Çok sevgili Nesrin Nas ile bir sohbetimizden doğdu bu yazı…

“Rusya’daki o son bağımsız televizyon kanalı”nın 2022’de noktalanan öyküsü, bir ülkede bağımsız medya diye bir şey kalmadığında ne olduğunun da hikâyesi.

“O son bağımsız TV kanalı”, haberleşme ve haber alma hak ve özgürlükleri açısından gerçekten de bir sembol; o kale de düşünce, gerçekten de, “kontrollü muhalefet” dediğimiz şeyle baş başa kalıyoruz.

Geçtiğimiz günlerde, Yeniden Refah Partisi lideri Fatih Erbakan’ın dile getirdiği “kontrollü muhalefet isteniyor” konusunu, otoriterleşme ve demokrasi çalışmaları üzerine branşlaşan birçok akademisyen, siyasi analist dile getiriyordu. Erbakan’ın bu kavramı yeniden ortaya atması çok da iyi oldu; böylece daha geniş kitleleler, “kontrollü muhalefet” üzerine tartışır oldu. Tartışma çemberi büyüse de, “kontrollü muhalefetin”, Türkiye için nasıl bir felaket olacağının tam olarak da anlaşılmadığını düşünüyorum.

Rusya’nın yegâne kamuoyu araştırma kuruluşlarından Levada’nın Nisan 2026 verilerine göre, “Bu Pazar seçim olsa” Vladimir Putin’in oy oranı %49,3.

Önemli olan Putin’in oy oranı değil ama…Asıl vurucu olan Putin’in ardından gelen liderin aldığı destek: “ana muhalefet” lideri, Komünist Parti Genel Sekreteri Gennadi Zyuganov, %1,1 destek alıyor. 2020’den beri Başbakan olan Mikhail Mishustin ise, %1 oy topluyor.

Putin’in karşısına çıkabilecek tüm isimlerin toplam oy oranı 6-7 puan kadar. Evet; Putin, “bir tek sen, diğer hepiniz” dese, “diğerleri” yüzde 7 civarı oy toplayabiliyor diyebiliriz.

“Kime oy vereceğimi bilmiyorum” diyenler, %20,2 seviyesinde. “Oy vermeyeceğim” seçeneği ise, %17,1’in seçimi. “O verip vermeyeceğimi bilmiyorum” diyen de, %6.2’lik bir grup var. Yani, Putin’in tek rakibi, kararsızlar ve sandıktan uzaktan duranlar; toplamda yaklaşık %43’lük bir kitle. Ama yapacak bir şey yok; çünkü Rusya’da artık siyaset yok, “yönetim” var. O yönetim de, sandığı sadece Putin ve Kremlin’in meşruiyeti için; oy vermek de olmasa durum iyice groteskleşeceği için kullanıyor.   

 İşte, kontrollü muhalefet bu…

Türkiye’de sanılıyor ki, “kontrollü muhalefet” olunca; CHP, şu veya bu şekilde hizaya getirilince, yüzde 3-10 aralığında partiler olmaya ve CHP de, yüzde 20’lerde kalmaya devam edecek. “Siyaset sınıfı”, TBMM öyle eskiden olduğu gibi kalmaya devam edecek; herkes işine bakacak.

Yok öyle bir şey.

“Kontrollü muhalefetlerin” ülkelerini, o son ekranların da karardığı ülkelerin olduğu hali biz Türkiye olarak henüz bilmiyoruz. O ülkelerden biri olsak, bugün güne oynaya, “kontrollü muhalefet” ve “kontrollü medya” yaratılması yolunun taşlarını döşeyenler bile, o yaratılmasına katkıda bulundukları ülkede yaşamak istemezler.

Bugünlerde Rusya’daki çaba, VPN kullanımını da imkânsızlaştırarak, interneti tamamen bir “intranet” haline getirmek. Diğer bir deyişle, interneti tamamen kapatmadan, ülke içi kontrollü ve kapalı devre bir internet haline getirmeye yönelik adımlar atılıyor. Otoriterlik, uçsuz bucaksız bir çukur gibi; hep ve daima sadece daha dip var.

O dibe inen yolda, Rusya için “son bağımsız TV kanalının” kapanması çok önemli bir dönüm noktasıydı.

2010 yılında Moskova’da kurulan TV Rain, Rusça adıyla Dozhd (Дождь), yani “Yağmur”un, 2022 Mart’ına dek süren hikâyesi aslında, koskoca bir ülkenin ve toplumun dönüşünümün öyküsüydü. 

“Yönetilen Demokrasi”nden Açık Baskı Rejimine

2000’ler ve 2010’ların büyük bölümünde Kremlin sistemi genellikle “yönetilen demokrasi” (managed democracy) olarak tanımlanıyordu. Seçimler vardı, bazı muhalif figürler belirli ölçüde varlık gösterebiliyordu, internet görece açık ve özgürdü, küçük çaplı bağımsız medya alanları yaşamaya devam ediyordu.

Ancak, Şubat 2022’de Ukrayna savaşıyla birlikte sistemin mantığı ve kimyaso değişti.

Artık Kremlin açısından temel mesele, algı yönetimiyle “toplumsal rıza üretmekten” çok, savaş koşullarında mutlak kontrol sağlamaktı. Bu nedenle de, bağımsız medya büyük ölçüde tasfiye edildi, insan hakları örgütleri kapatıldı, muhalif siyaset kriminalize edildi, Kremlin’e eleştiri “ihanet” kategorisine sokuldu ve dijital alan yoğun gözetim altına alındı. Bu süreçte Rusya’da çok sayıda gazeteci, akademisyen, sanatçı ve aktivist ülkeyi terk etti. 2022 sonrası yaşanan bu göç dalgası, birçok analist tarafından Sovyet sonrası dönemin en büyük entelektüel göçlerinden biri olarak değerlendiriliyor.

Dozhd’un 2022 Mart’ında kapanışı, Rusya’da yalnızca bir televizyon kanalının susturulması anlamına gelmedi. Birçok gözlemciye göre bu olay, Putin döneminin yeni evresinin; yani “geç otoriterlikten açık baskı rejimine geçişin” sembolik başlangıç anlarından biriydi. Çünkü 2022 sonrası Rusya’da artık mesele yalnızca muhalefeti sınırlandırmak değil; “bağımsız kamusal alanın”, nefes alınabilecek, kaçılabilecek “ortak zihinsel” alanların neredeyse tamamen ortadan kaldırılmasıydı.

“Yabancı Ajan” Rejimi

Bu dönemin en önemli araçlarından biri “yabancı ajan” yasaları oldu.

Başlangıçta yalnızca dış finansman alan sivil toplum kuruluşlarını hedef alan bu düzenleme zamanla gazetecilere, medya kuruluşlarına, akademisyenlere, sanatçılara ve hatta bireysel sosyal medya kullanıcılarına kadar genişletildi. Rusya’da bir kişi ya da kurum “yabancı ajan” ilan edildiğinde, ağır bürokratik yükümlülüklerle karşılaşıyor; reklam ve finansman kaynaklarını kaybediyor, toplumsal olarak damgalanıyor ve adeta vebalı hale geliyor, devlet kurumlarıyla ilişkisi fiilen kesiliyor, hizmet alamıyor. “Yabancı ajan” etiket Sovyet dönemindeki “halk düşmanı” kavramının modern versiyonu olarak görülmeye başlandı.

Dozhd çalışanlarının önemli bölümü de zamanla “yabancı ajan” kategorisine zaten alınmıştı.

“Rus ordusunu itibarsızlaştırma” suçu son derece geniş yorumlandı: Savaşa “savaş” demek, sivil kayıplardan söz etmek, seferberlik eleştirisi yapmak ve asker ailelerinin şikâyetlerini yayınlamak cezai soruşturma nedeni hâline gelebiliyordu.

Bu nedenle birçok bağımsız medya kuruluşu ya kapandı ya da ülkeden kaçmak, sürgüne gitmek zorunda kaldı; Novaya Gazeta, Echo of Moscow, Meduza ve Important Stories (iStories) örnekleri gibi…

Böylece Rusya’da ilk kez Sovyet sonrası dönemde ulusal ölçekte neredeyse tamamen devlet merkezli bir medya sistemi oluştu.

Bu dönemin ardından gelen en dramatik gelişmelerden biri de Alexei Navalny’nin hapsedilmesi ve ardından 2024’te Sibirya’daki “ceza kolonisinde”, yani hapisteki ölümü oldu.

Navalny hareketi zaten 2021’den itibaren büyük ölçüde dağıtılmıştı: Bölgesel örgütler yasaklandı, yerel teşiklatları dağıtılmış, destekçileri “aşırılıkçı” ilan edilmiş, finansal ağları dağıtılmış ve finansmanlarına el konmuştu; aktivistleri de ya tutuklandı ya da sürgüne gitmek zorunda kaldı.

Navalny’nin ölümü, Rus muhalefeti açısından psikolojik bir kırılma yarattı. Çünkü birçok kişi açısından o, hâlâ “başka bir Rusya ihtimalinin” sembolüydü.

Dozhd’ın son yayını ile Navalny’nin ölümü arasında güçlü sembolik bağ kuran çok sayıda yorumcu oldu: biri bağımsız medyanın sonu, diğeri ise “örgütlü siyasal muhalefetin ölümü” olarak yorumlandı.

Dozhd ekranları susturulmasaydı; bugün Navalny, büyük ihtimalle hayatta olacaktı. Putin’e alternatif  başka isimlerin çıkışı mümkün olabilecekti.

Neticede, Macaristan’da bugün iktidara gelen muhalefet lideri Péter Magyar, ilk büyük çıkışını 2024’te muhalif medyaya verdiği röportajlarla yapmıştı. Macaristan’da da, bağımsız medya bir şekilde çıkış yapmasa, gazeteciler ve yorumcular ısrarla yayınları sürdürmeseler; muhalefet de yayılamaz ve çıkış yapamazdı.

Son Saatler: “Bizi Her An Basabilirler”

Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonraki günlerde Kremlin baskısı zaten hızla tırmanıyordu. Ancak 3 Mart günü Rus parlamentosu çok kritik bir yasa çıkardı:
Rus Ordusu hakkında “yalan haber” yaymanın cezası 15 yıla kadar hapis olacaktı.

Bu fiilen şu anlama geliyordu; Ukrayna Savaş’ına “savaş” demek suçtu, “işgal” demek suçtu, maliyetler ve sivil ya da askeri kayıplardan söz etmek suçtu, Kremlin açıklamalarını sorgulamak suçtu.

Dozhd TV çalışanları bu yasanın ardından artık gazetecilik yapmanın değil, özgür kalabilmenin mesele hâline geldiğini, hedefte olduklarını anladı.

O akşam Moskova’daki stüdyoda bir yandan normal yayın akışını sürülmeye çalışılıyordu; ama tüm ekip bir yandan da müthiş panik hâlindeydi. Dozhd’a bir operasyon yapılacağı haberi gelmişti; o yüzden artık televizyon binasında kalmak bile tehlikeliydi. Dozhd’nin gazetecileri, bir yandan pasaportlarını kontrol ediyor, aralarında hangi ülkeye kaçabileceklerini konuşuyordu; ailelere son mesajlar atılıyordu.  

Fakat çalışanlar son ana kadar normal yayın yapmaya çalıştı.

Daha sonra bazı çalışanlar, o son gece ile ilgili şunu anlattı: “Adeta Titanik batarken orkestranın çalmaya devam etmesi gibiydi.”

Dozdh çalışanları ve izleyicileri açısından mesele yalnızca işlerini kaybetmek değildi; aslında kapanan“başka Rusya ihtimali” idi

Dozhd çalışanlarının önemli bölümü 2011 protestoları döneminde gerçekten Rusya’nın daha açık ve demokratik bir topluma dönüşebileceğine inanmıştı.
O gece ise, bu hayalin artık imkânsız olduğu gerçeği ile yüzleşiliyordu. 

Ve sonra o an geldi.

Yayın kapanırken çalışanlar yavaş yavaş stüdyodan ayrıldı.

Bu sahne çok bilinçli biçimde teatral değil, tersine son derece sade tutuldu. Gazeteciler, tabir yerindeyse, ceketlerini alıp çıktılar.

Daha sonra birçok çalışan aynı cümleyi kurdu:
“Biz o gece sadece kanalı kapatmadık. Hayatımızı da bıraktık.”

Gazeteciler çıktıktan sonra kamera, boş stüdyoyu göstermeye devam etti.

Bu görüntü birçok kişi için ürperticiydi. Çünkü boşalan yalnızca bir stüdyo değil, Rusya’daki bağımsızlık alanıydı.

Ekrana bir noktada “Нет войне”; yani “Savaşa Hayır” mesajı yansıdı.

Ve Dozdh’un son yayınının finali, “Kuğu Gölü” ile oldu.

Bu sıradan bir seçim değildi.

Sovyetler Birliği’nde kriz anlarında devlet televizyonu sık sık Kuğu Gölü yayınlardı.
Özellikle 1991’deki başarısız darbe girişiminde günler boyunca haber yerine bu bale gösterilmişti.

Bu nedenle eski Sovyet coğrafyasında Kuğu Gölü şu anlama geliyordu:
“Rejimde olağanüstü bir şey oluyor.”

Dozhd bu sembolü bilinçli kullandı.

Mesaj açıktı:
Rusya yeniden baskıcı, kapalı, Stalinesk bir döneme giriyordu.

Birçok Rus izleyici için o an inanılmaz derecede sarsıcıydı.
Çünkü 1991 sonrası doğmuş kuşak bile ilk kez gerçekten “tarihin geri döndüğünü” hissediyordu.

Bir ülkede televizyon tamamen iktidarın kontrolüne geçtiğinde, demokratik kamusal alan yaşayabilir mi?

Rusya örneğinde Kremlin’in cevabı, net bir “hayır” oldu.

“İç sürgünlerin” nefes borusu bağımsız medya

2022 sonrası Rusya’da oluşan atmosfer sıklıkla geç Sovyet dönemleriyle karşılaştırılıyor; ancak birçok gözlemci önemli bir fark olduğunu söylüyor:
Bugünkü sistem çok daha dijital, çok daha hızlı ve çok daha görünmez baskı araçlarına sahip.

Örneğin, sosyal medya paylaşımları soruşturma nedeni olabiliyor, ihbar kültürü yaygınlaşıyor, eğitim neredeyse tamamen Kremlin’in propagandasına dönüşmüş durumda, insanlar kolaylıkla kara listeye alınabiliyor.

Bu nedenle açık protestodan çok “iç göç” davranışı yaygınlaştı: İnsanlar siyasetten tamamen uzaklaşmaya, yalnızca özel hayatlarına çekilmeye başladı.

Dozhd’un kapanması öncesi YouTube kanalları, Telegram ağları, sürgün podcast’leri yeni alternatif kamusal alanlar yarattı. Dozhd da bu “iç sürgün” medya dünyasının merkezlerinden biriydi.

Kamusal alandan o son bağımsız TV kanalının yok olması, diğer bağımsız veya muhalif yayınların da, “ayıplı”, “yasaklı” olmasına yol açtı; kalan bireysel yayınlar da, parça pinçik bir “parya medya” haline dönüştü.

Sonuçta TV kanalı, kurumsal olarak bir medya gücünü simgeliyor; kurumsal olarak yapılabilecekler, bireysel olarak gazeteciler veya gazeteci gruplarının yapabileceğinden çok daha fazla. Dahası TV ekranı, kamusal alanda, ulusal olarak aynı anda izlenebilecek bir “toplu deneyim” sunuyor. Aynı anda bir çok insan, birbirlerinden çok uzakta da olsa, “bir araya gelmiş” gibi aynı şeyi izliyorlar. O nedenle, her ne kadar hegemonyası çok aşınsa da, hala etkisini sürdüren bir medya mecrası.

Evet; bilgi akışı artık TV’lerin egemenliğinde değil. Zateen Kremlin klasik televizyon alanını büyük ölçüde tamamen kontrol etse de; internet çağında, bilgi akışı hiçbir zaman tam olarak kapatılamadığının farkında.

O yüzden bugünlerde, Rusya’daki çaba, VPN kullanımını da imkânsızlaştırarak, interneti tamamen bir “intranet” haline getirmek. Diğer bir deyişle, interneti tamamen kapatmadan, ülke içi kontrollü ve kapalı devre bir internet haline getirmeye yönelik adımlar atılıyor.

Ancak, sonradan “intranet” yaratmak çok zor. Çin, internet çağına “intranet” ile girdi; Çin örneği dışında “başarılı” olan model de yok.

İntranet’e geçmeye çalışırken Putin yönetimi artık yalnızca sansür uygulamıyor; aynı zamanda: bilgi kirliliği, aşırı propaganda, komplo teorileri, dijital manipülasyon ve algı bombardımanı üzerinden toplumu yönetmeye çalışıyor.

Rusya, her ne kadar Türkiye’den çok farklı bir örnek olsa da, bu noktaya kadar çağrışımlar yapmıştır.

Dozhd’ın hikâyesi, yalnızca Rusya’ya dair değil. Dozhd’un aynasında bizler de varız.

Modern otoriter rejimlerin medya ve bilgi alanını nasıl yeniden şekillendirdiğine dair küresel bir vaka Dozhd; ve bizler de, Türkiye’de güle oynaya o yolda ilerliyoruz. Ülke olarak inebileceğimiz ve içinden bir daha çıkması çok çok zor derinliklerin ürkütücülüğünü, yaşanabilecek acıların keskinliğini hala bilemiyoruz.

Otoriterlikte, “siyasetsizlikte” dibe vurup çıkmak diye birşey yok.

Sadece daha fazla dip var.

