, Cumhuriyet(çilik) meselesini Doğu-Batı ayrımının ötesinde ele alma iddiasını zımni olarak sahiplendiği görülmektedir. Ancak Batı-dışı olarak ele aldığı Osmanlı ve Türkiye örneğini incelerken yazarın bu iddianın/sorgulamanın içini doldurabildiğini söylemek mümkün değildir maalesef. Bu konuda başarılı ve ezber bozucu bir sorgulama için Türkçesi 2020 yılında Koç Üniversitesi Yayınları tarafından yayınlanan Patricia Springborg’un Batı Cumhuriyetçiliği ve Şark Hükümdarı kitabına örnek olarak bakılabilir.
• Kitapta analitik eleştirel anlatının merkezine, önemli bir tez olarak, üç tip cumhuriyetçilik sınıflandırması tezi oturulmuştur: İslami/İslamcı, liberal ve radikal cumhuriyetçilik. Ancak kitapta bu sınıflandırma, köşeli ve aşırı basitleştirilmiş ve bir kategorizasyon şeklinde çıkmaktadır karşımıza. Özellikle bu yaklaşımların her birinin temsilcileri olarak sunulan şahsiyetlerde ve metinlerde cumhuriyet fikri, aşırı genellemeler ve köşeli tespitlerle tartışılmaktadır.

Cumhuriyetçilik (fikri) tarihini yüzyıllarca geriye götürme iddiasıyla yola çıkarak kitabın her bölümünü bir tarihsel döneme ayıran yazarın, her dönemle ilgili literatür ve dönem metinlerini daha seçici ve sistematik kullanması beklenirdi. Ayrıca dönem metinlerini kullanırken çok daha özenli olması gerekirdi.

 Turu Tamamlarken

Nihayetinde özellikle ihmal edilmiş konularla ilgili yapılmış her akademik çalışmanın kıymetli olduğuna inandığım için, Turnaoğlu’nun kitabının Osmanlı-Türkiye demokrasi/anayasal hareketler tarihi konulu literatüre önemli katkı sunduğunu düşünüyorum. Elbette iyi niyetle yapılan bilimsel eleştirinin kümülatif bilgiyi sorgulayarak kıymetlendirdiği unutulmadan bu LiteraTur’da ve önceki yazılarda öne çıkarılan eleştiriler ve rezervlerle birlikte, bu kitabın okunmasını ve en kısa zamanda Türkçeye kazandırılmasını tavsiye ederim. 

Türkiye’de tarih çalışmalarının bir özelliği de tarih anlatılarının yapı taşlarını oluşturan kavramlar üzerine fazla düşünülmeden tarih yazılması, konuşulması ve öğretilmesidir belki de. Yıllar önce yayınlanmış bir makalemde “ekolsüz ve çığır açıcı tarih teorisyeni, kültür tarihçisi ve sosyal tarihçi” olarak andığım Reinhart Koselleck tarafından tarihyazımına kazandırılan ve “kavram-tarih” olarak Türkçeye çevirmeyi tercih ettiğim Begriffsgeschite çerçevesinde Osmanlı ve Türkiye tarihi bağlamında örnek çalışmaların yetersizliğine dikkat çekmiştim. Aradan geçen bunca zamana rağmen bu konuda pek bir ilerleme sağladığımız söylenemez maalesef.

Yeni Arayış LiteraTur okurları için Türkçe ‘kavram-tarih’ konusunda bir yazın turu yapmayı 2024 yılı içinde gerçekleştirmeyi umuyorum. İlanının yüzüncü yılı vesilesiyle geçen yıl bolca yazılıp çizilen cumhuriyet meselesi de esasen kavram-tarihsel analizden yoksun ve hatta dağınık bir kavramsal çerçeve içinde tartışıldı maalesef. (Cumhuriyet’in ilanı ile ilgili kısa yazın turunu sonraki yazılara bırakıyorum.) En başta belirtmem gerekir ki kavramsal açıklık çabası, kavramların tek ve doğru anlamlarını bulup kullanmak anlamına gelmez. Diğer yandan, kavramsal açıklık olmadan da ortaya kakofoniden öte pek bir şey çıkmıyor maalesef. Genelde Türkiye Cumhuriyeti bağlamında popüler ve akademik yazında bu önemli sorun devam ederken, özelde Osmanlı ve Türkiye’de cumhuriyetçiliğin (cumhuriyet fikrinin) kökenleri ve tarihi gelişimi konusunda yapılan az sayıda çalışmada da aynı şeyin karşımıza çıktığını görüyoruz. En azından kimin cumhuriyetten ne anladığı anlaşılmadan okuduğumuz, aynı sınırlı kaynak ve olgusal bilgiler üzerine kurulu anlatılardan yola çıkarak kimin neyi savunduğunu anlamak bile mümkün olmuyor.

