Bugün Romanya dışında en fazla nüfus İngiltere’de, oysa, Romanya’nın esas bağı Latin olması hasebiyle Fransızlarla.

Zira bu bölgede Slav olmayan tek halk Rumenler.

Latin olmaları dillerinin Fransızcayla benzemesine de yol açıyor.

Şehrin çeşitli yerlerinde Fransız etkisini görmek mümkün.

Bükreş’e “Doğu’nun Paris’i” denmesinde bir haklılık payı yok değil.

Türkiye’nin Bükreş Büyükelçiliği, şehrin görmeye değer binalarından biri.

1890’larda yapılmış, mimarı Fransız.

Bu binadaki mimaride de Fransız etkisi bariz.

Daha sonra Romanya Başbakanlık konutu olarak kullanılmış ama 1934’te Büyükelçi Hamdullah Suphi Tanrıöver’in girişimiyle Türkiye tarafından satın alınmış.

Bükreş’te Büyükelçilik deyince Hamdullah Suphi’ye ayrı bir başlık açmak lazım.

Hamdullah Suphi, Bükreş’e gönüllü gelmediği gibi diplomatlığa da isteyerek başlamadı.

Başında bulunduğu Türk Ocakları, CHP’ye alternatif görüldüğü için kapatılınca ona da yurtdışı yolları gözüktü.

Kahire, Belgrad ya da Bükreş arasında bir tercih yapacaktı, Gagavuz azınlığa sahip olduğu için Romanya’yı seçti.

1931’de başladığı Bükreş Büyükelçiliği görevinde tam onüç sene kaldı.

Maalesef, ne anılarını ne de sefaretnamesini bütünlüklü bir şekilde yazabildi.

Elimizde hatırat namına sadece gazeteci Mustafa Baydar’ın kendisinden dinlediklerine dair tuttuğu bölük pörçük notlarından teşekkül eden Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları adlı kitabı var; o yüzden, misal, Büyükelçi Tanrıöver’in Gagavuzların göç ettirilmesi, Romanya iç siyaseti ya da İkinci Dünya Savaşı’ndaki tutumuna dair ne düşündüğünü biliyoruz ama bu binanın satın alınış hikâyesi gibi detaylara vakıf değiliz.

Büyükelçi Özgür Kıvanç Altan ile sefaretin kabul salonunda sohbet ederken aklımın bir yanında hep Hamdullah Suphi’nin savaş ortamında burada kimleri ağırladığı ve kayda geçmeyen kimbilir neler konuştukları vardı…

 Bu arada, söylemeden geçmeyeyim, Büyükelçi Altan, görev yerinin Bükreş olduğunu öğrendikten sonra Rumence öğrenmeye karar vermiş; anlaşılan epey azimli bir insan ki Rumence gibi bir dili kısa sürede sökmüş, şimdilerde hiçbir toplantıda çeviriye ihtiyaç duymuyormuş.

Rumence gibi bu sınırların dışında pek bir şey ifade etmeyen bir dili öğrenmek için bunca gayret gösteren bir diplomatın varlığı ümit verici.

Büyükelçi Altan’a, Hamdullah Suphi döneminden bilmediğine sevindiğim bir Bükreş Büyükelçiliği dedikodusu anlattım.

Türkiye’nin en önemli diplomatlarından biri olacak Zeki Kuneralp’in yurtdışındaki ilk görev yeri Bükreş’ti.

Kuneralp, Sadece Diplomat adlı hatıratında, Gagavuzlara olan ilgisi yüzünden “Gagavuz Metropoliti” diye isim takılan Hamdullah Suphi’nin o zamanlar herkesin dilinde olan olağanüstü hitabet yeteneğinden söz ettikten sonra Büyükelçi’nin Merkez’e çektiği pek çok raporu kısalttıklarını anlatıyor.

Hamdullah Suphi’nin raporları birer nutuk hüviyetine büründükçe telgraf masrafı hayli kabarmış, raporları şifrelemek de epey vakit alıyormuş.

Maiyetindeki personel ise çözümü raporları uygun gördüğü şekilde kısaltmakta bulmuş!

İş bununla sınırlı kalsa gene iyi.

Kuneralp’in anılarından okuyalım.

“[Kançılarya Şefi Başkatip Hasan Nurelgin] Hükümetle temas etmek üzere Büyükelçinin Ankara’ya hareketine onbeş gün kaladan itibaren bu ampütasyon ameliyelerine son verirdi. Avdetinde bunlara tekrar başlardı. Buun sebebi şu idi: Tanrıöver’in bir âdeti vardı. Ankara’da iken Bakanlığa uğrar, son onbeş gün içinde Bükreş’ten gönderdiği telgrafları getirtip okurdu.”

Neyse, sefarette çok oyalandık, şehrin sokaklarında dolaşmaya devam edelim.

Yine Bükreş’te, Paris’tekinin neredeyse aynısı olan Zafer Takı’nın bir örneğini görüyorsunuz.

Şehrin bir başka simge yapısı da 19. yüzyılın ikinci yarısında yapılan Athaneum adlı konser salonu.

Tabii bu isim ilk başta Yunan çağrışımı yapıyor ama mimarı Albert Galleron adında bir Fransız.

Her ne kadar konser izleyememiş olsam da, Economist’in açılış günkü konuşmaları Athaneum’da yapıldığından ötürü içini görme imkânı buldum.

Gösterişten uzak, zevkli, sıcak, akustiği güzel bir bina.

CEC Sarayı Bükreş’in Fransızlığını takip edebileceğimiz bir başka yapı, onun mimarı ise yine Fransız, Paul Gottereau.

Bükreş’te, bu saydıklarım haricinde de insanda Paris’te olduğu intibaını uyandıran çeşitli binalar ve pasajlar gördüm.

Bükreş, Fransız rüzgârlarıyla güzel bir şehir.

Sonra bir daha Bükreş’e hiç gitmedim -geçen zaman içinde sadece Romanya’nın Babadağ tarafına gittim.

Zaten bu Romanya biraz da bu yüzden kendine özgüdür, aslında ciddi bir yüzölçümüne sahip olsa da yol üstü değildir, gelip geçerken uğramazsınız, Balkan ülkesidir ama bir o kadar da değildir, Romanya deyince aklımıza Karpatlar gelir, ama Karpatlar da bize uzaktır -iki anlamda da.

JW Marriott’taki odamın penceresinden bakınca, biraz uzakta ama yürüyüş mesafesinde, Çavuşesku’nun beni çocukken hayli etkileyen bin küsur odalı sarayını görüyordum, tek boş günümün sabahını bu sarayı gezmeye ayırdım.

Otelden saraya yürürken karşımıza evvela Milli Katedral -Catedrala Nationala- çıkıyor, yenilerde yapılmış, güzel, estetik, zarif diyebileceğim bir yapı değil, içine bakmadım.

Sarayın girişine ulaşmak için aynı cadde üzerinde biraz daha yürümemiz gerekiyor.

Saraya bakınca gözüme ilk çarpan cephedeki klimalar.

Böyle bir binayı klimalarla delik deşik etmek herhalde intikam almanın bir yoludur diye düşündüm.

Çavuşesku’nun sarayı deyip duruyorum ama şimdiki adı Parlamento Sarayı -Palatul Parlamentului- ne amaçla kullanıldığı anlaşılıyor.

Sarayın bulunduğu yerde eskiden bir mahalle varmış ama iki dünya savaşı arasındaki dönemde buraya bir katedral inşa etmek istemişler, yapımına başlanmış ama bir yere varmadan savaş çıkmış, mahallenin bir bölümü bu esnada yıkılmış.

1977’de burada bir deprem olmuş.

1974’te Cumhurbaşkanı seçilen -ondan önceki dokuz sene boyunca da Komünist Parti’nin lideriydi- Çavuşesku burayı meclise çevirmeye karar verince -1984- çözüm için aklını çok zorlamadı, herkesi kovalayıp mahalleyi dümdüz etti.

20 bin işçi çalıştırıldığı saray, büyüklükte dünyada ikinci -birincisi, Pentagon- ama ağırlıkta zirvede.

Çavuşeskular bu sarayda hiç oturamadılar çünkü komünizm yıkıldığında bina hâlâ tamamlanamamıştı ama sonları bu sarayda geldi, meşhur balkon sahnesi, Çavuşesku zulmünün bitişiydi.

Binanın içine girip koridoru yürüdükten sonra art-deco tiyatro salonuna geldik; 5 tonluk avizelerin aydınlattığı 600 sandalyeli bu tiyatro salonu da hiçbir zaman tasarlanan amacına uygun kullanılmamış, siyasi tartışmaların merkezi olmuş.

Sarayın neredeyse tamamı Romanya yapımıymış -rehberin dediğine göre, yüzde 99.

Üst kata çıkıyoruz ama kot farkından ötürü aslında zemindeyiz.

Çavuşeskuların en sevdiği ressam olan Sabin Balaşa’nın tabloları asılıydı duvarlarda.

Romanyalıların Theodor Aman ya da Nicolae Grigorescu gibi ressamları varken Sabin Balaşa’ya bayılmak tam da Çavuşeskulardan beklenecek bir davranış.

Sarayda hepsi Romanya’dan getirtilen 900 bin metreküp meşe -hepsi el işlemeli-, 1 milyon metreküp mermer kullanılmış.

Zaten dünyanın en ağır idari binası olmasını bu yoğun mermer kullanımına borçlu.

Nadir bulunan beyaz mermer haricinde, pembe, kırmızı, bej ve siyah mermer hemen her yerde karşınıza çıkıyor.

Salonlardan birine Nicolae Iorga’nın adı verilmiş; Iorga, Romanya için çok önemli bir adamdı, çok sayıda alanda çok sayıda ürün verdi: tarihçiydi, yazardı, siyasetçiydi, başbakanlık yapmıştı.

1940’ta bir siyasi suikastle öldürüldü.

Bu salon Çavuşesku’nun çok sevdiği I. Carol’un Peleş Sarayı’nı andırıyormuş.

Duvarlarda ve perdelerde ipek kullanılmış, süslemelerde ise altın.

Saraydaki 220 bin metrekare halının tamamı Romanya’da dokunmuş ama çok büyük oldukları için parça parça getirilmiş ve burada dikilmiş, dikiş izleri bugün bazı yerlerde görülüyor.

Ana giriş kapısının olduğu yerde Şeref salonu var, ama merdivenler müthiş, Çavuşeskular karşılıklı merdivenlerden inerek konuklarını karşılayacakları için kusursuz olmasını istemişler, birkaç kere yıktırıp yeniden yaptırmışlar.

İnşa esnasında Çavuşeskular hemen her hafta saraya gelip teftiş ediyor, en ufak bir kusur bulurlarsa baştan…

2008’deki NATO Zirvesi burada düzenlenmiş, Costa Gavras burada film çekmiş.

Titulescu salonu ise “pembe salon” olarak geçiyor, malum, pembe hiçbir bayrakta kullanılmaz.

Titulescu, iki dünya savaşı arasında Romanya siyasetine yön veren isimlerin başında geliyordu.

Sarayın bugünlerde sadece dörtte üçünün kullanıldığını, eğer bütün avizeler yakılırsa sarayın elektrik harcamasının küçük bir şehrinkine denk düşeceğini, koridorlarının kabaca 20 kilometre tuttuğunu öğrendim.

Çavuşeskular bir gün bile oturamayacakları bu binayı kimbilir ne büyük hayaller içinde yaptırırken aslında kendi mezarlarını kazdıkları akıllarının ucundan bile geçmiyordu.

Çavuşesku, işte bu binanın restorasyonda olduğu için gezmeye kapalı olan balkonunda halka sesleniyordu.

Derken, yuhalamalar başladı, bir kişi bin kişiye, bin kişi onbinlere dönüştü, cesaret bulaşıcıydı ve Çavuşesku ilk kez zorbalığının bir yere varmayacağını gördü.

Helikopterle kaçmaya çalıştı.

Yakalandı, yargılandı, eşi Elena’yla birlikte idam edildi.

Ve, bunların hepsi dört günde oldu.

Gerçi, bu ayrımın modern zamanlara kadar devam ettiğini söylemek mümkündür.

Askeriyeyle ruhban genellikle ortak çıkarlara sahiptir, çoğunlukla da akrabadır, arasında geçişkenlik vardır.

Temel çelişki, “çalışanlar” ile bu iki kesim arasında yaşanır.

Misal, Fransız Devrimi’ne giden günlerde toplanan Genel Meclis’te de -“Etat Generaux”- böyleydi; sadece “askeriye” yerine “soylular”, “çalışanlar” yerine ise gerikalan herkes anlamına gelen “üçüncü kesim” -“tiers etat”- deniyordu.

Neyse, Fransızların yapıp ettiklerini başka zaman ayrıca konuşuruz, biz şimdi Britanya’dan uzaklaşmayalım.

O günlerde “topraksız bey, beysiz toprak olmaz” denirdi.

Çalışanlar, çeşitli istisnalar olabilse de, feodal beyin üretimin temel unsuru olan toprağına bağlıydı.

Yani ortada bugünkü gibi belli bir ücret karşılığında çalışabileceğiniz atölyeler, fabrikalar yoktu.

Bütün üretim malikâne ve etrafındaki toprakta yapılır, ihtiyaçlar oradan karşılanırdı.

Derken, devreye “tüccar” girdi.

Ticaret yerleşik kalıpları kısa sürede alaşağı etti çünkü tüccarın sahneye çıkmasıyla birlikte sermaye, servetin önüne geçti.

Feodal dönemin zenginleri soylularla ruhban sınıfıydı, oysa bu yeni dönemde tüccar denen yeni bir zengin sınıf doğmuştu.

Basit bir örnekle izah etmeye çalışayım; soylunun ya da kilisenin çil çil altını olabilirdi ama bu servet kendini büyütemiyordu, durağandı; tüccarın sermayesi ise bu kadar büyük olmasa da sürekli katlanarak çoğalabiliyordu.

Tüccar, serveti katlandıkça feodal yapıyı dönüştürme kudretine sahip oldu.

Gerektiğinde parasıyla toprak da aldı, soyluluk unvanı da.

Böylece, burjuva tarih sahnesinde güçleniyor ve dünyayı kendi istediği doğrultuda dönüştürüyordu.

Bir süre sonra, tüccarın “para servetine” dayanan gücü, soylunun gücünü tamamen geçti.

Soylunun elinde hâlâ toprağı vardı ama üretimden kazandığı ona yetmiyordu, işte bu aşamada, kurtuluş ümidiyle, “çevirme” denen bir fikre sarıldı.

Neydi “çevirme”?

Diyelim, toprak sahibinin tarladan elde ettiği gelir 100’dü ama bu salgın, iklim, isyan vs gibi pek çok unsurun beklendiği gibi gitmesine bağlıydı.

Yani, büyük bir riski barındırıyordu.

Öte yandan, Britanya’nın başat ihracat ürünü olan yün üretmek hem daha kârlıydı hem de riski daha düşüktü; ayrıca, bozulmadığı için daha dayanıklıydı.

Toprak sahibi patates değil de yün üretebilirse elinde hazır sermaye olan tüccara malını kolayca satabilirdi.

Bu düşünce doğrultusunda toprak sahipleri tarlalarını derhal çitle çevirmeye karar verdi.

Gelgelelim, içini koyunlarla doldurmak için çevirdiği tarlada bir de insanlar vardı, o güne kadar toprak sahibi için çalışmışlardı.

Tarih sahnesinden çıkacağını öngören toprak sahibinin vefa gibi kavramlara ayıracak vakti yoktu, köylüyü toprağından yaka paça attı, koyunların yününü eğirmek için eskisi kadar insana ihtiyacı kalmamıştı.

Köyünden çıkarılan o beş parasız insanların barınacak bir yeri yoktu, meslekleri yoktu, yollarda sefil oldular ve bir iş bulabilme ümidiyle şehirlere doluşmaya başladılar.

İşte kol gücüne dayanan Sanayi Devrimi’ni hayata geçirecek işçi sınıfı aslında bu toprağından kovulmuş köylülerdi.

Ama biz şimdilik işçi sınıfının peşinden gitmek yerine toprak sahibinin çevirdiği malikânesinde koyunlarla kalalım.

1832’de, İskoçya’nın güneyindeki Hawick’ten Londralı bir tüccara yazılan mektupta “çapraz dokunmuş” anlamına gelen “tweel” diye birkaç farklı iplikle yapılan yeni bir kumaştan söz ediliyordu.

Londralı tüccar, bu yeni kumaşı oradaki yazılışı çok benzer Tweed nehrinin adıyla karıştırdı.

“Tweel”, bir kaza sonucunda “tweed” adıyla tanındı, çok da sevildi -Türkçede ilk kez 1934’te Cumhuriyet gazetesindeki bir ilanda “tvid” diye rastlıyoruz.

Tüvit piyasaya çıkar çıkmaz büyük rağbet gördü.

Nasıl görmesin?

Bir kere, kavidir, soğuktan korur.

Ayrıca, iyi bir tüvit evladiyeliktir, asla eskimez.

Desenleri yıllar içinde çok az değiştiği için demode de olmaz.

Tüvidin en iyisi İskoçya’nın kuzeyindeki adalardan gelir, en makbulü de Harris Tweed olarak bilinir -Harris, oradaki adalardan biri.

Ben de bu ilk İskoçya seferimden tüvit bir ceket ve eldivenle döndüm.

İngiliz modası durmuş oturmuş, babayani bir şıklıktır.

Ve bu şıklık, tüvitsiz düşünülemez.

Simeon Sakskoburggotski -ya da daha bilinen adıyla II. Simeon- İkinci Dünya Savaşı’nın bugün (2026) yaşayan tek devlet başkanı.

Simeon, Bulgarca soyadından da anlaşılabileceği üzere, Avrupa hanedanını yaratan Saxe-Coburg-Gotha ailesine mensup.

Bütün Avrupa hanedanları onun akrabası; dedesi İtalya Kralı III. Vittorio Emanuele, anneannesi Karadağ Prensesi Helena, dayısı son İtalya Kralı II. Umberto, babası Bulgar Kralı III. Boris, annesi Savoy Prensesi Giovanna -evlendikten sonra Bulgaristan Kraliçesi Ioanna-, teyzesi Bourbon-Parma Prensesi Maria, diğer dayısı Avusturya Arşidükü Dr. Otto von Habsburg, kuzenlerinin ve aile üyelerinin bazıları Belçika Kralı Albert, Yunanistan Kraliçesi Frederika, Hollanda Kraliçesi Juliana, Edinburgh Dükü Philip, Lüksemburg Grandüşesi Charlotte, Norveç Kralı Olaf, ayrıca İsveç ve Danimarka Prensleri, Romanov hanedanından Nicolas, Paris Kontu Henri d’Orleans, Savoylardan Maria Pia ile eşi Yugoslavya Prensi Aleksandar, Yunan Prensi Michel…

Bulgaristan’ın tarihi, Osmanlı tarihiyle iç içe geçmiştir.

Kral I. Ferdinand (Milli Galeri, Nikola Mihaylov, 1914)

Bulgarların efsanevi krallarından I. Simeon, dokuzuncu yüzyılda İstanbul’u -Konstantinopolis- kuşatsa da alamamıştır; daha sonra, Osmanlı egemenliğinde geçen beş asır kültürleri birbirinden ayrılması çok güçleşecek şekilde harmanlamıştır, Bulgarlar 1876’da isyan eder, 93 Harbi’nin sonuçlarından biri Bulgar Prensliğinin kurulması olmuşsa da bağımsızlık için otuziki sene daha beklemeleri gerekmiştir.

1908’de, Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan ederek yüzyıllar sonra tahta çıkan ilk Bulgar Kralı, Fransızların Kralı Louis-Philippe’in Viyana’dan gelen torunu Ferdinand von Sachen-Coburg’du -Kral I. Ferdinand.

Ferdinand, Bulgaristan değil Bulgar Kralıdır çünkü meşruiyetini halktan alır; oysa, Kraliçe, Kral’ın seçtiği kişi olduğu için Bulgar değil Bulgaristan Kraliçesi’dir -bu ayrım, Louis-Philippe’ten beri çeşitli kollarda devam eder; mesela, Bulgar hanedanının kuzenleri olan Belçika Krallığında da böyledir, Belçikalıların Kralı ve Belçika Kraliçesi vardır.

Balkan Harbi, hemen arkasından I. Dünya Savaşı…

Bulgaristan savaştan mağlubiyetle ayrılınca I. Ferdinand tahttan oğlu adına feragat etti, sonra da ülkeyi terk etti.

Böylece, Ferdinand’ın büyük oğlu, Bulgar Kralı III. Boris adıyla tahta oturdu.

Resim çizen, arabasını kendi kullanan, İngilizce, Macarca, Fransızca, İtalyanca, Almanca ve Türkçenin yanında biraz Arnavutça da konuşan, Bulgaristan’ı “demir ağlarla ören” Boris’in hayatı büyük zorluklarla geçmiştir.

İki dünya savaşı arasında yükselen faşizmin etkileri Bulgaristan’a kadar ulaşırken Ortodoksluğun büyük abisi Rusya’daki komünist devrim, Stalin’in önderliğinde ortalığı kasıp kavurmaktadır.

İkinci Dünya Savaşı patladığında haberi ailesine “iyi yürekli, masum insanlar ezilecek, saldırıya uğrayacak” diye veren Kral III. Boris adeta iki ateş arasında kalmıştı.

Bir yanda Yugoslavya ile Yunanistan’ı ele geçiren Hitler’in ordusu, diğer yanda SSCB.

Bulgaristan’ın bu iki süper gücü idare edebilecek ne nüfusu ne ordusu ne de ekonomik gücü vardı.

Ama savaş kapıya dayandığında işler içinden çıkılmaz bir hale geldi.

Prens -daha sonra, Kral Naibi- Kiril, Vrana Bahçelerinde avlanırken (Milli Galeri, Jaroslav Vesin, 1910)

Boris başlarda çok tartışılan, hatta büyük suçlamalara maruz bırakılmasına yol açan bir politika takip etti, imkânsızın peşinden koşmak yerine yapabileceğinin en fazlasını yapmaya çalıştı.

Ülkesinin işgal edilmesini istemediği için Nazi Almanyasına cephe almamakla kalmadı, Mihver’e de katıldı, topraklarını kullanmasına izin verdi.

Boris, işte tam da bu yüzden faşist olmakla itham edildi -Alman kökenli olması da bir sebep olarak gösterildi.

Simeon, bu kararın “sınırlarımıza yığılmış olan Alman ordusunun zoruyla” alınmak mecburiyetinde olduğunu söyledikten sonra babasının bir sözünü hatırlatıyor: “Generallerimin hepsi Almanlara, diplomatlarım İngilizlere hayran; Kraliçe İtalyan, halkımsa Rus hayranı. Bulgar hayranı bir ben varım.”

Kral Boris, savaş ortamında bile Bulgaristan’ın Sovyetlerle diplomatik ilişkilerini hiç kesmedi.

Gelgelelim, 1943’te, işler sarpa sarmaya başladığında, Hitler, başbaşa görüşmek istediği Boris’i getirmesi için Sofya’ya bir uçak gönderdi.

İki talebi vardı; bir, Stalingrad’daki bozgunun engellenmesi için Bulgar ordusunun Nazilere destek vermesi, ve iki, Bulgaristan’daki Yahudilerin trenlere doldurulup Auschwitz’e yollanması.

O toplantının Naziler açısından pek de beklendiği gibi geçmediği anlaşılıyor çünkü Boris, bu taleplerin ikisini de reddetti; ne Bulgar askerlerini Nazilerle birlikte savaşmak için Stalingrad’a yolladı ne de ülkesindeki Yahudileri toplama kamplarına gönderdi.

Kral I. Ferdinand’ın çocukları: Boris, Kiril, Nadejda ve Evdokia (Milli Galeri, Nikola Mihaylov, 1904)

Bulgaristan, Yahudiler için getto kurulmayan ender yerlerden biriydi -Bulgaristan coğrafyasındaki yüz küsur “çalışma kampı” ise Sovyet etkisi altında geçen senelerde açıldı.

Almanya’nın daha 1943 senesinde açlıkla karşılaştığı anlaşılıyor, zira Boris’i Sofya’ya geri götüren mürettebat Almanya’ya dönerken mitralyözleri camlı muhafazalarından çıkarıp uçağı kavun karpuzla doldurmuş.

Gelgelelim, Kral Boris, Hitler’le yaptığı görüşmeden bir hafta kadar sonra sebebi hâlâ meçhul olan bir şekilde ölüverdi.

Pek çoklarına göre Hitler tarafından öldürtülmüştü, zehirlendiği iddia ediliyordu -Goebbels ise Kral’ın kız kardeşi tarafından zehirlendiği bilgisini yayıyordu.

Savaşın bu en korkunç günlerinde, Bulgar Krallığı, Boris’in altı yaşındaki oğlu Simeon’a kaldı.

II. Simeon tahta çıktığında amcası Kiril de üç kral naibinden biri olarak atandı.

İki sene sonra Naziler teslim oldu ama Bulgaristan huzura eremedi.

Boris’i faşizme hizmet etmekle suçlayan Sovyetler, Bulgaristan’daki rejimi değiştirmeye karar vermişti.

Kral naibi Kiril’i kurşuna dizdiler.

II. Simeon ile babası Kral III. Boris’in tablosunun önünde

Simeon’un “dehşet yılları” diye nitelediği 1944-47 arasında yüzbinden fazla Bulgarın sosyalizm adına öldürüldüğü iddia ediliyor.

1946’da Bulgaristan’da krallık lağvedildi, hanedan ülkeden sürüldü.

Simeon, annesi ve kız kardeşi ile birlikte İstanbul üzerinden İskenderiye’ye, ondan sonra da uzun seneler yaşayacağı Madrid’e gitti.

Uzaktayken, Jivkov’un Bulgaristan Türklerine uyguladığı asimilasyon politikasına, isimleri zorla Bulgarlaştırmasına ve daha birçok şeye karşı çıktı.

Derken, bir mucize oldu ve sosyalist blok, Berlin Duvarı gibi palas pandıras çöküverdi.

1996’da, sürgünün ellinci senesinde, Kral II. Simeon, Simeon Sakskoburggotski olarak Bulgaristan’a döndü, döndüğünde Alexandr Nevski Katedralinin çanları hiç durmamacasına çalıyordu, ve beş sene sonra seçimlerden birinci parti çıkarak Bulgaristan Başbakanı oldu.

Eski Kral, Başbakan olduğunda ülkeyi de krallığa döndüreceği düşünülüyordu ama öyle yapmadı, Bulgaristan için esas gerekli olan krallık değil NATO ve Avrupa Birliği’nin parçası olmaktır, dedi, dediğini de yaptı, ülkesini önce NATO’ya, sonra da AB’ye soktu.

Bir başbakanın kendini kral ilan etmesi görülmedik bir şey değilse de bir Kral’ın demokratik seçimleri kazanıp Başbakan olması tarihteki ilk örnekti -diğer örnek Kamboçya’da ama demokratik kültür açısından bence aynı şey değil.

Aleksandr Nevski Katedrali, Sofya

Simeon, Saxe-Coburg-Gotha hanedanı içinde serbest evlilik yapan ilk nesle mensup, İspanyol eşi Margarita, soylu olsa da aristokrat sınıftan değil.

Ortodoks bir Kral, Katolik bir soyluyla evlenmeye karar verdiğinde teamüllerin epey bir zorlanacağı aşikâr, onların evliliğinde de öyle olmuş, özellikle çocukların hangi mezhebi seçeceği bir sorun teşkil etmiş ama Simeon’la Margarita burada uzlaşının nimetlerinden yararlanıp beş çocuklarının ilk ikisini Ortodoks, diğerlerini ise Katolik olarak vaftiz etmişler.

Simeon, Bulgaristan’a döndükten bir süre sonra çocukluğunun geçtiği ve şimdilerde Sofyalılara armağan ettiği Vrana’daki -“karga” demek- malikânesine yerleşmiş.

Hiçbir personel, koruma istememiş, maaşını devletin karşıladığı kimse çalışmamış.