O çukur, Mariana Çukuru gibi sonsuz biçimde aşağılara uzanan bir dibe sahip…

Bugün, Rusya’dan kaçarak sürgünde hâlâ yayın yapan birkaç gazetecinin küçük stüdyolarından çıkan Rus muhalifler ve bağımsız medya, Kremlin’in nefeslerini hep enselerinde hissediyorlar. Çünkü otoriter sistemler çoğu zaman en çok, kendilerinin sunduğuna “alternatif gerçeklik” ihtimalinden korkuyor.

O yüzden 3 Mart 2022 gecesi de, TV Rain’in Moskova’daki stüdyosunda yaşananlar, yalnızca bir televizyon kanalının kapanışı değil; birçok Rus gazeteci için bir dönemin fiziksel olarak sona erişiydi. O geceyi yaşayanların anlatımlarında en çok tekrar edilen duygu ise şu oldu: “Bir ülkenin kapanışını izliyorduk.”

Neden ders alamıyoruz?

Türkiye, aynı yolda ilerliyor. Rusya’nın Stalin gibi deneyimlerden ötürü, hak ve özgürlükler bakımından Mariana Çukuru’nun dibine inerken daha bilinçli olduğunu ve insanların sadece çaresizlik yaşadığını düşünüyorum. Türkiye’de ise, bir yandan Rusya örneği; bir yanda da, yaklaşık 80 gündür internetin olmadığı İran’a bakıp da hiçbir ders çıkarmadığını görüyorum. 

Çıkarılsa, Tele1’in basılıp kapatılması ve Genel Yayın Yönetmeni Merdan Yanardağ’ın ajanlık suçlaması ile tutuklanmasından ders alınırdı.

Tam da, Merdan Yanardağ’ın duruşmasının olduğu günlerde, Halk TV ile ilgili tartışmalar patlak vermezdi. Elbette ki, Halk TV’nin emekçileri, gazetecileri haklı; ne giden eleştirilebilir, ne de kalanlar. Halk TV’den gidenler de haklı; kalan gazeteciler de gerçekten trajedi yaşıyor, gidenler de…

Ne var ki, Tele1’e yapılanı, Merdan Yanardağ’a yapıştırılmaya çalışılan “yabancı ajan” yaftasını konuşamadık; Halk TV’nin kendi kendine yaptığını konuşmak zorunda kalmış olduk.

İşte bu çok yazık…

Bu yaşananlar, gaflet ve dalalet içinde, pikniğe gider gibi otoriterleşme yolunda ilerlediğimizi düşündürdü bana…

Bu aralar, sağlık sebepleriyle normalden de içe kapalı bir hayat sürüyorum ama bugünlerde her sokağa çıktığımda, yolda insanlar beni durdurup “neden Halk TV’ye böyle oldu” diye sorguluyor. Benim gibi, daha arka plandaki birini bile…

Bu insanlar, hep aynı duygu hali içindeler: aldatılmışlık, ihanete uğramışlık, çaresizlik…

Daha öncesinde de, giderek daha fazla insandan şu cümleleri duyuyordum: “artık siyasi konuları izlemiyorum, artık takip etmeye dayanamıyorum”.

İşte, tam da Rusya’da Levada’nın anketinde, Putin’in karşısında yüzde 50’lilik, sandıktan ümit kesenler “çaresizler kulübünün” duygularının izdüşümü…

“Türkiye’de nasılsa barış süreci var”, “nasılsa kimseyle savaşacak değiliz”, “nasılsa NATO ülkesiyiz bize bir şey olmaz”, “nasılsa Türkiye’nin demokrasi geleneği var, seçimsiz olmaz”, “Türkiye’de pragmatik bir yönetim var, böyle olmaz”, “Rusya da kötü bir örnek mi, Batı’ya kafa tutuyor” işte  gibi düşüncelerle kendini teselli eden çok yorumcu, siyasetçi var. Yeniden Refah lideri Fatih Erbakan’ın bile, “kontrollü muhalefet”i telaffuz ederken nasıl kabustan bahsettiğinin gerçekten ayırdında olduğunu sanmıyorum.

Mesele, otoriterleşmenin nasıl kontrol edilemez kısır döngü olduğu ve hep daha derinleştiği…Bugün muhalefetin tamamen devreden çıkması için çaba gösterenler bile, ileride olacakları tahayyül edemez; etseler bunları yapmazlar.

Ama Türkiye, pikniğe gider gibi Mariana Çukuru’nun basamaklarını inmeye devam ediyor…     

Tarihsel olarak siyasi transferler, farklı bağlamlarda farklı anlamlar taşımıştır. Parlamenter demokrasilerde milletvekili transferleri çoğu zaman hükümetlerin kurulması veya düşürülmesinde belirleyici olurken, başkanlık sistemlerinde daha çok yasama organındaki çoğunluk dengelerini değiştiren bir unsur hâline gelmiş; yerel yönetimlerde ise çoğunlukla iktidar olan ya da yakın zamanda iktidar olacağı düşünülen partilere doğru bir geçiş olarak görülmüştür.

Türkiye siyasetinde 1960’lardan itibaren görülen “parti değiştirme” vakaları, hem seçmen sadakatini hem de siyasi ahlak* tartışmalarını sürekli gündemde tutmuştur. Özellikle 1970’li yıllarda başlayan milletvekili transferlerinin hükümet kurma süreçlerinde kritik rol oynaması, kavramın kamuoyu nezdinde “siyasi pazarlık” algısıyla anılmasına yol açmıştır. Siyasi tarihimizde en sık görülen transfer biçimi ise tekrar aday olabilmek ve yeniden seçilebilmek amacıyla yapılan parti değişiklikleridir.

Türkiye siyasetinde siyasi transfer denildiğinde akla gelen en çarpıcı örneklerden biri, 1977 yılında yaşanan “Güneş Motel Olayı”dır. 1977 seçimleri sonrasında kurulan Adalet Partisi azınlık hükümetinin gensoru ile düşürülmesi için 11 AP’li milletvekilinin “bakanlık vaadiyle ikna edilmesi” ve daha sonra kurulan hükümette bu 11 milletvekilinden 10’unun bakan olarak yer alması, siyasi tarihimize geçen en tartışmalı örneklerden biridir. Güneş Motel Olayı, makam karşılığı siyasi transferin ahlaki sınırları nasıl zorladığını gösteren sembol bir olay olarak hafızalarda yer etmiştir.

Tekrar aday olabilmek veya siyasi konumunu koruyabilmek için yapılan transferlerin en ünlü örneklerinden biri ise peş peşe parti değiştirmesiyle Türk siyasetinde sembolleşen “Fırıldak Kubi” olayıdır. 1990’lı yıllarda Afyon milletvekili olan Kubilay Uygun, 1995 seçimlerinde DSP’den milletvekili seçilmiş; daha sonra DSP, DYP ve MHP arasında sık sık geçiş yapmıştır. Özellikle 1996’da birkaç gün arayla DSP’den DYP’ye, ardından yeniden DSP’ye, bir ara MHP’ye ve tekrar DYP’ye geçmesi kamuoyunda büyük yankı uyandırmıştır. Bu hızlı ve ilkesiz parti değiştirmeler nedeniyle kendisine “Fırıldak Kubi” lakabı takılmıştır. Bu olay, Türkiye’de siyasal tutarlılıktan çok kişisel çıkar, makam ve konjonktüre göre saf değiştirme eleştirilerinin simgelerinden biri hâline gelmiştir.

Bugün ise siyasi transfer tartışmalarının boyut değiştirdiği; belediye başkanları ve yakınlarının siyasi ve adli baskı altında iktidar partisi lehine parti değiştirmeye zorlandığı iddiaları üzerinden yeni bir tartışma zemininin oluştuğu görülmektedir. Özellikle uzun yıllar Cumhuriyet Halk Partisi çatısı altında yerel yönetim pratiği yürütmüş, aynı zamanda 22’nci ve 23’üncü dönem Aydın milletvekilliği de yapmış olan Aydın Büyükşehir Belediye Başkanı Özlem Çerçioğlu’nun AKP’ye geçişi ve benzer şekilde 25, 26, 27 ve 28’inci dönem Afyonkarahisar milletvekilliği ile grup başkanvekilliği yapmış olan, şimdiki Afyonkarahisar Belediye Başkanı Burcu Köksal’ın bu geçişleri, yalnızca baskıya dayalı zorunlu bireysel tercihler olarak okunamaz. Bu geçişleri aynı zamanda ideolojik tutarlılık, temsil sorumluluğu ve seçmen iradesine sadakat bakımından derin bir kırılma olarak değerlendirmek yanlış olmayacaktır.

Çerçioğlu’nun ve Köksal’ın siyasi kariyerleri, CHP’nin sosyal demokrat ilkeleri, Atatürkçülük ve laiklik vurguları ile demokratikleşme hedefleri, sosyal belediyecilik pratikleri üzerine inşa edilmişken; bu ilkelerle sorunlu bir siyasal çizgiye sahip Adalet ve Kalkınma Partisi’ne geçişleri, temsili demokrasinin “emanet edilen oy” ve “seçmen iradesine sadakat” ilkesini ağır biçimde ihlal eden bir tutumdur. Her şeyden önemlisi, dünya görüşleri birbirine zıt iki siyasi parti arasında gerçekleşen böylesi geçişler, yaygın tabirle “dönek/döneklik” olarak değerlendirilen bir siyasal davranış biçimidir.

Üstelik Çerçioğlu özelinde, yerel siyasetin kontrolünü elinde tutarken kendi siyasi geleceğini ve çıkarlarını konsolide etmek amacıyla siyasi ahlak sınırlarını zorlayan bir yönetim anlayışıyla hareket ettiği iddialarının (nepotizm ve klientalizm) uzun süredir kamuoyunun gündeminde olduğu bilinmektedir. İBB ve Beşiktaş davası sürecinde ortaya çıkan “itirafçı müteahhit” ile iş ilişkisi kurmuş olması ve bu müteahhidin ifadeleriyle açığa çıktığı ileri sürülen rant ve çıkar ağları, FETÖ iltisaklı bir danışman üzerinden yürütülen soruşturma ve açılan davalar ve ayrıca yerel siyasetin gölgesinde şekillenen çatışma ilişkileri yeniden tartışmaya açmıştır. Dahası, eşinin şirketi üzerinden kurulduğu iddia edilen ekonomik ağın, merkezi iktidarın yerel yönetimler üzerindeki baskı mekanizmaları karşısında bir “himaye ihtiyacı” yaratmış olabileceği de yazılıp çizilmiştir. Bu durum, söz konusu transferin yalnızca siyasi değil, aynı zamanda hukuki ve ekonomik çıkar ilişkilerinin de ürünü olabileceği yönündeki kuşkuları güçlendirmektedir.

Bunlar yaşanırken, benzer biçimde yerel siyasetin kontrolünü elinde tutan; hakkında çeşitli iddialar ve dedikodular gündeme geldikçe CHP’liliğini özellikle vurgulama ihtiyacı duyan, aynı kurulda kısa süre de olsa birlikte görev yaptığımız bir başka kadın belediye başkanının da, eşinin üzerinden baskıya uğradığı iddialarının ortalıkta dolaştığı bir dönemde, kendisine atfedilen “CHP’de siyaset yapma imkânı kalmadığı” gerekçesiyle siyasal dikotomi resitali eşliğinde taraf değiştirmesi dikkat çekicidir.

Tüm bunlara rağmen, demokratik siyasal kültür açısından asıl sorun, siyasetçinin ideolojik bağlılık, inanç, dava adamlığı ve siyasi sadakat ve benzeri ilkeleri bir kenara bırakarak kendi varlığını iktidar mekanizmasına entegre etmesidir. Siyasi sadakat, yalnızca bir kişiye veya bir makama değil; o makamı var eden toplumsal sözleşmeye, örgütsel hafızaya ve ideolojik duruşa bağlılıktır. Dava adamlığı veya seni var eden örgütüne bağlılık ise makamların ötesinde bir ilke ve mücadele bilincini gerektirir. Bu bağlamda, yıllarca bir partinin ideolojik omurgasını temsil eden bir figürün, o omurgayı yok sayarak karşıt ideolojik ve siyasal kampta yer alması, dönekliğin ötesinde ontolojik açıdan “siyasi ahlak/ahlaksızlık” sorunu olarak tanımlanabilecek bir kırılmadır.

İdeolojiye bağlılık (inanç), siyasal davranışta öngörülebilirlik ve güven inşa ederek seçmenin siyasal temsil ilişkisini sağlam bir zeminde sürdürmesini sağlar. Ancak daha iyi hizmet kılıfıyla kişisel çıkar veya makam beklentisi uğruna ideolojik aidiyetten kopuş, siyaseti ilkesiz bir güç mücadelesine indirger. Bu durum, seçmenin gözünde yalnızca ilgili siyasetçiyi değil, temsil ettiği kurumları ve bütün bir siyasal alanı da meşruiyet krizine sürükler. Tarih boyunca siyasi sadakatini iktidar değişimlerinde dahi koruyan siyasi aktörler “dava adamı” olarak anılırken; gücün yönüne göre pozisyon alanlar, siyaset literatüründe çoğu zaman “pragmatist” ya da daha sert bir tabirle “oportünist” olarak tanımlanmıştır. Çerçioğlu ve Köksal özelinde de görüldüğü gibi, ideolojik çizginin ve temsil sorumluluğunun terk edilmesi, yalnızca bir siyasi transfer değil, aynı zamanda siyasal hafızada derin bir güven erozyonu yaratmaktadır.

Bize Mülkiye’de okutmuşlardı, Marksist iktisatçı Kondratiev’in kapitalist iktisadın yaklaşık yarım yüz yıllık uzun dalgalar hâlinde genişleme, durgunluk ve kriz evrelerinden geçtiğini ileri süren “dalgalar teorisi”ni. Bu dalgalı hâli siyasal alana uyarlayarak düşünürsek; Türkiye’de son üç çeyrek yüzyılda yaşananlar da -bu dönemden bağımsız olarak- bir tür “siyasal erozyon ve çürüme dalgaları” olarak okunabilir. Bunlar, yalnızca AKP’nin iktidarda kalma pratiklerinde değil, temsilde, parti aidiyetlerinde, seçmen iradesine sadakatte, yönetici elitin niteliğinde ve kamusal sorumluluk bilincinde de derin bir aşınmaya işaret etmektedir. İktisadi sistemlerde krizler nasıl eski üretim ilişkilerinin tıkanmasını görünür kılıyorsa, siyasal sistemlerde de bu tür transferler, bireysel savrulmalar kadar, siyasal alanın ahlaki, kurumsal ve ideolojik çözülmesinin en görünür belirtileri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kimileri için siyasi transferler demokratik hayatın doğal bir parçası olarak görülebilir; ancak ideolojik kopuş, seçmen iradesinin gaspı ve siyasi meşruiyetin zedelenmesi söz konusu olduğunda, bu eylemler siyasetin kirlenmesine yol açar. Çerçioğlu ve Köksal örneğinde değerlendirdiğimiz ama sayıları yirmiyi geçen belediye başkanlarının AKP’ye geçişini yalnızca bir parti değişikliği olarak görmemek; yerel yönetimlerde kurulan çıkar ilişkilerinin merkezi iktidarla bütünleşmesinin ötesinde, yönetici elit ve kurumsal kapasite ile birlikte siyasal yozlaşmanın güncel bir pratiği olarak değerlendirmek gerekir. Bu tür siyasi patolojik vakalar, alınan emanetin suistimali, siyasi erozyon ve “siyasi ahlaksızlık” olduğu kadar, siyasal çürümenin primer semptomlarıdır.

*Etik ve etik dışı ifadeleri, özellikle siyasi kullanımda durumu yumuşatmak ve nezaket göstermek amacıyla tercih edilse de biz burada Prof. Dr. Türker Alkan’ın kitabına atfen “siyasi ahlak” ve “siyasi ahlaksızlık” kavramlarını kullanmayı tercih ediyoruz.

Alatlı’ya göre batı dünyasının bugünkü durumu ve geriye kalan toplumlar üzerindeki batı tahakkümü ayrıca tartışmaya açılmalıdır. Batı dünyasına yönelik eleştiriler sistematik bir şekilde formüle edildiğinde karşımıza şöyle bir manzara çıkar: Öncelikle ABD halkının bencilliği, vurdumduymazlığı ve ırkçılığını insanlık için büyük bir sorun olarak görür yazarımız. ABD’deki ahlaki aşınma tüm dünyayı olumsuz bir şekilde etkilemektedir. Ayrıca Amerikan popüler kültürünün medya, sosyal medya ile Hollywood üzerinden yarattığı yönlendirici algıya da şiddetle itiraz edilmelidir. Eğlence sektörü ve iletişim istihbarat servisleri tarafından manipüle edilmektedir. Batıyla diğer toplumlar arasındaki ilişkiyi asimetrik bir şekilde kuran ve tüm kültürleri batının alt kompartımanına dönüştüren Amerikan kültür endüstrisi emperyalizmin araçlarından biri gibi sonuç doğurmaktadır. 

Bir diğer önemli mesele liberalizmdir. Ona göre liberal düşünme biçimi kamusal hayatı tek biçimli hale getirmekte ve tartışmaları sahicilikten uzaklaştırmaktadır. Liberal aydınların denge ve tarafsızlık anlayışını ahlaki korkaklık olarak görür Alatlı. Nihilist liberalizm karşısında Edward Said gibi entelektüellerin tavrı çok önemlidir. Filistin meselesinde atılan o taş ahlaki sorumluluk üstlenmeyen liberal entelektüellerin sözde tarafsızlığını hedef almaktadır aslında. Tabii bu eleştiri hattı sadece liberalizme değil, aydın sorumluluğunu konformizm lehine terk eden her türlü özneleşme biçimine karşıdır. Toplumun eğitimli kesimleri söz söylemekten ve taraf tutmaktan kaçındıkça entelektüel hayat büyük bir çöle dönmektedir.