KUŞ BAKIŞI HARİTA TURU

Önümüze serdiğimiz haritanın adı Osmanlı ve Türkiye’de cumhuriyet fikri ve cumhuriyetçilik tarihi yazını. Söz konusu haritaya baktığımızda hemen dikkat çekenler ise şunlar: - Doğrudan Osmanlı’da cumhuriyet fikri veya cumhuriyetçilik konulu kitap ve makalelerin sayısı çok az. - Demokrasi fikri ve demokrasi mücadelesi kavramsallaştırmasıyla temelde aynı konuda yapılan çalışmalar ise sınırlı. - Bu konudaki çalışmaların sayısının azlığı, aslında girişte sözünü ettiğim kavramsal çerçevenin eksikliği veya zayıflığından kaynaklanıyor. Temelde cumhuriyetçiliği monarşi karşıtlığına indirgeyen söylemin yirminci yüzyıldaki hakimiyeti ve yirminci yüzyılın ikinci yarısında ‘moda’ olan demokrasi kavramının cumhuriyet literatüründen kopuk tartışılması bunda büyük rol oynadı. - Ancak en genelden özele doğru şöyle bir izlek dikkate alındığında (adı konulmadan ve teorik bağlamına oturtulmadan) konuyla ilgili çok geniş bir literatür çıkar karşımıza: Osmanlı modernleşme tarihi → Entelektüel düzlemde Osmanlı modernleşmesi → Modern Osmanlı siyasi düşünce tarihi veya bir kesiti → Hakimiyeti milliye ve hürriyet mücadelesi/fikri tarihi → anayasa/cılık ve parlamento/parlamentarizm tarihi → meşrutiyet/çilik tarihi.

Doğrudan Osmanlı’da cumhuriyet fikri veya cumhuriyetçilik konulu kitap ve makalelerin sayısı çok az. Demokrasi fikri ve demokrasi mücadelesi kavramsallaştırmasıyla temelde aynı konuda yapılan çalışmalar ise sınırlı.

Yayınlanmış akademik makaleleri ve popüler çalışmaları bir yana bıraksak bile sadece bu konularla ilgili monografilerden oluşan bir seçki sunmak bile kapsamı nedeniyle olanaksızdır. Öte yandan dönem metinlerinin günümüz Türkçesiyle yayınlanması konusunda büyük sıçrama söz konusu olduğu için isteyen okuyucular bazı temel metinleri bugün kolayca edinip okuma olanağına da sahiptir. Bu süreçte hakimiyeti milliye, efkar-ı umumi, anayasacılık, parlamentarizm ve meşrutiyet fikrinin ve daha genelde entelektüel modernleşme tarihiyle ilgili çalışmaların odağını oluşturan Genç Osmanlılar’ın (1865-1876), aynı zamanda dolaysız olarak demokrasi ve cumhuriyet fikriyle ilgili çalışmaların da odağında olması şaşırtıcı değildir. Cumhuriyet’in ilanı sürecinde yoğunlaşan tartışmalar ise ayrı bir meseledir.

Burak Dalgın’ın ilk kitabı İstanbulin beklenmedik ölçüde başarılı bir amatör tarih çalışmasıydı; bu da, üç sene sonra yayımladığı devamı niteliğindeki Mizan için beklentiyi yükseltmişti.

Edebiyat tarihinde de böyledir, sinemada da, pek çok alanda da…

İlk iş büyük bir başarıya ulaşınca devamı gelir ama genelde hep o ilk cildin, ilk sezonun, ilk filmin gölgesinde kalır.

Devamında gelen işler birer vagon olarak dizilir de hepsini çekmek hep o ilk işe düşer.

Dolayısıyla, Mizan’ın yolu, İstanbulin’e nazaran daha zorlu ve uzundu.

İstanbulin’in alt başlığı “Türk Modernleşmesinin Doğum Hikâyeleri”ydi, Mizan’da ise “Türk Modernleşmesinin Büyüme Hikâyeleri”ni okuyoruz.

İstanbulin’de anlatılan bazı kişiler ve olaylar Mizan’da da karşımıza çıkıyor, böylece iki kitap, dipnotlar ve göndermelerle birbirini tamamlıyor.

Burak Dalgın’ın bu kitaplardaki en büyük başarısı, dünyadaki gelişmeleri göz ardı etmeyen bütüncül bir bakış açısına sahip olması bence.

Aslında tek tek bildiğimiz olayların farklı coğrafyalarda aynı tarihlerde yaşandığını gösterince ister istemez şaşırıyorsunuz.

Bu mukayeseli bakış, tarihte yaşananların daha iyi anlaşılmasını sağlıyor.

İlk üç bölümde, Osmanlı tarihinin en tartışmalı tarihlerine yöneliyor.

“Üç Sultanlı Yaz (Haziran-Ağustos 1876)”, içine bir darbe, bugün hâlâ cinayet mi intihar mı olduğu tartışılan bir ölüm, akıl sağlığının yerinde olmadığına dair bir rapor ve taht sırasının kendisine gelme ihtimalinin çok düşük olduğunu bilen bir şehzadenin tahta çıkışını anlatıyor.