Bizi de Vrana’da kabul etti, ayakta karşıladı, kırkbeş dakika kadar oturduk, Türk kahvesi içip çikolata yedik, Simeon’un kahvesi kakuleliydi, anılarından, Avrupa’nın geleceğinden, Bulgaristan’ın günden güne Avrupa’ya entegre olmasından duyduğu memnuniyetten, uluslararası hukukun rafa kaldırılmasının yol açtığı ve açmaya devam edeceği sorunlardan, savaşların yayılmasına dair endişesinden, Ukrayna savaşından, müzakerenin zorluğundan, demokrasi mücadelesinin uzun erimliliğinden, Ömer Koç’la arkadaşlığından, Avrupa’nın ABD’ye bağımlılığını bitirip demokrasisini ve kurumlarını daha sağlam bir şekilde teşkil etmesi gerektiğinden konuştuk.

Kral’ın yaveri Yavor, bizi sarayın bahçelerinde -burayı peyzajlı saray bahçeleri gibi düşünmeyin, eski bir parkı andırıyor- dolaştırırken de kimse yoktu.

1944’ün 10 Ocak günü Sofya’nın bombalandığını, Vrana Sarayı’nın ise 24 Mart’ta vurulduğunu, zamanla içi suyla dolan kraterlerden birine Churchill Gölü dediklerini okumuştum.

Vrana Sarayı, Sofya

Kapıda bizi uğurlarken, “majestelerine” Churchill Gölü’nü görüp göremeyeceğimizi sordum.

Göl yokmuş artık, sarayın bahçesinden yol geçirirken gölü de ortadan kaldırmışlar.

Başbakan olduğunda Simeon’a krallığı ihya etmesini telkin etmişler.

“(…) kraliyetin canlandırılmasını teklif etmek -bütün popülerliğime, ayrıca Kral Boris’in havasına rağmen- büyük bir hata olurdu. Bu fikir bölünmeci zihniyeti uyandırır, henüz yeni benimsenmiş olan anayasal düzeni bozardı. İnsanlar cumhuriyetin daha demokratik, hatta modern olduğuna inanmışlarsa bu enerjiyi boşa harcamanın ne anlamı olabilir?”

Şu sözler de Simeon’a ait.

“Bana göre Berlin Duvarı’nın yıkılmasından sonra kraliyetin geri getirilmesi ülkemizin imajı için en iyi çözüm olurdu. Fakat olayları zorlamak istemiyordum, çünkü bütün koşulların biraraya gelmemiş olduğunu hissediyordum. Siyasi sınıfın bir kısmının desteğini almadan çoğunluğu ikna etmek imkânsızdı ve her ne olursa olsun görüş ayrılıklarına ya da ulusumuzun bölünmesine yol açacak bir süreç başlatmak istemezdim.”

Başbakan olduğunda, Karl Boris’in içine düştüğü çaresizliğin bir benzerini yaşadığını söylüyor.

Amerika’nın Irak’a müdahalesine aleyhtar olsa da, ülkesinin NATO’ya girebilmesi için, Kerbela’ya Bulgar askerini göndermeye mecbur kalmış -Bulgaristan, 2004 Nisanında NATO’ya kabul edildi.

“Altısı o operasyonda olmak üzere vatanımızın nice evladı hayatını kaybetti. Bir gece vakti aileleriyle birlikte havaalanına cenazelerini almaya gittim. Hava soğuktu, piste kar yağıyordu. Ertesi gün her birinin anısına Askeri Liyakat Madalyası verdim. Vatanlarından çok uzakta can vermiş bu gençleri görmek başlı balına korkunçtu, fakat içten içe bu savaşı onaylamadığım için daha da altüst olmuştum. Bu hatıra hâlâ en büyük kâbuslarım arasındadır.”

Bulgaristan’ın dönüşebilmek için kendi enerjisinin yeterli olmadığını görmüş, Avrupa Birliği’ni bir “dost enerji” kabul etmiş ve kriterleri yerine getirebilmek için epey uğraşmış.

Bence her şeyin özü şu cümlede gizli.

“Avrupa Birliği’yle ne kadar bütünleşirsek yargımız siyasetin ve paranın vesayetinden o kadar kolay kurtulacak.”

Son Bulgar Kralı ve Bulgaristan’ın eski Başbakanı Simeon Sakskoburggotski anılarında “maksadım, kedimin benim için düşündüğü kişi olabilmektir,” diyor -my goal in life is to look like my cat thinks I am.

Eh, gördüğünüz gibi, bir kedi istedi mi, krallara, başbakanlara bile boyun eğdirir.

Elena Karamihaylova’nın bir otoportresinin yer aldığı serginin afişini görür görmez “Bulgar empresyonizmi” ile karşılaşacağımı anlamıştım ama empresyonizmin bu kadar güzel örneklerini göreceğimi hiç düşünmemiştim.

Elena Karamihaylova, 1875’te Bulgaristan’ın Şumnu şehrinde doğuyor.

Çocuklarının eğitimine bakınca ailenin bu konuya özel bir önem verdiği anlaşılıyor.

Elena, 1889’da, eğitimine Amerikan Kız Koleji’nde devam edebilmek için İstanbul’a geliyor.

Resme ve müziğe ciddi bir ilgisinin olduğu anlaşılıyor.

Kolej’de geçirdiği altı senenin ardından mezun olup Şumnu’ya dönüyor.

Sonra, tıp okuyan abisinin yanına Viyana’ya gidiyor -Elena’nın hayatında Viyana’nın hep önemli bir yeri olacak.

Viyana’da piyano derslerini bırakıp kendini tamamen resme adıyor.

1898’de yolu yeniden İstanbul’a düşüyor; mezunu olduğu koleje bu kez öğretmen olarak geliyor, iki sene boyunca İngilizce, matematik ve coğrafya dersleri veriyor.

Halide Edib de bu okuldan 1901’de mezun olduğuna göre Elena’yla mutlaka tanışıyordur, belki onun öğrencisi bile oldu.

Elena’nın hayatı Şumnu, İstanbul ve Viyana üçgeninde devam ederken, doktor olan abisi Ivan’ın Sofya’da bir muayenehane açması üzerine o da başkente taşınıyor.

Stüdyo açıyor, resimler yapıyor.

28 yaşındayken, resim kariyerinde ilerlemek için Münih’e gidip dönemin en bilinen hocalarından dersler alıyor.

Bir sene sonra, Belgrad ve Zagreb gibi şehirlerdeki sergilerde genç bir kadın ressam olarak boy göstermeye başlıyor.

Otuzlarına geldiğinde isminin yavaş yavaş duyulmaya başladığını görüyoruz.

O dönemlerde “Doğu Avrupalı kadın ressam” pek aşina olunan bir şey değil.

Elena da Bulgaristan’ın resim hayatında öncü bir rol üstlendiğinin bilincinde bir kadın olarak birçok yeniliği denemekten çekinmiyor.

1914’te birçok tablosunda model olarak çizdiği kız kardeşi Magda ile bu sefer Paris’e gitmek üzere yola çıkıyorlar.

Gelgelelim, İsviçre’de, birbirinden güzel resimlerini yaptığı Constance gölünün oradayken Arşidük Ferdinand’ın öldürüldüğünü ve büyük bir savaşın başladığını öğrenince Paris’e gitmek yerine Sofya’ya dönmek mecburiyetinde kalıyorlar.

Sanırım Elena’nın kariyerinin en kötü ânı buydu, Paris’e gidememek, Paris’teki o sanat çevresinin içine girememek…

Monet, Sisley, Degas, Pisarro… ama en çok da Montmartre, Paris, Paris’in bohem günleri, ressamlarla arkadaşlıklar…

Elena, savaş patlayınca bu ortamın dışında kalmış.

Hayli üretken geçirdiği 1920’lerin sonuna doğru Magda’nın vefatıyla sarsılacak -1928.

Hemen ardından yılın yarısını geçireceği Zemen’e taşınıyor.

Hayatı boyunca resim yapmaktan hiç vazgeçmiyor.

Derken, Bulgaristan için ilkinden daha feci sonuçlara yol açan İkinci Dünya Savaşı başlıyor.

Malum, savaşın ardından Bulgaristan’da rejim değişti ve komünizm geldi.

Elena, komünist rejim altında da resim yapmayı sürdürüyor, hatta çeşitli ödül ve nişanlarla da taltif ediliyor.

1961’de, 86 yaşında, içinde binbir ukde, vefat ediyor.

Bu son söylediğimi ispat edebilecek herhangi bir delile sahip değilim, hiçbir yerde böyle bir şey okumadım, sadece resimlerine bakıyorum ve bunu hissediyorum, böylesine iyi eğitimli ve yetenekli bir kadının dünya çapında tanınan bir ressam olabilecekken hayatının son dönemlerini demir perdenin arkasında geçirmekten ötürü hayata bir parça kırgın olacağı kanaatindeyim.

Milli Galeri’deki sergide Magda’yı çizdiği tablolarına bakıyorum, Constance gölündeki resimleri, portreleri, otoportreleri, manzaraları…

Bir şekilde Paris’e gidip resimlerini orada sergileyebilseydi Elena Karamihaylova’nın kariyeri bugün herhalde bambaşka olurdu.

Benim o taraklarda bezim olmadığı için İskoçya edebiyatı deyince Robert Burns, Sir Walter Scott ve Robert Louis Stevenson geliyor aklıma.

Sanırım Edinburghlular da benimle hemfikir çünkü Royal Mile’ın üstünde her birine birer kat bahşettikleri üç katlı bir Yazarlar Müzesi oluşturmuşlar.

Pek tabii ki, üst kat, İskoçların milli şairi Robert Burns’e (1759-1796) ayrılmış.

Bu katta Burns’e dair çeşitli objeler sergileniyor.

Glasgow’da Robert Burns’ün doğduğu eve dair bir resimden söz etmiştim, burada, Burns’ün doğumgününün resmi tatil olarak kutlandığını öğrendim -25 Ocak, Burns Gecesi.

Burns, şiirleriyle bazı kitapların isim babası da olmuş; Steinbeck, Fareler ve İnsanlar’ı, Salinger da Çavdar Tarlasında Çocuklar’ı onun mısralarından çekip almış.

Orta kat ise Sir Walter Scott’a (1772-1832) ayrılmış.

“Tarihi romanın” mucidi olmasının yanısıra, Walter Scott, Edinburgh Üniversitesi diplomalı bir avukattı, Almancanın yetkin bir çevirmeniydi, yayıncılık faaliyetindeydi.

İskoç halk şiiriyle, çocuk felci geçirdiği için topal kalmasının ardından İskoçya’nın güneyine gönderilince tanıştı.

Kendisine büyük şöhret kazandıran Waverley romanlarının yazarı olduğunu epey geç bir tarihte açıkladı.

Walter Scott’un Edinburgh’da bir de anıtı var -Waverley durağının az ilerisinde.

Walter Scott Anıtı (Edinburgh)

Müzenin alt katı ise Robert Louis Stevenson’ın.

Ama eğer tanınırlık, satış ya da dünya dillerine çevirilmişlik gibi kriterleri baz alsaydık, Define Adası ve Dr. Jekyll ve Bay Hyde’ın Tuhaf Hikâyesi gibi kitapların yazarı olan Robert Louis Stevenson’ın en yukarılarda olması kaçınılmazdı.

Stevenson, İskoçların en bilinen ve eserleri dünyanın her diline çevrilen yazarıdır.

O da Burns gibi erken denebilecek bir yaşta, akla hayale gelmez bir yerde vefat etti -44 yaşında, Samoa’da.

Edinburghlu olmasa da yolu bu şehirden geçtiği için değinmek istediğim bir diğer yazar da James Hogg (1770-1835).

Fakir bir aileden gelen Hogg, okulu terk etmek zorunda kalmıştı.

Çobanlık yapıyordu.

Bir çiftliğe girip çalışmaya başladı.

Okumaya olan merakını fark eden çiftlik sahibinin verdiği kitaplar hayatını değiştirecekti.

23 yaşında yayımlanan ilk şiir kitabı Walter Scott’ın beğenisini kazandı.

40’larına geldiğinde artık Edinburgh’da yaşıyordu ve bütün adanın tanıdığı bir yazar olmuştu.

Walter Scott’ın ölümünün ardından Sir Walter Scott’ın Ev Hali ve Özel Yaşamı adlı bir kitap yazdı.

Ben Hogg’dan Bağışlanmış Bir Günahkârın Özel Anıları ve İtirafnamesi’ni okudum.

Hogg’un diğerlerinden en büyük farkı kentli bir yazar olmayışıdır.

Edinburgh’un bu yıllarda bir kültürel çekim ve cazibe merkezi olduğu aşikar.

Mesela, Thomas De Quincey de buraya taşınıyor -1826’da.

Şimdi romanları bir kenara bırakalım ve bir başka kitabın hikâyesine bakarak 18. yüzyılda Edinburgh’un kültür hayatı açısından neden bu kadar bereketli olduğunu anlamaya çalışalım.

Dr. Samuel Johnson (1709-1784) genellikle “alçakların en son sığınağı vatanseverliktir” sözüyle bilinir.

Oysa, Dr. Johnson deyince biyografi türünü de konuşmamız gerekir.

Dr. Johnson’ın ölümünden yedi sene sonra arkadaşı James Boswell (1740-1795) Samuel Johnson’ın Hayatı adlı bir kitap yazarak yeni bir türün ilk büyük eserini vermiş oldu.

Boswell’den önce biyografi sadece dini konularda, peygambere, havarilerine dair yazılırdı.

Boswell, arkadaşı Samuel Johnson’ın hayatını yazmaya değer bularak bireyin yaşamının önemini herkese göstermiş oldu.

Akla hayale gelmedik bir işti bu.

Bir yandan yavaş yavaş Sanayi Devrimi başlıyor -burada da en büyük pay gene bir İskoç’a ait: James Watt.

Öte yandan, ağırlıkla İngiltere’nin İskoçya hududundaki kuzey şehirlerinde “çevirme” denen yöntemle yersiz yurtsuz kalan köylülerin şehirlere doluşması işçi sınıfını doğuruyor.

Bu çok sancılı bir süreç olsa da, bütün bu gelişmeler, “bireyin” git gide önem kazanmakta olduğu bir dönemi de ortaya çıkarıyor.

Dolayısıyla, ilk biyografinin burada yazılması bir tesadüf olmasa gerek diye düşünüyorum.

Yine Royal Mile üzerinde, Yazarlar Müzesi’nden Kale’ye doğru yürürken biraz ileride solda, Witchery diye şık bir lokanta var.

Boswell’le Johnson’ın burada buluştukları, yemek yedikleri yazıyor.

Ben ne yazık ki bu lokantaya gidemedim, sizin yolunuz düşerse benim yaptığım hatayı tekrar etmeyin.

Nedense çeşitli yerleri gezmek için bir-iki günün fazla fazla yeterli olduğunu söyleyen insanlar vardır, ben aslında bu tip hurafeye pek kulak asmam ama nasıl olduysa oldu, bir hafta geçirsem sıkılmayacağım şehre gönlümce gezebilecek vakti ayırmadım.

Neyse, laflayacak vakit yok, hemen Glasgow’u gezmeye başlayalım.

“Yeşil vadi” anlamına gelen Glasgow’da görmemiz gerek ilk yer, Katedral.

Böylece, Glasgow’un azizi Mungo ile tanışacağız.

Gerçi, İskoçya’nın azizi Andrew’dür, bayraktaki çapraz olan Andrew’ün haçı.

Geçmeden şu bayrak konusuna bir bakalım derim.

Birleşik Krallık bayrağına baktığınızda İngiltere’nin, İskoçya’nın ve İrlanda’nın -Galler yoktur- haçlarının üst üste çakıldığını görürsünüz.

İngiltere’nin bayrağı beyaz zemin üzerine kırmızı haç (George), İskoç bayrağını temsil eden lacivert üzerine beyaz haç (Andrew), İrlanda’nınki ise beyaz üzerine kırmızı çapraz haçtır (Patrick).

Bu sayede, Union Jack denen Birleşik Krallık bayrağına bakan bir İngiliz de, İskoç da, İrlandalı da kendi bayrağını görür ve bu sayede birlikteliği benimser.

Mungo’nun adı verilen Katedral, 12. yüzyıldan kalma.

Rivayete göre, Glasgow’u 500’lü yıllarda bu Mungo adlı keşiş kurmuş.

Güzel, görülesi bir katedral.

Katedral’in yanından inen Duke Street, bir süre sonra George’a dönüşerek bizi şehre bağlayacak.

Bu yürüyüş esnasında göze çarpmaması mümkün olmayan tek şey sanırım Strathclyde Üniversitesi’nin tabelasını taşıyan çeşitli yapıları.

Cylde, Glasgow’un etrafına kurulduğu nehir, “strath” ise bu şehrin “vadi” olduğunu tasdik ediyor.

Böylece, Duke’ü bitirip George’tan yürümeye devam edebiliriz.

Biraz ileride George’u dik kesen iki alışveriş caddesi çıkacak karşımıza: Buchanan ile Queen.

Buradaki mağazaların birinden kendime tüvit bir ceket aldım.

İskoçya benim için her şeyden önce tüvit -Harris tweed- ve Cesuryürek filmiyle ölümsüzleşen William Wallace’tır.

İskoçya’ya gelmeden önce her yerde William Wallace’a dair bir şeyler bulabileceğim kanaatindeydim, heyhat, Wallace’ın “özgürlük” çığlığı Glasgowluların gündeminden çoktan çıkmış gibi geldi.

Buna şaşırdığımı ifade etmeliyim.

Şimdi artık buradan şehrin diğer tarafına doğru yollanalım ve biraz tablolara bakalım.

1900’lerin başında inşa edilen Kelvingrove, kırmızı rengi ve gösterişli cephesiyle etkileyici bir bina.

Nedense, Kelvingrove’da Dali’nin çarmıha gerilişi farklı bir açıdan resmettiği tablosunu öne çıkarmışlar -o kadarki bu tabloya özel bir oda tahsis etmişler.

Oysa, Kelvingrove sadece Dali’den ibaret değil.

İskoç bölümünde “Glasgow Renkçileri” -Glasgow Colorists- denen bir grupla tanıştım.

Renkçiler esasen dört kişi: Samuel Peploe, Francis Cadell, Leslie Hunter ve JD Ferguson.

Bunların eserlerinde yoğun bir Fransız -özellikle de Matisse- etkisi görülüyor.

İçlerinde Cadell’in “İç Mekân: Turuncu Perde” tablosu gibi bazı beğendiklerim olsa da Renkçiler bana “çok” değil “fazla” Fransız geldikleri için tarzlarına pek ısınamadım -gene de, üstüne yazmaya değer.

Başka beğendiğim İskoç ressamlar da vardı.

Mesela, Sam Bough adlı bir ressam, İskoçya’nın milli şairi Burns’ün doğduğu köy evini resmetmiş.

Öte yandan, resim deyince benim en sevdiklerim Hollanda Altın Çağı’dır, bir de, Monet başta empresyonistlerdir.

Kelvingrove’da ikisini de bulmak şaşırtıcı olduğu kadar mutluluk vericiydi; böylece, Rembrandt, Monet, Van Gogh, ayrıca Renoir, Pissarro derken insan adeta efsunlanıyor.

Adını ilk kez yine Kelvingrove’da duyduğum Marianne Grant’in üzerinde de biraz duralım istiyorum.

Marianne’in çalışmaları daha sonra Yaşamak için Çizdim -Painting for My Life- başlığıyla yayımlanmış.

Marianne Grant, 1939’da, Prag’da öğrenim gören bir resim öğrencisidir.

Naziler, Çekoslovakya’yı işgal edince Nürnberg Yasaları gereği Marianne’in mezun olamayacağını söylerler.

Marianne okuldan atılır, üç sene sonra da kendini milyonlarca Yahudi gibi toplama kamplarında bulur.

Theresienstadt’tan Bergen-Belsen’e ve Auschwitz’e gönderilir.

Fakat Marianne resim yapmaktan vazgeçmez, gönderildiği her kampta, soykırıma direnmenin yolunu resimde bulur.

Savaştan sonra İsveç’e iltica eder ve tasarımcılığa başlar.

1951’de bir Almanya Yahudisi ile evlenip Glasgow’a yerleşir.

Marianne’in 1942 ile 45 arasında toplama kamplarında esirken çizdiği resimlerin bir bölümü -Theresienstadt ile Bergen-Belsen’dekiler- bugüne ulaşmış.

Bir röportajında, “ben resim çizerek hayatta kalabildim,” diyen Marianne’in soykırım esnasında yaptığı resimleri görmek üzücü olduğu kadar da çarpıcı.

Kelvingrove’da soykırımı anlatan çeşitli sanat eserleri de gördüm, bunlar da çok beğenilesi -ve, tabii, eşzamanlı olarak kahredilesi- işlerdi.

Kelvingrove’un orgu da çok meşhur.

Saat birde org resitali vardı, onu dinledik.

Kelvingrove’un karşısında Adam Smith ile James Watt’ın ders verdikleri Glasgow Üniversitesi’nin görkemli binaları…

Glasgow’un keşfedilmeyi bekleyen sokakları, görülmedik binaları…

Bu şehirde daha kimbilir neler vardı…

Hepsi, bir sonraki gelişe kaldı.

Ocak ayıydı ve yağmurluydu.

Trenin saatini bekliyordum, treni beklerken Buchanan’dan George’a Glasgow’un sokaklarını arşınlıyordum.

Mağazalar açılıyordu birbiri ardına, cafelerin tezgahlarında günlük sandviçler diziliydi ve taze kahveler hazırlanıyordu.

Bir adam sokağın kuytu bir köşesine girmiş gaydasını çalıyordu, yeşilli-mavili bir kilt giymişti, çorabı, ceketi ve enstrümanıyla adeta bu ülkenin müşahhas bir haliydi.

Durdum ve bir süre onu dinledim.

Sanki onun için de zaman durmuş gibiydi, tarihi ve kültürü sırtına atmış, Glasgow’un rüzgarlardan korunaklı bir ara sokağında gayda çalıyordu.

Dün, her nefeste bugüne geliyordu.

Nihan fotoğraflarını çekti; sonra ben, zamanlararası bu yolculuğu mahvedecek bir şey yaptım ve sokak çalgıcısı olduğunu zannettiğim için adama para vermeye kalktım.

Müziği kesti, olanca nezaketiyle para almayı reddederek “kendime çalıyorum,” dedi ve hiçbir şey olmamışçasına çalmaya devam etti.

Müziğin sustuğu o an benim zamanlararası yolculuğum da sona erdi, müsebbibi bendim ve şikayet edemezdim, üstelik trenin kalkış saati de yaklaşmıştı.

Queen Station’a doğru yollandım.

Glasgow’dan bindiğim trenden beş küsur saat sonra Mallaig’de inecektim.

Tren, Fortwilliam üzerinden Mallaig’e gidiyordu ve yol üstünde meşhur Glenfinnan Viyadüğü’nden geçecektim.

1800’lerin sonunda inşa edilen bu köprüyü esas meşhur eden -benim hiç izlemediğim- Harry Potter filmleri oldu.

Büyücülük okuluna giden tren buradan geçiyormuş.

İskoçya’nın 10 sterlinlik banknotunda da Glenfinnan’ın görseli yer alıyor.

Ben böyle canavarlı, perili şeylerden, genel olarak da fanstastik öğelerden, özünde de bilimkurgunun tamamından zerre hazzetmediğim için bizim ailede Harry Potter’dan

Nihan sorumludur, ama köprü gerçekten güzel ve geçmeye değer.

Bu yüzden biz de bu yağmurlu pazar gününü tren yolculuğuna ayırdık.

Glasgow’dan aldığım İskoçya üzerine bir kitapla bir şişe viski vardı yanımda, kitabı birkaç kez okumaya niyetlendiysem de muvaffak olamadım, zira yolculuk beş saatten fazla sürse de camdan gördüğüm manzara kitabın anlattıklarından daha davetkârdı.

Ama Madeira fıçısında beklemiş birkaç kadeh Ardnamurchan bu değişen manzaraya eşlik ediyordu, Nihan yolda yememiz için frambuazlar almıştı, iyi bir viskimiz, frambuazlarımız ve kıskanç bir kadın gibi sürekli kendisiyle ilgilenmemizi isteyen bir manzaramız vardı.

Öncelikle saatler geçtikçe renkler değişiyordu.

Sonra ormanlar başlıyordu, derken ormanlar bitiyor ve kızıl kahve toprak örtüsü görünüyordu, bir süre yeşilin hakimiyetinde gidiyorduk, sonsuz çayırlar vardı, sonsuz çayırlarda koyunlar otluyordu, saman balyaları örtülmüştü bazı yerlerde, ansızın bir göl açılıyordu, bana hepsi birer malikane gibi görünen evler sıralanıyordu daha sonra, dağlar vardı, tepeleri karlı dağlar, akarsular, mini mini çağlayanlar vardı.

Evleri ormanlar takip ediyordu ve biz insanı efsunlayan bu döngünün içinde ilerliyorduk.

Hiç bilmediğim duraklarda duruyorduk, İskoçya’nın köyleri; sevimli, küçük, hayatın bir parça dışında.

Hava kararmaya yüz tutmuştu.

Nihayet, Glenfinnan’dan geçtik ve yarım saat kadar sonra Mallaig’e ulaştık.

Mallaig bir balıkçı köyü, mazisi aşağı yukarı ikiyüz senelik.

Mallaig dediğin bir-iki sokaktan ibaret, dediklerine göre burada yazın epey hayat varmış ama bizim geldiğimiz bu ocak akşamında bütün dükkânlar kapalıydı.

Mallaig’in açık olan tek lokantasında yemek yedik -içinde havuç, tatlı patates, kereviz, buğday vs olan birer sebze çorbası içtik, Nihan deniz tarağı yedi, bense “scampi” denen küçük ıstakozlardan söyledim. 

West Highland diye bir otelde kaldık.

Otelin büyük binası kapalı ve ışıksızdı, kimseler yoktu, kapı kilitliydi, sadece arkada, pansiyona çevrilmiş birkaç oda tutulabiliyordu.

Şifreyi girip anahtarı aldık, odaya girdik.

Güzel, ferah, büyük, zevkli döşenmiş bir oda.

Verandada üstüne branda çekilmiş bir jakuzi.

Camda deniz, balıkçı teknelerinin denize vuran tek tük çıplak ışıkları.

Nereden esti bilmiyorum, aklıma Selim İleri’nin kış günü yaz otelinde kalan yapayalnız karakterleri üşüştü birden.

Ocak ayıydı ve bir yaz otelinde kalıyorduk.

Bir kadeh daha, son kadeh.

Bu kilise, vakti zamanında “Çocukların Katedrali” diye biliniyormuş. Daha sonra bir de hastane eklenmiş. 1898’de açılan bu hastane tam elli sene veremlilere hizmet vermiş.
Quarrier’in dinibütün bir adam olduğu köyün sokaklarına verdiği isimlerden de anlaşılıyor; bazılarını sayayım: Sevgi, Umut, İnanç, Şükür…
Bu köyde yapılacak en güzel işlerden biri alıp başını yürümek, sokak kedisi gibi, binaların arasından bahçelerin içinden kıvrıla kıvrıla bir göz ziyafeti eşliğinde salınmak.
Görülmesi gereken evlerden biri, Sevgi’nin İnanç’a döndüğü köşede: Somerville Weir Hall.
Köyün bu en eski yapısı bir dönem okul ve kilise olarak da kullanılmış.
Gelgelelim, son yıllarda, köyün adı yetimhanede kalan çocukların istismar edilmesi gibi nahoş olaylar ve ithamlarla anılmaya başlamış.
Akşam yemeklerinden birini köyde yiyelim dedik.
The Coach House diye bir lokantayı methettiler, “İskoç mutfağında” epey iddialılarmış. Bu “İskoç mutfağı” lafı da matrak, ne kadar iddialı olurlarsa olsunlar insanda ciddiye alınır bir beklenti oluşmuyor. En nihayetinde geliyorsun, sana heyecanla “fish and chips” öneriyorlar -yani, kızarmış balıkla patates. Ama haksızlık da etmeyeyim, burada içtiğim pırasalı patates çorbası da, yediğim et de hayli lezzetliydi.
Quarrier’s Village, yolu Glasgow’a düşenler için görülesi, gezilesi bir köy.
Gelmişken, bir kilisenin vitraylı camlı odalarından birinde kalmak da hiç kötü bir fikir değil.