Liberalizm eleştirisi sadece bir başlangıçtır. Aydınlanma ve modernizmin her biçimine karşı derin bir şüphe duyar Alatlı. Mesela kendini tek bir doğrultuda açımlayan ilerlemeci mantık sorunludur. Çünkü insanlık tarihi inişli çıkışlıdır. Hiçbir zaman tek bir çözüm veya geri dönüşü olmayan bir ilerleme olmamıştır. Ayrıca aklı fazlasıyla ön plana çıkaran aydınlanma hakikati kavrama olasılıklarını fazlasıyla kısıtlamaktadır. Bu bağlamda alternatif modernliklere kapı aralamak, düşünceyi birden fazla olasılıkta değerlendirmek yerine olabilir. Alatlı’nın hassasiyeti bakımından Popper ve Feyerabend’ın bilim felsefesi temelli eleştirileri ile tasavvuf ve din deneyimi oldukça işlevseldir. Aydınlanmacı akıl üstün ırk teorileri ve uygarlaştırma sorunsalıyla da yakından ilgilidir. Sömürgecilik tarihi ile aydınlanma tarihi araçsal akıl özelinde işbirliği yapmış, pek çok toplum modernleşirken özgürlük ve kimliğini yitirmiştir.  

Son olarak Marx’a değinilebilir. Marx’ın meta ve sermaye odaklı yabancılaşma eleştirisi oldukça değerlidir. Marksist literatür kapitalizmin yarattığı yozlaşmayı açık bir şekilde gözler önüne serer. Ama Marx’ın karanlık bir yüzü daha vardır. Evrenselci ve ilerlemeci Marx aydınlanmış aklın tüm kusurlarını zihinde barındırır. Sömürgeleştirilen Hindistan’a karşı sömürgeci İngiltere’yi destekleyen Marx Alatlı tarafından şiddetle eleştirilir. Marx ve izleyicileri İslam dünyası ve doğulu toplumları kendi özgünlükleri içinde ele almamış, doğunun batıya edilgen bir şekilde tabii olmasını sessizce onaylamıştır.    

İnanılması güç ama CHP'den AK Parti'ye geçiş gerçekten de bu satırlarda yazdığımız gibi kolay oldu. Ama Köksal ilk değil. Benzer biçimde;

Aydın Büyükşehir Belediye Başkanı Özlem Çerçioğlu, Söke Belediye Başkanı Mustafa İberya Arıkan, Aksu Belediye Başkanı İsa Yıldırım, Seydişehir Belediye Başkanı Hasan Ustaoğlu, Karkamış Belediye Başkanı Mustafa Güzel, Şehitkamil Belediye Başkanı Umut Yılmaz, Yenipazar Belediye Başkanı Malik Ercan, Hasankeyf Belediye Başkanı Hamit Tutuş, Altınova Belediye Başkanı Yasemin Fazlaca, Göle Belediye Başkanı Gökhan Budak, Hayrabolu Belediye Başkanı Tuncer Başoğlu, Karalar Belde Belediye Başkanı Hasan Turgut, Aşdağul Belde Belediye Başkanı Şenol Öncül, Serik Belediye Başkanı Kadir Kumbul, Sultanhisar Belediye Başkanı Osman Yıldırımkaya da CHP'den AK Parti'ye geçti.

Bu süreçte bunu reddedenler yok değil. Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey, Bayrampaşa Belediye Başkanı Hasan Mutlu bu nedenle şu anda tutuklular.

Son olarak adı bundan birkaç ay önce gündeme gelen ama bu baskıya hâlâ direnen Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Akın var. Onun için de soruşturma izni verildiğini biliyoruz.

GEÇENLER NEYSE DE YA KABUL EDENLER!

Üyesi oldukları, seçildikleri CHP'den AK Parti'ye geçen her birinin parti değiştirme konusunda farklı gerekçeleri vardır. Ve her biri kendi açısından haklı da olabilir.

Ama şu bir gerçek ki, iddia edecekleri haklılığın kamusal/toplumsal alanda ikna ediciliği çok düşüktür.

Bunun temel nedeni, üyesi oldukları, aday olup seçildikleri parti ile geçtikleri parti arasındaki siyasi makas farkıdır.

Bu geçiş en temelde bir siyasi uçtan diğerine büyük bir sıçramadır. Ve bunun bu kadar kolay gerçekleşebiliyor oluşu, hem bu geçişi yapanlar hem de bu geçişi hiçbir şey olmamış gibi kabul edenler için siyasi olmak kadar ahlaki pek çok sınırın ihlali anlamını taşır.

Neden mi?

31 Mart yerel seçimlerinde, parti değiştiren başkanların en büyük rakibi şu an geçtikleri partinin belediye başkan adayları idi. O adaya ve onun partisine yani AK Parti'ye karşı siyasi mücadele verdiler. İktidar gücüne ve o gücün yereldeki tüm baskısına maruz kaldılar ve buna rağmen kazandılar.

Seçildikten sonra belediye meclisinde Cumhur İttifakı partilerinin meclis üyeleri ile sert polemikler yaşadılar. Bunların hepsi birer Türkiye gerçeği.

Dün AKP'ye geçen Burcu Köksal'ın Meclis'te bulunduğu dönemde gerek milletvekili olarak gerekse grup başkan vekili olarak AKP'lileri, hatta CHP'den AKP'ye geçen Mehmet Ali Çelebi'ye sert eleştirisini yakından biliyoruz.

Dahası dün rozet takan Erdoğan'ın rozet takılan Köksal'a söyledikleri, rozet takılan Köksal'ın rozet takan Erdoğan'a eleştirilerini de...

BURADA ARTIK OLMAZ, OLMAZ

Peki soralım; nasıl oluyor da oluyor?

Ne yazık ki, burası Türkiye ve olmaz dediğimiz her şeyin olduğu o tuhaf zamanlardayız.

Eğer ülkede siyaseten normal şartlarda olsaydık, yani siyasi rekabetin eşit şartlarda sürdüğü bir iklimde olsa idik, bu transferleri bir derece normal kabul edebilirdik. Ancak öyle değil.

Siyasi iktidar, ana muhalefet olarak CHP'yi iktidarın güçlü bir alternatifi olması nedeniyle hem yerelde hem de merkezi olarak siyasi felce uğratmak için yargı başta olmak üzere tüm ideolojik araçları kullanıyor.

Çünkü AK Parti, CHP'yi siyasi rakip olarak değil, siyasi hasım olarak görüyor.

İşte bu nedenle belediye başkanlarının CHP'den AK Parti'ye geçişi hayatın doğal akışına da, eşyanın tabiatına da aykırı. Buna rağmen, belediye başkanlarının çeşitli yolarla AK Parti'ye katılmalarının sağlama çabası bile iktidarın siyaseti nasıl okuduğunu, muhalefete nasıl baktığının bir yansımasıdır. 

Her şeye rağmen Türkiye'de olmayacak olan bir kez daha oluyor ve bir kez daha soruşturma, tutuklanma korkusu galip geliyor.

AK PARTİ SEÇMENİNİN VİCDANI RAHAT MI?

Peki bu belediye başkanları parti değiştirince, AK Parti ne kazanmış oldu? Meclis çoğunluğu üzerinden elde edilen belediye başkanlığı partiye ne kazandırıyor?

AK Parti bunun ne anlama geldiğini kuşkusuz bizden çok daha iyi biliyor.

Ancak AK Parti'nin dikkate almadığı bir kesim var; AK Partililer, partiye oy veren seçmenler.

Belki hepsi değil ama bir kısım AK Partilinin ya da AK Partiye farklı nedenlerle oy vermiş olanların tüm yaşananlardan mutlu olduklarını sanmıyorum.

Ama AK Parti, güç elinde iken o gücü sonuna kadar kullanmakta kararlı ve bunu günü kurtarmak için yapıyor.

Her gün, sonraki günün kendilerini yeniden iktidara taşıyacak bir mucizeyi bekleyerek yapıyorlar.

Ancak bu yapılanların yanlış olduğunu parti içinden kimi siyasiler kamuoyuna açık, kimi siyasiler özel alanda birbirlerine itiraf ediyorlar.

Dahası hepsi güçlü bir dip dalganın gelmekte olduğunun farkında.

O yüzden sadece onların değil, samimi olarak AK Partiye oy vermiş insanların bu noktada ellerini vicdanlarına koyup kendilerine şu soruyu sormalarında yarar var; tüm bu yaşananlar ahlaki ve vicdani olarak ne kadar kabul edilebilir? Daha tüm bu olanlardan mutlular mı?

Buna inançlarından bağımzı sadece ve sadece vicdani ve ahlaki olarak cevap vermelerini bekliyorum.

Not: Sonraki yazılarda tartışmak üzere, AK Parti'ye geçen belediye başkanları ve bazı milletvekillerinin kendilerini ideolojik/siyasi bağlamda "ulusalcı"lık üzerinden meşru göstermeye çalıştıklarına şahitlik ediyoruz. Bu açık siyasetsizlik halini ideolojik söylem üzerinden ulusalcılığa bağlamak da en hafif tabir ile kendi çaresizliklerini AK Parti/Erdoğan ile meşrulaştırmaktan başka bir şey değildir.

Bir iktidarın ömrünü anlamak istiyorsanız vaatlerine bakmamak gerektiğini hepimiz biliyoruz artık değil mi Sayın Okur?

Zamana bakın, zamanla nasıl geçiniyor, zamanı nasıl ehlileştiriyor, gerektiğinde nasıl askıya alıyor.

Türkiye'de zaman uzun süredir garip bir şey yapıyor: akıyor gibi duruyor. Haberler geliyor, rakamlar değişiyor, isimler bir koltuğa oturup başka bir koltuğa geçiyor, sahne sabit.

(TÜİK Başkanı da yeni değişti mesela)

Işık her dönem biraz daha merkeze düşüyor, bu doğru. Ama bu bir değişim değil, ustalık.

(Ustalığın en yüksek formu, tekrarı yenilik gibi sunmaktır. Bunu reklam sektörü de biliyor, iktidarlar da.)

Biz de koşuyoruz bu arada. Durmadan, düzenli, kararlı adımlarla. Deney faresinin çemberi gibi, her turun sonunda tam başladığımız yere geliyoruz, ancak bacaklarımız gerçekten yoruluyor. Yorgunluk gerçek, mesafe hayali. Bunu fark etmek için durmak gerekiyor; durmak için ise çemberin dışına çıkmak.

Çemberin dışı ise son yıllarda yeniden tasarlandı, mimari değil, insan olarak. Boğaziçi'ne rektör atandı. Bir başka üniversiteye başka biri. Bir başkasına bir başkası. Bakanlık koltuklarında yeni yüzler belirdi, bazıları o kadar yeni ki özgeçmişleri henüz internete düşmemişti. Orduda da sessiz bir hareketlilik yaşandı: otuz üç yaşında tümgeneral eşdeğeri rütbeye kavuşan bir kaymakam çıktı ortaya. Ordu mu gençleşti, rütbe mi yaşlandı, tam bilemedik. Liyakat artık kronolojik değil, topografik oldu: doğru! yerde durmak, doğru! adı telafuzdan geçiyor. Bilirsiniz bu memleket her zaman erken gelişen çocuklar yetiştirmiştir, biraz da erken terfi eden…

Tesadüf bu kadar organize olunca adına başka bir şey demek gerekiyor. Ama kelimeler de bazen yoruluyor. Çemberde çok koştular çünkü.

Nietzsche, 1881 yazında İsviçre'nin Sils-Maria yakınlarında bir gölün kıyısında yürürken durdu. Otuz altı yaşındaydı, hastalık akademik kariyerini çoktan bitirmişti, migren ve mide ağrıları gündelik hayatını kuşatıyordu. Yürümek tek çaresiydi, düşünmek için değil, sadece varolmak için. Surlej köyü yakınlarında, Lake Silvaplana'nın kıyısında, piramit biçimli bir kayanın önünde durdu. Göl hareketsizdi. Ve o an bir düşünce çaktı içinde, kendi deyimiyle "şimşek gibi."

Sonradan bunu anlattığında mistik bir dil kullandı, başka türlü anlatamıyordu çünkü. "Bir şeyin mülkü olmak, bir sesin ağzı olmak" dedi. Düşüncenin kendisini seçtiğini, kendisinin seçmediğini. Dostu Heinrich Köselitz'e yazdığı mektupta elleri titriyordu: "Duygularımın yoğunluğu beni aynı anda ağlatıp güldürüyor. Yeni bir vizyon, ve ben onu ilk bilen insanım."

Abartı mıydı? Belki. Ama abartının da bir gerçeği var, o an için her şeyini ortaya koymuştu.

Bu deneyime bir isim verdi: "Die ewige Wiederkunft" (Ebedi Dönüş)

Her şey sonsuza dek tekrar edecek. Her an, her karar, her acı, her sevinç, aynı sırayla, sonsuz kez. Bu başka bir dünyaya dair bir iddia değildi. Tam tersine, bu dünyanın, şu anın, elimizdekinin sonsuza dek geri döneceğiydi. Ve bu yüzden her şey sonsuz bir ağırlık taşıyordu. Her an, sonsuzluğun içindeydi.

Fikri önce bilimsel olarak kanıtlamaya çalıştı, defterlerine hesaplar düştü, formüller kurdu. Sonra bıraktı. Çünkü anladı ki bu türden bir gerçek, denklemle değil, şiirle ifade edilebilir. Böylece "Also sprach Zarathustra" doğdu, Böyle Buyurdu Zerdüşt. Filozoflar kitabı hep biraz şaşkınlıkla karşıladı, ne roman ne felsefe ne şiir diye. Sanatçılar ise tam anladı ne olduğunu. Richard Strauss aynı adla bir senfonik şiir yazdı. Frederick Delius "Bir Yaşam Ayini" diye kantata besteledi. Yeats şiirlerine sindirdi, Rilke düzyazısına, D.H. Lawrence romanlarına, Thomas Mann ise tüm o ağır, derin Alman cümlelerine. Nietzsche'nin felsefecileri şaşırttığı şey, sanatçıları büyüledi. Çünkü ebedi dönüş nihayetinde bir soru değil, bir histi. Ve hisler kanıtlanmaz, yaşanır.

-Şair yanım bunu beğendi ;))

Bir gece, en yalnız yalnızlığında, bir iblis kulağına eğilse ve fısıldasa, "Bu hayatı, tam bu haliyle, bir kez daha ve sayısız kez daha yaşayacaksın, her acı, her sevinç, her küçük ve büyük şey, aynı sırayla, aynı diziliyle geri dönecek" — ne yapardın? Yere kapanıp dişlerini gıcırdatır, o iblise lanet okur muydun? Yoksa şunu mu söylerdin: "Sen bir tanrısın ve hiç bu kadar ilahi bir şey duymadım."

İşte bu ikinci yanıt, Nietzsche'nin aradığı hayattı. Tekrara dayanabilen değil, tekrarı isteyen hayat. Estetik bir ölçüttü bu, ahlaki değil. Doğru mu yaşadın sorusu değil, güzel mi yaşadın sorusu. Sonsuz kez yinelenmeye layık mı?

Bireyler için bu soru varoluşsal. İktidarlar için ise şaşırtıcı biçimde  *teknik.

Sahneye layık bir iktidar mı kuruyorsun, yoksa yalnızca sahnede mi duruyorsun? İkincisi çok daha konforlu, tabii. Sahneyi kendin kuruyorsan özellikle. Işığı kendin ayarlıyorsan, mikrofonu kendin tutuyorsan, kameramanın kim olduğuna kendin karar veriyorsan.

Atinalılar, MÖ 5. yüzyılda yöneticileri seçimle değil kurayla belirliyorlardı. Bunu naiflikten yapmıyorlardı. Seçimin ne olduğunu biliyorlardı: paranın, karizmanın, ısrarın zaferi. Kura ise şansın zaferi. Şans en azından satın alınamaz, miras bırakılamaz ve yirmi yıl arka arkaya aynı kişiye çıkmaz.

Antik Yunan'da bu sisteme "isonomia" da deniyordu, yasalar önünde eşitlik. Yönetmek bir ayrıcalık değil, bir nöbetti. Nöbet biter, eve dönersin. Arkanda ne kaldığına bakar, utanç ya da onurla yaşarsın.

Bugün "nöbet" kavramı farklı işliyor. Nöbet bir türlü bitmiyor!

Anayasa değiştirilene kadar uzayacak gibi !!

Max Weber, modern devleti üç meşruiyet zeminine oturtmuştu: geleneksel, karizmatik, yasal-ussal. Türkiye'nin son yirmi küsür yılı bu üçünü de aynı anda ve aynı kişide eritme deneyi olarak okunabilir. Gelenekten beslenen söylem, karizmayı pompalayan medya, yasallığı üreten parlamento. Sonuç: meşruiyetin üç bacağı birbirini desteklemek yerine birbirinin üstüne yığılmış, piramit değil, çığ.

Weber bunu "sultanism" olarak adlandırmıştı, modern kurumların şahsi iktidar hizmetine koşulduğu düzen. Sultanism'in özelliği şu: kurumlar varlığını sürdürür, isimleri değişmez, ama içleri boşaltılmıştır. Anayasa Mahkemesi hâlâ Anayasa Mahkemesi'dir. Merkez Bankası hâlâ Merkez Bankası'dır. Seçimler hâlâ seçimdir. (Adliyeler Saray oldu ama onu es geçmeyelim)

Foucault başka bir yerden bakardı bu tabloya. Ona göre iktidar yasaklamaz, üretir. Söylem üretir, özne üretir, "normal" üretir. Türkiye'de son yıllarda üretilen şey bir dizi yeni normal: bağımsız yargının lüks olduğu normal!,seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınmasının "hukuki süreç" sayıldığı normal!, gazetecinin cezaevinde olmasının "terörle mücadele" çerçevesine girdiği normal!

Normalin en tehlikeli özelliği, normalleşmenin ne zaman tamamlandığını fark etmemek.