Sonra Osmanlı açısından yıkıcı sonuçlara yol açan 93 Harbi’ni okuyoruz.

Plevne’den çıkmayan namı büyük Osman Paşa’nın kahramanlığı, Rus ordusunun Yeşilköy’e kadar gelmesi, Ayastefanos Antlaşması, büyük devletlerin ortaya çıkışı, Bismarck başkanlığında toplanan Berlin Kongresi…

Bu silsileyi detaylıca bilenler mutlaka vardır ama Dalgın’ın tarihçiliği tam bu noktada devreye giriyor ve odağı bir anda Amerikan İç Savaşı’na çeviriyor.

Her sayfada birkaç yeni bilgi edinmek, farkında olunmayan ilişkileri ve bağlantıları çözmek okuyucunun kitaba daha sıkı bağlanmasına yol açıyor.

HER SAYFADA BİRKAÇ YENİ BİLGİ

Üstelik bunu çok güzel hikâyeleştirirken okuyucuyu bunaltmadan bilgi bombardımanına da tutuyor.

Her sayfada birkaç yeni bilgi edinmek, farkında olunmayan ilişkileri ve bağlantıları çözmek okuyucunun kitaba daha sıkı bağlanmasına yol açıyor.

“Menfa” adlı üçüncü bölümün başrolünde “anayasa romantiği” Midhat Paşa var.

İmparatorluğun en kudretli paşalarından birinin hayatının bir gecede nasıl değiştiğinin detaylarını okurken Ahmet Cevdet Paşa başta olmak üzere o günün önemli şahsiyetlerinin tümünün içinde yer aldığı bir iktidar mücadelesini görüyoruz.

Dalgın, dipnotlarda, Uzunçarşılı, Tarık Zafer Tunaya, Şükrü Hanioğlu, İlber Ortaylı, hatta Yalçın Küçük dahil birçok tarihçiye referanslar vererek tarihi olayları anlatıyor.

“Düyun” bölümünde 1883’e götürüyor bizi: Kırım Harbinden sonra borçla tanışan ve ekonomisi gitgide kötüleşen Osmanlı’ya bakarken, dünya iktisat tarihini değiştiren Marx'ın Mart ayında öldüğünü, Keynes’in ise haziranda doğduğunu anlatıyor.

“Orient Express”te Lebon Pastanesi, İstanbul’a pek çok eser kazandıran mimar Vallaury, Pera Palas’ın açılması ile İstiklal Caddesi’nin Cadde-i Kebir ve Grand Rue de Pera olarak adlandırıldığı günlere gidiyoruz.

Her bölümü anlatarak yazıyı uzatmayacağım ama şunu söyleyebilirim, kitabı oluşturan ondört bölüm de okuyucuyu büyük “ufuk turlarına” davet ediyor.

Olimpiyatlara bakarken kendinizi bir anda Kırkpınar meydanında buluyor, Madam Curie ile Halide Edib’in kadın hakları mücadelesini beraber okuyor, Moris Şinasi’nin -hiç bilmediğim- hayat öyküsüne hayret ederken Graham Bell, Edison, Tesla ve Henry Ford’un “zamanın ruhunu” gösteren çağdaşlığı üstüne düşüncelere dalıyorsunuz.

Dalgın bu kitapla ayrıca bir İstanbul turu da yaptırıyor.

Mizan, merkezine Osmanlı payitahtı İstanbul’u alan, coğrafyalar arasında şiirle ve hikâyelerle gezinen, ufuk açıcı bir tarih anlatısı.

COĞRAFYALAR ARASINDA ŞİİRLE GEZİNEN BİR TARİH ANLATISI

Mesela, Mütercim Rüşdü Paşa’nın konağından söz ederken dipnotta bu yapının şu an Vefa Lisesi, Marko Paşa’nın Kuzguncuk’taki köşkünün Kuzguncuk İlkokulu, Hıdiv İsmail Paşa’nın Emirgan’daki konağının İBB Sosyal Tesisleri olduğunu, yine Kuzguncuk’taki Üryanizade Camii’nin altında bir kayıkhanenin bulunduğunu söylemeyi ihmal etmiyor, bunun gibi çok sayıda bilgiyi yine dipnotlardan takip ederek geçmiş, bir daha gelmeyecek İstanbul’a özlem duyuyorsunuz.

İstanbulin’de gördüğümüz şiir sevgisi Mizan’da da ciddi yer buluyor; Yahya Kemal’den Namık Kemal’e, Ziya Paşa’dan Turgut Uyar’a şairler geçidi son sayfalara kadar devam ediyor.

Mizan, merkezine Osmanlı payitahtı İstanbul’u alan, coğrafyalar arasında şiirle ve hikâyelerle gezinen, ufuk açıcı bir tarih anlatısı.