Almanya’ya her gittiğimde, Bavyera’nın o şatafatlı Romantik Yolu’nda bir kasabada karşılaştığım Türk garson kız aklıma düşer. Almanya’da turist olduğumuza şaşırmıştı; ona göre burası gezilecek yer değil, çalışılıp para biriktirilip Sivas’taki köye dönülecek bir yerdi. Hayali, yıllık izninde köyüne kaçmak, emeklilikte de Almanya’yı tamamen unutmaktı. Benim içinse Almanya, tarihinin karanlık gölgeleri, yeşile boğulmuş şehirleri ve insan hikâyeleriyle hep bir harikalar diyarı. Bu sonbahar, yapraklar sarıya boyanmış, yeşiller iyice kendini göstermişken, yine Almanya’daydım. Türkiye’nin kaybolan eşeği yani Avrupa’ya seyahat için vize alma konusunda sağ olsun Almanların anlayış ve işbirliğine şükran duyarım.

Berlin: Betonun Laneti, Duvarın İkiyüzlülüğü, Yolların iki tekerli kralı

Bu kez Berlin’de otel yerine bir evde kaldım, turistik klişelerden uzak, Tempelhof Havalimanı’nın gölgesinde. Burası, 1948-49 Berlin Hava Köprüsü’nün efsaneleriyle dolu, ama benim ilgimi çeken, çoğu gezginin es geçtiği koca bir beton silindir oldu. Türkiye’de betonla bitmeyen aşk-nefret ilişkimizi düşününce, bu yığının unutulmuşluğu ironik. Meğer bu, Hitler’in çıldırmış Germania projesinin bir provasıymış: Brandenburg Kapısı’ndan Bundestag’a uzanacak 100 metre eninde akıl kanatan bir caddenin ve çevresindeki devasa binaların zeminini test etmek için dikilmiş. Şükür ki bu megaloman saçmalık hayata geçemedi. Ama o beton, insan aklının ne kadar sapkınlaşabileceğini hatırlatıyor; bir sanat eseri değil, faşist dikta hezeyanlarının kalıntısı. 

Berlin’de başka bir durak, Yadigar Asisi’nin duvar panoraması. Şah döneminde muhalif bir babanın yetim oğlu olarak Almanya’ya gelen Asisi, Berlin Duvarı’nın iki yüzünü resmediyor: Bir yanda soğuk, gri bir hudut; diğer yanda lunaparka dönmüş bir özgürlük şovu. Sınır çizenler tarih sahnesinde palyaçoya dönüyor, bu panorama bunu suratımıza çarpıyor.

SPD’nin genel merkezinde ise Willy Brandt’ın buruşuk pantolonlu fotoğrafı ve dünya çapındaki bir  yarışmayı kazanan fotoğrafların sergisi var. Güzel, ama yetmez. AFD, doğunun ötekileşmiş kitlelerini aştı; artık üst sınıflardan, hatta yeni göçmen istemeyen Türklerden bile oy kapıyor. Almanya’nın hoşgörü masalı, bu sağ popülist dalgayla çatırdıyor.

Sivaslı kızın dar hayallerinden Şahcan’ın sınır tanımayan inadına, Tempelhof’un kenara atılmış betonundan Dresden’in mucizesine, Almanya insanlığın karanlıktan ışığan dönen yüzünü gösterdi bir  sonbaharda, sarı yapraklar arasında, yeşile ve insana olan inançla.

Yeşilin Tadı

Almanya, Türkiye’den büyük değil, nüfusu da aşağı yukarı aynı. Ama dağları, ormanları ve yeşile boğulmuş şehirleriyle başka bir gezegen gibi. Bizde şehirler beton yığınına dönüşürken, Almanya’da her köşede bir park, her mahallede bir hobi bahçesi. Apartman sakinleri hafta sonları bu bahçelerde toprağa gömülüp negatif enerjiyi atıyor. Göstermelik değil, ciddiye alıyorlar; bahçesine bakmayan kapı dışarı. Peki, daha yüksek binalar yapmadan bu yeşil bolluk nasıl oluyor? Şehir planlaması, disiplin, akıl. Bizde en iyi plancılar hapisteyken, Almanya’da bu işin tesadüf olmadığını anlıyorsun. Yollar meselesi daha da çarpıcı. Almanya’da araç sayısı bizden fazla, ama yolların kralı arabalar değil.  Yollar net: Ya araç yolu ya otopark. İkisi bir arada olmuyor. Bisiklet yolları kutsal; arabalar giremez, ama bisikletliler gerektiğinde araç yolunda. Park etmek mi? Hem cehennem gibi zor, hem pahalı. Toplu taşıma, şehir içiyle sınırlı kalmıyor; ülke çapında sübvansiyonlarla öyle bir sistem kurmuşlar ki, tek kartla uçak ve hızlı tren hariç her yere gidersin. 

Leipzig ve Dresden: Huzur ve Diriliş

Leipzig ve Dresden’e hızlı bir bakışın da dahil olduğu gezinin bu iki durağında ise Leipzig’de Bach ile buluşmanın huzurunu az şeyle mukayese edebilirim.

Leipzig’de, Müziğin Tanrısı Bach’ın ruhunun sindiği ve bedeninin dinlendiği Thomas Kilisesi’ne bakan bir otelde geçirdiğim gece, hayatımın en derin anılarından oldu. Bach’sız bir dünya bana göre bahtsız bir dünya. Onun müziği, o kilisede insanın ruhunu sarsıyor.

Dresden ise başka bir hikâye. 1945’te bir gecede 25 bin canı ve tarihî dokusunu bombalarla kaybeden bu şehir, bugün öyle güzel ki, insanın hayata inancını tazeliyor. Dresden’i görmeden ölmeyin; gördükten sonra zaten tekrar görmeden ölmek istemezsiniz.

Şahcan: Umudun Orta Yeri Gezinin yıldızı,

Leipzig’de bir restoranda tanıştığım Afgan göçmen Şahcan’dı. Sivaslı garson kızın “Hadi gel Sivas’a  geri dönelim” hayali onun gerçeklerinin yanında sönmüş bir ampül gibi kalıyor. Şahcan, Van’ı yürüyerek geçmiş, Türkiye’de aylarca didinmiş, lastik botla Yunanistan’a ulaşmış. Gürül gürül Almancası, kırık Türkçesi ve şahane  İngilizcesiyle bize Alman şarapları önerirken, sesindeki kararlılık her şeyi anlatıyordu. Şahcan, insan denen varlığın pes etmeyen bir umut makinesi olduğunu kanıtlıyor. Başarmak için çaba lazım, çaba için motivasyon, motivasyon içinse sıfırdan başlamayı göze almak.

Almanya’nın Dersi

Almanya, o şarkıdaki gibi kendi yolunda. Kurallar keyfi değil, hayatın kemiği. Sıra beklemek dünyanın sonu değil; aksine, düzenin garantisi. Sivaslı kızın dar hayallerinden Şahcan’ın sınır tanımayan inadına, Tempelhof’un kenara atılmış betonundan Dresden’in mucizesine, Almanya insanlığın karanlıktan ışığan dönen yüzünü gösterdi bir  sonbaharda, sarı yapraklar arasında, yeşile ve insana olan inançla.

Not :

Almanya gezisinin tamamını bu yazı içeriğinde sunma şansım yok elbette.

Gezi fotoğraflarının bir kısmı linkte https://cagatayarslanfilmlerhayatlar.blogspot.com/2025/10/almanya-15-23-ekim.html

Merak edenler detaylar için  ulaşabilir.

New York eyaletinin kuzeyine doğru muazzam güzel bir coğrafya hâkim. Zaten eyaletin yüzde 65’i ormanlık ve aradaki birkaç küçük şehir dışında alabildiğine sıkı orman içinden geçiyorsunuz. Nüfusun yüzde 70’i güneyde, New York şehrine yakınlığı nedeniyle Hudson Vadisi ve Long Island bölgesinde yaşadığı için kuzey, birkaç şehir dışında tamamen bakir kalmış. Bu birkaç şehirden biri Buffalo; meşhur “Buffalo Wings” ile bilinen, ilk tavuk kanadının yapıldığı yer. Buffalo, göl etkili kar yağışları nedeniyle “snow belt” (kar kuşağı) olarak anılırken, kaderi talihsiz şekilde değişiyor. Bir zamanların çelik merkezi olan şehir, 1973 petrol krizi, küreselleşme ve döneminde piyasalara “şimşek” gibi çakan Fed başkanı Paul Volcker’in yüksek faiz darbesiyle yüz binlerce istihdam kaybetti ve “sanayisizleşmenin” en önemli örneklerinden biri olarak “rust belt” (paslı kuşak) içindeki yerini aldı. Bugün Buffalo, ABD’nin en fakir üçüncü şehri ve şehirde faal olan tek bir demir-çelik üretim tesisi dahi yok.

Buffalo’nun 1,5 saat kuzeyinde, Niagara Şelaleleri’nin böldüğü Kanada-ABD sınırının Kanada tarafında Hamilton şehri de doğal güzelliklerden nasibini almış. Şehrin çevresinde irili ufaklı yüzden fazla şelale var. Gelişimi sayesinde dönemin Westinghouse CEO’su tarafından “altın at nalı” adı verilmiş, Ontario ve Kanada’nın çelik başkenti olan şehrin başı şu sıralar oldukça büyük dertte. Trump’ın tarifeleri nedeniyle ABD’ye ihracat yapan birçok çelik fabrikasının sıkıntıya gireceği bekleniyor. Dünyanın çelik devi Arcelor Mittal, şehirdeki çelik tel fabrikasını kapattı ve işten çıkarmalara başladı. Eğer soruna çözüm bulunmazsa, 40 binden fazla kişinin işsiz kalacağı tahmin ediliyor. Bir gezelim diye girdiğimiz şehir merkezi, kepenk indirmiş dükkanları, sokaklarda dolaşan keşlerle korku filmi setlerini aratmıyordu. Hali hazırda “altın at nalı”ndan Ontario’nun “koltuk altı” (arm pit) ismini almış ürkünç şehir, bir de kendini paslı kuşağın içinde bulursa ne hale gelir, kim bilir.

Gelelim dönemin Anglo-Protestan ağa babalarının, 150 yıl önce demir-çelik gibi ağır sanayi için neden böyle sık ormanlık, kar bir yağdı mı kalkmayan bir bölgeyi seçtiklerine. Çelik işinde enerji ve lojistik girdisi, ürüne göre maliyetin %30-50’sini oluşturur. Bu bölgelere yakın olan kok kömür yataklarının yanı sıra, o karları yağdıran göller ve akarsular hem mamul hem de cevher tedariği için bulunmaz bir lojistik arter oluşturmuş. Üstelik kurulacak şehirlerin enerjileri, hepsi birer doğal HES olan şelalelerden sağlanmış. Niagara Şelaleleri’ndeki kurulu güç, tek başına bizim Atatürk Barajı’nın iki katı kadar ve hâlâ 10 milyon insana enerji sağlıyor.

Ontario yönetimi paraya kıymış, eski santrallerden birinin tünelini yenileyip ziyarete açmış; şelalelerin dibine kadar girip keyfini sürebiliyorsunuz. Yaşadığım en arındırıcı deneyim olduğunu söyleyebilirim.

Bölgenin karar alıcıları da darlandıkça tünele girip dertlerinden bir 5 dakika da olsa arınıyorlar mıdır bilmiyorum tabii. Neticede hem kendilerinin burada bulunmalarının hem de çözmeleri gereken sorunların var olmalarının sebebi, gene birbirlerine akarsularla bağlı olan bu dev havzalar.
Ne demişler, su akar yolunu bulur.

Eşsiz mutluluklardan payıma düşenin coşkusuyla soyunma odasına döndüğüm de oldu, gözyaşlarımı saklamaya çalışarak da.

Takımca iki kere İspanya’da turnuvaya katıldık, bir kere de ben, takımdan ayrı, Pau Gasol’ün ve daha birçoklarının çıktığı Elite Jove kampına katıldım.

Bu turnuvaların ikincisinde Barcelona’yla oynuyorduk.

Hiç unutmuyorum, oyuna yeni girmiştim, Eray kaçırdığı topun ribaundu alır almaz bana verdi, dipteydim ve boştum.

Bugün bile Barcelona’ya attığım o üçlüğü düşündükçe yersiz mutluluklar yaşıyorum.

Katıldığımız ilk turnuvada ise -yardımcı coach’umuz Milli Takım’da, Beşiktaş’ta, Galatasaray’da ve Anadolu Efes’te senelerce Ergin Ataman’ın yardımcılığını yaptıktan sonra Galatasaray’a başantrenör olarak dönen Yakup Sekizkök’tü- Real Madrid, Pamesa Valencia ve Panathinaikos’la oynamıştık.

O turnuvadaki tek sayımı Panathinaikos’a karşı atmıştım, faul çizgisinden ikide bir.

Benim için basketbolun Yunanistan’la ilişkisi bu karşılaşmayla sınırlı değildi.

Tofaş’ta oynarken basketbol kampları için İspanya haricinde Yunanistan’a da bir kez geldim, Kolindros’ta, daha sonra Olympiacos’un önemli oyuncularından biri olan Mantzaris’le aynı takımda oynamıştık.

Bir süre sonra benim basketbolla sahadaki ilişkim yerini ekran başına bıraktı.

Ve iyi bir EuroLeague izleyici oldum.

EuroLeague, benim için, her şeyden önce dört büyük deplasman demektir; Partizan, Kızılyıldız, Olympiacos ve Panathinaikos.
Hep çok istemişsem de bir türlü bu salonlarda bir EuroLeague maçı izleyememiştim, ama Atina Demokrasi Forumu, EuroLeague’de 2025-2026 sezonunun açılış karşılaşmasının olduğu güne denk gelince ben de senelerdir aradığım fırsatı bulmuş oldum.

OAKA baştan sona bir çılgınlıktır.

Maçtan çok tribüne takılır gözleriniz, hiçbir sözü anlamasanız da taraftarın hırsından ne dediklerini kavrarsınız.

Erkenden salonun yolunu tuttum.

Satın aldığım bileti bir de ayrıca onaylatmam gerektiğini tabii ki bilmiyordum, hiçbir manası olmayan bir sürü işi yaptıktan sonra OAKA’nın büyülü salonuna adım attım.

Gözüme ilk çarpan, Alvertis’le Diamantidis’in tavana asılan formaları oldu.

Ama bunun sebebi baktığım “seviye” de olabilir.

Ne yalan söyleyeyim, tribündeki yerimden parkede oynayan oyuncuları izlemekle Boğaziçi Köprüsü’nden Ortaköy’ü izlemek arasında pek bir fark olmayabilirdi, zira, bileti iki hafta öncesinde almış olmama rağmen ancak üst tribünün en üst sırasında kendime bir koltuk bulabilmiştim -benden yukarıda bir tek çatı vardı.

Saat yaklaştıkça OAKA’nın ateşi yükseldi, sezonun açılış maçı olduğu için oyuncular sahaya tek tek çıkıyor ve tezahüratlarla karşılanıyorlardı.

Basketbolda oyunkurucunun Yunan olması o takımın başına gelen iyi bir şey addedilir; “at, avrat, Yunan guard” sözünü basketbolu seven herkes bilir.

En büyük alkışı bir Olympiacos efsanesiyken Panathinaikos forması giymeyi kabul eden Kostas Sloukas aldı, sanırım Panathinaikoslular onu yeşil formayla gördükçe Olympiacos’a kaptırdıkları kendi efsaneleri Vassilis Spanoulis’in intikamını aldıklarını düşünüyorlar.

Ergin Ataman, Panathinaikos’un başına geçer geçmez senelerdir beklenen EuroLeague kupasını OAKA’ya getirince adeta bir yarı-kahramana dönüşmüş.

Türkiye’den geldiğimi öğrenen kim olduysa “merhaba” yerine “I love Ataman!” demeyi tercih etti.

Atina, hiç kuşkusuz ki bir Olimpiyat şehri ama bir o kadar da basketbol şehri.

Maçı, gözlerimi tribünden alabildiğim dakikalarda izledim.

OAKA bir çılgınlıktır.

Simi’de limanın etrafına kurulmuş olan meydanın dışında arabayla pek de bir yere gidemezsiniz çünkü yol yok!

Merkezden bir denize girilen Pedi’ye yol var, bir de adanın diğer ucundaki Panormitis Manastırı’na.

Kime sorduysak Pedi’ye burun kıvırdı, hele ilk akşam yemek yediğimiz lokantanın garsonu Pedi’yi öyle bir kötüledi ki insan ancak şahsi bir meselesi olsa böylesine düşmanca davranırdı.

Neyse, Pedi’ye gitmedik, zaten şöyle bir şey var, Simi’nin birbirinden güzel plajlarının hiçbirine arabayla ulaşma imkânı yok.

Limana gidip hepsinin nereye, kaçta gidip döneceği belli olan deniz dolmuşlarından birine atlıyorsunuz, sonra ver elini…

İşte orası çok karışık çünkü Simi’nin plajlarının hepsi birbirinden çekici.

Velhasıl, bizim elimizi verdiğimiz ilk plaj Agia Marina oldu.

Agia Marina, meydandan çıkıp sağa döndükten sonraki ikinci plaj, dolayısıyla da hepi topu onbeş dakika uzaklıkta.

Agia Marina’nın güzel yanlardan biri, rahat şezlong ve şemsiye haricinde iyi yemekler yapan bir de lokantası olmasıydı.

Bunun bir arka koyundaki Agios Nikolaos’ta da bir gün geçirdik ama ikisini mukayese edince Agia Marina’nın her açıdan çok daha iyi olduğunu söyleyebilirim.

Gene de, Simi’nin en iddialı olduğu koy bunlar değil, hiçbir tesisin yer almadığı, şezlongun şemsiyenin olmadığı ve sadece denizden ulaşılabilen bakir Agios Georgios koyu.

Yüzerken, sahilin birkaç adım ilerisinden doksan derece diklikte yükselen dağı ve o yalçın kayalıkların arasında alabildiğine rahat koşuşturan keçileri görmek bu koyu diğerlerinden ayırıyor.

İşte Agia Marina, Pedi’yi atladık, Agios Nikolaos, Agios Georgios…

Adanın doğu tarafından aşağı iniyoruz.

Nanou ile Marathounta’nın methini işittiysek de bu iki koya gidecek fırsat bulamadık.

Böylece, adanın güney ucuna geldik.

Burada Seskli adında yerleşimin falan olmadığı bir başka adacık çıkıyor karşımıza.

Bu Seskli’yi sevme sebeplerimden biri de bizi buraya getiren tur teknesinin pek güzel bir mangal hazırlamasıydı.

Artık diğer yakadan geldiğimiz yere doğru yukarı çıkabiliriz.

Yine berrak suya sahip -suyun güzelliği bütün bu yerlerin değişmez özelliği- Diavates için belki “takım kayalıklar” denebilir.

Bir sonraki durakta, teorik açıdan, aslında bir misafirliğe gidiyoruz.

“Fokun Mağarası”nda bizi Bay Alex bekliyor.

Halimize bin şükür, mağaraya yüzerken Sayın Alex’in olanca nezaketini takınarak çoktan evini terk ettiğini gördük -aksi takdirde kendisiyle teşerrüf etmek zorunda kalırdık ki sanırım bunu ikimiz de istemezdik.

Denize girmek için bahsetmeye değer bir diğer yer de Agios Emilianos, buranın farkı bir manastırı olması.

Manastırın burada ne işi var, demeyin, çünkü Simi bir süngerci köyü ve bu manastırın banisi de süngercilerden başkası değil.

Bu istikamette başladığımız yere doğru gittiğimizde Toli, Nimborio, Plaka gibi yine her gün deniz dolmuşlarının gidip geldiği plajlar yer alıyor.

Simi, küçük olsa da denize girmeyi sevenler için çok şey vadeden bir ada.

Simi, Yunan adalarının sanırım en İtalyan’ı.

Onu diğer bütün adalardan ayıran mimarisini feribottan gördüğünüz anda, dalgalanan mavili-beyazlı bayrak da olmasa, Yunanistan’ın değil de İtalya’nın bir limanına yanaşmakta olduğunuzu düşünmeniz işten değil.

İnsanın içi kıpır kıpır oluyor, bir an önce cepheleri rengârenk evlerle süslenmiş masalsı adaya ayak basmak istiyor.

Osmanlı’nın Sömbeki dediği Simi’nin adı Poseidon’dan çocuk yapan bir periden geldiğine göre, evet, bu “peri adasına” hayran olmak için pek çok sebebiniz olacaktır.

Simi dağlık bir ada, evler de bu dağların koya bakan yamacına sıralanmış.

Dolayısıyla, eğer şansınız yaver gitmediyse kalacağınız yere çıkmak için epey bir merdiven tırmanmanız gerekiyor.

Bereket, biz çarşının içindeki mavi merdivenlerin yanında düz ayak bir evde kaldık da sarı sıcaklarda basamaklarla boğuşmadık.

Bizi Kos’tan Simi’ye getiren feribot koyun sağ başındaki iskeleye, yani saat kulesinin yanına yanaştı.

Şimdi bu indiğimiz noktadan çarşıya doğru yürümeye başlayalım.

Sol tarafımız deniz ama sudan çok park etmiş devasa yatları görüyoruz.

Biraz ileride Los adlı deniz mahsullerinde iddialı bir bar çıkıyor karşımıza.

Burada biraz soluklanalım, zira burası, İkinci Dünya Savaşı’nda Almanlar teslim olduktan sonra, Oniki Adalar’ın faşizmden kurtulduğu anlaşmanın imzalandığı bina -yanda da büyük bir anıt yapmışlar.

Madem oturduk, bulmuşken biraz hovardalık yapma pahasına deniz tarağı ısmarlayabiliriz.

Biraz ileride Simi’nin en meşhur balıkçısı Manos’un lokantası var.

Manos, keyfi yerindeyken ansızın sirtakiye başlayıp müşterileriyle birlikte sokağa taşarak tabakları ardı ardına kırmasıyla bilinen biri.

Maalesef, Simi’de geçirdiğimiz beş gece boyunca keyfi herhalde yeterince yerinde değildi ki bir gün bile dansa yeltenmedi.

Simi’de yemek demek, deniz ürünü demek.

Ama bunların başında “Simi karidesi” geliyor.

Bizim çimçim dediğimiz, minnacık karidesler.

O kadar küçükler ki kabuğu bile ayıklanmıyor.

Simi karidesini Manos’ta değil de meydanın tam ortasında yer alan Vasilis’te yedik.

Buraya kadar gelmişken Simi karidesi yemeden dönülmez ama insanı mesteden bir lezzete sahip olduğunu söyleyemeyeceğim.

Manos’ta ise yine Simi’nin alametifarikalarından olan iskaroz -papağan balığı- yedim -siz yemeseniz de pek bir şey kaçırmış sayılmazsınız.

Manos’la Vasilis arasında iki adet heykel görüyoruz.

Ayrıca, artık çarşıya geldik sayılır, etrafımızdaki hediyelik eşyacıların tamamında çeşit çeşit sünger satılıyor.

Belli ki Simi de Bodrum gibi bir süngerci köyüymüş.

Zaten Simi’nin heykeli yapılan medarı iftiharları da şaşaalı üniformaları içindeki komutanlar ya da devlet adamları değil, süngerciler.

Süngercilerin hayatında vurgun yemek ve zaman içinde duyma yetisini tümüyle yitirmek sıradandır.

Heykeli yapılan ilk kişi, Foris Kaptan’ın cesur karısı Evgenia Mastoridis.

Mastoradis, suya ilk defa ağırlaştırılmış kasklı dalgıç kıyafetiyle dalan kişi olarak adanın tarihine geçmiş.

Böylece, teknolojinin gelişmesiyle beraber hem süngerciliğin hacmi artmış hem de süngercilerin sakatlanmasının bir miktar önüne geçilmiş.

Heykeli yapılan ikinci kişi ise “dalgıçlığın efsane ismi” olarak anılan Statis Hatzis.

Suya çıplak dalan Statis Hatzis, döneminin en bilinen sünger avcısıymış.

16 Temmuz 1913 tarihinde, Statis’ten Karpathos'un Pigadia Körfezi'nin dibinde kaybolan İtalyan zırhlısının çapasını bulup zinciriyle bağlaması istenmiş.

Statis efsanelere konu olacak şekilde yalınkılıç daldığı denizin seksensekiz metre dibine inmiş ve bütün bu işleri yaparken nefesini tam 3 dakika 58 saniye boyunca tutmayı başarmış.

Simi’nin efsanevi süngercilerinin oluşturduğu bu kültür, bugün adanın her yerinde göze çarpıyor.

Sünger ile Simi birbirinden ayrı düşünülemeyecek ölçüde iç içe geçmişler.

Heykelleri bulduğumuza göre çarşıya geldik sayılır.

Bu hilalin diğer ucuna doğru yürürsek adanın yine bilinen tavernalarından Panthelis’e gidebiliriz.

Simi’de yapılacak en güzel şey, kedi gibi girilmedik sokak bırakmadan yürümek-yürümek ve adanın insanı büyüleyen mimarisinin tadını çıkarmak.

Bodrum’a hatırısayılır kez gelmiş olsam da bir taş atımı mesafedeki İstanköy adasına -yani artık kullanılan adıyla Kos’a- hiç gitmemiştim, tam da bu meraksızlığımın mahcubiyete evrileceği anda “Bodrum Hanım”ın da senelerce gitmediğini öğrenmenin mutluluğunu yaşadım.

Oh, dedim, babası daha kırklarda Belediye Reisi olduğu için herkesten önce buraya yerleşen ve çocukluğu bile burada geçen “Bodrum Hanım”dan daha Bodrumlu kimseyi görmedim ben -göreceğimi de sanmam.

Tamam, hanım Bodrumlu da, ya enişte?

İşte o Ankara’dan ithal, nam-ı diğer “Bodrum’un eniştesi”, evlendikten sonra Bodrum Hanım’ı İstanköy’e götüren o olmuş.

Biz de Nihan’la Kos’a gitmeden bir gece önce Bodrum’a gelip “Bodrum Hanım ile eşine” -kışın Ankara’da roller değişebilir- uğradık, uğramak ne kelime felekten bir gün geçirmekle yetinmeyip bir de gece çaldık.

Kos’a dair yazmaya Bodrum’dan başlamamın sebebi şu: Bu adalar turizm patlamasından önce sefaletin hüküm sürdüğü yoksul süngerci köyleri, yol yok iz yok, balık tutsan şehre inemiyorsun yolda bozuluyor, geçimlik, kapalı bir ekonomi.

Bodrum’un bahsettiğim haline dair en güzel kitap olan Dalavera Memet’in Bodrum Tarihi  “Bodrum’un eniştesi” tarafından yazıldı -siz yazarı, Baskın Oran diye tanıyorsunuz.

Bu adaların, bu listeye Simi’yi falan da ekleyebilirim, üretim biçimi birbirine çok yakın, ama turizmden sonra her şey değişmiş, tatilcilerin keşfiyle birlikte adaların çehresi de başkalaşmış.

Böyle olduğu için de bütün bu adalar herkesin güneş batana kadar denizin akşamları da uzonun tadını çıkardığı ve sadece yazları iş yapan yerler olarak görülür.

Kışlar neredeyse metruktur; lokantalar kapanır, plajcılar çekilir, sokaklar birbirini tanıyan bir avuç yerliye kalır.

İşte biz de Kos’a bu basmakalıp düşüncelerle geldik, ama dört gün sonra dönerken bambaşka düşüncelere sahiptik.

Plajcılık yaptık yapmasına ama o kısmının üstünde uzun boylu durmaya değmez.

Agios Fokas diye bir plaja gittik ilkin, adanın kuzeyinde, güzel bir yer değildi.