Tabi Nietzsche'nin karşı çıktığı bir mistisizm türü de vardı: apofatik. Bu dünyanın ötesini, hayali bir mükemmeli, ertelenen kurtuluşu öne süren düşünce. "Asıl gerçek başka yerde" demek, şimdiye ihanettir, diyordu.

Türkiye'nin iktidar söylemi de kendi apofatiğini çoktan icat etti. "Asıl tehdit dışarıdan geliyor." "Büyük hedefler var, sabırlı olun." "2053 vizyonu." "2071 hedefi." Şimdinin sürekli geleceğe ertelenmesi, bugünün faturasının meçhul bir nesle kesilmesi. 2053 vizyonunu bugün açıklayanlar, 2003'te başka bir şey vaat ediyordu. 2013'te bir başkasını. Vizyon değişiyor, tarih öteleniyor, söz sahibi değişmiyor bir türlü.

Amerikalı felsefeci Alex Guerrero, Atinalıların o eski sorusunu yeniden masaya yatırdı: Yönetmek bir meslek midir, yoksa bir nöbet mi? Guerrero'nun önerisi şuydu: seçim yerine kura. Ama modern, işlevsel, düşünülmüş bir kura. Her yasama alanı için, o alana özgü, kurayla belirlenmiş geçici meclisler. Enerji politikası için ayrı bir meclis, sağlık için ayrı, eğitim için ayrı. Bu meclisler uzmanlardan eğitim alıyor, tartışıyor, karar veriyor, sonra dağılıyor. Arkalarında ne kariyer kaygısı bırakıyorlar, ne bağış borcu, ne de bir sonraki seçim hesabı.

Atinalılar buna "isonomia" diyordu, yasalar önünde eşitlik. Guerrero buna "lottocracy" diyor, kura cumhuriyeti. İki bin yıl arayla, aynı sezgi: iktidar bir mülk değildir, geçici bir emanettir. Emaneti teslim eden gider. Bu kadar basit, bu kadar radikal.

Guerrero'nun sistemine küçük bir güncelleme önermek isterim naçizane: kuraya herkes katılabilir, tek istisna hariç. Halihazırda yönetmekte olanlar. Kura tanımı gereği el değmemiş bir havuzdan çekilir. El değmiş havuzdan çekilen kura, kura değil, tekrar sayılır. Tekrarı zaten biliyoruz. Üzerine de yazıyoruz ;))

(Dip not: Kura havuzu falan... e-Devlet sızmış bir yerlere, sahte diplomalı profesörler dolaşıyor, tapular silinmeye çalışılıyor…

Filtreyi kim tutuyor? Aynı eller.

Peki onu kim tutacak?

Yine çemberde koşuyoruz işte. Sonsuz tekrar, sonsuz delilik. Neyse.)

Benim de aklıma yatan şekliyle ebedi dönüş fikrinin asıl işlevi şu: hesabı şimdiye taşımak. Artık "ileride düzelir" diyemezsiniz. Artık "şimdi olmaz, zamanı değil" diyemezsiniz. Her karar, vermek de, vermemek de, imzalamak da, görmezden gelmek de, sonsuz kez yinelenecekse, hesap ertelenemiyor, ertelenmemeli!

Halklar için bu düşünce gerçekten bir kâbus olmalı. Zamların, kararnamelerin, kayyumların, susturulan kurumların, gözaltıların, ihraçların, hepsinin sonsuz kez yinelendiği bir evren. Her sabah aynı manşetle, aynı söylemle, aynı "tarihi adımla" uyanmak, sonsuz kez.

İktidar adına düşünürsek…

Belki de istemiyorlar. Belki tam da bu yüzden ebedi dönüşün değil, ebedi iktidarın peşindeler. Fark küçük görünüyor ama büyük: biri felsefi bir sınav, diğeri siyasi bir proje.

Yazının başında demiştik Nietzsche gölün kıyısında hem ağlayıp hem de güldü aynı anda. Çünkü sonsuz yinelenme fikri hem özgürleştirici hem ezici. Her şeyin tekrarlanacağını bilmek ve yine de yaşamayı seçmek...

Biz de biliyoruz.

Tekrar edecek, evet.

Ama asıl soru şu: kimin seçimiyle?

Yazar notu:

Bu hafta aslında her gün aynı hayatı yaşamak üzerine yazacaktım. Hatta önereceğim kitaplar bile vardı, kişisel gelişemeyişim üzerine. Bu alanda oldukça verimli bir literatür oluştu son yıllarda, memnuniyetle not ediyorum. Deney faresiyle özdeşleşmem de tamamen tesadüftür, çemberi fark etmem de.

Ne var ki bu hafta sonsuz döngülerimden biri olan okuma işine o kadar daldım ki kendimi, tam da çemberden çıkmaya çalışırken, Nietzsche'nin 1881 yazıyla karşı karşıya buldum. Adam zaten yürüyüşe çıkmıştı, ben de içine girdim, eşlik etme mahiyetinde;)

Kişisel gelişim kitapları gelecek haftaya kaldı. Nietzsche beklemiyor çünkü, hem de sonsuzdan beri.

(Kitaplar benim için arka odada bekler. Yıllarca. Hayat bir şey düşürür önüme, ben de odaya giderim. Nermi Uygur da oradaydı, Nietzsche ile. İkisi birlikte çıktı bu sefer. Akademik camiadan kaynaklarımı paylaşmamı isteyenlere: arka oda, vestiyerin yanı, sol köşe, toz içinde.)

Washington’ın güvencelerine güvenmek giderek daha zor bir hal alıyor. Trump yönetimi şubat ayında Tayvan’a yapılacak milyarlarca dolarlık silah satış paketini Pekin’i kızdırmamak gerekçesiyle Dışişleri Bakanlığı’nda dondurdu. Kongre onayından geçmiş, yasal zemini sağlam bir anlaşma; ancak Beyaz Saray talimatıyla rafa kalktı. Bu kararın tek açıklaması var: Trump, Xi’yle iyi bir zirve için Tayvan’ı pazarlık alanı olarak kullanmaya hazır.

Taipei’nin kaygısı soyut değil. Adada yaşayan insanlar için bu tartışmalar kâğıt üzerindeki diplomatik oyunlardan ziyade günlük güvenlik hesabının doğrudan bir parçası. Taipei sokakları sakin görünse de siyasi elitler ve savunma çevrelerindeki gerilim somut. Çin’in son aylarda Tayvan Boğazı’nda artırdığı askeri tatbikatlar bu gerilimin arka planını oluşturuyor.

Taipei 25 Milyar Dolar Önerdi, ABD Hâlâ Beklemede

Tayvan Meclisi geçen cuma günü 25 milyar dolarlık özel savunma fonunu onayladı. Bunun içinde aralık 2025’te Kongre’nin onayladığı paket de var, bir o kadar da henüz ABD onayını bekleyen yeni alımlar. Taipei bu adımla hem kendi savunma kararlılığını gösterdi hem de Trump’a açık bir mesaj gönderdi: Para hazır, silahları gönderin.

Ama Trump yönetimi hâlâ onay vermiyor. Bir ABD yetkilisi, yılın başında yeni bir silah paketi açıklamasının zirve öncesinde Xi’yi rahatsız etmemek için ertelendiğini açıkça teyit etti. Yani bu bir teknik gecikme meselesi değil.

Tayvan savunma sanayii de bu gecikmenin farkında. Taipei, Washington’a bağımlılığı azaltmak için yerli savunma üretimini hızlandırıyor. Yurt içinde üretilen denizaltılar, insansız kara araçları ve balistik füze sistemleri bu stratejinin bir parçası. Ama gerçek şu ki, Tayvan’ın savunma kapasitesi ABD’nin siyasi iradesi olmadan tek başına yeterli değil.

Pekin’in Hesabı: Büyük Kırılım Değil, Kademeli Aşındırma

Pekin bu zirvede Tayvan meselesinde dramatik bir adım atmayı planlamıyor. Xi’nin stratejisi çok daha sabırlı. Çinli analistlere göre, Trump’tan büyük bir taviz koparmak yerine, ABD-Tayvan ilişkisini yavaş yavaş aşındıracak küçük ama birikimli kazanımlar peşinde. Silah satışının ertelenmesi tam olarak bu kategoride bir kazanım.

Bunun yanı sıra, Çin Tayvan’ın muhalefet partisi KMT’nin liderini nisan ayında Pekin’e davet etti ve ağırladı. On yılda bir görülen bu tür ziyaretler, Pekin için Tayvan’ın iç siyasetine doğrudan nüfuz etmenin ve Washington’ı atlatmanın en düşük maliyetli yolu. Tayvan’ın Anakarayla İlişkiler Konseyi sözcüsü bu adımın siyasi bir manevra olduğunu açıkça söyledi: “Çin bu zirvede Tayvan’ı gündemine almak istiyor, ABD istemese de.”

Pekin’in bu sessiz baskı politikası yıllardır sürdürülüyor. Ekonomik cazip teklifler, Tayvan’ı tanıyan ülkelere yönelik diplomatik baskı, askeri tatbikatlarla psikolojik yıpratma. Bunların hepsinin ortak hedefi var: Taipei’yi hem dışarıda hem de içeride yalnız hissettirmek. Bu hedefe kısmen ulaşıldığı söylenebilir, zira Tayvan’ı resmen tanıyan ülke sayısı artık 12’ye geriledi.

Büyük Güç Pazarlığında Tayvan Her Seferinde Sahnede Olmadı

Nixon 1972’de Pekin’e gittiğinde Taipei kendi geleceğinin orada konuşulduğunu öğrendi. Clinton döneminde “üç hayır” formülü — Tayvan’ın bağımsızlığına hayır, iki Çin’e hayır, BM üyeliğine hayır — resmî ABD politikasının bir parçası haline geldi. Bush döneminde Çin’le ekonomik entegrasyon derinleştikçe Tayvan Boğazı’na yönelik güvenlik garantileri sözde kaldı.

Trump’ın birinci dönemine bakıldığında da durum pek farklı değil. Çin ile ticaret savaşı başladığında Tayvan “değerli ortak” ilan edildi, anlaşma gelince sessizliğe büründü. Bu örüntüyü gören Taipei bugün endişeyle şunu soruyor: Pekin’de İran petrolü, nadir toprak metalleri ve tarifeler üzerine büyük bir pazarlık yapılacaksa, Tayvan güvenceleri bu pazarlıktan payını alacak mı?

Rubio, zirveden birkaç gün önce yaptığı açıklamada Tayvan’ın gündem maddesi olacağını, ancak her iki ülkenin de Tayvan Boğazı’nda “istikrarsızlaştırıcı olaylar” istememesi konusunda hemfikir olduğunu söyledi. Bu cümle dikkatli okunmaya değer. “İstikrarsızlaştırıcı olaylar” ifadesi, Çin’in fiili baskısını değil yalnızca büyük çatışmayı hedefliyorsa, Pekin için gri bölge operasyonlarının serbest alanı olarak okunabilir. Bu gri bölge; tatbikatlar, hava ihlalleri, deniz sürtüşmeleri demek. Bunların hiçbiri “büyük olay” sayılmıyor, ama birikince Tayvan’ın hareket alanını fiilen daraltıyor.

“Sürpriz İstemiyoruz”: Bağımlılığın En Dürüst İfadesi

Tayvan’ın bu zirveye yaklaşımı kendi stratejik konumunun ne kadar dar olduğunu gösteriyor. Taipei Pekin’e doğrudan hayır diyemiyor, Washington’dan gelen her kötü habere rağmen Amerika’yı alternatifsiz görüyor. 25 milyar dolarlık savunma bütçesini onaylamak, Meclisi uzun müzakereler sonunda ikna etmek, kamuoyuna kararlılık mesajı vermek; bunların hepsi yapıldı. Ama sonuçta dışarıda gerçekleşen bir zirvede masaya oturma şansı yok.

Tayvan istihbarat yetkilisi, ABD’nin Tayvan politikasında herhangi bir değişiklik olmadığını kamuoyu ve özel kanallardan defalarca teyit ettiğini vurguladı. Bu açıklama iyi bir haber gibi görünüyor. Ama politikanın kâğıt üzerinde değişmemesi, uygulamada aşınmamasını garanti etmiyor. Silah satışlarının sessiz sedasız dondurulması, KMT ziyaretine göz yumulması, Rubio’nun muğlak formülü; bunlar politika belgelerinde değil günlük kararların içinde gizli.

Güvencenin Gerçek Bedeli Kim Ödüyor?

Trump ikinci döneminde Tayvan’a “daha belirsiz” yaklaştığı artık Amerikalı analistler tarafından da açıkça söyleniyor. Bu belirsizlik Pekin için bir fırsat. Taipei için ise kronik bir güvensizlik. Ama bu güvensizliğin bedeli siyasi olmanın yanında insan hayatlarına da dokunan önemli bir durum.

Tayvan’da 23 milyon insan yaşıyor. Bu insanların büyük çoğunluğu bağımsızlık ya da birleşme meselesinde dramatik bir değişim istemeden kendi gündelik hayatını sürdürmeyi tercih ediyor. Ama büyük güçlerin Pekin’deki müzakere odasında aldığı kararlar bu tercihin ne kadar sürdürülebilir olduğunu belirleyecek. Taipei’nin “sürpriz istemiyoruz” demesi, bu gerçeği bilen insanların en dürüst ifadesi.

Zirve sona erdikten sonra iki lider de ortak bir basın açıklamasında büyük ihtimalle barıştan, istikrardan ve iş birliğinden söz edecek. Tayvan adı ya anılmayacak ya da tek bir cümleyle geçilecek. Taipei zaferin mi, yenilginin mi geldiğini anlamak için satır aralarını okuyacak. Tarihin her büyük virajında küçük devletler bu okumayı yapmak zorunda kalmış; bu sefer de farklı olmayacak.

CHP’nin 1935’teki kurultayı, yüklendiği tarihsel misyon uyarınca, sıradan bir parti kongresinden ziyade Türkiye’nin uzun süredir geçirmekte olduğu inkılâpçı dönüşümün adını koyan ve onu belirli bir ideolojik zemine yerleştiren siyasal moment niteliği taşıyordu. Yalnızca CHP’nin değil, cumhuriyetin ideolojik kimliğini de tanımlayan tarihsel bir eşikti.

Ne var ki Kemalizm, 1935’te cumhuriyetin bir anda önünde buluverdiği bir kavram değildi. Kemalizm tabiri, 1920’lerden itibaren kullanılmaya başlanmıştı. Atatürk’ün etrafında kenetlenen Millî Mücadele’nin önder kadrosu ile bu ekibin çevresinde oluşan çekirdeği tarif eden bir içerik kazanmıştı. Başka bir deyişle Atatürk’ün tam bağımsızlık mücadelesine omuz veren asker, sivil, bürokrat, aydın, siyasal elit ve eşraf gibi tüm kesimlere “Kemalist” deniliyordu.

Millî Mücadele koşullarında dolaşıma giren Kemalizm, henüz teorik bakımdan çerçevelendirilmiş bir ideoloji olmaktan epey uzaktı. Türkiye’nin içerisine girdiği varlık-yokluk mücadelesinin ürettiği Anadolu merkezli millici hareketi ifade ediyordu. Ancak bu hareket kuşkusuz bazı olumsuz anlamlar taşıyordu. Zira Kemalizm, ağırlıkla Türkiye üzerinde emperyalist emeller güden batılı ülkelerin kamuoyunda şekillenmeye başlamıştı.

Atatürk’ün Samsun’dan meşalesini yaktığı bağımsızlık ateşi, emperyalist sömürü düzeninin bütün planlarını altüst etmişti. Anadolu’daki direniş, emperyalizmin tekerine çomak soktukça, batı basınında Atatürk’le ilgili olumsuz haberler yapılıyordu. Kemal ve çetesinin isyan başlattığı ya da Kemal ve asi çetesinin Anadolu’da gayrimeşru hükümet kurduğu minvalinde manşetler atılıyordu.

Özellikle ABD, İngiliz ve Fransız basını, bu nevi haberlerle doluydu. İstanbul’daki merkezi otoritenin teslimiyetçi tutumuna uymamak, Anadolu direnişini örgütlemek asilik olarak ele alınıyordu. Haliyle hareketin doğal lideri olan Atatürk de merkezi idareye başkaldıran isyancı bir çetenin lideri şeklinde lanse ediliyordu. Bu bağlamda o tarihlerde henüz soyadı kanunu çıkmadığı için hareketin başındaki isimden mülhem “Kemalizm” ya da “Kemalist/ler” lafzını ürettiler.

Aslına bakarsanız batı kamuoyu açısından Kemalizm kavramının icadı hiç de zor olmadı. Çünkü batı dünyası, bu tür hareketlilikleri liderlerinin isimlerinin yanına “-izm” eki koyarak açıklamayı epey alışkanlık haline getirmişti. Mesela ABD’de de “Washingtonistler” hareketinin mucitliğini yapmışlardı.

Her neyse, olumsuz gösteren imgelerle örülü Kemalizm söylemi, kısa zamanda Türkiye’nin iç kamuoyunda yer edinmeye başladı. Hatta bir adım daha ileri gidilerek “Kemaliler” diyenler oldu. Akıllarınca Celali isyanlarına gönderme yapıyorlardı.

Bu arada da Atatürk’e, mealen “sizin için Kemalist diyorlar, ne düşünüyorsunuz?” diye gazeteciler sormaya başlamıştı. Atatürk, tabiatıyla bunu reddederek, Kemalist ifadesinin meclis iradesini ipotek anlamına geleceğini, oysa burada parlamenter bir hareketin vücut bulduğunu söyledi.

Cumhuriyet belirli aşamaları geride bıraktıktan sonra hayata geçirilen inkılâplar için bilhassa aydın tabakanın bir anlam arayışı baş gösterdi. İnkılâpçı dönüşümün hem kökleşmesini sağlayacak, hem de sürekli kılacak güçlü bir zemine ihtiyaç duyuluyordu. Diğer taraftan belirli ölçüde dağınık bir görünüm sunan inkılâpların bütüncül bir form kazanması gerekiyordu.

Söz konusu arayışlar, cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren aydınların kafasını kurcalamaya başlamıştı. Bu konuda kanımca ilk ciddi çıkışlardan birisini Mahmut Esat Bozkurt yapmıştı. Arkasından Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi başka aydınlar da gelmişti. Ancak 1920’lerin siyasal debdebesinde pek yol alınabildiği söylenemez.

Bu süre zarfında henüz adı konulmayan inkılâplar (inkılâp kullanılıyordu fakat ideolojik bir formasyonu yoktu) karizmatik ve güçlü bir liderin öncülüğünde fiili bir modernleşme hareketi seviyesindeydi. Ancak 1930’lar itibariyle cumhuriyetin ideoloji arayışları ertelenemez bir hâl almıştı.

Türk Devrimi’nin ideolojisi anlamındaki Kemalizmin ideolojik bir form kazanma evresi başlamıştı. Burada başlıca iki önemli dinamiğin devreye girdiğinden söz edilebilir.

Birincisi dünyada bir “-izm’ler” furyası başlamıştı. Batı dünyasında Faşizm ve Nazizm yükselirken, doğuda Ekim Devrimi’nden beri Sosyalizm/Komünizm trendi vardı. Küresel ölçekte “-izm’ler” önem kazanırken cumhuriyetin içerideki konsolidasyonu sağlamada ve bloklaşmalarda pozisyon alabilmesi için sistematik bir ideolojiye ihtiyaç duyulmuştu. Belki de ne kadar önemli olduğu görülmüştü…

O tarihe kadar inkılâbın ideolojisi noktasında “Millî Kurtuluş İnkılâbı İdeolojisi” diye bazı söylemler dolaşıma girmişti. Ancak Millî Kurtuluş İnkılâbı İdeolojisi alışılagelen ideolojik veya siyasal kalıplardan çok uzaktı. Doktrini, felsefesi, sınırları, beslendiği düşünsel kaynaklar ve saire epey muğlaktı. Türkiye’nin daha sistematik bir “-izm” ihtiyacı vardı.

İkinci bir dinamik; Serbest Fırka’nın kurulmasıdır. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın büyük oranda güdümlü bir kontrol partisi olarak ortaya çıkmasına karşın kısa zamanda inkılâp aleyhtarlığını gözler önüne sermişti. İnkılâbın toplumsal tabanda kökleşmediğine dair bazı belirtileri faş etmişti.

Cumhuriyetin kurucu eliti, hayata geçirilen inkılâpların kökleşmesi amacıyla bir ideoloji yapmak için kollarını sıvadı. İnkılâbın ideolojisini üretmede tek ve mutlak amil değildi fakat hızlandırıcı bir nitelik taşıdığı söylenebilir.

İnkılâba ideolojik bir formasyon yüklenecekti ama bazı paradokslar ortaya çıktı. Normatif bakımdan devrim için öncelikle fikirsel altyapının hazırlanması gerekir. Ancak Kemalizm açısından tam tersi olmuş. Kabaca on yıllık bir süre zarfında inkılâplar hayata geçirilmiş. Epey yol kat edildikten sonra inkılâbın ideolojisi yapma zarureti doğmuş. Öte yandan cumhuriyeti ilân eden ve inkılâpları hayata geçiren bir parti olarak CHP’nin bütünlüklü bir programı yoktur.

Millî Mücadele’nin olağanüstü koşullarının bir ürünü olduğu için muhtemelen program biraz ihmal edilmiş. Ancak CHP’nin program açığını giderebilmek adına Recep Peker, partinin genel sekreterliğine getiriliyor. 1931’de toplanan parti kurultayında, Atatürk İlkeleri olarak da bilinen prensipler bütünü programa giriyor.

CHP’nin parti programı ve ideolojik arayışları açısından Şevket Süreyya Aydemir’in deyimiyle fikir aksiyonun ardından gelmiştir diyebiliriz.

Ancak program konusunda yol alınmasına rağmen ideoloji noktasında halen bir açık olduğu görülüyordu. Dolayısıyla Kemalist ideolojiyi teorize etme bağlamında aydın hareketlilikleri ortaya çıktı. Bunların en baskın örnekleri kuşkusuz Kadro ve Ülkü dergileridir.

Şevket Süreyya Aydemir, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Vedat Nedim Tör, Burhan Asaf Belge, İsmail Hüsrev Tökin ve Mehmet Şevki Yazman tarafından çıkarılan Kadro dergisi, Kemalist ideolojiyi bulunduğu noktadan daha sola kaydırmaya çalışıyordu. Sosyalizme yakınsayan bir modelin peşindeydiler. İnkılâba ideoloji tayin etmek gibi iddialı bir çıkışla sahne almışlardı.

Kadro dergisinin ilk sayısında yayınlanan manifestoda “Türkiye, bir inkılâp içindedir. Bu inkılâp durmadı” sözleri geçiyordu. Bu ifadeler o tarihe kadarki bütün algıyı bir anda değiştirmişti. Çünkü aydın entelektüel tayfasında inkılâpların hayata geçirildiği ve geriye yapacak fazla bir şey kalmadığı minvalinde bir anlayış hâkimdi. Oysa Kadro, inkılâbın önünde daha uzun bir yol olduğunu vurgulayarak bambaşka bir perspektif sunuyordu. Aynı zamanda aydınların içine düştüğü rehavet halini de eleştirmekten geri durmuyordu.

Ülkü dergisi ise Recep Peker’in kontrolündeydi. Kadro’nun aksine Kemalist ideoloji daha sağa çekmeye çalışıyordu. İtalyan Faşizmine özenme durumu vardı ve çok daha katı devletçi-otoriter bir çizgi tasarlıyordu.

Kadro ve Ülkü dergilerinin Kemalist ideolojiyi teorize etme girişimleri 1935 ve 1936 sürecinde bizzat Atatürk tarafından durduruldu. Bunun öncelikli nedeni Atatürk, Türkiye’nin uzun asırlara yayılan modernleşme paralelindeki kronik problemlerini hızla aşmak istiyordu. İnkılâpçı ideolojinin Türkiye’nin somut durumuna çözüm üretir bir içerikte olması gerekiyordu.

Oysa Kadro ve Ülkü dergileri, merkezi boşaltarak uçlara kayma eğilimindeydi. Bu Kemalizmin hareket alanını kısıtlayabilirdi. Modernleşme bağlamındaki sorunların çözümü ve Türkiye’nin hızla muasır medeniyetler seviyesine eriştirilebilmesi için biraz manevra sahası bırakmak önemliydi.

Zaten bu durum Atatürk ve Karaosmanoğlu arasında geçen meşhur bir diyaloga da yansımıştır;

- Bu partinin doktrini yok Paşam

- Elbette yok çocuğum, eğer doktrine gidersek hareketi dondururuz, biz yürüyüş halindeyiz.

Bu konuşma, aslında Atatürk’ün fazlasıyla doktrinleşen katı bir ideolojiden yana olmadığını açık bir şekilde gösteriyor. Öbür taraftan 1935’teki CHP kurultayında “Partinin güttüğü bütün bu esaslar, Kamâlizm prensipleridir” ifadeleriyle Kemalizm programa eklenmiştir.

Peki, partinin güttüğü bütün bu esaslar nelerdir? Onu da önceki paragrafta anlatmış. 1927 ve 1931’de toplanan parti kurultaylarında kabul edilen esaslardır. Daha açık söylemek gerekirse altı ilke eşittir Kemalizm, yani bu zamana kadar hayata geçirilen inkılâpların toplamı Kemalizmdir denilmiştir.

CHP’nin parti programına eklenen Kemalizm, Atatürk’ün zihin dünyasında şekillenen ideolojik arayışlarla oldukça uyumludur. Buna karşın özellikle Kadro’nun inkılâba geniş bir ufuk çizen yaklaşımından epey uzaktır.

Toparlamak gerekirse CHP’nin 1935’teki parti kurultayı Kemalist ideolojinin “ortaya çıktığı” keskin bir an olmaktan öte uzun bir tarihsel yolculuğun geriye dönük kendisini sistematize etmesini ifade eder. 1920’lerde Kemalizm, Anadolu’daki millici hareketi simgelerken 1930’lardan itibaren söz konusu pratik mirasın düşünsel bir çerçeveye oturtulması ihtiyacı hâsıl olmuştur. Millî Mücadele ruhu ve inkılâpçı arayışların buluştuğu noktada Türk Devrimi’nin ideolojisi anlamındaki Kemalizm meydana gelmiştir. 1935 Kurultayı, yeni ve resmî nitelikli Kemalizm anlayışını Altı Ok üzerinden sistematik hale getirerek CHP’nin temsil ettiği siyasal hatta uzun erimli ideolojik dinamizm yüklemiştir.

Bu tespitin ardından hükümetlerin bütçe yetkisinin ve ekonomik programlarının sosyal devlet ilkeleri uyarınca sınırlanmasının şart olduğu sonucuna varmış ve bazı anayasa değişiklikleri önermiştim. Merkez Bankası (MB) ve TÜİK’in anayasal bağımsızlığa kavuşturulması, başkanlarının yürütme değil yasama tarafından nitelikli çoğunlukla seçilmesi, mali kaynak yetersizliğinin temel sosyal haklar için ayrılması gereken bütçe payını etkilememesi gerektiği, (Md. 65) Gini katsayısı üzerinden gelir dağılımı dengesizliğinin belirli bir oranı aştığının tespiti halinde, hükümetin TBMM’ye bir iyileştirme planı sunma zorunluluğu, dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payının, kazanç üzerinden alınan dolaysız vergilerin payını aşamayacağı (md 73) gibi.

AYM’ne yeni görev

Önerdiğim yeni anayasa değişiklikleri, sosyal devletin etkin biçimde hayata geçirilmesi bakımından önem taşıyor. Bu bağlamda, bir önceki yazımda 146. maddede değişiklik yapılarak, AYM’nin üye sayısının 15’ten 21’e çıkarılması ve 6 yeni üyenin Ekonomik ve Sosyal Haklar Dairesi’nde görev yapmak üzere konunun uzmanları arasından seçilmesi önerisinde bulunmuştum. Devamla, 148. maddeye şu fıkraların eklenmesinin gerektiğini vurgulamıştım:” resmi istatistiklerin bilimsel temelden yoksun veya gerçeğe aykırı şekilde manipüle edildiğinin tespiti halinde; ilgili kurum kararları yok hükmünde sayılır ve bu durumdan kaynaklanan tüm ekonomik kayıpların (maaş farkları, enflasyon farkı vb.) tazminine ilişkin usuller AYM kararıyla başlatılır. Gelir dağılımını ağır şekilde bozan, vergi adaletini hiçe sayan veya sosyal devlet ilkesini işlevsiz kılan bütçe hükümleri ile idari tasarruflar, AYM tarafından 'Ekonomik Anayasaya Aykırılık' gerekçesiyle iptal edilebilir.” Bu yazımda yanıtlamaya çalışacağım soru şu: AYM bu yeni yetkilerini nasıl kullanacak?

AYM’nin mevcut "bireysel başvuru" yetkisine benzer şekilde, ekonomik verilerin doğruluğu ve mali hakların korunması üzerine anayasada bir denetim alanı açılması akla geliyor. Bu bağlamda 148. maddeye şu fıkraların eklenmesi düşünülebilir: “AYM veya bağımsız bilirkişi kurulu, veriye (enflasyon, büyüme vb.) yönelik itirazları en geç 30 gün içinde karara bağlar. Verinin hatalı olduğu tespit edilirse, kurumun doğru veriyi yayımlaması için 15 günlük kesin süre verilir. Hatalı veri nedeniyle oluştuğu saptanan tüm maaş, ücret ve sosyal hak kayıpları; kararın kesinleştiği tarihten itibaren 30 gün içinde yasal faiziyle birlikte hak sahiplerine ödenir. Bu ödemeler, bütçede öncelikli gider statüsünde yer bulur ve hiçbir gerekçeyle ertelenemez.”

AYM ayrıca siyasi partilerin gelir adaletini bozan, vergi adaletini hiçe sayan bir kanun veya bütçe maddesi hakkında iptal başvurularını ivedilikle görüşür ve 30 gün içinde karara bağlar. AYM tarafından iptal edilen ekonomik düzenlemelerin yerine, gelir veya vergi adaletine uygun yeni düzenlemeler, TBMM tarafından en geç 60 gün içinde yasalaştırılır. Bu süre içinde doğacak hak kayıpları devlet güvencesindedir."

Ekonomik eşik

Bir önceki yazımda özet olarak değindiğim gibi, Anayasa’nın 5, 55 ve 167/A (önerdiğim fıkralar) maddelerinde belirtilen gelir adaleti ve kurumsal bağımsızlık yükümlülüklerine uymadığının AYM tarafından tespit edilmesi halinde; hükümete, anayasal ekonomik göstergelere (enflasyon hedefi, vergi adaleti rasyoları vb.) uyum sağlaması için bir mali yıl süre verilir. Verilen sürenin bitimindeki mali yıl sonunda, AYM ve bağımsız denetleme kurulları tarafından hazırlanan raporda ihlalin sürdüğü veya gelir adaletsizliğinin (Gini katsayısı, reel ücret kaybı vb. kriterlerle) ağırlaştığı saptanırsa; seçimler AYM kararından itibaren başka bir karara gerek kalmaksızın 45 gün içinde yenilenir.” Bu fıkraları, “TBMM ve Cumhurbaşkanlığı Seçim Dönemi” başlıklı 77. maddenin 4 ve 5. maddeleri olarak yerleştirmek mümkün.

Ekonomik anayasaya aykırılık kavramıyla önerdiğim seçimlerin yenilenmesi, dünyanın birçok hibrit rejimli ülkesinde gözlendiği gibi, Türkiye’de de milyonlarca sabit gelirli ve emeklinin korunması bakımından zorunlu. Demokrasiyi 16. ABD Başkanı Abraham Lincoln ‘un özlü sözü “halkın halk tarafından halk için yönetimi” olarak tanımlayacak olursak, halk iradesinin gerektiğinde güncellenerek iktidarların halkın çoğunluğunun çıkarlarına aykırı hareket etmesinin önüne geçilmesi gerekir. Nitekim başkanlık sistemi ile yönetilen bu ülkede ara genel seçimlerle (midterm elections) her iki senede bir halk iradesinin güncellenmesi öngörülüyor. Birebir örtüşmüyor olsa da Cumhurbaşkanı hükümet sistemi özünde başkanlık sistemi olduğuna göre, denge denetleme kurumlarını örneklerine bakarak güçlendirmek durumundayız. Bu bağlamda, Cumhurbaşkanı’nın yetkilerini biraz sınırlamak, seçimlerin yenilenmesi maddelerini de yeniden revize etmek gerekiyor.

Cumhurbaşkanı’nın yetkileri ve istisnai adaylığı

Cumhurbaşkanı’nın Anayasa’nın 104. maddesinde yer alan görev ve yetkileriyle ilgili maddeye yürütmenin başı olması nedeniyle şu fıkranın eklenmesinde yarar var: “devletin sosyal niteliğinin gereği olarak gelir adaletinin sağlanması, vergi yükünün mali güce göre adil dağılımı ve resmi istatistiklerin şeffaflığının korunmasıyla doğrudan sorumludur. Cumhurbaşkanı bu amaçla her mali yılın başında 'Ulusal Gelir Adaleti ve Refah Programı'nı kamuoyuna açıklar.” Önerdiğim sistemde TBMM’nin nitelikli çoğunluğuyla seçilecek olduklarından Cumhurbaşkanı’nın TCMB ve TÜİK Başkanları’nın görevleriyle ilgili herhangi bir tasarrufu bulunmuyor. Ama kurumsal bağımsızlığa saygı bağlamında, maddeye şöyle bir fıkranın eklenmesi de uygun olabilir: “Cumhurbaşkanı, TCMB ve TÜİK gibi anayasal özerkliğe sahip kurumların teknik ve idari bağımsızlığına müdahale edemez; bu kurumların bilimsel liyakat esaslarına göre çalışmasını gözetir."

Anayasa’nın 101/2. maddesine göre, “Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır. Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.” Ancak “TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimlerinin yenilenmesi” başlıklı 116/3. maddesi “Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde, Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir “ diyor. Değerlendirmeme göre bu madde, 101/2. ve 116/2. maddeleriyle, dolayısıyla anayasanın ruhuyla uyumlu değil. Çünkü 116/2 maddeye göre, “Cumhurbaşkanının seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır.” Bu fıkrada, Cumhurbaşkanı ikinci döneminde seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde bir kez daha aday olamıyor. Ama bu kararı partisinin çoğunlukta olduğu TBMM alınca veya TBMM’ne aldırtınca olabiliyor. Ayrıca fıkra hiçbir süre belirlemiş değil. Öyle ki bir sonraki seçimlerden bir hafta bile önce seçimlerin yenilenmesi kararı alınırsa istisnai adaylık devreye girilebiliyor. O zaman doğurduğu sonuç bakımından bu fıkra iki dönem kuralını delmiş oluyor ve 101/2. maddeyle açıkça çelişiyor.

101. maddenin 2. fıkrasını, başka bir deyişle, iki dönem kuralını benimsediğim ve doğal gördüğüm için şahsen 116. maddenin 2. ve 3. fıkralarını birleştiren şöyle bir fıkranın yazılmasından yanayım:  “Cumhurbaşkanı, ikinci döneminde, TBMM’de politikalarını uygulayacak salt çoğunluğu bulamaması halinde, son seçimlerden en az bir yıl sonra ve bir sonraki seçimlerden en geç bir yıl önce kendisinin veya TBMM’nin kararıyla seçimlerin yenilenmesi kararı alınırsa bir defa daha aday olabilir.”