Sonraki günlerde ise güneye, Kefalos tarafında indik, evvela adanın en popüler kumsallarından Paradise Beach’e gittik, ama buranın tam karşısında, arabayla bir beş dakika mesafedeki Kohilari en beğendiğimiz yer oldu.

Ammavelakin, bizim için Kos bunların hiçbirinden ibaret değil.Tuttuğumuz ev, adanın tam ortasındaki Zia köyündeydi.

Anayoldan çıkıp dağ yoluna sapmak gerekiyor.

Bu Zia hoş bir dağ köyü olmasının yanı sıra Kos’ta gün batımının en güzel izleneceği yer olarak nam saldığı için de ayrıca popülerleşmiş, turist otobüsleri kafile kafile insan taşıdıkları için akşamüstleri hıncahınç doluyor.

Tabii ki diğerlerini bilemiyorum ama Zia’daki Oromedon’un Kos’un en güzel lokantalarından biri olduğu kanaatindeyim.

Burada iki akşam yemek yedik, yediğimiz içtiğimiz her şeyden de ziyadesiyle memnun kaldık.

Şimdi bu “içtiğimiz” kısmını boşuna eklemedim çünkü kaldığımız Zia’nın bir diğer özelliği de Kos’un bağlarına komşu olması.

Akrani, Papakostadinou, Hacı Emanuel, Petra… hepsi bu civarda.

Bunların bazılarına gittik; hatta Hacı Emanuel’in bir şişesini -“assyrtiko”- Oromedon’da devirdik.

Bağların en fiyakalısı Hacı Emanuel ile Akrani’ydi.

Hacı Emanuel’de şarapçılığı şimdi dördüncü nesil devralmış, gene aile işletmesi olan Petra’da da üçüncü nesil iş başında.

Petra, organik ve vegan şarapçılık yapmakla iftihar ediyor.

“Vegan şarap” ne ola ki, derseniz, ben dedim, filtrelerde falan hayvan kemikleri kullanılabiliyormuş ya da bazen hayvansal ürünler giriyormuş şarabın içine ama bu meselenin abartıldığı kanaatini taşıdığımdan ötürü “vegan şarap” benim için çok bir şey ifade etmiyor.

Ama burada “Kos’un üzümü” dedikleri birer kadeh “Mavrothiriko” içtik, yanında da keçi peyniri geldi.

Benim nazarımda güzel şarap, vegan şaraptan evla; Petra’nın Mavrothiriko’su da o güzeller arasında. 

Denize girmek haricindeki zamanımızın büyücek bir kısmını bağlarda harcadığımız için uzoya fırsat kalmadı, sadece son akşam, ikinci kez gittiğimiz Oromedon’da söyledik.

Kardoulia, Kos’un kendi uzo markası.

Ben çok beğendim; biraz daha baharatlı bir tadı var.

Görüleceği üzere, Kos’ta denizden çok dağda ve bağda zaman geçirdik.

Yunanistan’ın “bizim tarafa” düşmeyen adalarına ilk gidişim, İyonya denizinde yer alan Zakintos’a oldu.

Buraya Mora yarımadasının batı ucu Kyllini kasabasından bir arabalı feribotla geldim.

Zakintos küçük bir ada olmadığı için eğer arabanız yoksa bir yerden bir yere ulaşmak, üstelik bu sarı sıcakta, büyük bir eziyet ve zaman kaybı.

Beş gün geçirdiğim Zakintos’ta her gün farklı bir -bazen birden çok- yerden denize girdim, bir gittiğim lokantaya bir daha gitmedim.

Zakintos’ta görülecek çok bir şey yok -varsa da ben bulamadım.

Birkaç manastır, tarihi köprü ve şarapla zeytinyağı müzesi tabelası gördüm ama hiçbirine girmedim; bana göre bu ada, sadece “deniz, kum ve güneş” demek.

Zakintos’un alametifarikalarından biri sülfürlü suya sahip plajların olduğu kuzey bölgesi Xigia.

Aslında sülfürlü su bayılınacak bir şey değildir, yumurta kokar, ama açıkdenizde bu bana pek mümkün gözükmedi ki öyle yoğun bir koku da yoktu.

Sülfürlü suyun geldiği küçük koylar ve plajlar yanyana sıralanıyor.

Aralarda pek çok mağara da var.

İlk girdiğim plaj, Pelagaki’ydi.

Plaja ulaşabilmek için epey bir merdiven inmek gerekiyor ama değer, zaten su, daha tepeden bakarken bile sizi turkuvaz tonlarındaki rengiyle cezbediyor.

Pelagaki’nin suyu soğuk değil, ılıktı -bu benim için bir denizi cazip ve güzel kılan bir detaydır ve Zakintos’un suyu birçok yerde böyle.

Pelagaki’nin hemen yanındaki koy Xigia.

Burası sülfürün en yoğun çıktığı yer olduğu için “doğal kaplıca” da diyorlar.

Pelagaki’ye nispeten buradaki “yumurta kokusu” fazla ama insanı rahatsız edecek kadar değil.

Buraya çok uzak olmayan Makris Giallos, bir sonraki günü geçirdiğimiz plajdı.

Makris Giallos, “uzun sahil” anlamına geldiği için bu ismi hemen her adada görebilirsiniz.

Makris Giallos’un suyu da sıcak ve güzel, hatta belki Pelagaki’den bile güzel ama bu iki koyda da bir “konfor sorunu” var ki bu da bir ada tatilinin dinlendiriciliği özelliğini törpüleyen sevimsiz bir etken.

Eğer sabahın köründe gelip hepi topu on-yirmi tane olan şezlonglarda kendinize bir yer bulamazsanız, Pelagaki’de kayanın üzerine havlu seriyorsunuz, Makris’te şezlong sayısı çok ama tel maşa bir şezlong, ne dinlendiriyor ne kitap okutuyor ne uyutuyor.

İnsan hele de deniz tatiline çıktığında rahat etmek istiyor.

Canı çektiğinde bir şeyler ısmarlasın, bir romanın sayfaları arasında kaybolsun, sıcakladığında suya girsin, istediğinde uyusun.

Makris’te sağ tarafta herkesi kendine çeken bir mağara var.

Zaten bu Zakintos’un her yanı mağaralarla çevrili.

Mağara demişken çıktığımız tekne turundan da bahsedeyim.

Evvela Zakintos’un Navagio kumsalındaki gemi batığına gittik.

Koyun kendisi başlı başına etkileyici ama bu “dekoratif” batık sayesinde büyük bir şöhrete kavuşmuş.

Rivayete göre kaçakçıların kullandığı, 1937 model İskoç yapımı ve Panama bayrağı taşıyan MV Panagiotis adlı gemi, 1980’in Ekim ayında bir fırtınaya yakalanıp sürüklenmiş, sonra da batmış.

Bazılarının talihi battıktan sonra açılır ya, bu gemiye de öyle olmuş.

Kırk küsur sene kimsenin umurunda olmayan gemi, batar batmaz dünyanın dört bir yanından ziyaretçiyi kendine çekmeye başlamış.

Eskiden bu koyda denize giriliyormuş, sonra yasaklanmış.

Biz gittiğimizde tekneden inmeden sadece fotoğraf çekiliyordu.

Ardından da yine sadece tekneyle ulaşılabilen “mavi mağaralara” gittik.

Maravelia mağarası, Sfogio ve White Beach…

Mağaraların birinde kaptan, burada yüzebilirsiniz deyip de ben kendimi suda bulunca neden “mavi mağara” dendiğini de anladım.

Suyun dibinden parlak bir mavi ışık yansıyor, her yer, adeta büyük bir fener yerleştirilmişçesine parıl parıl parlıyor.

Bir yanda mağaranın içinin doğal güzelliği, diğer yanda dipten gelen mavi ışık…

Mağaranın içinde yüzerken aklımda Tanpınar’ın dizeleri: “Mavi, masmavi bir ışık / Ortasında yüzmekteyim”.

İnsanın doğal güzellik karşısında bazen nefesi kesiliyor, işte Zakintos’un mavi mağaraları da öyle.

Üç saatten az süren bir gezinti ama buraya kadar gelmişken mavi mağaraları görmeden dönmemeli.

Yine bu adada Alikanas adlı bir plaja gittim.

Diğerlerinin aksine Alikanas’ın uzunca bir kumsalı var.

Buranın suyu artık ılık bile değil, sıcak -Nihan “çocuk havuzu” diye aşağılasa da benim için hiçbir mahsuru yok.

Son gün, denize girmek için istikametim adanın doğu ucundaki Porto Azzuro oldu.

Su, artık alışık olduğum gibi alabildiğine berrak ve sıcak.

Üstelik burada, tatilcilere konforlu bir ortam sunan bir de tesis buldum.

Yetmedi, adının Maria olduğu söyleyen Çinli bir masöz, masaj yapmayı teklif etti.

Günlerce plajların konforsuzluğundan yakın, sonra gel bir anda hepsini birarada bul.

İyi ki adanın doğusuna son gün gelmişiz, aksi takdirde, gidip de diğer plajları görünce, sanırım her seferinde buraya gelmek isterdik.

Deniz kısmına son verip biraz da yemekten söz edeyim istiyorum.

Bu kadar deniz dedikten sonra, yemeklerde de deniz ürünlerinin başı çektiğini düşünmek zor olmasa gerek.

Ama Zakintos bundan ibaret değil; zeytini ve üzümü de var, ayrıca, adada tavşan eti de çok makbul.

Kaldığımız evin yakınlarında “zeytin ve şarap tadım merkezi” denen bir çiftlik vardı.

Therianos Kardeşler, kendi bağ ve zeytinliklerinden yetişen ürünlerI burada satıyor.

Kalamata haricinde, ezdikten sonra -yanaklı dediklerinden- çeşitli ot ve köklerle tatlandırdıkları iri zeytinlerinden de yedim.

İnsanın eşi Gemlikli ve aileden zeytinci olunca öyle her yediğini kolayından beğenmiyor; bu da biraz “kumlu” geldi bana.

Misket üzümünden yarı-tatlı bir şarap tattırdılar; ayrıca, arıcılık yaptıklarını, ama mahsulün bal olarak tüketilmek haricinde bir de kozmetik alanında kullanıldığını öğrendim.

Sahibi Dimitri’nin söylediğine göre, kimyasal içeren ilaçların bir türlü geçiremediği egzama türü deri hastalıklarını zeytinyağı ve bal mumuyla tedavi etmek mümkünmüş.

Therianosların roze şarabını özellikle beğendiğimi ise söyleyebilirim.

Therianos’tayken Dimitri, bana Pirounaki’nin çok güzel bir lokanta olduğunu söyleyince sözüne itimat edip o akşamın yemeğini orada yedik.

Şimdi benim aklımda sardalyalı, kalamarlı, kabak kızartmalı bir yemek vardı ama Pirounaki’deki menü sabitmiş.

Sekiz meze, ana yemek, tatlı -yanında da ev yapımı uzo.

Uzolar içinde her ne kadar en çok Plomari’yi sevsem de özellikle adalara gittiğimde onların kendi uzolarını denemek istiyorum.

Pirounaki’de içtiğim -şişede değil karafta geldi- uzo şahaneydi, yemekler de güzeldi ama aradığım o değildi, bu da beni tuhaf bir hale soktu.

Misafir umduğunu değil bulduğunu yer, fehvasınca sardalya ve kalamar diye gittiğim lokantada mantar, patates kızartması ve musakka yedim.

Dediğim gibi, patatesli, kabaklı, patlıcanlı Yunan musakkasını severim, bu musakka da çok lezzetliydi ama sardalya diye çıkıp musakka yemek, hem sardalyaya hem musakkaya ayıp oldu gibi.

Zakintos’ta güneşi batırmak da hayli keyifli.

Günbatımında -akşam 9 gibi- adanın diğer ucuna giderseniz müthiş bir manzaraya karşı adanın kendi üzümlerinden üretilen şarabı yudumlayabilir, hatta bu birlikteliği güzel bir yemekle de taçlandırabilirsiniz.

Michalis’in lokantası, günbatımını değerlendirmek için güzel bir yer.

Potami diye güzel gözüken bir restorana oturmamızla kalkmamız bir oldu, ama bunun iyi tarafı, içinde manastır kalıntısı olan bir başka restorana gitmek oldu.

Orada sadece çeşitli mezeler ısmarladık.

Bir de İtalyan lokantasına gittik ama uzunboylu anlatmaya değer bir yer değildi -ben sardalyayı bir tek orada yedim.

Bir de yer bulamadığımız için gidemediğimiz “Eski Yeldeğirmeni” adlı tepede bir lokanta vardı.

Orası da mutlaka güzeldir.

Yunan adalarının pek çoğu gibi Zakintos da denizi, yemeği ve rahatlığıyla insanı cezbeden bir yer.

Batı Karadeniz’in engebeli yollarında 360 km pedal çevirmek, sadece bir dayanıklılık testi değil, tarihin fısıldadığı ve insan sıcaklığının parladığı bir yolculuktu.

Halkın bir kesimini diğerine nazaran kayırmak sayılmayacaksa, ülkemizin güzide bölgeleri arasında en mütevazısı olan Batı Karadeniz’in bir ferdi olarak biraz bölgecilik yapacağım. Uzun yıllardır ülkeyi Rize-Trabzon hattının yönettiği, Güneydoğu’nun her daim söz sahibi olduğu, Adana-Osmaniye önünde ceketlerin iliklendiği, sahil hattının muhalif damarı ve İç Anadolu’nun Doğusuyla beraber Anadolu irfanını temsil ettiği bir Türkiye’de, Batı Karadeniz’in kaderine hep bir gariplik hükmetmiştir. Sessiz, göz ardı edilmiş bir kader, tıpkı pelotonun ardında kalan bir bisikletçi gibi.

Paflagonya’nın Geçmişine Bir Bakış

Tarihte bu işler böyle değildi. Anadolu kapısını 1071’de açan Türkler, bir koşuda Batı Karadeniz’i fethetmiş ve kökleşmişlerdi. Osmanlı daha kıdemsiz bir astsubay iken, Candaroğlu Beyliği üç yıldızlı tuğ takan atlılarla gezmekteydi.

Ancak coğrafya kaderdi; sınırınızda koca Kayzer’in Bizansı varsa ve siz Bizans’a yenilmiyorsanız, mağlup ettiğinizin gücü size intikal ediyordu. Candaroğlu Beyliği, kadim Paflagonya bölgesinde sınırları dâhilinde imar, iskân ve refahı artırmaya yönelik çalışmalar yaparken, sınırlarını yetersiz gören Osmanlı, koca Konstantinopolis’i dahi yutarak cihana açılıyordu.İbni Batuta, seyahatnamesinde Candaroğlu’nun başkenti Kastamonu’da minimum maliyetle maksimum alışveriş yapıldığını ballandıra ballandıra anlatır. Candaroğlu toprakları, kendi içinde bol bereket ve az enflasyonla tarihsel zirvesini yaşamaktaydı.

İstanbul’un fethinden sekiz yıl sonra, gözünü Trabzon Rum Devleti’ne diken Fatih, geçiş yolu üzerindeki Candar topraklarını da birliğine katmak istediğinde, son Candar beyi İsmail Bey, bu güneşe kar dayanmayacağının bilinciyle kansız, tüfeksiz tacını çıkarır. Ancak içi biraz buruktur; İstanbul’u fetheden kumandanın Candar topraklarını bünyeye katmak için kurduğu planların bir kısmı arkadan iş çevirme tadındadır. Çeşmi Cihan burasıdır, ama zafere giden yolda her yöntem mübah olmamalıdır. [Candaroğlu’nun düşüşü hakkında detaylar: https://www.inkilap.com/paphlagonia-185260]

İsmail Bey, Filibe’ye sürgüne gider ve Filibe’yi de abad eder. Yolunuz Filibe’ye düşerse, göreceğiniz Türklük mirası, Essultanü’l-mu’azzam Kemaleddin İsmail Bey’in yadigârıdır. [ İsmail Bey’in mirasını keşfedin: https://www.kastamonugazetesi.com.tr/son-candar-kemaleddin-ismail-bey/ ] 

Tarihte Pedal Çevirmek

Batı Karadeniz’e dair bu kısa tarihsel altyapıdan sonra, gelelim Kastamonu-Sinop-Kastamonu arasındaki bisiklet turunun detaylarına. [ Tüm yolculuğu ve fotoğrafları görün: https://cagatayarslanfilmlerhayatlar.blogspot.com/2025/07/kastamonu-sinop-kastamonu-bisiklet-turu.html.] Bisikletle Temmuz’un ortasında Kastamonu-Sinop arasındaki 180 kilometreyi bir günde alma fikri, 12. yüzyıl ortalarından 1461’e kadar yaklaşık 300  yılda Candaroğlu sülalesinin ülkesine miras bıraktığı ve Osmanlı’nın 400 yılda yaptığının fevkinde eserler kadar parlak olmasa da, hayata iki teker üzerinden bakanlar için cazip bir etkinlikti. Kastamonu, bizim çocukluğumuzda kimilerine göre buzdolabı bile yokken(!) iyi bisikletçilerin çıktığı bir şehirdi. Ancak tesis ve altyapı yetersizliği, bizleri ancak 40’larımızdan sonra bisikletle buluşturdu. Dört kişilik grubumuzun yaş ortalaması, 40’larının başındaki arkadaşımızı saymazsak, 50’lerin ikinci yarısındaydı.

180x2, yani toplam 360 km’lik tur, birinci gün gidiş, ikinci gün dinlenme, üçüncü gün dönüş olarak planlandı. Kastamonu-Sinop yolu, Fahriye Abla’ya ruhunu üfleyen Ahmet Muhip Dıranas’a soyadını veren Dıranas Zirvesi’nde 1200 metreye kadar tırmanmaktadır. [Fahriye Abla’yı dinlemek için: https://www.youtube.com/watch?v=_FdwUdhvWVw.]

Kastamonu’dan giderken bu birinci kategori yokuşu saymazsak rota görece inişli, dönüşte ise neredeyse tamamen yokuşluydu. Her grubun bir zayıf halkası olur; ben de bu grup için zayıf halkaydım. Turun neredeyse tamamını, öndeki üçlüyü geriden takip ederek geçirdim. Gençlere tavsiyem: 40’ınızdan sonra bisiklete binmeyi düşünüyorsanız, ne yapın edin, gençliğinizde bir sporun ucundan tutun. Tutamadıysanız da çok takılmayın; pedallara basın, kâfi. Pedallamazsanız düşersiniz.

Gidiş-dönüş 360 km’lik yol ve 4000 metre irtifa kazanımı anlamına gelen bu sürüş boyunca litrelerce su ve bolca enerji veren besin tükettik.

Dıranas’a Kastamonu tarafından çıkarken hedeflediğimiz çeşme kuru çıkınca, yoldan “OtoSUtop” bile yaptım. Transporter’ı sağa çekerek suyunu paylaşan yüce gönüllü esnafımızı saygıyla selamlıyorum.

Bisikletle böyle bir tur yaparken, yolların tapusunu aldığını düşünen araçların önemli bir kısmı saygı gösterirken, nadir de olsa “Ne işiniz var kardeşim yolda, bisiklet sünnet çocuğu işi” diyenlere biz de en içten karma dileklerimizi gönderdik.

Girişinde hız sınırı 60 km yazan Dıranas Tüneli’ne 120 ile girip 140 ile çıkan araçların tek bir tanesinin bile ceza ödemediğine eminim. Tüneli, Karayolları ekibinin iyi niyetle sağladığı eskort hizmeti ile geçsek de, denetim fetişisti yetkililer bu tünele bir hız ölçer neden koymuyor, anlamadık. O işler, Bağdat Caddesi’ne 50 metrede bir trafik ekibi koyarak olmuyor yani.

Sürüşümüz her iki yönde de sorunsuz, kazasız, sıkıntısız geçti ve sadece tek patlakla nazarları bertaraf etti.

Sinop’un Sıcak Kucaklayışı

Dinlenme günümüz ise tek kelimeyle efsaneydi. Bisikletin iyi insanların harcı olduğunu, iyi insanların iyi dostluklar kurduğunu, iyi dostluklar kuranların dünyayı güzelleştirdiğini bir kez daha deneyimledik. Ekibimizin hekim üyesinin Sinop’ta görev yaptığı zamanlarda tanıdığı ve merkeze bağlı Bektaşağa köyünün bir bölümünü temsil eden Albayrak ailesinin konuğu olduk.

İlk günün sürüş yorgunluğunu, ev yapımı Sinop mantısının cevizli ve yoğurtlu versiyonlarıyla attık. Derin sohbet mi lezzetliydi, yoksa mantı mı, bilemedim. Ailenin genç bireyi, yüzme şampiyonu ve mağara fatihiydi. Ertesi gün cebinde sadece 500 dolarla Sri Lanka’da tek başına 20 gün gezecek, Sri Lanka mağaralarını fethedecekti. [Berke ya da ablasının deyimiyle Kerke Albayrak’ı takip etmeyi ve yarışmaya katılan muhteşem resmini beğenmeyi unutmayın: https://www.instagram.com/p/DLe-PoGMbYG/?igsh=cGZicm55YXJiNWhz ]

Bu eğlenceli ve meraklı delikanlıya bu motivasyonu verenin ne olduğunu anlamak uzun sürmedi. Konaklamamız için köyde bize tahsis edilen ev, koskocaman bir bahçe içinde, ahşap işçilikle tamamlanmış mütevazı bir saraydı. Bir yanda ormanlar, diğer yanda bağ ve bahçelerle dolu köy, bir kısmı yurtdışında çalışan işçilerin özenle yaptığı evlerle doluydu. Köy evinde, konfor ve mütevazılığın bileşiminde geçen pazar sabahının huzuru, bahçedeki 100 yıllık meşe ağaçlarının gölgesi ve yedi köpekten oluşan muhteşem Bektaşağa Çetesi’nin eğlencesi ne denli cazip olsa da, Sinop’un ikonik değerlerini ziyaret etmeden olmazdı.

Ev sahibimiz bizi, dinlenme gününün hatrına dört tekerle, İnce Burun’daki Virginia Woolf’a selam çakan en kuzey noktadaki deniz fenerine ve Norveç’le aşık atan Hamsilos Fiyorduna götürdü. Deli dalgaların duvarlarını yaladığı Sinop Kalesi’nin yanından geçerken, Sabahattin Ali’den bu yana bu ülkede solcuların düzen tarafından ezilme sürecinde çok az şeyin değiştiğini düşündüm. Sağın yalan imparatorluğu hükmünü sürdürüyor.

Sinop, yılın yoğun günlerini yaşarken, Karadeniz Akliman’da hırçın, diğer yönde sakindi. Kıyılarından denize girebilen şehirlerin ayrı bir güzelliği vardı ve Sinop kesinlikle böyle bir şehir. Bizde denize girmeden etmedik.

 Gün akşama doğru ilerlerken, ev sahiplerimiz bu defa altın renginde kızarmış mezgit partisinde bizi konuk ettiler. Mantıyla şenlenmiştik, mezgitle zirvede bitirdik. Ertesi sabah erken saatte bizi bekleyen yokuşların hatrına köye dönerken, şehirdeki evde bıraktığımız bisikletleri taşımak için bir pikabın ayarlanmış olduğunu gördük. Ev sahiplerimiz ince düşünmenin ötesine geçmişti.

Dönüş: Azim ve Zafer

Ertesi sabah erken saatte, buzlu sular, sandviçler, dinlenmiş bacaklarımız ve huzurlanmış aklımızla Sinop’u Kastamonu’ya bağlayan bitimsiz yokuşlara doğru yola çıktık. Ormanlar arasında kıvrılan yollar yokuşlu olsa da, gönül yorgunluğu değil, gönül huzuruyla yol aldık. Nâzım’ın dediği üzere:

“Beş kıtanın içinden başladı sefer
Gidildi kuzeye doğru, gidildi,
Ormanlar, kayalar, göller, denizler
Şehrine varıldı, şehir yeşildi-”
[https://www.siir.gen.tr/siir/n/nazim_hikmet/silahsiz_insanlar.htm. ]

Sinop Gerze Kavşağı’ndan önce Erfelek yönüne, oradan Dıranas Zirvesi’nin 40 km süren yokuşuna, sonra 20 kilometre boyunca deli inişe, ardından Boyabat’a teğet geçip İpekyolu durağı Hanönü’ne, oradan sarımsak başkenti Taşköprü’ye ve sonunda Siyami Özel’in “aşk olsun” diye yaşadığı şehri, bivefa yani Komnenos’un Kalesi Kastra Komnena/Kastamonu’ya sağ salim, terden sırılsıklam ama ruhumuzu geride bırakmayacak hızda ulaştık. [Siyami Özel’in mirasını anmadan olmaz: https://www.kastamonugazetesi.com.tr/siyami-ozeli-aniyoruz-4/ ]

Dönüş yolunda, arkada kalmanın konforuyla Boyabat Tekke köyünde yolumu kesip bana Tadej Pogačar muamelesi yapan köylü çocuklar ve gençlerden oluşan ekiple çekindiğim fotoğraf, turun övünç madalyası oldu. Batı Karadeniz’in dağlarında, ovalarında, ırmak kenarlarında, deniz sahillerinde; Paflagonyalılardan, Roma’dan, Bizans’tan ve tabii ki Candar’dan kalan mirasla geçen Osmanlı döneminde inişe geçerek eski görkemini arayan insanlar, sakin ve sorgulamayan hayatlarını sürdürmektedir.

Kastamonu’dan Sinop’a, oradan tekrar Kastamonu’ya uzanan 360 kilometrelik bisiklet turu, Batı Karadeniz’in Paflagonya’dan Candaroğlu’na uzanan köklü tarihini, dağların ve denizin kucakladığı doğal güzelliklerini ve yöre insanlarının içten misafirperverliğini keşfetmenin unutulmaz bir yolu oldu.

(İlk yazıyı okumak için buraya tıklayınız.)

Yunan resminin önde gelen isimlerinden biri olan Giorgos Savvakis ile Plaka’daki bir galeride karşılaştım.

Galeriye girdiğimde, duvardaki rengârenk tablolardan biri ilgimi çekti, sordum, resmin Savvakis’e ait olduğunu söylediler.

Sonra birkaç resmine daha baktım; nihayetinde, galeride bir koltuğa oturup büyük bir seçkinin yer aldığı bir katalogu incelemeye koyuldum.

Giorgos Savvakis, 1922’de doğmuş.

82 yaşında, ömrünün neredeyse tamamını geçirdiği Plaka’da vefat etmiş.

Resme genç yaşlarda başlamış, kendi kendisini yetiştirmiş.

Tablolarında en büyük yeri eski Atina’nın gündelik yaşamının tutması boşuna değil; zira şehrin bu kısmında, Plaka’daki bazı restoranların duvarlarında, daha önceki gelişlerimde hiç fark etmemiştim, çizimleri ve tabloları yer alıyor.

1956’da, Vakchos adlı tavernanın sahibinin teşvikiyle ilk muralini yapmış.

Altmışların ortasında kısa bir süreliğine İsviçre’de yaşamış.

Geri döndükten sonra da Plaka’da resim yapmaya devam etmiş.

Galeriden çıktıktan sonra soluğu bu restoranlarda aldım, Elaia bunlardan biri, duvarlarında Savvakis’in on kadar orijinal tablosu asılı.

Savvakis, hemen yanındaki tavernanın duvarlarını da murallerle süslemiş.

Savvakis’in bana çok sıcak ve sevimli gelen naif resminin peşinden bu kez de Milli Galeri’ye yollandım.

Milli Galeri’de Savvakis haricinde Fassianos ve Yannis Gaitis gibi tanıdığım ressamların eserlerini de bulmak beni ziyadesiyle memnun etti.

Ayrıca, burada Yunan resminin bazı başka önemli isimlerinin tablolarını da görme fırsatı buldum.

Fassianos’un “Ateş Sürücüleri” (1982) adlı resmi müzenin en üst katının en yukarısına asılmış.