Seçimlerin yenilenmesiyle ilgili maddenin üzerinde durmamın nedeni bu maddeye “ekonomik anayasaya aykırılık” nedeniyle bir fıkranın daha eklenmesine ilişkin bir önerimin daha olması. Bir önceki yazımın sonunda da değindiğim önerim 116. maddeye şu fıkranın eklenmesi: “Anayasa’nın 5, 55 ve 104. maddelerinde belirtilen 'gelir adaletini sağlama' ve 'sosyal devlet' yükümlülüklerinin ihlali gerekçesiyle, AYM denetimi sonucunda veya TBMM kararıyla seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi durumunda; mevcut Cumhurbaşkanı bu seçimlerde aday olamaz.” Bu durum ilk döneminde vuku bulmuşsa, Cumhurbaşkanı’nın 101/2. madde uyarınca daha sonraki dönemde tekrar aday olma hakkı saklıdır elbette.  

Gerekli gördüğüm kimi zorunlu anayasa değişiklikleriyle ilgili üçlü denemem burada sonlanıyor. Anımsanacağı gibi, ilki anayasanın birçok hükmünün uygulanmamasından kaynaklanan sorunların çözümü için önerdiğim anayasa değişikliklerinden oluşuyordu. Bir öncekiyle birlikte bu yazımıysa, birçok demokratik ilke ve temel hak ve özgürlüğün sosyal boyutunu göz önüne alarak kaleme aldım. Örneğin demokratik hukuk devletinin belkemiğini oluşturan “kanun önünde eşitlik” ilkesi sosyal boyutundan yoksun kalırsa pek anlam taşımıyor. Tam bir eşitlik için herkesin en azından asgari yaşam şartlarına sahip olması da gerekiyor. Ekonomik ve sosyal alanlarda önerdiğim anayasa ilkeleri bugün belki birçok demokratik hukuk devletinde bulunmuyor. Hatta kimileri ekonomi yönetimlerine aşırı müdahale olarak da algılayabilir ama adil gelir dağılımı demokratik sosyal hukuk devletinin olmazsa olmazı kuşkusuz.  

İlk yazı: https://www.yeniarayis.com/yazi/demokratik-arinma-13187 

İkinci yazı: https://www.yeniarayis.com/yazi/sosyal-devlet-paketi-13256 

Burada dikkat çekici olan sadece kamu otoritelerinin refleksi değil, markanın saniyeler içinde geri adım atması. Bu durum, Türkiye’de ifade özgürlüğünün sadece hukuki değil, yoğun bir toplumsal ve siyasi baskı altında olduğunu bize yeniden gösteriyor. Şirketler, toplumsal gerçeği temsil etmek yerine risk minimizasyonu refleksine sığınırken; sivil alan, ancak farklı seslerin bu baskılara direnç gösterebildiği oranda özgürleşebilir. 

Peki, neden bugün tüm dünyada sağ muhafazakâr yönetimler "aile" demeden cümleye başlayamaz hale geldi? 

Aile ve sosyal politikalar Bakanı  bu reklam filminin akabinde bir instagram videosu paylaştı. Aslında her şey Bakan Mahinur Özdemir Göktaş’ın paylaştığı bu videoda gizli desem yalan olmaz. Bakan Hanım, bir araştırmaya dayanarak aile kuranların çok daha "mutlu" olduğunu anlatıyor, bekarları ise sanki bir "yalnızlık" propagandası kurbanıymış gibi konumlandırıyor. Batılı medyanın Türkiye özelinde bir çocuksuzluk propagandası yaptığını iddiaa ediyor. Hatta işi bir adım öteye taşıyarak, gidişat böyle sürerse "başka ülkeler gibi bir yalnızlık bakanlığı kurmak zorunda kalabiliriz" diyerek aba altından sopa gösteriyor. Ama gelin bu "mutluluk vaadinin" arkasındaki stratejilere ve hayatın gerçeklerine bir bakalım.

Sağ siyaset, literatürde "Conceptual Flipsiding" dediğimiz yöntemle, hepimizin önemsediği "mutluluk" gibi kavramları alıp kendi ideolojik ajandasına uyduruyor. Sizin kendi hayat tercihlerinizle bulduğunuz o kişisel mutluluk gidiyor, yerine ailenin "medeniyetin temeli" olduğu iddiası geliyor. Yani mutluluk artık bireysel bir hak değil, devletin çizdiği "doğru" yolda yürümenin bir ödülü gibi sunuluyor.

Bunun çok fazla cevabı var ama siyasi olarak bunu cevaplandırmakla başlamak gerekirse; çocuk sahibi olmak bireylerin risk algısını doğal olarak artıran bir faktör. Ebeveynlik güdüsü, insanı dış tehditlere karşı daha ihtiyatlı hale getiriyor; bu da siyasi olarak statükocu ve korumacı değerlerle örtüşüyor. İşte tam da bu yüzden iktidar, aileyi kutsallaştırarak toplumu depolitize etmek istiyor. Bireyleri kamusal alandaki hak arayışlarından çekip, kendi küçük evlerine hapsetmeyi hedefliyor.

Bir diğer sebebi ise ekonomik: Devlet kreş veya yaşlı bakımevi açmak yerine, bu yükü "kutsal aile" çatısı altında kadına devreder. Bu, devlet bütçesi için devasa bir tasarruf, kadın içinse profesyonel ve siyasi hayattan kopuş demektir. Aslında bir kadının bu verdiği gönüllü emeği ileride potansiyel işgücü olabilecek, nüfusun artmasını sağlayacak bir çocuğa vermemesi devletin tüm matematiğini bozuyor. Çünkü sağ muhafazakâr yönetimler için kadının sadece bir birey değil; ulusun devamlılığını sağlayan ve muhafazakâr değerlerin aktarıldığı bir "kültürel taşıyıcı" olduğunu, bu yüzden çocuk sahibi olmanın kutsanmaya çalışıldığını biliyoruz. Günümüzde gelinen noktada, bir şirketin reklamında "köpek annesine" yer vermesinin iktidar tarafından bir beka sorunu gibi algılanması, çocuksuz kadının da açıkça hedef haline getirileceği bir yarına uyanmamızın çok yaklaştığını gösteriyor.

Bakanlığın araştırmaları "Aile kutsaldır, çocuk mutluluktur" diyor olabilir ama sokağın araştırması, derinleşen yoksulluk oranları ve sığınma evlerinin doluluğu bambaşka bir hikaye anlatıyor. Ekonomik krizle başa çıkmak için daha fazla mesai yapan ebeveynler, Bakanlığın övdüğü o "kalabalık sofralara" oturacak vakti dahi bulamıyor. BİSAM verilerine göre açlık sınırının asgari ücreti geride bıraktığı bu tabloda, aile bağlarını güçlendirmek bir yana, yoksulluk bireyleri birbirinden koparan derin bir yorgunluğa dönüşüyor.

İktidarın "en güvenli liman" olarak pazarladığı aile, istatistiklere göre kadınlar için en tehlikeli alan haline gelmiş durumda. Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu (KCDP) raporları, öldürülen kadınların %60-70’inin kendi evlerinde, en yakınındaki erkekler tarafından hayattan koparıldığını gösteriyor. Hacettepe Üniversitesi’nin araştırma verilerine göre her 10 kadından 4’ü fiziksel şiddet görüyor; "kutsal aile" söylemi ise bu şiddetin üzerini örten bir sessizlik sarmalı yaratıyor.

Gençler için de durum farklı değil; Türkiye NEET (ne eğitimde ne istihdamda) oranında zirveye oynarken, ekonomik özgürlüğü olmayan gençler için aile evi bir mutluluk kaynağı değil, kaçamadıkları bir zorunluluk ve baskı alanı haline geliyor. Bakanlık ise tüm bu yapısal krizleri, yoksulluğu ve şiddeti konuşmak yerine, bir reklam filmi üzerinden "makbul annelik" tartışması yaratmayı, hayvan sahiplenmeyi düşmanlaştırıp tehditmiş algısı yaratmaya çalışıyor. Gerçek sorunların üzerine sahte bir "düşman" figürü dikerek dikkatleri dağıtmayı hedefliyor.

İşin özü, "köpek annesi" olmanın devlet tarafından böylesine büyük bir tehdit olarak görülmesi, heteronormatif ailenin kutsallaştırılmadı genç bir feminist olarak her sayfasında kriz geçirerek okuduğum feminist distopyalardan fırlamış gibi... Kadınların sadece üreme kapasitelerine göre "makbul" sayıldığı, çocuk vermeyenlerin ise sistemin dışına itildiği o kurgusal Gilead dünyaları, artık kitap sayfalarından taşıp gündelik hayatımıza sızdı. Bugün "köpek annesi" olmak, yarın ise çocuk sahibi olmamayı seçmek Aile Bakanı tarafından "kabul edilemez" bir sapma olarak kodlanıyor. Oysa gerçek mutluluk, devletin bize çizdiği o dar koridorlarda değil; her birimizin kendi hayatını ve sevgisini özgürce tanımlayabildiği bir toplumda saklı.  

Son iki yılın davası CHP davaları oldu. Aşırı ve aleni biçimde siyasallaşmış yargının, ana muhalefet partisi CHP’ye ve CHP’li belediyelere yönelik; yolsuzluk, kamu zararı, rüşvet, casusluk gibi konularda açtığı çok sayıda seri davadan oluşuyor.

Hedef, CHP’yi ve muhalefeti paralize etmek; amaç ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın bir kez daha cumhurbaşkanı seçilmesinin önündeki engelleri bertaraf etmek ve buna uygun siyasal koşulları oluşturmaktır.

İktidar, bu hedefe ve amaca ulaşmak için elinden gelenin fazlasını yapmaya büyük çaba harcıyor. Devletin bütün kurum ve olanaklarını bunun için seferber etmiş görünüyor.

2024 öncesi dönemin ana siyasal davası ise Kürt sorununda çatışmalı sürece dönülmesinin ardından Kürt siyasal hareketine yönelik başlatılan, yargı eliyle yürütülen sürek avının doruk noktası olan ve adeta Kürt siyasal kırımı olarak tarihe geçen, bugün ise büyük ölçüde unutulan HDP Kobani Davası’ydı.

Yüz sekiz Kürt siyasetçinin yargılandığı davanın ilk duruşması, 26 Nisan 2021 tarihinde Ankara 22. Ağır Ceza Mahkemesi’nin Sincan T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu yerleşkesindeki salonunda yapıldı.

Üç buçuk yılı aşan yargılama sürecinin ardından Ankara 22. Ağır Ceza Mahkemesi, davayı 16 Mayıs 2024 tarihinde karara bağladı.

Hatırlamakta yarar var: O dönem davanın iddianamesi ilk olarak mahkeme tarafından eksiklikler nedeniyle savcıya iade edilmiş; iki ay sonra eksiklikler tamamlanarak iddianame yeniden mahkemeye sunulmuştu. Ayrıca bu iddianamenin MHP Genel Merkezi’nde hazırlandığı iddiası, DEM Parti yetkilileri tarafından sıkça dile getirilmişti. Bu nedenle Kürt hareketi ve DEM Parti davaya “Kobani Kumpas Davası” adını verdi.

Mahkeme, 108 sanıktan 12’si hakkında beraat kararı verirken, firari olan 72 kişinin dosyasının ayrılmasına hükmetti; 24 kişiye ise ceza verdi.

Mahkemenin 42 yıldan başlayarak farklı oranlarda ağır cezalar verdiği Selahattin Demirtaş, Figen Yüksekdağ, Ali Ürküt, Alp Altınörs, Aynur Aşan, Dilek Yağlı, Bülent Parmaksız, Günay Kubilay, İsmail Şengül, Nazmi Gür ve Pervin Oduncu’nun tutuklulukları hâlâ sürüyor.

Mahkeme kararının açıklanmasından tam 147 gün sonra, 1 Ekim 2024 tarihinde TBMM’de DEM’lilerin maaşlarının hazineye aktarılmasını isteyen MHP lideri Devlet Bahçeli’nin DEM Parti sıralarına giderek tokalaşması, yeni sürecin ilk işareti olarak yorumlandı. Bunun nedeni de kamuoyuna, “Dünyada barış isterken iç barışı sağlamak gerekir” sözleriyle açıklandı. Ne tesadüf.

Ancak Kobani Davası’nın sonuçları ortada duruyor. Mahkeme kararının 32 bin 630 sayfadan oluşan gerekçesi, Ulusal Yargı Ağı Projesi’ne (UYAP) 23 ay sonra yüklendi.

Dosya, istinaf mahkemesinin önüne ancak şimdi gelebildi. 32 bin 630 sayfalık gerekçeli kararın hem istinaf heyeti hem de savunma tarafı tarafından incelenmesi ve karşı tezlerin yazılı biçimde sunulmasının aylar alacağı çok açık.

Yeni süreçte davaları zamana yaymak

Bu durumu değerlendiren Diyarbakır Barosu Başkanı Avukat Abdulkadir Güleç, davaya “vehamet” kazandırmak amacıyla kötü niyetli biçimde bu kadar uzun bir gerekçe yazıldığını savunuyor. Böylece bir algı oluşturulduğunu ifade ediyor. Baro Başkanı, haklı itiraz ve kaygılarını dile getirmiş.

Başkanın dile getirdiği itirazlar ve kuşkular, yeni sürece ilişkin güncel tartışmalar açısından önemli veriler sunuyor. İlki, sürecin tarafları arasındaki güvensizliğin aşılması konusunda iktidar partisi ile devlet kurumlarının isteksizliğini açık biçimde göstermesi. İkincisi ise Selahattin Demirtaş’ın yeni süreçte pozitif rol oynamasının ya da MHP lideri Devlet Bahçeli’nin “Demirtaş yuvasına dönsün” çağrısının neden karşılıksız kaldığına işaret etmesidir.

Son aylarda HDK davalarında (Av. Nurcan Kaya gibi kişilere) verilen cezalar, soruşturmalar ve tutuklamalar; yargı mekanizmasının sürecin karşısında hızar işlettiğini düşündürüyor.

Anlaşıldığı kadarıyla bu gibi davalar ve soruşturmalar, tıpkı 2013-2015 çözüm sürecinde olduğu gibi, görüşme masasının malzemesi olarak kullanılacak ve Demokles’in kılıcı gibi Kürt siyasetçilerin tepesinde sallandırılacak.

İktidar partisi ve devlet aklı, PKK’nin silahlı varlığına son verme kararının gerçekleşmesinde en güçlü kolaylaştırıcı unsur olabilecek Kobani Davası’ndaki hukuk dışı uygulamalara son verme ve TBMM Milli Birlik, Dayanışma ve Demokrasi Komisyonu raporunun 7. maddesindeki çağrıya uyma konusunda ayak direyerek süreci yürütmek istiyor. Bu durum, PKK’nin silahsızlandırılmasının taşıdığı tarihsel değerin yeterince kavranamadığını gösteriyor.

Aksi halde geriye, PKK’nin silahsızlandırılmasının zamana yayılmak istendiği ya da aslında hiç istenmediği ihtimali kalıyor.

İktidar, silahlara veda zamanının gelip çattığı bu anda; demokratik siyaset zeminini genişletmesi veya demokratikleşme şöyle dursun, siyaset alanının ve toplumsal atmosferin normalleşmesinden dahi uzak durmayı hâlâ sürdürüyor.

Bu aynı zamanda, Selahattin Demirtaş’ın yeni süreçte yer almasının neden engellendiğine dair de önemli bir işaret oluşturuyor. İktidar, kontrol edemediği siyasi aktörlerin sürecin dışında durmasında kendi planları için yarar görüyor. Bu anlaşılır. Demokratik muhalefetin sessizliği ise izaha muhtaç.

HDP’nin Anayasa Mahkemesi’ndeki kapatma davasına ilişkin kararın açıklanmasının da benzer biçimde iktidar tarafından sürüncemede bırakılmasına demokratik muhalefetin tek cümle kurmaması, bu davaların iktidarın siyasal hedef ve amaçlarına endekslenmesine fiilen rıza gösterildiği izlenimini yaratıyor. Bu durum ise hukuk ve hak mücadelesi açısından ciddi bir tutarsızlık ve çelişki oluşturuyor.

Konusu, ahlak ve siyasettir.

Kitapta, bilgin Beydeba, insanı diğer varlıklardan ayıran dört özelliğe dikkat çeker. Bunlar, hikmet, iffet, akıl ve adalettir. Beydeba’ya göre dünyada ne varsa her şey bu dört özelliğin kapsamına girer. Örneğin hikmetin alanına bilgi, edep ve yetenek girer. Akıl ise bencillikten uzaklaşmayı, sabır ve vakarı kapsar. Haya, geniş gönüllülük ve kişilikli olmak, iffetin alanındadır. Adaletin içine ise doğruluk, iyilik, nefsine hakim olma ve güzel ahlak girer.

Hayat da, kötücül özellikler ile bu güzellikler arasında cereyan eden bir süreçtir. Beydeba, insanlık tarihinin her anında karşımıza çıkabilecek bütün bu mücadeleleri rivayetler aracılığıyla anlatır.

Onlardan biridir güvercinler ile avcı arasında geçen mesel. Buna göre avcının biri, önce buğday tanelerini serpiştirir; sonra da ağını atıp, güvercinlerin üşüşmesini bekler.

Yemi gören güvercinler bir anda üşüşürler. Olan olur; bu gaflet, onların hepsinin ağa düşmesine neden olur.

O sırada neşeli şarkılarla kendilerine doğru gelen avcıyı fark ederler; anlamışlardır ki tuzağa düşmüşlerdir. Başlarında tasmalı güvercin, arkadaşlarına şöyle seslenir:

BİRLİK, DAYANIŞMA, MÜCADELE

“Bu tuzaktan kurtulmanın çıkış yolu, birlik ve beraberliktir. Aranızdaki dayanışmayı bozmayın. Unutmayın ki hiç kimse yalnız başına kurtulumaz.”

Bizim bugünlerde tekrarladığımız; “Kurtuluş yok tek başına, ya hep beraber ya hiç birimiz” sloganına benziyor değil mi?

Güvercinler panik içinde sorarlar:

“Bu tuzaktan kurtulmak için ne yapacağız?”

Tasmalı güvercin yanıt verir:

“Hepimiz tek bir güvercin gibi hareket edeceğiz ve karşılıklı olarak yardımlaşacağız. Böylelikle her birimiz, diğerimiz sayesinde kurtulmuş olacağız.”

Aklı yatan olmuş; yatan olmamış. Aklı yatmayanlar daha kolay bir yol bulmak ve kendilerini kurtarmak için bireysel kurtuluş çareleri aramışlar ama oracıkta telef olmuşlar.

Aklı yatanlar, tasmalı güvercinin dediğini yapmışlar; el birliğiyle havalanıp ağla beraber uçuşa geçmişler.

Avcı zannetmiş ki ağın yükü onları düşürecek; bu nedenle onları takip etmiş. Tasmalı güvercin, yeni bir taktik geliştirerek, güvercinlerin yerleşim yerlerinden uzak bir yere doğru uçmalarını istemiş ve böylece izlerini kaybettirmiş.

Avcıdan kurtulduklarını düşündüğü an, ağları kesmek için ihtiyaç duyduğu fare arkadaşının yanına gitmişler.

Tasmalının halini gören fare, önce onu kurtarmak istemiş ama tasmalı, önce arkadaşlarını tutsak eden ağların kesilmesini istemiş. Fare de öyle yapar, tasmalı güvercin de, arkadaşları da kurtulur.

Öykü bu kadar!

Anlamına gelince…

TESLİM OLMAMAKTA, BÜTÜN MESELE

Nazım Hikmet, bir şiirinde, şöyle sesleniyor karısına:

“mesele esir düşmekte değil,

teslim olmamakta bütün mesele…”

Günümüz Türkiye’si tam da böyle bir süreçten geçiyor.

Meselde nasıl bütün güvercinlerin üzerine ağ atılıp teslim alınmak isteniyorsa; ülkemizde de halkın CHP’li olduğu için oy verdiği başkanların tümü teslim alınmak isteniyor. Hemen her belediye başkanının kendini kurtarması gerektiğine ilişkin eşi görülmemiş bir dezenformasyon yürütülüyor. Yandaş medyanın dezenformatik haberlerine bakarsanız, CHP’li başkanların kendilerini kurtarmak için adımlar attığı yazılıp çiziliyor.

Öyleleri varsa öyküdeki bireysel kurtuluş peşine düşen güvercinler gibi tek tek bitecekler; onlara üzülmeyeceğiz. Onlar, tarihe daha önce söyledikleri sözler ve sonrasında yaptıkları geri viteslerle hatırlanacaklar.

Geriye ise mücadelesini örgütlü olarak yürütenler kalacak.

Öte yandan iktidarın baskısına boyun eğip, kendi kişisel ikballerinin peşine düşenlerin ağızlarından alındığı iddia edilen cümlelerle iktidara karşı cansiperane mücadelesiyle bilinen CHP Genel Başkanı Özgür Özel’e “çamur atmak” yarışına girildiği görülüyor.

Tarihin bu anında, bu mücadelenin başını çeken Özgür Özel’e yönelik yıpratıcı algı operasyonlarının nedeni, onun başını çektiği etkili muhalefettir. Özel’in halkta yarattığı “umut sinerjisi”, iktidarı sarsıyor; bunu iktidar da görüyor. Çankırı, Karabük ve Rize gibi küçük salonları bile doldurması beklenmeyen muhalefetin, adı geçen illerde meydanları dolduruyor olması, iktidarı korkutuyor.

İktidar da çözümü, “çamur atmak”ta buluyor. Birbirini tanıyan iki insanın, para alışverişine ilişkin iddianın, “bir poşetin içinde ve bahçe duvarı” gibi saçma sapan açıklamalarla anlatmak, haysiyet cellatlığına soyunmaktır.

İtirafçılığın da, iftiracılığın da nirvanasıdır bu yaklaşım ve en doğru karşı duruşu, İstiklal Marşının beşinci kıtasında buluruz:

“Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın;

Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.”

Özgür Özel, iktidarın baskısına karşı mücadele ediyor. Mücadele edenin yanında durmak, ona siper olmak, tarihsel sorumluluğumuzun gereğidir.

…Ve tarih, mücadele edenleri yazar.  

Bugün Çin sosyal medyasında en çok paylaşılan viral memelerden biri “Amerikan öldürme sınırı” (American kill line).

Video oyunlarından ödünç alınan bu terim, zayıflamış bir karakterin kolayca bitirilebileceği eşiği ifade eder. Çin’de yaygın olarak kabul gören görüşe göre milyonlarca Amerikan ailesi bir uçurumun kenarında dengede duruyor tek bir iş kaybı, hastalık ya da beklenmedik masraf onları uçurumdan aşağı itmeye yetecek.

Bu, ekonomik çöküş, şiddet suçları ve geri dönüşü olmayan bir gerileme içinde olduğu düşünülen Amerika için Çin’de hâkim olan metafor hâline geldi. Elbette bu yanlış. ABD’de şiddet suç oranları on yıllardır en düşük seviyede, ülke rakipsiz jeopolitik ve finansal güce sahip ve ekonomisi hâlâ canlı; Çin’inkinden %50’den fazla büyük.

Ancak Pekin bu hafta Başkan Trump’ın ziyaretine hazırlanırken, memleketimde Amerika’nın gerilediği yanılgısına dayanan tehlikeli bir yeni aşırı güvenin yayıldığını görüyorum. Bu durumun, Çin liderlerini kendi ulusal güçlerini silah olarak kullanmaya daha istekli hâle getirdiğini ve gelecekte Amerika Birleşik Devletleri ile çatışmalarda geri adım atmayı daha az olası kıldığını endişeyle gözlemliyorum.

Bu bahar Çin’i gezerken bu anlatıyı her yerde duyuyorum. “Öldürme sınırı” memesinin özellikle korkunç bir versiyonu yakın zamanda yaygınlaştığında, Çin’deki aile üyelerim ABD’deki akrabalarımızın güvenliği için endişe ettiklerini söylediler. Bir zamanlar Amerika’da okumayı hayal eden öğrencilerin artık başka yerlere kaydolduğunu, ABD’deki suç ve kötü iş olanaklarından endişe ettiklerini duyuyorum.

Son on yılda Amerika’ya bakış olumsuzlaştı; bunun en büyük nedeni Trump’ın temsil ettiği tutarsız ve zayıflamış Amerika imajı. Aralık ayında yapılan bir ankette Çinli katılımcıların neredeyse yarısı, ABD’nin küresel etkisinin azaldığına inandığını belirtti. Bu inanç, kısmen Çin halkının kendi sorunlarıyla başa çıkmasına yardımcı olan bir savunma mekanizması: Yavaşlayan ekonomi, çöken emlak piyasası, yüksek işsizlik ve yaygın belirsizlik hissi.

Pekin’de bir taksi şoförü geçen ay bu kaygı ile kibir karışımını şöyle özetledi: Bana Çin halkının sorunlarını anlattıktan sonra ekledi, “En azından burada asgari bir güvenlik ağımız var. Amerika’daki öldürme sınırının altına düşmekten iyidir.” İçine kapanık, milliyetçi sesler her zamankinden daha çok yükseliyor.

Deng Xiaoping’in eski tercümanı ve milyonlarca takipçisi olan üniversite profesörü Zhang Weiwei, Ocak ayında viral bir videoda absürt bir şekilde “Çin, halkı iyi beslenen dünyanın tek ülkesi” iddiasında bulundu. Komünist Parti’nin söylemi de bunu güçlendiriyor. Çin devlet televizyonunun akşam haberlerini izlemeniz yeterli: Yarım saatlik yayının çoğu iç başarıları kutluyor ve genellikle sona doğru Trump’ın İran’a açtığı savaşın yarattığı küresel kaosla ilgili birkaç dakika da Amerikan işlevsizliğine ayrılıyor.

Hükümet son birkaç yılda akademiyi “yanlış” Batı entelektüel çerçevelerinden (yargı bağımsızlığı, güçler ayrılığı gibi) arındırmaya ve bunların yerine vatanseverlik, parti ideolojisi ve ulusal güvenlik vurgusu yapan kavramlarla değiştirmeye çalışıyor. ABD’nin gerilediği teması, politika belgelerinde, siyasi liderlerin konuşmalarında ve etkili Komünist Parti dergilerinde tekrar tekrar onaylanıyor; artık bazı ana akım akademisyenler tarafından da dile getiriliyor.

Eskiden sıradan Çinlilerin çoğu bu söylemi propaganda olarak görmezden gelirdi. Ancak son anketler ve çalışmalar, özellikle genç Çinlilerin bu anlatıya giderek daha fazla inandığını gösteriyor.

Ben 1980’lerde Çin’de büyüdüm; ülke dünyaya açılıyordu. Bir gün yeniden büyük güçler arasına katılacağımız konusunda iyimserdik. Ama aynı zamanda elle tutulur bir alçakgönüllülük, mevcut küresel düzene uyum sağlama arzusu vardı. Bugün ise hayal ettiğimizden çok daha müreffeh ve güçlü bir Çin görüyorum; kendine güvenen ve kendi kurallarıyla oynamaya meyilli.

Çin liderleri artık ABD’nin ticaret ve teknoloji alanındaki baskısını varoluşsal tehdit olarak görüp uzlaşma gerektiren bir şey olarak değil, Çin’in kendi güçlerini kullanarak kolayca savuşturulabilecek bir şey olarak değerlendiriyor. Xi Jinping’in geçen yıl nadir toprak elementleri ve kritik mineraller ihracatını durdurma tehdidiyle Trump’ı gümrük vergilerinden vazgeçmeye zorlaması bu konuda akla ilk gelen anekdot.

Bu bir tür kaldıraç olarak ele alınıyor ve Çin’in kritik mineraller, elektrikli araçlar, güneş panelleri gibi temiz enerji teknolojileri ve dünyanın ilaç hammaddelerinin büyük kısmını oluşturan farmasötik bileşenlerde hâkimiyet kurmak için agresif şekilde ilerlemesinin ana nedenlerinden biri. Bunlar artık gelecekteki ticaret müzakerelerinde ya da jeopolitik çatışmalarda Çin’in nükleer seçenekleri hâline geldi.

Çin kamuoyundaki kibir arttıkça, Güney Çin Denizi ya da Tayvan krizlerinde herhangi bir uzlaşma göstermesinin siyasi maliyeti de yükseliyor. Geçen yılki bir oyun teorisi araştırması, milliyetçilikteki mütevazı artışların bile Çin ve ABD’nin bir krizde daha şahin tutumlar benimseme olasılığını ölçülebilir şekilde artırdığını gösterdi.

Bu gidişat tersine çevrilemez değil. ABD’nin Çin politikası, kritik tedarik zincirlerinde Amerika’nın dayanıklılığını güçlendirmek ve Asya’daki jeopolitik varlığını artırmak gibi caydırıcılık unsurları ile bir zamanlar ilişkiyi bir arada tutan ve her iki tarafın kendi yankı odasına çekilmesini önleyen bağlantıları yeniden kurma üzerine odaklanmalıdır.

Washington için basit ama etkili bir başlangıç noktası, Çinli öğrenciler ve akademisyenler için vize ve güvenlik engellerini hafifletmek ve turizm, akademi ve iş dünyasındaki zayıflayan değişim programlarını genişletmek olabilir. Bir Amerikan başkanının Çin’i ziyaret etmesinin üzerinden neredeyse dokuz yıl geçti. Bu kadar uzun bir ara sürdürülemez. Kararlı, gerçekçi ve net bir ABD angajmanı, Çin’deki yanlış algıları tersine çevirmenin ve dünyanın en önemli ilişkisini yeniden ayarlamanın en iyi yolu olabilir.

* Yanzhong Huang (Dış İlişkiler Konseyi küresel sağlık alanında kıdemli araştırmacı ve Seton Hall Üniversitesi Diplomasi ve Uluslararası İlişkiler Fakültesi’nde profesörü)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/05/10/opinion/china-trump-us-power.html

Biz ise hâlâ en temel soruyu tartışıyoruz: Bir mekân gerçekten güvenli mi?

Aradaki fark tam olarak burada başlıyor. Bir tarafta geleceğin yaşam biçimlerini tasarlayan bir dünya var. Diğer tarafta ise hâlâ bir okulun, bir apartmanın, bir kamusal alanın insanı koruyup koruyamayacağını sorgulayan bir gerçeklik.

Bu yalnızca ekonomik bir fark değil. Bu aynı zamanda zihinsel bir fark.

Çünkü gelişmiş mimarlık kültürü, güvenliği artık çözülmüş bir temel kabul olarak görüyor ve onun ötesine geçmeye çalışıyor. Bizde ise güvenlik hâlâ çözülmemiş bir mesele olarak masada duruyor. Deprem olduğunda yıkılan binaları konuşuyoruz. Kamusal bir olay yaşandığında mekânın ne kadar kırılgan olduğunu fark ediyoruz. Okulların güvenliğini, kaçış alanlarını, denetimsiz girişleri sonradan tartışıyoruz. Yani bizde mimarlık çoğu zaman krizden sonra konuşuluyor.

Oysa iyi mimarlık, kriz yaşanmadan önce görünmez şekilde çalışır. Sessizdir ama korur. Gösterişli olmayabilir ama hayati bir işlev üstlenir. Bugün eksik olan şey tam da bu anlayış.

Türkiye’de mimarlık giderek daha fazla piyasa odaklı ilerliyor. Yapının kullanıcıyla kurduğu ilişki yerine, satış değeri öne çıkıyor. Cephe daha önemli hâle geliyor, içerik geri planda kalıyor. Görsel etki büyürken, yaşamsal kalite küçülüyor. Bu yüzden şehirlerimiz giderek daha yoğun ama daha kırılgan hâle geliyor.

Milano’da konuşulan tasarım dili ile bizim kentlerimiz arasındaki fark sadece estetik değil. Orada “insan nasıl daha iyi hisseder” sorusu soruluyor. Burada ise bazen hâlâ “insan nasıl hayatta kalır” sorusu masada duruyor. Bu çok sert bir gerçek olabilir ama aynı zamanda yüzleşilmesi gereken bir gerçek.

Çünkü mimarlık yalnızca güzel görüntüler üretmek değildir. Mimarlık, insanın mekân içindeki yaşamını düzenler. Güvenliğini belirler. Hareketini yönlendirir. Psikolojisini etkiler. Bir okul koridorunun genişliği, bir apartmanın çıkış noktası, bir meydanın boşluk oranı… Bunların hiçbiri yalnızca teknik detay değildir. Bunlar doğrudan yaşam kalitesidir.

Bugün dünya mimarlığı “iyi yaşam” kavramını tartışıyor. Biz ise hâlâ “güvenli yaşam” noktasında zorlanıyoruz. Çünkü kentleşme hızımız ile kent kültürümüz aynı hızda gelişmedi. Çok yapı ürettik ama aynı ölçüde sağlıklı mekân üretemedik. Şehirler büyüdü ama nefes alacak alanlar küçüldü. Siteler yükseldi ama kamusal güven hissi artmadı.

Belki de en büyük problem şu: Mimarlığı uzun süre sadece bina olarak gördük. Oysa mimarlık bir yaşam sistemidir. İnsan ilişkilerini bile etkiler. Kalabalık, stres, yalnızlık, yön kaybı, sıkışmışlık… Bunların hepsi mekânsal meselelerdir. Kötü planlanmış bir kent yalnızca estetik sorun yaratmaz; psikolojik baskı da üretir.

Milano’daki fuarda bu yıl özellikle “duyusal mekân” kavramı öne çıktı. İnsanların bir mekân içinde nasıl hissettiği, sesin ve ışığın psikoloji üzerindeki etkisi, sakinlik hissi, yavaş yaşam… Dünya artık mekânın ruhunu tartışıyor.

Biz ise hâlâ temel güvenlik sorunlarını konuşuyoruz.

Bu durum Türkiye’deki mimarlık üretiminin değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, çok güçlü mimarlar, çok iyi projeler ve çok önemli fikirler var. Ancak sistemsel yaklaşım hâlâ sorunlu. Çünkü mesele tekil bina değil; bütünsel kent anlayışı.

Bir şehir sadece yollarla kurulmaz. Güven duygusuyla kurulur. İnsan ölçeğiyle kurulur. Koruyucu alanlarla kurulur. Eğer kent bunu sağlayamıyorsa, ne kadar modern görünürse görünsün eksiktir.

Belki de artık mimarlığın yönünü yeniden düşünmek gerekiyor. Daha fazla bina üretmek yerine daha iyi yaşam üretmek. Daha yüksek yapılar yerine daha sağlıklı kentler kurmak. Daha gösterişli projeler yerine daha koruyucu sistemler tasarlamak.

Çünkü dünya geleceğin tasarımını konuşurken, bizim hâlâ güvenliği konuşuyor olmamız aslında çok şey anlatıyor.

Ve belki de en ağır soru şu:

Bir ülke, hâlâ mekânın güvenliğini tartışıyorsa… gerçekten geleceğin mimarlığını konuşmaya hazır mı?