Fassianos‘un aşina olduğumuz karakterlerini görüyoruz, zıt yönlere bakan at üstünde iki kişi -bütün resmi ateş kızılına boyamış.

Fassianos’un tablosunun karşısında Yannis Gaitis’in duvar heykeli.

Gaitis’in en sevdiğim eserleri, resimlerine nazaran duvar heykelleridir.

Burada, onun kendini hemen belli eden mavili beyazlı adamlarını gördüm -1975’te yapmış.

Aynı katta bir tablosu da asılıydı ama dediğim gibi, Yannis Gaitis benim için evvela duvar heykeli demek.

Resimler: Yannis Gaitis - Fassianos

Gerek babası gerekse de annesi 1821 isyanında ciddi roller üstlenmiş ve Yunan bağımsızlığının önemli isimlerinden olmuşlar. Nikos, ailesinden tevarüs ettiği soyadla yetinmeyerek resimleriyle uluslararası çapta bir şöhrete kavuşmuş.

Giorgos Rorris’in adını ise ilk defa burada duydum.

1963 doğumlu Rorris’in kırk yaşında yaptığı “otoportre”lerini görür görmez çarpıldım kaldım.

Kötü bir şey ama nedense büyük ressamların yaşadığını düşünemem, tabloları ille onlardan geriye kalmıştır gibi gelir bana ama müzede sadece iki resmini gördüğüm Giorgos Rorris’in hayatta olduğunu öğrenmek beni mutlu etti.

Büyük ressamlarla, sanatçılarla aynı çağda yaşadığını hissetmek güzel bir duygu.

Diğer işlerini bilmiyorum ama Thanos Tsingos’un (1914-1965) “Gemiler” (1956) adlı tablosu görülmeye değer.

Üstünde durulması gereken bir başka isim ise Yannis Moralis (1916-2009).

Moralis’e geçmeden önce Dimos Skoulakis’in “Hoca - Yannis Moralis’in Portresi” adlı tablosuna bakalım.

Skoulakis, hocasını bir sandalyede otururkenki haliyle resmetmiş.

Moralis, yaptığı tablolar kadar yetiştirdiği öğrencilerle de resim sanatına büyük katkı sağlamış.

Milli Galeri’de Moralis’in “Cenaze” ve “İki Kız Arkadaş” başta olmak üzere pek çok tablosunu gördüm.

Moralis’ten söz etmişken çok sayıda eseri sergilenen Parthenis’e (1878-1967) değinmemek olmaz.

Yunanların medarıiftiharlarından olan Parthenis kendine has tarzı olan hayli etkileyici bir ressam.

Müzedeki en zengin koleksiyonlardan biri ona ait.

Yunan resim sanatının bir başka önemli ismi Konstantinos Malamos (1913-2007) “Grup Resmi”nde yirmiden fazla sanatçıyı resmetmiş.

Büyük boy, çarpıcı bir tablo.

Yine bu müzede eserleri sergilenen Semertzidis (1911-1983), Spyropoulos (1912-1990), Moralis gibi ressamlar haricinde yazar Dimitris Hatzis’e (1913-1981) de yer vermiş -diğerlerinin aksine onun elinde bir kitap var.

Kendini ise resmin sağ alt köşesine iliştirmiş ama orada da bir oyun yapmış.

Kendi yok, yerine Christos Kapralos’un elinden çıkma büstü var!

Malamos’un başka eserlerini de görebilmeyi isterdim.

Alekos Kontopoulos’un gördüğüm tek eserini -Sefalet (1930)- çok beğendim.

Yannis Tsarouchis (1910-1989) yine bu müzede görüp hayran olduğum ressamlardan.

“Neon Cafe” diye bir yeri biri gündüz saatleri biri de gece olmak üzere iki kez resmetmiş.

Olağanüstü güzellikte iki tablo çıkmış ortaya.

Nikos Hatzikyriakos-Ghika (1906-1994), genç yaşlarda Paris’e gitmenin etkisiyle kübizmle tanışmış.

Milli Galeri’de en büyük yeri ona ayırmışlar.

Resimlerde kübizmin etkisi hissediliyor, zaten Picasso da “bu genç yetenekli Yunan ressamdan” sitayişle söz etmiş.

Nikos’un iki soyadı taşıması bize ressamın doğduğu sınıf hakkında bir şey söylüyor.

Askeriyeye girip amiralliğe yükselen babası Alexandros, Prenses Eleni ile evlenmiş.

Nikos, onların çocukları.

Gerek babası gerekse de annesi 1821 isyanında ciddi roller üstlenmiş ve Yunan bağımsızlığının önemli isimlerinden olmuşlar.

Nikos, ailesinden tevarüs ettiği soyadla yetinmeyerek resimleriyle uluslararası çapta bir şöhrete kavuşmuş.

Tanıdıkça Yunan resmini daha çok seviyorum.

Dik bir merdiven Wildbad’ı çevreleyen küçük ormanı geride bırakıp Romantik Yol’un en büyülü köyün kapısına getiriyor.

Artık sur içine adım atıp bu Ortaçağ köyünün tadını doyasıya çıkarabiliriz.

Bir beş dakika yürüdüğümüzde şehrin merkezine ulaşacağız ama etrafımızı çevreleyen ve hepsi birer otel ya da misafirhane olan birbirinden güzel binaların cephelerine, çiçeklerle dolu cam önlerine, taş döşeli ara sokaklarına baka baka, süreyi iyice uzatarak yürüyelim.

Rothenburg, İkinci Dünya Savaşı’nda şansı yaver gitmeyen yerlerden.

Bir bölümü bombalanmış, tamamen yanmış, yıkılmış ama bugünkü hali savaşı anımsatmıyor, olanca güzelliğini ziyaretçilerine cömertçe sunmaktan geri durmuyor.

Elimdeki kitapçıktan 1356’da burada kaleyi bile yıkan büyüklükte bir deprem olduğunu öğrendim.

Ama Rothenburg’un kaderini değiştiren adam depremin hemen ardından ortaya çıkıyor: Belediye Başkanı Heinrich Toppler, burayı imparatorluğun en büyük şehirlerinden biri haline getirmiş.

Onun döneminde Rothenburg’un nüfusu 6 bine yükselmiş.

Toppler’in adına şehrin hemen her yanında rastlanıyor; kaldığı ev, inşa ettirdiği ve kendi adını verdiği kule bütün ziyaretçilerin uğrak yerlerinden.

Gene de, bütün bu sansasyonel başarılarına rağmen, Toppler’in kaderi Rothenburg zindanlarında son bulmuş; ölmüş mü öldürülmüş mü yoksa ölüme mi terk edilmiş meçhul.

Rothenburg’un şehir müzesi, bu günlerle bir bağ kurmamızı sağlıyor çünkü Almanya’daki en eski manastır mutfağı bu müzenin içinde, 13. yüzyıldan kalma.

Bu mutfak, aynı zamanda rahibelerin o zamanlarda nasıl beslendiğine, neler yediğine, pişirme tekniklerine dair de bize bilgi sunuyor.

En önemli besin kaynağı olan ekmeğin yanı sıra bakliyat, meyve, sebze, kök sebzeler, yumurta, peynir ve süt bu mutfağın temelini teşkil ediyor; et ise sadece sağlık amacıyla ve şart olduğu düşünülen durumlarda mutfağa sokuluyor.

Et benzeri bir yasak balıkta yok ama sofraya nadiren çıktığını anlıyoruz.

Burada gördüğümüz tahta merdiven ise 1791’den.

Müzenin yanında küçük ama güzel bir de bahçesi var.

Ama hiç şüphesiz Rothenburg’un büyülü dünyasına en yaraşan yer Kathe Wohlfahrt’ın yılbaşı süsleriyle dolu dükkânı -ve müzesi.

Kathe Wohlfahrt yılda sadece bir-iki ay açık olan Noel temalı hediyelik eşyalar satan dükkân fikrini genişleterek burayı yıl boyunca açık tutacak bir hale getirmiş, içerisi muhteşem, kapıdan girdiğiniz anda adeta Noel Baba’nın kızağında, bulutların üstünde olduğunuzu hissediyorsunuz.

Birbirinden güzel hediyelik eşyalarla bezeli, sevimli mi sevimli, yolu Rothenburg’a düşen herkesin mutlaka uğraması gereken bir müze-dükkân burası.

Rothenburg’un bir güzel tarafı da meydana çıkan sokaklardaki dükkânların hemen hepsinin bakmaya değer bir şeyler sunmasıydı.

Bu coğrafyadaki pek çok yerde olduğu gibi Rothenburg’a gelenler de yiyip içtiklerinden memnun olacaklardır.

Akşam yemeğini şehir meydanındaki Reichküchenmeister -“Kral’ın aşçıbaşısı”- adlı otelin lokantasında yedik -yemeğin üstüne ayvalı ve armutlu birer de schnapps yuvarladık.

İsim hakikati ne kadar yansıtıyor bilemeyeceğim ama yediğimiz yemeğin ikimizi de hayli tatmin ettiğini söyleyebilirim.

Rothenburg’un meşhur bir de tatlısı var, adı “schneeballen”, yani “kartopu”, kızgın yağda kızartılmış yumruk büyüklüğünde bir hamur.

Pudra şekeri serpiyorlar üstüne.

Çok çeşidi var ama ben tarçınlısı yedim.

Ben bu kızarmış hamur denen şeyden pek hazzetmediğim için bu tatlının da öyle övünülecek bir şey olmadığı kanaatindeyim.

Rothenburg gezdikçe insanın içini ferahlatan, sadece orada olmaktan ve o sokaklarda yürümekten ötürü mutluluk veren bir yer.

Wildbad Rothenburg’da kaldığımızın ertesi gecesi nerede kalacağımıza dair hiçbir fikrimiz yoktu, ama şartlar elverirse geceyi yine böyle bir yerde geçirmek istiyorduk.

Dinkelsbühl’e gitmeyi kafamıza koymuşsak da ille orada kalmaya gerek olmadığı için civardaki köylere de bakınıyorduk ve nihayetinde şöyle bir adresle karşılaştık: “Braunsbach Kalesi, No…”

Odanın fiyatı makul, konumu da kalenin içinde olunca kendimizi hiç aklımızda olmayan bu köyde bulduk.

Braunsbach üstünde uzun boylu durulacak bir yer değil; köyde Löwen adlı restorandan başka anlatmaya değer hiçbir şey yok.

Ha bir de 2016’da burayı sel götürmüş, köyün meydanına hemen bir “unutma-unutturma” anıtı dikmişler.

Almanya’da hep güzel yemek yedim ama Löwen’de yediğim kadar iyisini yedim mi emin değilim.

İki gece kaldığımız oda sevimli olsa da Braunsbach’a bir daha gelmek isteyeceğimi sanmıyorum fakat bu Löwen’e uzak bir köyden bile kalkıp gelinir.

Löwen’de bu yörenin geleneksel olduğu söylenen geyik etinden yedim; Nihan’sa tercihini danadan yana kullandı.

Müthiş bir sosla servis edilen etin yanında ekmek yerine “spretzel” ve içinde rendelenmiş kereviz, börülce ve sos olan büyücek bir salata vardı.

Bu köy kalesinde iki gece kalmamıza rağmen burada maalesef bir akşam yemek yiyebildik.

Braunsbach

***

Diğer akşam yemeğini ise on beş dakika uzaklıktaki yörenin en büyük kasabası olan Schwäbisch Hall’de yedik.

Ne yalan söyleyeyim, Braunsbach’ın cansızlığından sonra Schwäbisch Hall’un canlıortamı iyi geldi.

Cafeler açık, restoranlar açık, dükkânlar açık… hatta bir alışveriş caddesi bile var.

Madem buraya yemekle girdik, oradan devam edelim.

Schwäbisch Hall’un içinden de bir dere geçiyordu ve yemeği -şnitzel ve bira- yediğimiz lokanta da kıyı boyundaydı.

Gezmeye fırsatımız olmadı ama tabelalar hemen arka sokakta bir sanat müzesi olduğunu gösteriyordu.

Suyun bu tarafında bir köprüden geldik, diğer köprüden tekrar meydana yollandık.

Schwäbisch Hall’un güzel binalarla çevrili büyük sayılır meydanında epey bir basamakla çıkılan bir de kilisesi var.

Braunsbach’a nazaran çok büyük olsa da nihayetinde küçücük yerler bunlar, bir saat yürüdün mü girmedik sokak bırakmıyorsun.

Yemeği burada yiyip Braunsbach’ta kalmak yerine, yemeği Löwen’de yiyip Schwäbisch Hall’un eski evlerinden birinde kalsaymışız, hiç şüphesiz daha doğru bir karar olurmuş.

***

Dinkelsbühl

Gelelim, Romantik Yol’un Rothenburg’la birlikte Romantik Yol’un en popüler köylerinden biri olan Dinkelsbühl’e.

Talihi yaver gitmiş, Dinkelsbühl, özellikle İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda ülkeyi yerle bir eden bombalara maruz kalmamış.

Surlarla ve kulelerle çevrili Dinkelsbühl’e adım attığınız anda sizi karşılayan binaların rengârenk cepheleri bu köyün ne kadar masalsı bir yer olduğunu muştuluyor.

Yüzlerce yıldır yolu buraya düşen birçok insan benzer bir düşünceye sahip olmalı; zira, Grimm Kardeşlerin Harikulade Dünyası adlı 1962 yapımı filmin seti için bile burası tercih edilmiş.

Şimdi biz de elimizdeki küçük şehir rehberinin kılavuzluğunda Dinkelsbühl’ün hiç bozulmamış masal setini biraz dolaşalım.

Adına resmi kayıtlarda ilk kez rastlanılan 1188’de Dinkelbühl’ün üçyüz yaşında olduğu tahmin ediliyor -kayda geçmek için bu kadar süre beklemek niye ey Dinkelsbühlüler? 

Rothenburg Kapısından girdiğimiz şehirde meydanı en sona bırakıp sur boyunca yürüyelim ve eski köy değirmeninin yanındaki Nordlinger kulesine çıkıp köye yukarıdan bakalım.

Lange Gasse sokağından meydana doğru geri yürüyelim.

Rehberde bazı binalar işaretlenmiş, kimisi beşyüz yaşında, şehrin en eski yapıları.

Klostergasse’ye saptığımızda meydana çıkacağız.

Tarihi St George Kilisesi birkaç kez elden geçerek bugüne kalmayı başarmış.

Kilisenin yanındaki Weinmarkt, birbirinden güzel lokantalarla dolu bir sokak.

Dinkelsbühl’deki neredeyse bütün binaların altı lokanta üstü otel, zaten köye dair en büyük sorun da bence bu, yiyip içmek ve fotoğraf çekmekten başka yapacak pek bir şey yok.

Buradaki Deutsches Haus da iyi bir Alman lokantası.

Bir daha gelirsem, Dinkelsbühl’de aylaklanmak, Braunsbach’ta yemek yemek ve Schwäbisch Hall’da kalmak isterim.

Herkese merhabalar, bu hafta da işim sebebiyle Avusturya’nın üçüncü büyük şehri Linz’e yolum düştü ve Linz’e ilk defa geliyorum. Yolum düşmüşken şehri keşfetmeyi de ihmal etmedim. O hâlde hemen başlayalım..

Avusturya’nın sanayi geçmişiyle anılan ama sanatla, güzelliğiyle ve zarafetle yeniden doğmuş bir şehri var: Linz. Tuna Nehri kıyısında sessizce uzanan bu şehir, zamanın nabzını sakin bir ritimle tutarken, ziyaretçilerine hayatın telaşından uzak,şiir gibi bir gün armağan ediyor ve şehirde yaşam oldukça yavaş ve bildiğimiz metropol şehirlerden uzak bir görünümde bu şehirde gezerken hızlı hareket etmenize gerçekten gerek yok.

Sabah, kentin ruhunu hissetmek için en güzel zaman. Hauptplatz’a açılan dar sokaklardan birinde, havanın da güzelliği ile ahşap sandalyeleri dışarı taşmış minik bir kafeyi gözüm çarptı. İsmi “Café Traxlmayr” yerel halkın favorisi. Sabah altıda uyandigim için hangi siparişi vereyim diye çok fazla düşünmedim ve: Espresso ile güne başladım! Sert, net, uyanık. İşte Linz de tam böyle bir şehir. 

Hauptplatz’dan yürüyerek Mariendom’a vardığımda gözüme Avusturya’nın en büyük katedrali, göğe uzanan kuleleriyle neredeyse bulutlara dokunuyor. İçerisi sessizdi ve fazla kişi sayısı yoktu.

Yokuş yukarı yürürken, nostaljik Pöstlingbergbahn’a binmeye karar verdim ve saatlik biletlerden aldım. Viyana’da da çok fazla tramvay bulmasına rağmen Linz’deki tramvayları daha çok beğendim . Oldukça küçük ve güzel görünüyorlardı. Tepedeki manzara, şehri ve Tuna’yı kucaklamaktadır. Kuşbakışı bakınca Linz’in gizli güzellikleri yüzünü göstermeye başladığını fark ettim.

Tuna Nehri kıyısında yürürken “Lentos Sanat Müzesi’ne“ uğramayı ihmal etmedim. Ve şunu özellikle belirtmek istiyorum Linz’de en çok görmek istediğim lokasyondu. Modern sanatla dolup taşan bir müze. Modern bir zarafetle sessizce uzanan cam ve çelik bir yapı. Linz’in kültürel yüzünü yansıtan bu etkileyici müze, sadece içindeki eserlerle değil, mimarisiyle de başlı başına bir sanat eseri.

2003 yılında kapılarını açan Lentos, Avusturya’nın en önemli modern ve çağdaş sanat müzelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Müzenin koleksiyonunda 1U.yüzyıldan günümüze uzanan 1.500’ü aşkın tablo, 10.000 grafik eser ve 1.000’in üzerinde heykel bulunuyor. Gustav Klimt, Egon Schiele, Oskar Kokoschka gibi Avusturya sanatının dev isimlerinin eserleri, bu zarif binada ziyaretçileriyle buluşuyor.

Ama Lentos’u özel kılan yalnızca içindeki sanat değil; aynı zamanda bu sanatı sunma biçimi. Nehrin kıyısında yer alan müzenin geniş cam cepheleri sayesinde içerideki sergiler gün ışığıyla aydınlanıyor, adeta doğayla iç içe bir sanat deneyimi sunuluyor. Geceleri ise bina mor ve mavi tonlarında aydınlatılıyor — Tuna’nın yüzeyine yansıyan bu ışıklar bir tabloyu andırıyor. 

Sanata tutkusu olanlar için Lentos bir hazine. Ama sadece sanatseverler değil,Tuna’nın kıyısında estetik bir mola vermek isteyen herkes için bir kaçış noktası burası.

Günün sonunda sakin bir barda bir kokteyl içmeyi ihmal etmedim ve umuyorum ki bu şehre yolum yine düşer çünkü çok beğendim ve bende hayranlık uyandırdı..

Yazımı sonlandırmadan önce şunu bir kez daha vurgulamak istiyorum; “Linz, aceleye gelmeyecek bir şehir. Her adımda yeni bir detay, her köşede küçük bir sürpriz var. Tuna’nın kıyısında zaman gerçekten yavaş ilerliyor; belki de Linz’in en güzel yanı da bu: acele etmeden yaşamanın kıymetini hatırlatması..”

Teşekkür ediyorum.

Yoldan Gelen Çok Konuşur yayınlandığından beri Almanya’ya yolum hiç düşmemişti.

Demek, tam iki sene olmuş.

Üstelik, bu gelişimin özel bir sebebi var: Nihan’la balayındayız.

Nereye gitsek diye aranırken Romantik Yol güzergâhını gösterdim, o da pek beğendi, biz de Münih’ten araba kiralayıp bu güzergâhtaki ilk durağımız olan Rothenburg ob der Tauber’e geldik.

Daha önce de yazmıştım, seyahatteyken iki ucu birleştiren yolu ne kadar uzatırsanız o kadar iyidir.

Biz de öyle yaptık, Rothenburg’a gelmeden önce yol üstünde Nürnberg’e uğradık.

Yoldan Gelen Çok Konuşur’un ilk cildinde Nürnberg uzunca bir yer tutsa da bu gelişimizde bize bir sürpriz hazırlamayı ihmal etmedikleri için Romantik Yol yazılarına da Nürnberg’le başlamak istedim.

Daha önce Nürnberg’e birkaç kez geldiğim için rehberlik görevi bendeydi.

Nürnberg deyince Albrecht Dürer’le Hitler’den söz etmemek olmaz.

Biz de Nihan’la Dürerhaus’a yürürken ressama ve evine dair biraz ukalalık yapıyordum ki kapıya gelince bir de ne göreyim, Dürer’in orijinal karakalem çizimlerinden oluşan dört aylık bir geçici sergi gelmiş.

Hemen girdik tabii.

Dürer bu resimleri bir yolculuğa çıkmadan önce “sıkışırsam satar, paraya tahvil ederim” düşüncesiyle yapmış.

Bu küçücük resimlerdeki ayrıntı bolluğu ve kusursuzluk insanı büyülüyor.

Dürer’in çok bilinen resimlerinden biri malum Tavşan’dır, detaylara çok özen gösterir, tüylerini tek tek resmeder.

Bu resimlerde de öyle, insan kendini detaylarda kaybediyor.

Zaten tabloların yanına birer büyüteç koyarak bakanların hiçbir detayı kaçırmamasını sağlamak istemişler.

Neyse Nürnberg faslını burada keseyim ve hemen Rothenburg’a yollanalım.

Eğer bir özelliği yoksa kaldığım yerlerden bahsetmeyi pek tercih etmem ama köyü anlatmaya başlamadan şu bir gece geçirdiğim Wildbad Rothenburg adlı “şatoyu” anlatmak istiyorum.

Şimdi bazı çok bilmişler çıkıp buranın “şato” sayılmayacağını söyleyebilir, el hak öyledir, ama gene de bu ihtişam karşısında ben şato demekten kendimi alamıyorum.

Wildbad, adı üstünde, “hırçın su” demek.

Bir yerde “bad” geçiyorsa orada kaplıca var demektir.

Wildbad da bugünkü görünümüne 19. yüzyılda ulaşan bir kaplıca tesisi.

Rothenburg’un tarihinde derin bir iz bırakan Belediye Başkanı Heinrich Toppler, burada akan suyun şifalı olduğunu fark edince hemen bir kaplıca yaptırmış.

Modern tıbba daha yüzyıllar olduğu için kaplıca o dönemlerde hastaneyle eşanlamlı.

Sur dışında kaldığından da buraya “Wildbad” adını vermişler.

Elime tutuşturulan bilgilendirme notunda tuhaf bir şey var, burada kalan ünlüler diye yazdıkları isimlere bakınca aileleri haricinde pek de tanınan isimler değilmiş gibi geldi bana.

1894’te bu tesisi Friedrich von Hessing diye bir adam satın almış.

Von Hessing de üstünde durmaya değer bir adam, zira protezin mucidi!

Ama başka alanlara da girmekten çekinmemiş hiç, döneminin en önde gelen ortopedistlerinden biri olsa da aynı zamanda tanınan bir orgcu olmayı başarmış.

Dokuz yıllık bir tadilatın ardından Wildbad’a bugünkü görünümünü kazandıran da o olmuş.

İkinci Dünya Savaşı’nda bir süre askeri hastane olarak kullanıldıktan sonra Amerikalılara ev sahipliği yapmış.

Savaş bittiğinde bu kez çoğunlukla Kanada’ya gitmeyi bekleyen mültecilerin kampına çevrilmiş.

Şimdi bir de biz mayısta geldik, tabii çiçekler delirmiş, bazı yerlerde hüdayinabit çiçek halıları oluşmuş.

Devasa ağaçlar, yabani olsa da çıkarken estetik kaygısı gözeten otlar, aralarında rengârenk çiçekler…

Baktığın her yer bir kartpostal görüntüsünde…

Olanca sükunet.

Ve bahçenin içinden usul usul akan Tauber nehri.

Delfi’ye geldiğimin herhalde ertesi günü olmalı, toplantıların düzenlendiği otelden çıkıp köyün içindeki bir lokantada yemek yemeğe karar verdim.

Sordum soruşturdum, Vakhos diye bir lokanta olduğunu öğrendim.

Bu Vakhos, toplantı için gittiğim ve gece dönüp uyuduğum iki otelin -Amalia ile Acropole- arasında olduğu, ama daha çok da müthiş bir manzara ve iyi yemek sunduğu için uğrak yerlerimden biri oldu.

Birkaç kere orada yemek yedim, hepsinden de memnun kaldım.

Ama şu Delfi’ye şöhretini kazandıran arkeoloji sohbetine geçmeden önce yemekten konuşmaya biraz daha devam edelim istiyorum.

Menüyü açıyorsunuz, ilk sayfada bir not.

Diyor ki, kullandığımız ürünlerin tamamı yerel üreticilerden tedarik edilmiştir; ardından saymış, işte şunlar şunlar Parnassus dağından, berikiler hemen ilerdeki şu köyden…

Özellikle belirtilmiş bal, yoğurt ve yeşillikler Parnassus dağından, şaraplar yine civardaki köylerden.

Yerel üreticinin desteklenmesi sürdürülebilirlik ve lezzet açısından çok önemli; yanı sıra üretimi teşvik ederek kaynakların verimli kullanımına da yol açıyor.

Kaldığım otelin kahvaltı salonundaki en çarpıcı ürün olan balın üzerinde de Parnassus’tan alındığı özellikle belirtilmişti. 

Dolayısıyla, Delfi’de, Delfi ürünleriyle bezeli bir yemek yediğimi sanırım söyleyebilirim.

Yemeklere gelirsek, ben bu kuskus denen şeyden hiç hazzetmem -adında meymenet yok- o yüzden de ısmarladığım kuzunun bir kuskus yatağında gelmesinden memnun olmadım ama et de, şarap da -hatta öncesinde ikram ettikleri zeytin ezmesi bile- çok iyiydi.

Bir başka sefer lezzetli bir soğan dolması yedim.

Paçanga yapmaya çalışırken pastırmalı bir tuhaf börek yaparak bu müstesna malzemeyi değerlendirememelerine biraz kızmış olsam da zeytin tatlısına ve -tatlı içkiyle başım hiç hoş olmadığı halde- birçoğunu denediğim envai çeşit likörle vermuta bayıldım.

Yine bu lokantada yan köyün şöhreti sınırlarını çoktan aşmış peyniri “formaela”dan da yedim.

Bu peynir, hellim gibi kızartılarak yeniyor.

Lokantada sadesini yedim ama bunun en lezzetlisinin acı biberlisi olduğunu söylediler.

Peynirin yanında gelen limonun orada ne işi olduğunu anlamadım, ama buralarda birileri kızarmış peyniri üstüne limon sıkarak yemeyi tercih ediyor herhalde -Allah affetsin.

Daha sonra, bir kaçamak yapıp gittiğim Arahova’dan “formaela”nın acı biberlisinden de aldım.

Arahova demişken yemeye ara verip biraz tarihe uzanalım çünkü bu köy, 1826’da Yunanlıların Osmanlı’ya karşı kazandıkları muharebeyle biliniyor.

1821’de Mora’da büyük bir zafer elde eden Yunan isyancıları, beş sene sonra, Mustafa Bey’in komuta ettiği 2 bin kadar Osmanlı askerini Arahova’da kıstırmışlar.

Sonuç Osmanlı açısından facia olmuş, neredeyse hiçbiri kuşatmadan sağ çıkamamış.

Arahova da Delfi gibi küçücük bir köy, dar bir sokağı yürüyerek meydandan saat kulesine birkaç dakikada çıkabiliyorsunuz.

Arahova’nın güzelliği insanın gözüne bir ziyafet çekmesi.

Saat kulesinin oradan ne tarafa baksanız bir güzellik, bir nefaset sizi karşılıyor.

Şöyle bir de kahve söyleyip sabahın güneşli serinliğinde Arahova’da birkaç saat aylaklanmak, hiçbir telaş gözetmeden dükkânlara girip çıkmak…

Parnassos Dağı, Yunanistan’daki kayak merkezlerinden biri olduğundan ötürü Arahova’da kayakçıların için epey bir malzeme satılıyor.

Buradaki Etnografi Müzesi’nin önünden geçtim ama merak edip de içine girmedim.

Artık Arahova’dan çıkıp Delfi’ye dönebiliriz.

Delfi deyince her şeyden önce arkeoloji gelir.

Zaten köye Arahova istikametinden girdiğinizde de önce karşınıza arkeolojik alan çıkıyor.

Delfi, Yunanistan’da bugüne kalmış en iyi antik kentlerden biriymiş.

Apollon Tapınağı başta olmak üzere kalıntılar arasında epey bir dolaştım.

Bu gezdiğim antik kentlere dair bir şey bilmemek hep canımı çıkar.

Delfi kâhiniyle ünlüymüş, tapınakta yer alan özdeyişler önemliymiş, yine burada Delfi Yazıtları bulunmuş…

Ama bu kitabi bilgileri alt alta sıralamak istemiyorum.

Bir daha yolum bu dağ köyüne düşecek gibi olursa, öncesinde oturup epey bir çalışır, buraları bilerek gezerim.

Geçenlerde iş için yaklaşık 3 haftalığına ilk defa Salzburg şehrine ziyarette bulundum ve bu iş fırsatı bir nevi lehime çevirmek istedim ve şehirde bulunan güzellikleri ve tarihi yapıları keşfetmeye koyuldum. Elbette ki şüphesiz Salzburg'a ziyarette bulunan kişilerin dikkatini ilk çeken yapı "Hohensalzburg Kalesi" Türkçe ismi ile: "yüksek tuz kalesi". Aslında bu isim, kalenin hem fiziksel olarak şehrin yukarısında yer almasından ötürü tanımlanmaktaydı. Hadi gelin yavaş yavaş başlayalım, saray gezisine…

Avusturya’nın kalbinde, Alp Dağları’nın gölgesinde kurulmuş olan Salzburg, yalnızca Mozart’ın doğduğu şehir olmakla kalmaz; aynı zamanda tarih, sanat ve mimarinin iç içe geçtiği büyüleyici bir kültür hazinesidir. Salzach Nehri boyunca uzanan eski şehir dokusu, barok mimarisi ve taş sokaklarıyla geçmişi bugüne taşır. Fakat şehri bir kartpostal güzelliğinde izlemek isterseniz, gözlerinizi yukarıya kaldırmanız yeterli. Çünkü şehrin tepesinde, tüm görkemiyle Hohensalzburg Kalesi yükselir.

Hohensalzburg, yalnızca Salzburg’un değil, Avrupa’nın da en büyük ve en iyi korunmuş ortaçağ kalelerinden biridir. İnşası 1077 yılına kadar uzanır ve bu devasa yapı, zamanla hem savunma kalesi hem de başpiskoposların gösterişli ikametgahı olarak hizmet vermiştir. Kale Başpiskopos Gebhard von Helfenstein tarafından inşa ettirilmeye başlanmıştır ve 1495 yılında Başpiskopos Leonhard von Keutschach, kaleyi büyük ölçüde genişletti. Onun döneminde kale sadece askeri değil, aynı zamanda idari ve konutsal bir merkez haline gelmiştir. Roma Germen İmparatorluğu’nun etkili bir parçası olan Salzburg’un dini ve politik önemi arttıkça, kale de giderek büyümüş ve güçlendirilmiştir.

Kale, özellikle 15. yüzyılda yaşanan iç karışıklıklar ve savaşlar sırasında ciddi şekilde tahkim edilmiştir. Top ve kuşatma teknolojilerinin gelişmesine karşılık, kalenin duvarları da kalınlaştırılmış, yeni savunma kuleleri eklenmiştir. Ancak ilginçtir ki, Hohensalzburg Kalesi hiçbir zaman savaşta ele geçirilmemiştir. Bu da onun ne kadar sağlam ve stratejik olarak konumlandığının kanıtıdır.

Bugün kaleye teleferikle ya da taş merdivenlerden çıkarak ulaşmak mümkün. Yol boyunca şehre dair büyüleyici manzaralar adım adım ortaya çıkar. Zirveye ulaştığınızda ise sizi sadece taş duvarlar değil; zamanın içinde bir yolculuk bekler. Kale avluları, eski askerî koğuşlar, başpiskoposun ihtişamlı odaları ve büyüleyici müzeleriyle ziyaretçilerine tarihsel bir şölen sunar.

Özellikle Altın Oda (Goldene Stube), zarif gotik detayları ve zarif işlemeleriyle göz kamaştırır. Kale içindeki müzik müzesi ve marionette müzesi de Salzburg’un kültürel zenginliğini bir kez daha hatırlatır. Ayrıca surlardan şehre bakmak, özellikle gün batımında, insana zamanın dışında bir yerdeymiş hissi verir.

Hohensalzburg, yalnızca taş bir yapı değil; Salzburg’un kalbi, geçmişin gölgesinde bugünü aydınlatan bir simgedir. Her köşesi, ziyaretçilerine sadece tarihi değil, aynı zamanda zamansız bir estetik duygusunu da fısıldar. Salzburg’u anlamak için mutlaka kaleye çıkmalı, rüzgârda taş duvarlara çarpan o derin sessizliği dinlemelisiniz. Ve son olarak önemli bir bilgi; Hohensalzburg, hiçbir zaman düşman güçler tarafından fethedilmemiştir. 1525'teki Köylü Savaşı sırasında kale kuşatılmış, ancak düşmemiştir. Bu durum, kale savunmasının ne kadar etkili olduğunu göstermektedir.

Strasbourg’dan Colmar’a gitmenin en güzel yolu, otobandan çıkıp köylerin ve bağların arasından geze geze inmektir.

Bu güzergâhtaki masalsı köyler, adeta insanı efsunlama yarışında birbirleriyle alışılmadık bir rekabet içinde gibidir.

Zaman dursa da insan ömrünün büyücek bir kısmını burada geçirse, bir yere yetişme derdi olmadan, dönmeyi aklından geçirmeden, şu köylerin her birinin tadını sonuna kadar çıkarmak için haftalarını, aylarını, yıllarını harcasa…

Hiç bana “bu nasıl cümle, zamanın durduğu yerde insan yıllarını nasıl harcayabilir?” demeyin, masallarda böyle şeyler bal gibi olur.

Ve bu köylerin her biri, adeta bir masal kitabından fırlamışçasına duruyorlar.

Daha önce Obernai ile Riquewihr’e gitmiştim, bu sefer Bergheim’la Doktor Albert Svhwitezer’in köyü Kaysersberg vardı hedefimde.

Münster de çok güzelmiş, ama bu köylerin hepsini bir seferde görmek maalesef mümkün değil.

Öncesinde, Ribeauville’e gittim.

Benim geldiğim ocak sonu buraların mevsimi değil, o yüzden birçok yer kapalıydı, metruk, adeta ıssız köyler gezdim.

Kiminde bir insan bile yoktu, oteller kapalıydı, buraların alametifarikası olan şarap evleri bile kapalıydı, ne bir bistroda ne bir restoranda bir şeyler yiyebildim.

Ribeauville’de, iyi bir otelin restoran kısmında öğle yemeği yedim.

Sokaklarında dolaştım.

Bu köylerde ille bir yeri görmek gerekmiyor, müzeler zayıf büyük hazineler vadetmediğini baştan söylüyor, belki bu gördüğümüz manzara parçalarının tek tek büyük bir anlamı olmayabilir de, ama o bütünlük içinde insanı çarpıyor, her gelene dünyanın en güzel yerlerinden birinde olduğunu hissettiriyor.

Ribeauville’den bu duygularla çıktım, sonsuz bağların arasından salına salına Bergheim’a geldim.

Bergheim, bütün bu köyler içinde farklı bir özelliğe de sahip.

Girişte, tabii otobandan değil köy yolundan girdiğinizi varsayıyorum, surların içinden geçmeden önce sizi bir duvar resmi karşılıyor.

Nanik yapan bir adam var, diğer eliyle de poposunu tutmuş koşuyor.

Meğer bu adam, tarihin kayıtlara geçen ilk sığınmacısı olarak biliniyormuş.

Hikâye bu coğrafyaya yabancı değil.

Bergheim’ın bir diğer şöhreti de cadı avının merkezlerinden biri olması. Bu bölgede cadı diye çok kadın yakılmış. Hatta cadıların toplu olarak yakıldığı yerler var.“Cadılık” başlı başına ilgilenilmesi gereken ama benim hiç bilmediğim bir alan.

CADI AVININ MERKEZLERİNDEN BİRİ

Bir kıza sevdalanmış, evlenmeye karar vermişler ama feodal lord “ilk gece hakkını” istemiş, bunlar da yaşadıkları köyden kaçmışlar.

İyi de, nereye gideceksin?

Bergheim’a gelip sığınmak istediklerini söylemişler.

Bergheim’ın beyi de bu çifti kabul etmiş, kapıyı açmış, bağrına basmış.

Bölgenin en büyük lorduna meydan okuma pahasına bu sevdalıları Bergheim’a alan beyin adı kalmamış -kalmışsa da ben bilmiyorum- ama hikâye duvardaki bu resimle destanlaşır ölümsüzleşmiş.

İşte bu heykeldeki adam, Bergheim’dan içeri girerken, koşarak kaçtığı köyündeki o lorda nanik yapıyor.

Bergheim’ın bir diğer şöhreti de cadı avının merkezlerinden biri olması.

Bu bölgede cadı diye çok kadın yakılmış.

Hatta cadıların toplu olarak yakıldığı yerler var.

“Cadılık” başlı başına ilgilenilmesi gereken ama ne yazık ki benim hiç bilmediğim bir alan.

Cadıların yakılmasının çok önemli ekonomik ve sosyolojik temelleri olması gerekir, deyip daha uzatmayayım, zira benim en azından şimdilik konuşabileceğim bir konu değil bu. 

Bergheim’a en son çivinin 1400’lerde çakıldığı tahmin ediliyor.

Köyü şöyle bir dolaşmak bu bilginin doğruluğunu teyit etmek için yeterli.

Bergheim’da insan rengârenk bir pastanın içinde yürüdüğünü hissediyor, bu tuhaf ama güzel his, köyün her sokağında, her evinin önünde, küçük meydanında, kilisesinde, hatta araba park alanında bile sizi terk etmiyor, sarıp sarmalıyor.

Köyün diğer ucunda 1300’lerden kalma büyük bir kilise var, içindeki orgun dört asırlık olduğunu okudum.

Kilise arada elden geçmişse de “Ortaçağ haşmetinden” hiçbir şey kaybetmemiş.

Nanik yapan adamın Bergheim’a kabul edildiği günlerde belki de birkaç cadı yakılıyordu.

Kimbilir, belki o da bu “insanlık yangınını” izleyenler arasındaydı.​

Birbirinden farklı etnisitelerin birarada yaşadığı çokkültürlü bir devlet, milliyetçilikle tanıştığında artık öyle kalamaz, ne kadar mücadele ederse etsin günü geldiğinde yıkılır.

Yugoslavya’nın başına gelen de buydu.

Tito’nun ölümünden sonra gevşeyen bağlar Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla tamamen ortadan kalktı; milliyetçiliğin yanı sıra Sırplar Ortodoksluğa, Hırvatlar Katolikliğe, Boşnaklar da İslam’a sığınınca soykırıma varan bir vahşet yaşandı.

Her ne kadar Sırplarınkine bakınca yumuşak görünürse görünsün -Sırplarla mukayese pek ayırt edici bir özellik olmayabilir- Hırvat milliyetçiliği de işi Mostar Köprüsü’nü yıkmaya kadar götürdü.

Bunun genç bir cumhuriyet olmakla bir alakası hiç şüphesiz ki var, Hırvatistan bağımsızlığını kazanalı daha elli sene olmadı, ama anlamak başka hak vermek başka, benim milliyetçilikle başım hiçbir zaman hoş olmadı, Hırvatların milliyetçiliğinden de hiç hazzetmedim.

Neredeyse bütün hediyelik eşya mağazalarında Hırvatistan bayrağı göze çarpıyor, tabii özellikle bu bayrağın Hırvatlarla özdeşleşmiş kırmızı-beyaz dama motifi.

Bu motif, ilkin, 1527’de, Hırvat Meclisi, Habsburglardan I. Ferdinand’ı Hırvat Kralı olarak seçtiklerinde görülmüşse de, milliyetçilik, herhangi bir konuyu mutlaka tarihöncesine kadar taşımaya meraklıdır.

15. yüzyılda bazı ahşap oymalarında yine bu dama motifinin görüldüğü söyleniyor.

Gene de bir milliyetçiyi bunlar tatmin etmez; “ilk insan Hırvat’tı, ha bu mağarada yaşıyordu, bak ne kadar gelişmişti, üstelik Hırvatça konuşuyordu ve Hırvat bilincini gösteren bu motifi işte şu duvara resmetmişti,” derseniz belki huzur bulabilir.

O zamanlar bu dama, sekize sekiz bir kareden oluşuyormuş -şimdiki bayrakta ise beşe beş çünkü Hırvatistan’ın beş bölgesi de temsil ediliyor: Merkez, Dubrovnik, Dalmaçya, Istria ve Slavonya.

Ayrıca, kırmızı ve beyaz Hırvatistan’ın, kırmızı ve mavi Slovanya’nın, mavi ve altın ise Dalmaçya’nın rengi ve hepsini bayrağın üstünde görmek mümkün.

Kadim bir devlet geleneğine sahip olmadıklarını, bağımsızlığın tadını ancak 1990’larda  çıkarabildiklerini söyleyen Hırvatların resmi tarihine bakınca 925’te bile ilk Hırvat Kralı Tomislav’ın altında yaşadıkları ortaya çıkıyor.

Yetmez, bundan da elli sene önce Papa, Hırvat Dükü Branimir’e bir mektup yazmış da işte orada Hırvatistan’ı tanımış da…

Milliyetçilerin mazi yaratmak için yaptıkları tarih arkeolojisinin sonu hiç gelmez.

Rivayete göre, 10. yüzyılda yaşayan ve Venediklilere esir düşen Hırvat Kralı Drzislav bir satranç tutkunuymuş.

Şans bu ya, aynı dönemde Venedik’i yöneten Peter II Orseolo da satrancı çok severmiş.

Drzislav ile Orseolo oturmuşlar masanın başına, “özgürlüğüne” oynamışlar.

Kazanan Drzislav olmuş, memleketine döndüğünde sekize sekiz ölçüsündeki bu kare motifi armasına işlemiş.

Daha sonra, bu motif savunma ve dayanıklılık gibi başka anlamlar da edinmiş.

Şimdi bu armayı görebileceğimiz en güzel yerlerden birine gidelim.

Zagreb’in üst kısmında yürürken gözden kaçmayacak Sv. Marka Kilisesi var.

Bu kilise, 13. yüzyılda yapılmışsa da 1880’deki büyük depremde epey hasar almış.

Tamamen elden geçirilen kilisenin çatısına baktığımızda Hırvatların başka hiçbir ülkenin bayrağında olmamasıyla çok övündükleri damalı motifi göreceğiz.

Milliyetçilik hakikaten tuhaf bir şey, Zagreb’den dönerken, bir kitapçı vitrininde 30 Hikâyede Hırvatistan diye bir kitap gördüm, aldım, yolda uçakta okumaya başladım.

Hiç kimse kusura bakmasın, Hırvatların faşizmle karşılaştıklarındaki sicilleri temiz değil. Zaten sanırım bu yüzden Zagreb’de İkinci Dünya Savaşı’na dair hiçbir ibare yok.

Mesela, bu kitapta “Hırvat mutfağı dünyaca bilinen bir mutfaktır” veya “Hırvatlar olmasaydı pek çok icat yapılamazdı” türünden cümleler görmek, aslında kimsenin tanımadığı bilmem neredeki bir Hırvat’ın çok meşhur biri olduğundan bahsetmek hadi neyse de nefret edilen Sosyalist Yugoslavya’nın başındaki isim olan Tito’nun da aslen Hırvat olduğunu belirtme ihtiyacı beni milliyetçilik üzerine bir kez daha düşündürdü.

Nazilerin kukla hükümeti Ustasa’dan sadece birkaç kelimeyle bahsedilirken onu alaşağı edenin de aslında Hırvat partizanlar olduğu yazıyor.

Hiç kimse kusura bakmasın, Hırvatların faşizmle karşılaştıklarındaki sicilleri temiz değil.

Zaten sanırım bu yüzden Zagreb’de İkinci Dünya Savaşı’na dair hiçbir ibare yok.

Zagreb’den arabayla bir yarım saat kadar uzaklaşıp Medvednica dağına çıkarsanız, burada, Ustasa’nın lideri Ante Pavelic’in şimdilerde hayli harap olan karargâhı Villa Rebar’ı görürsünüz.

Üstelik bu harabenin Villa Rebar olduğuna dair de hiçbir tabela ya da bilgilendirme bulunmuyor.

Buradaki tünellerin şehre kadar indiği söyleniyor, birine girdim, içinde biraz yürüdüm.

Nazilerin ana merkeziyse Villa Rebar değil, şehrin içindeki Esplanade Oteliymiş.

Malaparte, müthiş sahnelerle bezeli romanı Kaputt’ta o dönemin Zagreb’ini tasvir eder.

Benim gezdiğim Zagreb’de o günlere ait hiç iz yoktu.

Hayat böyle; yeri gelir milliyetçilik bile aşırısından utanır, onu saklamaya çalışır.

Karşımda bir gelinlik duruyor.

Hiç giyilmemiş, müzeye bağışlanmış.

Ucu bize, hepimize dokunan bir hikâye.

1 Ağustos 2015’te nişanlanmışlar.

Genellikle kadın tarafı istese de bu ilişkide öyle olmamış, adam, yaz düğününde ısrar etmiş.

Ertesi sene 9 Temmuz’a gün almışlar.

Vakitlice bütün hazırlıklarını tamamlamışlar.

Haziran ortasında düğün fotoğraflarını çektirmişler.

28 Haziran 2016 tarihinde, adam havalimanındaki işinden çıkmış, evine gitmek için durakta otobüs beklemeye başlamış.

IŞİD’li üç teröristin havalimanını kan gölüne çeviren canlı bomba eylemi tam o âna denk gelmiş.

Ölenlerden biri, bu gelinliğin sahibinin nişanlısıymış.

Bu gelinlik hiç giyilmemiş, elde, sadece yapılmamış düğünün mutluluk dolu o kahreden fotoğrafları kalmış.

Zagreb’deki Kırık Kalpler Müzesi’ndeyim.

Çok tuhaf bir yer; şaşkınlık ve hüzün, eşzamanlı olarak, her objenin hikâyesinde sizi yakalıyor.

Nadiren sizi gülümseten objeler de görüyorsunuz.

Bir çift beyaz ayakkabı -Bloomington, Indiana’dan gönderilmiş.

Adam beyaz ayakkabı giymekten nefret ediyorsa da modaya gönül veren kadın giymesi için ısrar ediyormuş.

Adam karşı koyamamış, kendisine tamamen yabancı bulsa da ilişkileri devam ettiği müddetçe beyaz ayakkabılarını giymiş.

Ayrıldıktan sonra, bir daha görmeye dahi tahammül edemediği bu ayakkabıları giymek zorunda kalmayacağının mutluluğuyla müzeye bağışlamış.

Bir başkası, nasıl çılgın bir aşk yaşadıklarını bana düşündürdü.

Adam motorcuymuş, bir kaza yapmış.

Kadının ilk aşkıymış.

Yaralanmış.

Zagreb’de, dört aylık bir aşkın izlerine de rastladım. “Kasım 2012-Mart 2013, Kadıköy-İstanbul” yazıyordu. Belki benim mahallemde geçmişti, mutlaka aynı sokaklarda yürüdük, belki aynı anda aynı yerlerde bir şeyler yedik. Birbirimizden habersizdik.

Tam yirmiyedi sene boyunca kadın, adamın kurumuş yarasını muhafaza etmiş.

Onu saklamış, korumuş, atmamış.

Sonra müzeye bağışlamış.

Zagreb’de, dört aylık bir aşkın izlerine de rastladım.

“Kasım 2012-Mart 2013, Kadıköy-İstanbul” yazıyordu.

Belki benim mahallemde geçmişti, mutlaka aynı sokaklarda yürüdük, belki aynı anda aynı yerlerde bir şeyler yedik.

Birbirimizden habersizdik.

Şimdi ben, aradan geçen oniki seneye aldırmadan, onların aşklarını düşünüyorum.

Geriye yarısı yazılmış bir post-it kalmış.

“Sen cidden bir meleksin,” demiş, “Günaydın”ın tamamını yazmamış.

Kadın uyanmış çünkü ve adam notunu bitirmemiş, kağıdı cebine sıkıştırmış, atmamış da.

Saklamış.

Kadın bu kağıdı hiç görmemiş, yazanları okuma fırsatını hiç bulamamış, adamın sadece ona hitap ettiği için kağıdı atmaya kıyamadığından haberi olmamış.

Adam, müzeye bıraktığı notun sonunda şöyle yazmış: “Ben seni çok sevdim. Sen beni hiç sevmedin. Beni sevmiş olmanı ne kadar çok isterdim.”

Acaba, bizim Kadıköylüler, Attila İlhan’ın “Ayrılık da sevdaya dahil” dizesini biliyorlar mıydı?

Münasebetsizin teki de kadına şişmansın deyip durmuş herhalde ki kadın müzeye kilo vermek için aldığı ve evde sürekli bindiği bisikletini bağışlamış.

Hiçbir maddi değeri olmayan ama manevi değerlerine paha biçilemeyecek objeler arasında insan duygular arasında salınıyor.

Dünyanın dört bir köşesinden gönderilen yüzlerce obje, yüzlerce hikâye, binlerce romanla, onbinlerce filmle dolu bir müze kurmuşlar.

Bir de anı defteri koymuşlar.

Biraz onu karıştırdım.

Burayı ziyarete gelen mutlu çiftler, gördüklerinden ürkmüşler.

Birbirlerini çok sevdiklerini yazmışlar.

Ayrılanların mesajları anlamadığım dillerde yazılmış olsa da kalemin titreyişlerinden, harflere sığmayan öfke ve hayal kırıklarından belli.

Ben deftere bir şey yazmadım.

Nihan fotoğraf çekiyordu.

Kendime sert bir kahve söyledim.

Barmenden müzenin ikincisinin bu yakınlarda Tayland’da açıldığını öğrendim.

Yakında her köşe başına açılırsa şaşmam.

Bütün hikâyeleri okumaya takadim yetmedi.

Nihan’ı bekledim.

Aklımda hep başta gördüğü o gelinlik ve o fotoğraflar vardı.

İçim kıyım kıyım çıktım müzeden.

Zagreb’e dair düşüncelerimin griden pembeye dönmesini sağlayan kişiyi tesadüfen Kravat Müzesi’nde buldum -fünikülerin sokağında, solda.

Leon, yirmidört yaşında, Hırvat tarihi çalışan bir yükseklisans öğrencisi.

Kendisini iyi bir Katolik ve milliyetçi olarak tanımlıyor.

Müzeye girip kravatın tarihine dair kısa bir film izledikten sonra Leon’un rehberliğinde müzeyi geziyorsunuz.

Önce, burada öğrendiğim kravat koleksiyonerliği anlamında kullanılan “grabatology” kavramına değineyim.

Leon’un kendisinin sadece birkaç kravatı olsa da biz erkekler -kusura bakmayın kravat konusunda biraz cinsiyetçi olabilirim- hayatın birçok alanında olduğu gibi kravatta da niteliğin niceliğe üstün olduğunu biliriz.

Dolabımızda saçma sapan elli kravat olacağına adam gibi -bu yazıda cinsiyetçi olacağımı söylemiştim- üç tane olmasını yeğleriz.

Guinness’e göre, 2017’de kaydedilmiş, dünya rekoru 21.321 kravatla Yeni Zelandalı bir hanımdaymış -kravattan anlamaması normal.

Kravatın tarihi, Leon’un muhteşem anlatımını özetleyerek aktarıyorum, 30 Yıl Savaşlarına dayanıyor.

Savaş, malum, Katoliklerle Protestanlar arasında.

Bu savaşlarda Hırvat kadınlar savaşçı eşlerine bir boyunbağı vermeyi âdet edinmişler.

Askerler bu boyunbağını üniformalarının üzerine takıyorlarmış.

Hırvatlar iyi asker olduklarıyla övünüyorlar, bu savaşta başını Fransızların çektiği Katolik ordusuna büyük yardımda bulunmuşlar.

Hırvat askerleri en büyük zaferlerini açık alanda değil de gerilla savaşında kazanıyorlarmış -bizdeki “haydut” kelimesinin kökeni de Hırvatça “hajduk”tan gelir.

Askerlerin boyunbağı bağlamalarının bir diğer özelliği de yaralandıklarının ayırdına geç varmamaları içinmiş.

Şöyle ki, insan, savaş esnasında yükselen adrenalin yüzünden yaralandığını fark etmeyebilir.

Bu da geç kalmasına ve kan kaybından ölmesine yol açabilir.

Ama ölümcül bir yara alınırsa bu bağ kanla hem ıslanıyor hem de boyanıyor.

Böylece, askerin yaralandığını anlamasını sağlıyor.

Osmanlı askerleri de bellerine bir kumaş bağlayarak yaralanıp yaralanmadıklarını anlamaya çalışırlarmış.

Hırvatlar ise gerilla savaşı yaptıkları için bellerine değil mutlaka boyunlarına bağlıyorlarmış.

Hırvatların boyunbağları kısa bir zaman içinde Fransız modasının gözde aksesuarlarından birine dönüşmüş.

XIII. Louis, kravatı Fransa’ya getirirken kelimeyi olduğu gibi almış: “Hırvat”.

Ama Fransızca telaffuzda zorlandıkları için kelimeyi “kravat”a çevirmişler.

Nişanyan’ın etimoloji sözlüğüne göre, bizdeki ilk kullanımı hayli sonra, Vartan Paşa’nın 1851 tarihli Akabi Hikâyesi’nde: “siyah kravatden yokarı görünen gömleyin yakası”…

Müzedeki çeşitli kravatlara bakarak modanın nasıl değiştiğini görme fırsatı bulduk.

Zagreb’deki birçok hediyelik eşya dükkânında kravatın şişeden magnete binbir türlü hali var. Kravatı dünyaya kazandırmış olmakla çok övünüyorlar. Benim herhalde bir otuz kadar kravatım varsa da grabotologluk benden çok uzak.

Kravata dair bazı gereksiz bilgiler de edindim: Genellikle sadece dört tanesi kullanılsa da 177.147 farklı şekilde kravat bağlamak mümkünmüş; astarlı kravat kırışmadığı için bulunduğunda piyasayı altüst etmiş, tanesi -bugünün parasıyla- 2 bin küsur dolara satılıyormuş; kravatın üçgen bitişi bu dönemlere denk düşüyormuş; 1868’den kalma kravatlar çok kısayken ceket modası değiştikçe kravatlar da uzamış, kadınları selamlamakta sarkarak zorluk çıkardığı için kravatın yerini zaman içinde papyon almış…

Yine dünyadaki tek kurşun geçirmez kravat bu müze için üretilmiş.

Kadınların kravatlarına dair bir bölüm de yapmışlar ama ben kadınlara kravatı hiç yakıştıramadığım için oraya bakmamayı tercih ettim.

Açıkçası Leon’un detaylı ve hayli bilgilendirici anlatımı olmasa on dakikada çıkıverilecek bir müzeyken burada epey oyalandık, iyi de oldu.

Zagreb’deki birçok hediyelik eşya dükkânında kravatın şişeden magnete binbir türlü hali var.

Kravatı dünyaya kazandırmış olmakla çok övünüyorlar.

Benim herhalde bir otuz kadar kravatım varsa da grabotologluk benden çok uzak.

Ama bir adamın dolabında iyi kravatları olduğunu bilmesi güzel bir histir.

Zagreb’e bir akşamüstü saatlerinde indim.

Hırvatistan’a daha önce gelmiş, Opatija ile Dubrovik’te bir süre kalmıştım, ama başkenti bu ilk görüşümdü.

Şehir merkezinde bir oda tuttum -Pavla Radica Sokağı’nda.

Çok heyecanlıydım, çok güzel bir şehirde birkaç gün geçireceğimi düşünüyordum.

Oysa o akşam vakti bulduğum şehirle hayal ettiğim arasında devasa bir uçurum vardı.

Zagreb’e gitmeden önce karıştırdığım birkaç kitabın bana vadettiği şehrin böyle olmaması gerektiğine dair bir düşünce içimde kalıplaşıyordu.

Kaldığım sokaktan birkaç adım aşağı yürürseniz Ban Jelacic meydanına geliyorsunuz.

Meydanın ortasında Jelacic’in at üstünde bir heykeli yer alıyor.

Heykel, 1866’da buraya konmuşsa da ancak İkinci Dünya Savaşı’nın bitimine kadar dayanabilmiş, Yugoslavya’nın partizanlar tarafından kurulmasıyla birlikte kaldırılmış, Hırvatistan’ın bağımsızlığıyla birlikte eski yerini geri almış.

Ama bu meydanın da insanı büyülediğini söyleyecek değilim.

Meydanı çevreleyen binaların mimari uyumsuzluğu bir ölçüde Zagreb’in geçirdiği farklı dönemleri yansıtsa da bir estetik bütünlük arz etmiyor.

Heykelin arkasında Dolac adında çok popüler bir pazar alanı var, bu alana gitmek için çiçek tezgâhlarının arasından geçmeniz gerekiyor.

Şöhretine rağmen Dolac’ta dolaşırken de size özellikle hitap eden bir şey bulamıyorsunuz.

İlk gece, yapacak bir türlü bir şey bulamayınca pazar alanının sağındaki İrlanda pub’ına gidelim dedik ama içeride sigaradan göz gözü görmüyordu, gerisin geriye çıktık.

Sigara içmeyen ve kapalı alanda sigara içilmemesine alışan bir insan için bu yoğun duman altında oturmak katlanılmaz oluyor.

Yine bu yol üstünde ilerlerseniz Zagreb’in en iddialı lokantalarından biri olan Lanterna na Dolcu’ya gidebilirsiniz.

Dolac’ın sağında Hırvatların çok övündüğü Zagreb Katedrali gözüküyor.

Ama biz şimdi geri dönelim ama meydana çıkmadan sağdaki sokağa girelim.

Tkalciceva sokağında biraz yürüyelim, sağlı sollu lokantalar, cafeler göreceğiz.

Zagreb’in bir başka meşhur lokantası Nocturno bu sokağın üstündeki içerlek bir konumda bulunuyor.

Meydandan -sırtımızı heykele verdiğimizi düşünün- yine sağa yürürsek Ilıca caddesine çıkarız ki burası neredeyse yürümekle bitmeyecek upuzun bir caddedir. İkinci Dünya Savaşı’nda Ustasa tarafından yaptırılan Gric Tuneli da burada ama biz ilk sağ sokağa sapalım, bu çıkmaz sokakta Avrupa’nın en kısa fünikülerini göreceğiz.

AVRUPA’NIN EN KISA FÜNİKİLERİ

Gelgelelim, turistler için çok çekici olduğu söylenmesine rağmen bu sokakta da bana cazip gelen hiçbir şey yoktu.

Meydandan -sırtımızı heykele verdiğimizi düşünün- yine sağa yürürsek Ilıca caddesine çıkarız ki burası neredeyse yürümekle bitmeyecek upuzun bir caddedir.

İkinci Dünya Savaşı’nda Ustasa tarafından yaptırılan Gric Tuneli da burada ama biz ilk sağ sokağa sapalım, bu çıkmaz sokakta Avrupa’nın en kısa fünikülerini göreceğiz.

Fünikülerin uzunluğu sadece 66 metreymiş ama ne yazık ki pek çok şey gibi bakımda olduğundan ben binemedim.

Fünikülere gelmeden önce, solda, mutlaka görülmesi gereken Kravat Müzesi var -bir sonraki yazıda anlatacağım.

Ilıca üzerinde -aslında Meduliceva sokağında- Stari Kotac 2 adında yine çok güzel bir lokanta var ama füniküler çalışmadığı için biz merdiveni kullanarak şehrin üst kısmına çıkalım.

Şehrin medarı iftiharlarından olan Lotrscak Kulesi’ne geldik demektir ama buraya öğle saatlerinde çıkıyorsanız dikkatli olmanız gerekir zira saat tam onikide top patlıyor ve hazırlıksız yakalanırsanız topla birlikte insanın ödü de patlıyor.

Topun patlaması Osmanlı’ya bir meydan okuma anlamı taşıyormuş.

Malum, Osmanlı buralara kadar geldi ama Zagreb’i fethedemedi.

Böylece, şehrin hem mimari hem de kültürel açıdan daha cazip olan üst kısmına gelmiş bulunuyoruz.

13. yüzyıldan kalma Taş Geçit’e -Kamenita vrata- doğru yürüyeceğiz ama Kırık Kalpler Müzesi ile Sanat Müzesi’ni ihmal etmemek lazım, yine Parlamento binası burada, Şehir Müzesi, Doğa Tarihi Müzesi, hepsi bu küçücük alana sıkışmış.

Şehrin bu kısmındaysanız eğer Konoba Didov San adlı hoş bir lokantayı önerebilirim.

Ara sokaklarda dolaştıktan sonra yol sizi Taş Geçide çıkaracak, bu geçidin içinde sürekli ellerinde mumlar taşıyan insanlara denk geleceğiniz bir de şapel yer alıyor.

Bu geçit bizi tekrar başladığımız noktaya -Pavla Radica sokağına- çıkarıyor.

İşte şöyle birkaç saatlik sıkı bir yürüyüş sonrasında Zagreb’in pek çok yerini dolaştık demektir.

Şehirde dolandıkça ilk günkü kötü intibam silindi.

Zagreb uzun kalınası değil ama görülesi bir şehir.

Maça dair söylenecek pek bir şey yoktu. Hak edilen bir yenilgi ile kıvırcık saçlı otobüs şoförümüzün teselli selamları eşliğinde buluşma noktasına geri döndük. Otobüsten ayrılırken bizde pek rastlanmayacak bu kadın şoföre anı olarak Beşiktaş atkısı bıraktık.

Beşiktaş'ın Twente ile oynayacağı deplasman maçı için aylar önceden aldığım Dortmund uçak biletinin günü yaklaşsa da Twente kulübünün şehri Enschede'nin Belediye Başkanı şehirde siyah beyaz forma görmek istemeyince maça girmek bir tür orta çağ işkencesine döndü.

Maça gelecekler için Enschede'den 70 km ötede toplanma noktası oluşturulmuştu. Beşiktaşlılar önce burada buluşacak biletlerini burada teslim alacak buradan otobüslere binerek stada gidecek maç sonunda aynı noktaya geri götürülecekti. Bu yaklaşık olarak Beşiktaş stadına gelmek için Gebze’de buluşmak sonrasında tekrar Gebze’ye geri götürülmek manasına geliyor.

Vize değil vize randevusu aldığında mutlu olan bizler için böyle eziyetler sıradan geliyor.

4 günlük seyahat planının bir günü maça ulaşmaya ayrılsa da üzülmek yerine zamanı güzel geçirmeye çalışmak gerek.

4 günün hikayesini sizler için kaleme aldım.

ARABASIZ VE TABELASIZ DA OLUR

1. Gün Münster: 1. Günün durağı olarak Hollanda sınırına yakın Münsteri seçmiştik. Münster dünya diplomasi tarihine geçen Westphalia Barışının imzalandığı yer. 1648'de imzalanan bu anlaşmayı Uluslararası İlişkiler eğitimi alan herkes dünyada sınırlara saygının temeli olarak bilir. 30 Ocak'ta ziyaret ettiğimiz bu tarihsel mekanda 1648 in tam da 30 Ocak'ında atılan imzaları anımsamak hoş bir tesadüf oldu. 

Münster'in birbirinden göz alıcı kiliseleri arasında şehre adını veren Katedral öne çıksa da kulesinden sarkan demir sepetlerde isyankar bedenlerin sarktığı St. Lamberti'nin öyküsü bütün mimari mücevherlerin önüne çıkıyordu.

1648'den 100 yıl önce Avrupa mezhep savaşlarının arifesinde Münster şehri kendi çapında sosyalist görünümlü ve tabii ki her zaman inançlı birer dindar olan Anabaptist isyancılarla sarsılır. Bir tür yeniden vaftiz inancıyla kendilerini arındıran bu insanlar şehirde yarin yanağı dahil her konuda tam bir paylaşım sistemi kurarlar. Yaklaşık 1.5 yıl süren isyan sert biçimde bastırıldığında isyancılar önce ağır işkencelere tabi tutulur sonunda etleri soyuluna dek kalacakları demir kafeslerin içinde kilise kulesinde asılı kalırlar.

Avrupa için savaşlar 1648'de tabii ki bitmeyecektir. Sonraki 300 yıl boyunca birbirlerini öldürmeye devam ederler. Ama sonunda savaşın manasızlığı sınırların kalktığı bir Avrupayı sadece Avrupalılara değil bizim gibi şanslı Schengen sahiplerine de açar.

İlk günün gecesinde Münster'in neredeyse mezhep savaşları kadar eski Leve lokantasında bir çarşamba akşamında güç bela yer bulduğumuz masada geleneksel Alman yemekleri ile huzur bulup tarihsel deneyimi tamamlamıştık.

Ertesi sabah ise ufak bir gündüz turu sonrasında arabasız şehirlerin dünyasında kahvaltı için şehri çevreleyen yürüyüş yolu kenarında bir kafeye oturduk.  Mekana bisikletle gelen her yaşta insan başka bir dünya mümkün diyordu adeta.

Münster'in Alman birliği için kıymetini gösteren anıta selam verip maç için bize gösterilen alana doğru yola çıktık.

HER ŞERDE BİR HAYIR VARDIR

2. Gün Maç: Aynı gün Hollanda'da 2 Türk takımının maçı vardı. Amsterdamın kozmopolit ortamı içinde Galatasaray taraftarları sorun yaratmazken küçük Enschede'ye Beşiktaş taraftarı sığamamıştı.

Enschede Belediye Başkanı önce zinhar gelemezler demiş sonra insaf ederek gelsinler ama önce Gebze'de biraz dursunlar demişti. Enschede'yi pas geçip 1 saat daha araba sürüp vardığımız buluşma yeri aslında normal zamanda gidilse tam bir keyif ortamıydı. Türkiye’den ve Avrupa'nın 4 yanından Beşiktaş'a gönül vermiş yüzlerce taraftar araçlarını geniş çayıra park edip kendilerini maça götürecek otobüsleri burada bekleyecekti. 

Pek çok Avrupalı Türkten tweet dolayısıyla aranma hikayesi duymaksa bizi 4000 km ötede bekleyen kendine demokrat ülkeyi unutmamaya çağırıyordu.

Beklemeyi keyifli kılan detay yakındaki otelin restoranı oldu. Odun ateşi dekorunda neredeyse Michelin ayarında yemek yedik . Grappa ile şenlenen sofradan kalktığımızda her şerdeki hayrı görmek gerektiğini düşünüyorduk.

Artık maça yola çıkma zamanı gelmişti.  Şoförümüz kıvırcık kızıl saçlı bir hanımefendiydi. Ve taraftarların telefonunu otobüsün radyosuna bağlamaya izin vermişti. 1 saati aşan yolculuk Beşiktaş marşlarıyla kısaldı.

Maçın başlamasından az önce girdiğimiz stadda bize ayrılan kısıtlı yer dışında her yer kırmızı beyazdı. Sevgili Ali Ece Twentelilerle forma değiştirmemi istese de Belediye Başkanı bırak forma değiştirmek Twentelilerle selamlaşmayı bile imkansız hale sokmuştu. 

Maça dair söylenecek pek bir şey yoktu. Hak edilen bir yenilgi ile kıvırcık saçlı otobüs şoförümüzün teselli selamları eşliğinde buluşma noktasına geri döndük. Otobüsten ayrılırken bizde pek rastlanmayacak bu kadın şoföre anı olarak Beşiktaş atkısı bıraktık.

TÜRKLER AMSTERDAMDA, AMSTERDAMIN BUNDAN HABERİ VAR MI?

3. Gün Amsterdam: Şimdi yolumuz Beşiktaş maçları hariç özgür Hollanda'nın en özgür şehri Amsterdam'dı. Kanalın yanı başındaki geniş odalı 100 yıllık otel Amsterdam seyahatine anlam kattı.

Bisikletin ve otun başkenti Amsterdamda güneşli bir günde attığımız 30 bin adım İnsanlığın arabaya yenilmeden de var olabileceğini gösteriyordu. Rembrandt evini gezerek nerede olduğumuzu daha bir hatırladık  . 63 yıllık hayatında inişler ve çıkışlar yaşayan bu dünya starı ressamın zamanından bu yana varlığını sürdüren evin katları arasında gezerken geçmişe saygının gerçek anlamını da kavramış olduk . 

Amsterdam'da neredeyse her yerden yayılan ot kokusuna, Red Light district'in günahla dolu sokaklarına ve neredeyse su gibi akan biraya rağmen sokaklar neredeyse Kuzguncuk sahili kadar sakin ve kavgadan uzaktı. Demek ki huzur yasaklamakta değildi. Bizde yasakla sağlanamayan asayiş Amsterdam'da serbestliğin çıktısı idi.

Amsterdam'da bir Türkün kulağına neredeyse 10 adımda bir Türkçe çalınması ise şehrin Hollandılardan sonra ikinci en kalabalık nüfusunun Türkler olduğu gerçeğini gösteriyor. Dünyanın bu en merkezi şehrinde en kalabalık yabancı olmak ne kadar büyük ayrıcalık aslında. Peki bu kimin umrunda?

Amsterdam'da ayrımcılıktan ve yasaklardan sonra en çok nefret edilen şey arabalar. Arabayı 1 gün şehir merkezine park etmek yaklaşık 100 avro. Arabayla gelme diyorlar. Biz de arabamızı şehir dışındaki stadyum otoparkına koyarak bu masrafı biraz azalttık ve sarı fareye de bir selam çaktık.

4 TEKERSİZ DE OLUYOR

4. Gün Gouda Nijmegen: Amsterdam'da geçen uzun günün ardından dönüş yolunda iki durak belirledik. Birisi peynir kasabası Gouda ve diğeri Almanya sınırında Nijmegendi. Önce arabamızı park ettiğimiz Cruyff Arena'ya yollandık tabii. Amsterdam'da ayrımcılıktan ve yasaklardan sonra en çok nefret edilen şey arabalar. Arabayı 1 gün şehir merkezine park etmek yaklaşık 100 avro. Arabayla gelme diyorlar. Biz de arabamızı şehir dışındaki stadyum otoparkına koyarak bu masrafı biraz azalttık ve sarı fareye de bir selam çaktık.

Sonrasında en fazla 1 saatlik bir yolculuktan sonra Gouda'ya vardık. Arabalarca işgal edilmemiş kasabada cumartesi pazarı cıvıltısına dahil olduk. Peynirler ekmekler Türkiye’den çok daha ucuz yemişler meydanı bisikletleriyle doldurmuş insanlara var olmanın 4 tekersiz seçeneklerini cömertçe sunuyordu.

Araba ve tabela medeniyetin ters orantılı varlıkları olarak kayda geçmeli.  Şehir merkezlerini arabadan ve tabeladan arındırmalıyız.

Şehirden çok masallardan çıkan bir huzur ütopyasını anlatan Goudayı  arkamızda bırakıp son durağımız olan Nijmegene yol aldık.

Şehrin içinde ufak bir dalgınlıkla yaya geçidinde durmayı unutunca arabanın kaputuna inen vatandaşın demir yumruğu ile aklımda kalacak Nijmegen de merkezinde arabalara yer vermeyen bir şehir.

Arabalar öylesine dışlanmış ki sadece yaya bölgeleri değil onların etrafındaki geniş yollar da bomboş . Herkes bisikletle ulaşımı benimsemiş . Türbanlı bacılarımız bile buna istisna değil .

Ortaçağdan fırlamış kale surları ile Nijmegen Hollanda deneyimi yaşamak isteyenlere cömertçe iyi korunmuş tarihi merkezini açıyor. 1426 dan yani İstanbul henüz Konstantinapolis olarak adlandırılırken açılmış ve hala faal olan kafede tabii ki yer bulamadık. Bir başka zamana işallah dedik.

Nijmegen'in tarihi merkezinden Rene doğru bakarak tamamladığımız Nijmegen turumuzun sonrasında ertesi gün uçuşumuzun olduğu Dortmund'a ulaştık.

Keyifli otelde kokteyl eşliğinde geniş ekranda Bundesliga 2 izleyerek tamamlanan günün ertesinde dönüş vardı.

Türkiye’de demokrasinin her zaman mağdurunu oynayan 25 yıllık galipleri rakiplerine oyun alanını daraltma peşindeyken Avrupa’nın merkezinde insanlar bambaşka gündemleri yaşıyor.

Türkiye Dünyanın Neresinde sorusunun cevabını vermemiz gerekiyor. Yönetmenin değil yönetilmenin ayrıcalık olduğunu anlamak gerekiyor.

Almanya'da birkaç ay içinde yapılacak seçimlerde aday olacaklara ayrılan reklam alanı direkler üzerinde standart afişlerden fazlası değil.

Sosyalizmi yeniden büyük yapma hayallerini Trump'dan alan Alman MLKP si bize dünyanın artık farklı bir yer olduğunu söylüyor.

Yol arkadaşım Taner bana bir harita gösteriyor. Avrupa’da lise mezunu olmayan nüfusun orantısını içeren bir görsel bu. Eğitim şart diyoruz ister istemez.  Ve kadınların çalışma hayatına dahil olmasına dair harita ile birleşiyor bu.

Türkiye'de daha az yönetime daha fazla katılıma ihtiyaç duyuyoruz. Avrupa’nın en çok bu yönünü kıskanıyoruz.

İtalyan sinemasının en büyük isimlerinden biri olan Marcelo Mastroianni, yetmişlerde gelmiş, burada kalmış, içecek menüsüne imza atmış.

Elime tutuşturulan menüde Mastroianni’nin imzası yer alıyor.

Syntagma -Anayasa- meydanındaki Hotel Grande Bretagne’ın terasına geldik, Nihan’la birlikte birer kokteyl içip günbatımı izliyoruz.

İnce bir estetiğin, zarafet ve şıklıkla buluştuğu bu otelin sekizinci katındaki terastan Atina’yı görüyorum.

Benim karşımda meydan var; Parlamento binası, 1896’daki ilk olimpiyatlara ev sahipliği yapan stadyum, Atina’nın çoğu kiremit damsız beyaz evleri…

Nihan, Akropol’ün ardından denize inen güneşi takip ediyor.

İkinci Dünya Savaşı’nı bu otel üzerinden anlatan bir film çekildi mi acaba?

Önce, kısa bir süre, İtalyanlara karşı savaşırken Yunan, daha sonra işgalle birlikte Nazi, nihayetinde de özgürlükten sonra İngiliz ordusunun kurmayları bu oteli karargâh bellemiş.

Ama şimdi benim bu savaş anılarını buraya taşıma hakkım yok; sadece bu otelin zarafetinden, terasın güzelliğinden, kokteylin lezzetinden, Akropol’ün vakarından, erimek istemeyen güneşin ateşli turuncusundan falan konuşabilirim.

Gene de otele dair biraz malumatfuruşluk yapmaktan kendimi alıkoyamıyorum: 19. yüzyılın ortasında açılmış, elektrik tesisatına sahip ilk otelmiş, 1896 Olimpiyatlarının açılış kokteyli burada verilmiş, Churchill burada kalmış -benim içtiğim viskili kokteylin adı da Winston Churchill’di.

Bütün bu hikayeler güzel olsa da, sadece uzun uzun günbatımını anlatmak istiyorum.

Bulutların beyazlığını sarılara, turunculara, pembelere, eflatunlara boyayan güneşten ateşli huzmeler yayılıyor.

Şimdi Nihan’ın arkasından güneşin batışı izlediği Akropol’ü bu sabah dolaştık; Parthenon’dan tiyatrolara gittik, Fidyas’ın heykellerine uzun uzun baktık, zamanın yok ediciliğine meydan okuyan bu kadim yerin görkemine hayran kaldık.

Atina’da bir tane bile yüksek apartman olmamasının sebebi de Akropolis’miş, herkes, baktığı her yerden görebilsin diye şehri bodur ağaçlar gibi belli bir boyda tutmuş, büyüyüp serpilmesine izin vermemişler.

Yunanistan, bağımsızlığını kazandıktan sonra Atina’yı başkent yapmaya karar verdiğinde burası nüfusu hepi topu on bin kişi olan küçücük bir şehirmiş.

Gerçi, o zaman da Akropolis var, ama bütün numarası işte o kadar.

Bazı rivayetlere göre, Atina’nın nüfusunun çoğu aslen Yunanlılardan değil, Osmanlı’nın buraya yerleştirdiği Arnavutlardan oluşuyor.

Atina’nın başkent olarak seçilmesinde rekabetin belirleyici bir etkisi var.

Atina küçük de olsa Solon demek, Sokrates demek, Sofokles demek; yani, hukuk da burada, felsefe de, tragedya da.

Yunanistan’ın kurucu aklı, başkent olarak Sparta yerine Atina’yı seçerek gelecek ve toplum tahayyülünü de ilan etmiş oluyor diyebiliriz. Savaşçılıkla yoğrulmuş Sparta’nınhoyratlığında ne bu otel olurdu, ne bu teras ne de bu kokteyller.

SPARTA’NIN HOYRATLIĞINDA NE BU OTEL OLURDU, NE BU TERAS

Öte yandan, aynı dönemde, Atina’yla tarihi bir rekabet içinde bulunan Sparta var.

Sparta deyince, son kertede, savaş demiş oluyoruz; Spartasız savaş mümkündür ama savaşsız Sparta imkân dahilinde değildir.

Yunanistan’ın kurucu aklı, başkent olarak Sparta yerine Atina’yı seçerek gelecek ve toplum tahayyülünü de ilan etmiş oluyor diyebiliriz.

Savaşçılıkla yoğrulmuş Sparta’nın hoyratlığında ne bu otel olurdu, ne bu teras ne de bu kokteyller.

Kadimle mükemmelin birleştiği bir yerdeyim.

Ama bu kusursuzluk da bazen ürkütücü oluyor, insan böyle anlarda büyük felaketlerin sırasını beklediğini hissediyor.

Güneş battığına, viski de bittiğine göre artık buradan kalkmamız, Atinalı bitirimler gibi kendimizi sokağa atmamız, “hayde bre!” diye bağırmaktan çekinmemiz, Plaka’nıntavernalarında birkaç kadeh uzo içip biraz cacıki, dolma, ahtapot, kalamar, midye yememiz, sonra biraz daha uzo içmemiz ve günün kusursuzluğunu içtiğimiz içkilerle seyreltmemiz lazım.

Avrupa’nın en güzel otellerinden birinin büyüleyici terasını ancak salaş bir tavernanın dünyayı umursamaz bohemi dengeleyebilir.

Mastroianni’nin hükmü burada bitti, benim bitirim hayatım başlıyor.

Gece otele kostaklanarak dönerken ansızın bir s’agapo şarkısı tutturabilirim.

Kimse bana karışamaz.

On küsur sene önce Brüksel’e gelmiş ve iki gece kalmıştım.

Tam da o gün Brüksel’in meydanında bira festivali varmış.

Belçika birasıyla tanışmak için güzel bir tesadüftü.

O günlerden aklımda kalan da Brüksel’de bir cafede Türkçe konuştuğumuzu duyunca selam veren Zeki Bey diye bir adamdı.

Bu Zeki Bey, politik sebeplerden ötürü Türkiye’den çıkmış ve buraya yerleşmişti.

“Leffe, Leffe’i açar” diyerek Belçika’nın en meşhur biralarından birini içmemi salık veren de oydu.

Zeki Bey’in matrak bir tarafı da vardı, anlatmadan geçmeyeyim.

Zeki Bey’in soyadı Doğuştan’dı, mail adresini de soyad-ad olarak almıştı: “dogustanzeki”!

Çok kısa, belki bir saat kadar konuştuk sadece ama âlem bir adamdı, birkaç sene önce vefat ettiğini öğrendim.

Neyse, bugüne geleyim, Belçika’dayım ama bu kez Brüksel’de değil, Liege’de.

Brüksel’de tesadüfen bira festivaline denk gelmiştim ama burada beni Noel panayırının beklediğini biliyordum.

Üstelik, bir değil iki panayır kuruluyormuş.

Dolayısıyla, Liege’e dair ilk izlenimlerim panayırların kurulduğu alanlara dair oldu.

Küçük panayır Saint Paul Katedralinin yanında.

Büyük olanıysa yürüyerek bir onbeş dakika uzakta, Piskopos Sarayının orada, Saint Lambert meydanında.

Her ne kadar Belçika bir bira ülkesi olsa da panayırların ortak içkisi sıcak şarap.

Buna bazen sıcak rom ya da viski de eşlik ediyor, soğuk köpüklü biraların peşinden giden yok değilse de epey az.

Liege’in en görülesi yerlerinden biri olduğunu okuduğum La Boverie’de gerçeküstücü ressam Paul Delvaux’nun büyük bir sergisi açılmış. Delvaux’nun resimlerinde tren istasyonları, trenler, nü kadınlar ve iskeletler ciddi bir yer tutuyor.

DELVAUX’NUN SERGİSİ

Panayırların insana bir yaşam sevinci aşıladığı ise şüphesiz.

Liege’in en görülesi yerlerinden biri olduğunu okuduğum La Boverie’de gerçeküstücü ressam Paul Delvaux’nun büyük bir sergisi açılmış.

Delvaux öncesinde tanıdığım bir ressam değildi, ama sergiyi gezdikten sonra tanıştığımıza memnun oldum.

Delvaux’nun hayli uzun ve üretken bir hayatı olmuş.

1994’te, 96 yaşında vefat etmiş.

Delvaux’nun resimlerinde tren istasyonları, trenler, nü kadınlar ve iskeletler ciddi bir yer tutuyor.

İnsanlığın ancak ölüm karşısında eşit olabileceği fikrini iskeletlerle anlatmış.

Delvaux’nun iskelet resimleri çarpıcıydı, güzeldi ama bence en etkileyici olanı tren istasyonlarıydı.

Anne-Marie de Maertalaere, bilinen kısaltmasıyla Tam, adında bir kadına aşık olmuş.

33 yaşındayken Tam’le evlenmek istemiş.

Ailesi evlenmelerine izin vermeyince en meşhur tablolarından birinde Tam’i çizmiş.

Fakat sevdanın karşısında kim durabilir?

18 sene sonra, 1947’de, tesadüfen bir yerde karşılaşmışlar.

1952’de evlenmiş, 1994’te Paul vefat edene kadar da birbirlerinden ayrılmamışlar.

Delvaux, İkinci Dünya Savaşı’nda Belçika işgal edildiğinde köşesine çekilmiş, stüdyosunda resimler yapmış, işte ölümde eşitliği anlatan iskeletler bu dönemin eseri.

Delvaux’yu çok etkileyen Rene Magritte, De Chirico, Gustavo De Smet ve Constant Permeke’nin resimlerinden ressamın öykündüğü birer örnek de bu sergide yer alıyordu.

Büyük panayırın hemen orada bulunan Au Point de Vue’nün Liege mutfağının en iyi örneklerini hazırladığını öğrenince bir akşam yemeğini orada yedim: Liege usulü tavşan ve dana böbreği.

Liege’in mimarisini ise sevmedim, düşündüğümden farklı bir şehir buldum.

Gene de, Delvaux ile tanışmak ve panayırda sıcak şarap içmek güzeldi.

Yunan resmi deyince akla ilk gelen isim El Greco diye bilinen Doménikos Theotokópoulos’tur herhalde.

Ressamlıkta kullandığı isim doğrudan “Yunan” anlamına geliyorsa da Yunanlı bir ressam neden Yunan olduğunu vurgulamak istesin?

1541’de Venedik’te ait Girit adasında doğan El Greco, genellikle İspanyol ressamlarıyla birlikte anılır.

El Greco, hayatının büyük bölümünü dışarıda geçirdi, Venedik’e gitti, Toledo’da, 1611 yılında öldü.

Onun resimlerine baktığımızda Yunanistan aklımıza gelmez.

Ne kadar Yunan’sa bir o kadar da Yunan değildir.

Oysa, Alekos Fassianos’un tablolarına bakar bakmaz insanın zihninde Yunanistan çağrışımları olanca gücüyle belirir.

Fassianos’un tablolarının baskılarını ilkin Plaka’daki eskici dükkânlarında gördüm, sonra orijinallerini ve numaralı baskılarını Kolonaki’nin sanat galerinde gezdim, nihayet soluğu Alekos Fassianos Müzesinde aldım.

Yunan sanatı deyince gözümün önünde evvela resim değil de heykel belirir, Yunan heykeli deyince de geniş omuzlu, geniş çeneli, gür saçlı, adaleli adamları biliriz.

Fassianos’un tablolarının çoğunun ortasında bu Yunan heykeline benzer bir adamla kadın yer alır.

Çividi mavi ve ateşli turuncu Fassianos resimlerinin egemen rengidir.

Fassianos Müzesi, yazarın ölümünden bir yıl sonra açılmış -2023.

Alekos Fassianos, gençliğinde konservatuara gitmiş, burada keman ve resim eğitimi almış, sonra litografi öğrenmek için bir bursla Paris’in yolunu tutmuş ve üç sene kalmış -1963.

67’de Albaylar Cuntası iktidarı ele geçirince yeniden Paris’e gitmiş, burada Aragon’la yakın arkadaş olmuş, Paris’in entelektüel ortamında kendine ciddi bir yer edinmiş.

Ressamlığın yanısıra sahne tasarımcılığı, yazarlık, şairlik, seramikçilik, kostüm ve kitap kapağı tasarımcılığı, senaryo yazarlığı ve mimarlık da yapmış.

Fassianos’un çocukluğu müzenin bulunduğu bu binada geçmiş ama 70’lerin sonunda annesi o evi yıktırarak şimdiki dört katlı apartmanı inşa ettirmiş.

Müzeden aldığım bilgi notunda yazdığına göre, çocukluk anılarının kaybolmasının Fassianos üzerinde travmatik bir etkisi olmuş.

Atina’dayken seksen kadar Fassianos resmi gördüğümü tahmin ediyorum, hemen hepsini çok sevdim ama bazılarına özellikle bayıldığımı ifade etmeliyim.

Kolonaki’de, sadece tablolar alınıp satıldığı için eskiciden çok galeriyi andıran bir dükkânda yine elden düşme Fassianos ararken, dükkânın sahibi, onun sadece dekoratif resimler çizdiğini esas Yunan ressamının Vassilis Germenis olduğunu söyledi.

Böylece, Fassianos’tan sonra Germenis’in tablolarını da inceleme fırsatı buldum.

O dükkânda birkaç tane orijinal Germenis vardı, manzara resimleri, dükkân sahibinin dediğine göre, Germenis’in aynı seriye ait başka tabloları Londra ve Paris’teki müzayedelerde kapış kapış satılıyormuş.

Germenis, hayatının bir döneminde Etiyopya’ya giderek Haile Selassie’nin saray ressamı olarak görev yapmış ama ben o resimlerini görme fırsatı bulamadım.

Fassianos’un bir özelliği de çok bariz şekilde kendisinden sonra gelen ressamları etkilemesi. Galerilerin birinde Fassianos’un tarzına çok benzese de “işte tam bir Fassianos!” demenin mümkün olmadığı tablolar gördüm, sorunca, her birinin başka Yunan ressamlarına ait olduğunu öğrendim.

FASSİANOS’UN BİR ÖZELLİĞİ DE KENDİSİNDEN SONRAKİLERİ ETKİLEMESİ

Gene de, bana göre, tarzları çok farklı olsa da, Fassianos kadar parlak bir ressam değil Germenis.

Fassianos’un bir özelliği de çok bariz şekilde kendisinden sonra gelen ressamları etkilemesi.

Galerilerin birinde Fassianos’un tarzına çok benzese de “işte tam bir Fassianos!” demenin mümkün olmadığı tablolar gördüm, sorunca, her birinin başka ve yine önemsiz sayılamayacak Yunan ressamlarına ait olduğunu öğrendim.

Fassianos’un bu açıdan da Yunan resim sanatı tarihinde bir yeri olduğunu düşünüyorum.

Görür görmez çarpılıp kaldığım, bambaşka bir ressam-heykeltıraştan da söz etmek istiyorum: Yannis Gaitis.

Kolonaki’de sadece onun duvar heykellerinden ve resimlerinden oluşan bir sergiye denk geldim.

Gaitis’in yolu da Atina Güzel Sanatlar Akademisi’nden geçmiş, ilk sergisini, öğrenciyken, binbir riski söze alarak, Alman işgali sırasında açmış, 1954’te Paris’e gitmiş, ülkedeki karışıklıklar sona erince Atina’ya dönmüş.

Yannis Gaitis’in heykelleri alıştığımız Yunan heykeline hiç benzemiyor, hemen hepsinde sıra sıra figüratif adamlar yer alıyor, bambaşka ve çok çarpıcı bir tarz.

İlk heykellerini bizzat boyamışken daha sonrakilerde baskı da kullanmış.

Fassianos gibi Gaitis’i de çok sevdim.

Şimdi size Herkül Millas’ın en büyük derdini anlatacağım, muhtemelen siz de benim gibi gülmekten katılacaksınız.

85 yaşındaki Millas’ın, her Atinalıda olmasını beklediğim ama neredeyse hiçbirinde göremediğim bilgelik ve yazarlık haricindeki özelliklerinden biri rekortmen bir atlet olmasıdır.

Geçenlerde idmana gitmiş, yüksek atlamada bir metrelik engeli ancak üçüncü seferde geçebilmiş.

Skandalın boyutunu gözünüzün önüne getirebiliyor musunuz bilemem ama yüksek atlamada bir metreyi ilk atlayışta geçememek nedir öyle?

Üstelik gençliğin baharında…

Millas, bir metreyi geçemediği gün sporu bırakacakmış.

Yeni çıkan kitabı Yunanistan’da Milli Mitoslar’ı imzalatmak için yanımda getirmiştim ama ben nereden bileyim Herkül Millas’ın derdinin ancak denizdeki kum sayısıyla ölçüşebileceğini.

Yarışmalar bu yakınlarda başlıyormuş -galiba insan iki ayak üzerine çıktığından beri bu bölgede yarışıyorlar.

Hedef, Yunanistan değil çünkü kendi ülkesinde şampiyon olmak kolaymış, Avrupa ya da Dünya Şampiyonluğunu gözüne kestirmiş.

Sonra bir de diyor ki, “benim yaşım 85, ortalama insan ömrü; yani benim yaşımdakilerin yarısı bu dünyada değil, onlar doğal yollardan eleniyor…”

Devamı şöyle: “Eskiden on yaş bir kategoriydi, bu yaşta beşe düşüyor, yani baştan bir yarısı daha eleniyor. Diğer yarısının en az yarısı hasta olduğundan yarışamaz, kalan yarının yarısının sporla işi yok, kalanın en az yarısı da bu işleri ciddi bulmaz…”

Millas’ın hesabına göre ayakkabının bağcığını bağlayabilene kupa veriyorlar.

Normal olanın aslında kendisi olduğunu iddia etse de bu “normlar” nedense bize hiç uğramıyor, ben bir metreden atlasam insanların aklına en son gelecek şey kupa vermektir; ya ambulans çağırırlar ya imam.

Masanın üstüne bir iskemle koymuşlar, Millas da kanguruları imrendirecek şekilde üstünden sıçrayıvermiş. Ertesi gün, bisiklete ters binme iddiasına tutuşmuşlar, bu kez Millas’ı ters bindiği bisikletin üstünde turlarken görmüşler. Birkaç gün sonra, bir direk görmüş, demiş ki, “elimi arkadan bağlayın, ben bu direğin tepesine tırmanırım.”

MİLLAS’I TERS BİNDİĞİ BİSİKLETİN ÜSTÜNDE TURLARKEN GÖRMÜŞLER

Aliağa’da mühendislik yaparken bir gün arkadaşlarıyla iddiaya girmiş.

Masanın üstüne bir iskemle koymuşlar, Millas da kanguruları imrendirecek şekilde üstünden sıçrayıvermiş.

Ertesi gün, bisiklete ters binme iddiasına tutuşmuşlar, bu kez Millas’ı meydanda ters bindiği bisikletin üstünde turlarken görmüşler.

Birkaç gün sonra, bir direk görmüş, demiş ki, “elimi arkadan bağlayın, ben bu direğin tepesine tırmanırım.”

Yaptıklarını gören arkadaşlarından hiçbiri Millas’la iddiaya girmeye cesaret edememiş; oysa, pek tabii ki, o şekilde direğe tırmanması imkânsızmış.

Öğrenilmiş çaresizlik mi demeli yoksa sürekli iddia kaybetmekten bezmişler mi, kesin bir şey söyleyemiyorum.

Atletizmi bir kenara bırakıp biraz “ciddi” meselelere eğilelim; edebiyat, siyaset ve tarih üçgenine girelim.

Millas, Ali Mezarı’nda Sait Faik’i Burgaz’da değil de Heybeli’de ikamet ettirir.

Herkül Millas, sıkı bir Sait Faik hayranıymış, bütün öykülerini okumuş, hatta yanlış yazılan Rumca kelimeler için bir düzeltme sözlüğü hazırlamış.

Sait Faik’in öykülerinde yer verdiği Rumları bilinçli bir şekilde seçerek tepede din adamları, en altta balıkçılar olmak üzere bir sosyal piramit oluşturduğunu yine bu buluşmamızda öğrendim.

Mitoslar kitabında ise Millas, Yunanistan’ın ezberlerini bozmaya koyuluyor.

Bu sorgulayışın başında “gizli okul” mitosu geliyor.

Resmi tarihyazımına göre, Osmanlı egemenliği altında geçen üçyüz küsur yıl Turkokratia’dır; okul kitaplarında falan bahsi pek geçmez, her şeyi en kötüsü, zulmün en korkuncu hep bu dönemde geçmiştir.

Osmanlı egemenliği altındaki Yunanistan’da insanlar “gizli okullar” kurarak dillerini, dinlerini ve kültürlerini korumaya çalışmışlar.

1821’deki Mora İsyanı’na giden süreçte toplumun bilinçlenmesi bu okullar aracılığıyla sağlanmış.

Gelgelelim, Herkül Millas, basit bir soruya bu mitosu alaşağı etmekle kalmıyor, bunu bir efsaneye dönüştürüyor.

Gizli okullardan birinin açıldığı söylenen yerde, Osmanlı döneminde bir Rum okulu vardı ve hatta Patrik oradan çıkmıştı.

Peki, aynı yerde Patrik mezun eden bir Rum okulu varsa, gizli okullara neden ihtiyaç duyulsundu?

Millas’ın sorusuna dişe dokunur hiçbir cevap verilememiş.

Yunanistan’da Milli Mitoslar, biraz eşeleyince ezberlerin ne kadar kof olduğunu anlamamızı sağlıyor ama bir mitosun yanlış olduğunun gösterilmesi, hatta büsbütün palavra olduğunun ispat edilmesi bir şeyi değiştirmiyor, birçok zaman inananların kör inançlarına daha sıkı bağlanmasına bile yol açıyor.

Flaubert’in “putlara dokunma, yaldızı elinde kalır” sözünü hatırlatırcasına, Herkül Millas, Yunanistan’ın milli mitoslarının başlıcalarını sorgulamaktan çekinmiyor.

Derken kapı çaldı, kalamarlar, barbunlar, balıklar geldi; şarap da açıldı.

Yemeğin sonunda, Evi Millas, Nihan’ın çok sevdiği “portakal pidesini” de -portokalopita- sofraya çıkarmasın mı…

Herkül Millas’ın çıkacak yeni kitapları Biz Bize mi Benzeriz? Yoksa Yunanlılara mı? ile Zamane Rumlar’a dair de epey konuştuk.

Seneye yolumuz yeniden Atina’ya düşerse, Herkül Millas’ın Dünya Şampiyonluğu ile birlikte yeni çıkan kitaplarını kutlarız belki.

Bizi Nea Smyrna’dan Syntagma’ya götüren taksiye bindiğimizde, o yaşları görebilirsem şayet, Millas’ın derdiyle dertlenmek istediğimi geçiriyordum içimden.

Gözüm öyle yükseklerde değil, yarım metreyi aşsam bana fazlasıyla yeter.

Cebinde yüzük, sırtında ceket olan insan aslında kokoreç gördüm diye sevinmemeli ama insanoğlu bazen anlaşılması zor bir mahluka dönüşür, ben de dedim ki, gel şurada bir kokoreç yiyelim.

GEL ŞURADA BİR KOKOREÇ YİYELİM

Bir süre önce, Willem, maiyetindeki Balthasar adlı bir adama -Katolik- kıyafet alması için para vermiş. Balthasar, aldığı bu kıyafetlerin arasına bir tabanca saklamış. Bir kolonun arkasında saklanıp Willem’in yemeğini bitirmesini beklemiş. Willem odadan çıkınca çekmiş silahını, hem göğsünden hem de midesinden vurmuş.

TARİHİN TABANCALI İLK SUİKASTINA UĞRAYAN LİDER

Altın Çağ’a hep resim sanatı açısından baksak da Delft’in meydanındaki bir heykel, Hollanda’nın bu çağda sanat kadar bilimde de öne çıktığını gösteriyor. "Uluslararası hukukun" kurucusu kabul edilen Hugo Grotius da 1583’te Delft’te doğmuş -16. yüzyıl sonunun ne kadar bereketli geçtiğine bir örnek daha.

DELFT MEYDANINDA BİR HEYKEL

Hollanda resminde portrecilik ciddi bir yer tutar mesela, Rembrandt, Hals ve diğer dönem ressamları çok sayıda portre yapmışlardır ama Vermeer gibi bir ressama baktığımızda onun neredeyse hiç dini resim yapmadığını görürüz.

VERMEER’İN NEREDEYSE HİÇ DİNİ RESİM YAPMADIĞINI GÖRÜRÜZ

Hayatının sonlarında Vermeer’in epey maddi sıkıntı çektiği biliniyor. Bu dönemde, bazı ufak tefek borçlarını birkaç resim vererek ödemeye çalışır. 1675’te, birçok araştırmacıya göre geçmek bilmez ekonomik sıkıntılarının kendisine ve kalabalık ailesine -on küsur çocuğu vardı- getirdiği sıkıntılar yüzünden kırk üç yaşında vefat etti.

VERMEER, HAYATININ SONLARINDA EPEY MADDİ SIKINTI ÇEKTİ

Rotterdamlılar, teslim olduklarına dair bilginin pilotlardan bazılarına ulaşmadığından habersizmiş. Göğü karartan Luftwaffe filosundaki pilotlardan birkaçı Rotterdam’ın üstüne ilk bombaları attığında, arkadan gelenler de teslim olma haberinin değiştiğini düşünerek Antwerp için yükledikleri bombaları Rotterdam’dan geçerken serbest bırakmışlar. Sonrası, bir şehrin adeta yok oluşu.

BİR ŞEHRİN ADETA YOK OLUŞU

Avrupa’nın en alçak noktası da burada, Rotterdam’da: Nieuwerkerk aan den Ijssel, deniz seviyesinin yedi metre altında. Bir yerde dağ yoksa mağara da yoktur; yani karanlık ya da saklanma kültürü de pek olmaz. Coğrafyanın sonsuz açıklığı ve düzlüğü, zaman içinde insan ilişkilerini de belirler: insan-insan ve insan-doğa ilişkisi.

COĞRAFYANIN SONSUZ AÇIKLIĞI İNSAN İLİŞKİSİNİ DE BELİRLER

Ticaret, önceliği, karşındaki insanın kim olduğunu önemsemeden mal satmaya verdiği için Hollandalılar nezdinde insanlar kimliklerine göre değil nötr bir "alıcı" ve "satıcı" haline gelmişler. Bu da liberalliğin ve uzlaşının bu topraklarda iyice kökleşmesine, bu ülke insanın bir kültürü olmasına yol açmış.

NÖTR BİR 'ALICI' VE 'SATICI' 

Güney Steiermark şarapları çok spesiyal bir şaraptır ve dünya çapında yüksek bir itibara sahiptir. Güney Steiermark şarapları arasında Stefan Potzinger'in şarapları özellikle özeldir; şarap uzmanlarından Hugh Johnson onu Güney Steiermark'ın en iyi şarap üreticilerinden biri olarak saymaktadır. Potzinger ailesi, Graz'ın 45 km güneydoğusunda, Slovenya sınırına yakın Güney Steiermark’daki Gabersdorf'ta 1860 yılından bu yana üzüm bağları yetiştiriyor ve Potzinger aile mülkünün tarihi 16. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Burada nefes kesen Toskana görünümüne sahip muhteşem üzüm bağları bulunmaktadır. Geçmişe küçük bir yolculuk yapmak gerekirse, 1860 yılında küçük çaplı üzüm bağları ve şarap üreticilerinin Ratsch'taki evleri satın alındı ve bunlar arasında Ried Sulz, Steinriegel, Kittenberg, Czamillonberg, Oberburgstall, Wilitsch Kapelle ve çok daha fazlası yer alıyor ve ailede bağcılık 160 yılı aşkın bir geleneğe sahiptir. Diğer taraftan Steiermark'ın en uzun aile işletmesi olan mülklerindendir. Şaraphane 1997 yılından bu yana 5. kuşaktan Stefan Potzinger tarafından yönetilmektedir. Ünlü Klosterneuburg şarapçılık okulunu tamamladıktan ve uzun yıllara dayanan pratik deneyimden sonra, 22 yaşında genç yaşta işi devraldı. Stefan günümüzde muazzam bir deneyime sahip ve büyük bir hırs, tutku, azim, detaylara verdiği önem ve sakin tavrıyla şarap imalathanesini Steimark kalitesinin zirvesine taşımaya devam etmektedir. Kendisine yalnızca ticari basın ve şarap severler tarafından değil aynı zamanda meslektaşları tarafından da büyük değer ve önem verilmektedir. Kendisi Ulusal Şarap Komitesi üyesi, Steiermark Şarap Yetiştiricileri Birliği Başkanı, Steiermark Bölgesel Şarap Komitesi Başkanı ve Şarap Steiermark'ın Başkanıdır. Bu görevlerinde aynı zamanda bağcılığın çerçevesinin şekillenmesine de yardımcı oluyor ve diğer yandan Steiermark ve şaraplarının önemli bir sözcüsü konumundadır.

Potzinger şaraplarını özetlemek gerekirse; üzümler ancak mükemmel fizyolojik olgunluğa ulaştıklarında hasat edilir; herhangi bir iyileştirme veya düzeltme yapılmaz. Çok özel şaraplar bu şekilde yaratılmaktadır.

ÜZÜMLER MÜKEMMEL OLGUNLUĞA ULAŞTIĞINDA HASAT EDİLİR

20 hektarlık üzüm bağları Güney Steiermark'ın geniş bölgelerine yayılmıştır ve hem Güney Steiermark şarap rotası hem de Sausal'daki en iyi konumlardan bazılarını kapsamaktadır. Stefan’ın başarı odaklı sloganı ise şu: “Doğaya karşı duyarlı ve sürdürülebilir bir yaklaşım ile Potzinger'de yaptığımız her şeyin temelini oluşturmaktadır; çünkü en iyi şaraplar en iyi üzümlerden yapılmaktadır. "Büyütülmemiş", mülkün inancını oluşturmaktadır. Üzümler elle ve tercihen dolap alanında hasat edilmekte, yaşlandırma aşaması paslanmaz çelik tanklarda nazikçe gerçekleşmektedir. Estate'te şaraplarda iyileştirme, tanen ve asit düzeltmesi yapılmaz. Doğal yapısı nedeniyle şaraplar çok iyi saklanabildiği gibi, kaliteli yemeklerin yanında da çok fazla tercih edilmektedir. Stefan, diğerlerinin yanı sıra eşi Heidi (şu anda Rust'ta şarap akademisine devam etmekte ve ebeveynleri Maria ve Herbert tarafından destekleniyor.) Stefan, Potzinger şaraplarına Avusturya’nın önemli şarap uzmanlarından ve üyeleri arasında sayılan kiler ustası Hans Peter Wippel ve pazarlama uzmanı Tim Maak da yer almaktadır.

Potzinger şaraplarını değerlendirirsem mevcut beyaz şarap rehberinde 700'ün üzerinde şarap bulunmaktadır. Sauvignon Blanc "Joseph" Ried Sulz Fassreserve 2018, tüm şaraplar sıralamasında kendine üçüncü sırada yer bulmuştur ve bu nedenle benim de en çok tercih ettiğim şaraplarından bir tanesidir.

BEYAZ ŞARAP REHBERİNDE 700’ÜN ÜZERİNDE ŞARAP BULUNMAKTA

Ben de 2022 yılına kadar Potzinger şaraplarını bilmiyordum. Ne zaman ki Master eğitimim için Avusturya’ya geldim, işte burada haberdar oldum. Ancak tadına baktıktan sonra gerçekten damak zevki konusunda unutulmaz bir tat ve lezzet sunmakta... Potzinger şaraplarını özetlemek gerekirse; üzümler ancak mükemmel fizyolojik olgunluğa ulaştıklarında hasat edilir; herhangi bir iyileştirme veya düzeltme yapılmaz. Çok özel şaraplar bu şekilde yaratılmaktadır. Tadını çıkarmak bir zevktir, çekici bir meyve tadı vardır ve bir sonraki yudumu almak istersiniz. Öte yandan şaraplar gençken lezzetlidir ve uzun yıllar potansiyelini korumaktadır. Her ne kadar Serenay Sarıkaya’nın Netflix'te yayımlanan dizisi “Kimler Geldi Kimler Geçti” de ki gibi şarap müzayedesinde satın alınacak pahalı şaraplar olmasa da Avusturyalılar tarafından yaygın şekilde tercih edilen şarapların başında gelmektedir. Hem ülke içinde hem de ülke dışına aktif olarak satışı gerçekleşmektedir. Ayrıca paranızın tam karşılığını da alıyorsunuz diyebilirim. Potzinger şaraplarını değerlendirirsem mevcut beyaz şarap rehberinde 700'ün üzerinde şarap bulunmaktadır. Sauvignon Blanc "Joseph" Ried Sulz Fassreserve 2018, tüm şaraplar sıralamasında kendine üçüncü sırada yer bulmuştur ve bu nedenle benim de en çok tercih ettiğim şaraplarından bir tanesidir: Potzinger şarapları; Yeşil-sarı renk, gözle görülür olgunlaşmış üzümler, koyu renk tonu, sarı meyveler, greyfurt, ananas aromaları, Frenk üzümü, belli egzotizm, kremsi doku, ağız dolgunluğu, bol baharat, narin bektaşi üzümü, baharatlı notları ile kendini üst klasman şaraplar listesinde yer bulmaktadır. Genel olarak, büyük bir ustalığa sahip ve geleceğe yönelik bir miktar potansiyele sahip, uyumlu, son derece tipik bir Sauvignon Blanc şarapları... Bugünkü yazı da bittiğine göre şimdi dolaptan soğuk bir Potzinger çıkarıp, gün batımını izleyebilirim... Bir sonraki yazıda görüşmek dileğiyle...

Güney Afrika’da antiloba benzer çeşitli hayvanlar var: springbok, kudu, venison… Springbok, özellikle carpaccio’suyla diğerlerinden ayrışıyor, sevimli olduğu kadar lezzetli de bir hayvan. "Kudu" ise kuru ette Güney Afrikalıların en büyük tercihi.

"KUDU" KURU ETTE GÜNEY AFRİKALILARIN EN BÜYÜK TERCİHİ

Springbok ve salyangozu tamamlayan ana yemek olarak ise devekuşu söyledim ki bu da hayli lezzetli bir başka yemekti. Yanında da bir kırmızı Güney Afrika şarabı, gel de bu şehri sevme kolaysa…

GEL DE BU ŞEHRİ SEVME

2009, 2012 ve 2014 savaşlarında ateşkesi sağlayan sürecin en önemli aktörlerinden biri olan Davutoğlu, hem konferans sırasında hem de özel görüşmelerinde sürekli olarak ateşkesi sağlamanın koşullarını anlattı, neler yapılabileceğine dair yol haritaları açıkladı.

DAVUTOĞLU, ATEŞKESİ SAĞLAMANIN KOŞULLARINI ANLATTI

Otuzu aşkın ülkeden katılımcıların olduğu konferansın sonuç bildirisinde 75 yıldır süregelen soykırımın hız kesmediği ve Siyonizmin ırkçılığın bir türü olduğu açıkça yazıldı.

SONUÇ BİLDİRGESİNDE SİYONİZMİN IRKÇILIĞIN BİR TÜRÜ OLDUĞU YAZILDI

Gazze Soykırımına Güney Afrika’nın karşı çıkması tesadüf değil; sınır komşusu olmaya gerek yok, ortak acı kültürü o bilinç birlikteliğini sağlamaya yetiyor. Ben de konferansın sonuç bildirisinin son sözüyle bildireyim yazıyı. Filistin özgür olacaktır, bir yanı nehir bir yanı deniz…

FİLİSTİN ÖZGÜR OLACAKTIR, BİR YANI NEHİR, BİR YANI DENİZ…

Afrika’nın beş kabilesinin -Ndebele, Zulu, Xhosa, Sotho, Pedi- nasıl yaşadığını gösterebilmek için onların köylerinin küçük birer örneğini yan yana kurmuşlar.Böylece, rehber eşliğinde gezdiğiniz birkaç saat içinde beş kabilenin de nasıl yaşadığını hayal etme imkânına sahip oluyorsunuz.

AFRİKA’NIN BEŞ KABİLESİNİN YAŞADIĞI KÖYLERİN BİRER ÖRNEĞİ

Zulu köyünün kapısı kapalı, tepede, gözcü kulesinde bir asker var. Ezkaza elini kolunu sallaya sallaya içeri girdin, muhtemelen birkaç adım sonra mızrak, bıçak ya da herhangi bir delici âleti vücuduna saplamak suretiyle sana hoşgeldin diyecekler. Neyse, izin aldık, sağolsunlar kapıyı açtılar, köyün meydanına geldik.

ZULU KÖYÜ’NÜN GÖZCÜ KULESİNDE BİR ASKER VAR

Üçüncü kabilemiz, Nelson Mandela’yı çıkaran Xhosalar. Xhosaları diğer kabilelerden ayıran temel özellik eğitime verdikleri önem. Xhosaların evine girdiğimizde erkekler sola, kadınlar sağa oturacak çünkü kapı açıldığında erkekler koşarak savaşmaya gidebilir, kadınlar ise kapının arkasında saklanabilir.

MANDELA’YI ÇIKAN XHOSALAR’IN TEMEL ÖZELLİĞİ EĞİTİME VERDİKLERİ ÖNEM

Apartheid sistemi, suç işlediğine kanaat getirdiği beyaz-olmayanları sorgusuz sualsiz derdest edip buradaki “90 gün hücresine” kapatabiliyormuş.Rejime karşı mı çıktın, bütün haklarından yoksun bir şekilde 90 gün hücre seni bekliyor.

APARTHEID SİSTEMİNİN “90 GÜN HÜCRESİ”

Apartheid’ın hapishanesinden insan haklarını savunmaya kararlı bir yüce mahkeme çıkarmak, gördüğüm en etkileyici işlerden biri.Sokaklarında özgürce dolaşamasam da Anayasa Mahkemesi bu şehri sevmek için yeterli bir sebep.

ANAYASA MAHKEMESİ BU ŞEHRİ SEVMEK İÇİN YETERLİ BİR SEBEP