Katılımcı Bütçe başlığı bu forumun en göze çarpan oturumlarındandı. 2007 yılında Çanakkale’de ilk adımları atılan, Ankara Altındağ, Bursa Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım Belediyeleri ile Eskişehir Odunpazarı ve Tepebaşında, 2009 da Tunceli’de Stratejik Planla denenen, 2020’de İstanbul BB’de dijital olarak adım atılan, en kapsamlı biçimiyle 2020-2023 arasında Şişli’de uygulanan Katılımcı Bütçe-Benim Bütçem uygulamalarını takiben sunulan yeni uygulamalarla, BELFOR’da öğrendik ki Katılımcı Bütçe uygulama sayısı 10u geçmiş. Tek kelime ile sevindirici. Bu sevincimiz, BEL-FOR’DA dinlediklerimiz arasında yer alan Diyarbakır-Bağlar Katılımcı Bütçe Projesi ile ilçe ve il düzeyinde örnek alınabilecek, demokratik katılımın doğrudan demokrasiye taşınabilirliğinin uygulaması olarak ayrıca umutlandırdı.

Katılımcı Bütçe’yi:

“insanların mahalle veya kent ölçeğinde, seçmen ve vergi mükellefi sıfatları dışında aktif yurttaşlar olarak bir araya gelebilmesinin, kent hakkıyla ilişkili gündelik ve yaşamsal ihtiyaçlarını, somut isteklerini demokratik katılımla ifade edebilmesinin ve bunu kamu, kent veya belediye bütçesine yansıtabilmesinin doğrudan, yalın, aracısız ve en anlaşılır yöntemlerinden biridir.”

diye düşündüğümüzde, dinlediklerimiz açısından kabul etmek gerekir ki, Diyarbakır-Bağlar Belediyesi Katılımcı Bütçe Bağlar Modeli, pilot olarak seçilen iki mahallesinde kapsayıcılık, katılım, toplumsallık, uygulama ve denetim açılarından en kapsamlısı idi. Eskişehir BB, İstanbul BB ve Diyarbakır BB’nin dijitalde attıkları katılımcı bütçe adımlarını olumlamakla birlikte daha başlangıç aşamasında olduğunu söylemeliyiz. Tam da burada Türkiye Belediyeler Birliği’nin rolü ve kapasitesi gereği bu iyiniyetli adım ve uygulamaları, dünya deneyleri ile buluşturacak organizasyonlara imza atabilmesinin mümkün olabileceğini de görmüş olduk. Yalnızca Katılımcı Bütçe, yalnızca Gençlik Politikaları, yalnızca Dayanışmacı Üretim ve Tüketim Modelleri gibi yarım veya tam günlük çalıştaylar da katılımı kurumsallığa dönüştürüp model çalışmalarını hızlandıracaktır.

2019 Yerel Seçimlerinden sonra Şişli Belediyesi “Benim Bütçem”, İstanbul Büyükşehir Belediyesi “Bütçe Senin”, Fındıklı Belediyesi MECİ, Kadıköy Belediyesi Anlat Kadıköy, Muratpaşa Belediyesi “Dijital Komşu Meclisi” adlarıyla Katılımcı Bütçe uygulamaları başlattılar. Bunlar arasında Şişli-Benim Bütçem uygulamasının, mahalle ve aktif yurttaşa dayanması, Şişli Kent Konseyi ile birlikte gerçekleştirilmesi bakımından Türkiye’de bugüne kadarki en kapsamlı uygulama olduğunu söyleyebiliriz. Şimdi Diyarbakır Bağlar Katılımcı Bütçe çalışmasının bu birikime yeni tuğlalar eklediğini belirtmeliyiz.

Nedir Diyarbakır-Bağlar’ın farkı? Aşağıda, Bağlar Katılımcı Bütçe uygulaması için yazacaklarımız gerek 2026 bütçesi için bir yıl öncesinden hazırlık için yazdıkları, gerekse uygulamaları ve bizzat 2027 Bütçesi için yerinde gözlemlediklerimden çıkarsamadır. 

Başlangıç olarak, her ne kadar proje adında “bütçe” sözcüğü geçse de, Bağlar Belediyesi konuya “Demokratik Yerel Yönetim” anlayışından hareketle, Doğrudan Demokrasinin olmazsa olmaz koşulu olan “halkın içinde olmadığı hiçbir karar alma süreci demokratik olamaz” diyerek ilk adımı atmış. Önce 2025 yılında Belediye Meclisine konuyu getirerek Meclis kararı almış, “Senin Kentin, Senin Bütçen, Senin Kararın” diyerek, yaptığı planlamanın ardından Kaynartepeve Bağcılar Mahallesini pilot seçerek uygulamaya başlamışlar.

(Geçerken not olarak belirmeliyiz ki Bağcılar Mahallesi, güncel nüfusu 160.136 kişi ile mahalle sıralamasında Türkiye'nin en kalabalık mahallesi ve Artvin, Gümüşhane, Tunceli, Bayburt, Ardahan ve Kilis illerinden daha büyük, yüzlerce ilçe nüfusundan daha kalabalık bir mahalledir.) 

Bağlar İlçesi Katılımcı Bütçe hangi aşamalardan geçmiş?

Katılımcı Bütçe Bağlar Modeli, örgütlenmeyi de kapsayanhazırlık sonrası yapılan halk toplantılarında bilgilendirme, öneri toplama, müzakere ve mahalle komisyonu aşamaları ile süreci adım adım planlamış.

Örgütlenme Modeli derken ne kastediliyor? Kent Hakkının yaşam içerisinde görünür olmasının yolu, kent yaşayanlarının yaşam taleplerinin dile getirilebilmesi, taleplerin iletim kanallarının açık olması, söz ve talep hakkının örgütlenebilir ve kararlara katılımının, başka bir ifade ile iktidar paylaşımının fikir almaktan öte ortaklaşa yönetimin sağlanabilmesinden geçiyor. Bu ise söz sahibinin kent hakkı adına mahallede, ilçede, ilde veya dijitalde katılım örgütlenmesinin yolunun açık olmasında yatmakta. İşte Bağlar Belediyesi Katılımcı Bütçe’ye başlarken Meclis kararının ardından önce Belediye Meclisinde Katılımcı Bütçe Meclis Komisyonu, sürecin koordinasyonu için 5 kişilik Koordinasyon Grubu, mahalle çalışmaları için 60 kişilikSaha Ekibi, 10 kişilik Teknik Ekip, kayıt ve geri bildirim için Katip Masası, STK’lardan süreci izlemek için STK Temsilcisi talebi, Diyarbakır Büyükşehir ve Diyarbakır Kent Konseyi’nden projeye katılım ve destek talebi, Gönüllü Mahalle Temsilcisi belirlenerek, eğitim atölyeleri ile Katılımcı Bütçe hazırlıkları tamamlanmış.

Ve ardından mahallelerde tekraren yapılan Halk Toplantılarıve 8 bin ev ziyareti ile ulaşılan 50 bin kent yaşayanı ile önemli bir ilke imza atılmış. Gençlik, ekonomi, kültür, kadın, yol ve altyapı, ulaşım başlıklarında her iki mahallede öne çıkan 57 öneri, uygulanabilirlik açısından Teknik Ekip tarafından 15’e düşürülüp gezici ve sabit sandıklarda oylamaya sunularak, 12 yaş üzeri herkesin katıldığı oylama ile, Madde Bağımlılığı ile Mücadele Merkezi, Kütüphane, Çocuk Oyun Parkı ve Yüzme Havuzu öncelikli belirlenerek Belediye Bütçesine taşınmış. Bitti mi? Hayır. Bağlar Modelinin tamamlayıcı faktörü olarak, seçilen projelerin mahallelerde takibi için kültür, ekoloji ve gençlik komisyonları kurularak projelerin uygulama takibi, bir anlamda denetimi gerçekleştiriliyor.

Bağlar Yönetimi, 2026 Katılımcı Bütçe uygulamasından kazandığı deneyim ve mahallede yaşayanlardan aldıkları geri dönüşlerin heyecanı ile 2027 Bütçesi için 2026 Nisan ayında, önceki yıl pilot seçilen Kaynartepe ve Bağcılar Mahallelerine ek olarak Oğlaklı, Yunus Emre ve Yeniköy Mahallelerinde Katılımcı Bütçe süreç takvimini çalıştırmaya başlamış. Nisan ayında Oğlaklı Mahallesinin ilk buluşmasında GenelBilgilendirme ardından yine Nisan ayında Öneri Toplama Buluşması gerçekleştirilmiş. Çalışma devam ederken Katılımcı Bütçe çalışmalarında dile getirilen şikayet ve hizmet taleplerini de Belediye Yönetimi olarak gerek kendi içerisindeki hizmet birimlerine gerekse Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı, Su ve Kanalizasyon İdaresi, İlçe Milli Eğitim ve Sağlık Müdürlükleri, Dicle Elektrik, İl Jandarma Komutanlığı ve TOKİ’yi ilgilendiren konuları da ilgili kurumlara yönlendirmiş durumda. Çalışmaya Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi de gerek lojistik kolaylaştırıcılık gerekse eleman sağlayarak destek sağlamış. Saha çalışmalarına, apartman ve park ziyaretlerine çıkan Katılımcı Bütçe ekibi, çalışma öncesi Belediye bünyesinde çalışan Psikolog tarafından bizzat sahada iletişim eğitimi alıyor. Sıradaki durak, benim de öğrenme ve deneyimleme amaçlı gözlemci olarak katıldığım Tartışma ve Ortak Müzakere Buluşması ve nihayet belki de en heyecanlı 4. Buluşma olan Oylama Sonuçlarının İlanı ve Mahalle Tematik Komisyonlarının Kurulması.

Tartışma ve Ortak Müzakere Buluşması, saha ziyaretlerinden toplanan taleplerin, projeye dönüşebilecek belli başlıklar altında tasnif edilmesiyle oluşan listenin Mahalle Halk Toplantısında müzakere edilerek üç başlığa düşürülmesini hedefliyor. Oğlaklı Mahallesi Tartışma ve Ortak Müzakere Toplantısında bizzat gözlemlediğim, kadın ve çocukların söz alarak düşüncelerini belirttiği, oldukça heyecanlı, samimi ve mahallesi için taleplerini özgürce dile getirdiği bir ortamın gerçekleşmesi. Müzakere edilen 19 Başlık, üçe düşürülecek denmesine rağmen başta kütüphane, kreş, tandır evleri, kadın dayanışma merkezi, yüzme havuzu, kadın yaşam parkı, meslek edindirme merkezi, çocuklar ve gençler için teknoloji merkezi alkışlarla en çok talep edilen bir görüntü çizdi. Bütün projeler takip eden beş günde, 12 yaşüzeri herkese sabit ve gezici sandıklarda oylamaya sunulurken, aynı zamanda gerek broşür ve afişlerde yer alan kare kod, gerekse https://www.baglarbutce.com/ üzerinden oylama yapılması için bilişim altyapısı hazırlanmış durumda.Evden çıkamayan engelli ve yaşlılar için de gezici sandığın bizzat ilgili vatandaşa gidebilmesinin organize edildiğini söylemeliyiz. 

Bağlar Belediyesi Doğrudan Demokrasi açısından önemli bir eşiği geçmiş durumda. Kent Hakkından kaynaklanan günlük yaşamı talep etmek, mahallenin sesine ve sözüne kulak vermek, sözün karara dönüşmesi ve yönetimlere taşınması, pratik olmanın ötesinde dilimize pelesenk ettiğimiz demokrasinin aracısız gerçekleşmesi anlamına geliyor. Seçim vaatleri arasında neredeyse ezbere yazılan ve “benim için” yapıldığı söylenen proje ve hizmetlerde, bana sunulanın ötesinde, benim yaşam alanım olan mahallede “Ben ne istiyorum?”un bilinmesini dillendirmek; belediyenin stratejik planını, performans plan ve faaliyetlerini, bütçesini bilmekve izlemek aktif yurttaş bilincinin ilk durağı olacaktır. Sokak, mahalle ve kentte yaşıyor olma gerçekliğinden doğan yaşamsal talepler belediye bütçesinde karşılığını buluyor mu? 

1988’de Porto Alegre’de yakılan çoban ateşi, bugün gelinen noktada dünyada yaklaşık 12 bin Belediyede uygulanan ve giderek yayılan ve artık gerçekleştirilebileceği kaygılarını geride bırakmış doğrudan demokrasi yöntemleri açısından önemli bir birikime yol açmış durumda. 

Katılımcı Bütçe yasal form olarak, ülkemizdeki, gerek merkezi gerekse yerel yönetim yasalarında doğrudan yer almasa da, uygulanmasının önünde hukuki ve teknik bir engel olmamasıyla bir fırsat olarak önümüzde duruyor. Porto Alegre’den 30 yıl sonra olsa da Türkiye’de de farklı ölçeklerde yaygınlaşmaya başlayan bu uygulama, yerel yönetimlerin yerinden ve özerk olmasına katkıda bulunabilecek en önemli araçlardan biri olarak yolumuzu açıyor. Bağlar Katılımcı Bütçe Modeli bu yolun önemli kilometre taşlarından biri olarak birlikte yapabileceğimiz rol modellerin arasına girerek yerel yönetimlerin kazanımı olmuştur. Darısı diğer belediye, il özel idaresi ve köy yapılanmalarına…

gonen.orhan@yerelreformgirisimi.org

Kızım Kadıköy’de büyürken GS rüzgarı esiyordu, UEFA şampiyonu olmuştu, kızım GS’lı olacak diye ödüm patlıyordu, Kadıköy’de formasını giydirip bir GS maçına gittik, o maçı da 6-0 kazandık, çok keyifli bir maçtı, ben de o tehlikeyi kalıcı olarak atlattım o gece.   

Bugünkü aklım olsa yine Fenerli olur mu idim, çok da emin değilim doğrusu.

Takım tutmak, maçlarda heyecanlanmak, hayati anlarda penaltı atıyorsak bakamamak hiç de mantıklı şeyler değil ama Fenerli ya da GS’lı, BJK’lı olmak zaten çok da rasyonel işler değil ama belki işin keyfi de bu irrasyonalitede. 

“Bugünkü aklım olsa yine Fenerli olur mu idim?” diye bir ifade kullandım yukarıda, doğrudur, çünkü bu kadar kötü yönetilen bir takımı sevmek hiç de rasyonel bir şey değil ama yapacak bir şey de yok galiba.

Fenerbahçe bir kongreye gidiyor, muhtemelen de eski başkan Aziz Yıldırım (1998-2018) yeniden Fenerbahçe başkanı olacak, geçerken şunu da hatırlatalım, bu dönemde yani yirmi senede tam 17(!!!) teknik direktörle çalışmış.

Sadece bu veri bile Aziz Yıldırım’ın nasıl bir başkanlık yapacağının işareti kanımca, İsmet Paşanın bir ifadesi vardır, “bir adamın ne yapacağını tahmin etmek, görmek için geçmişte benzer işleri nasıl yaptığına bakmak yeter” (mealen) diye.

Evet, 20 senede 17 teknik direktörle çalışan bir başkan tekrar aday oluyor, üstelik bu 17 teknik direktör arasında WernerLaurant gibi bir alman da var, kariyeri olmayan, Fenerbahçe’den önce hiç büyük takım çalıştırmamış, memleketine döndükten sonra da birinci ligden teklif alamayan, galiba üçüncü ligden bir takım çalıştıran bir teknik direktör; basından gördüğüm kadarıyla vefat etmiş geçenlerde, toprağı bol olsun. 

Werner Laurant döneminde bir toplantıda Aziz Yıldırım’ın o dönemki yardımcısına “bu teknik direktörün kariyeri nedir ? diye sormuştum, o da bana “Fenerbahçe’de kariyer yapacak” demişti, bilemem bu küçük anı Fenerbahçe’nin Aziz Yıldırım döneminde nasıl yönetildiği hakkında bir fikir verebiliyor mu?  

Her sezon açılışında Aziz Yıldırım bir konuşma yapardı, yani yirmi adet sezon temenni konuşması yaptı, bir kere bile “bu sene hedefimiz Avrupa’dan bir kupa getirmek, en azından Avrupa finali oynamaktır” demedi, diyemedi çünkü bu hedefin konabilmesi için o büyük hedefle uyumlu yatırım yapmak gerekiyor, teknik direktöre, futbolcuya, başkan da bu yatırımı yapmayınca, Laurant da teknik direktör olunca her fenerli Galatasaray’ın UEFA şampiyonluğunu özlüyor kaçınılmaz olarak.

2008 yılıydı, Aziz başkanın yardımcısı da Mahmut Uslu idi, Avrupa şampiyonasında Sevilla ile oynuyoruz, deplasmana gidiyoruz, Mahmut Uslu, hedef koyma konusunda Aziz Yıldırım ile yarışan bir yardımcı, Sevilla’ya giderken takım “hedefimiz bir beraberlik koparmak” demiş idi, ben de koyu bir Fenerli olarak çıldırmış idim, “1907’de kurulmuş koca Fenerbahçe’ye beraberlik hedefi ile bir maça çıkmak yakışır mı?” demiştim, üstelik hafızam beni yanıltmıyor ise takımda Alex ve Roberto Carlos da vardı; Allah’tan bizim çocuklar Sevilla’da Sevilla’yı penaltılarla da olsa devirdiler ve turu geçerek Mahmut Uslu’yu utandırdılar.

Şimdi baktım Mahmut Uslu yine Aziz Yıldırım’ın listesinde, canım sıkılmadı desem yalan söylemiş olurum; geçerken şunu da belirteyim ne Aziz Yıldırım ile ne de Mahmut Uslu ile hiç tanışıklığım yok.

Aziz Yıldırım başkan seçilirse* kongrede bakalım yeni sezon açılırken “bu sene bir Avrupa kupası hedefliyoruz” diyecek mi, diyebilecek mi, bu hedef ile uyumlu doğru yatırımlar yapılabilecek mi, merakla bekleyeceğim.  

Fenerbahçe’nin sorunu kötü yönetimin**, kötü tercihlerin adeta bir gelenek haline gelmiş olması; Türkiye de çok kötü yönetiliyor, sonuç da ortada, her küresel endekste en kötü noktalardayız, Erdoğan ve ekibi de bir gelecek hedefi koyamıyorlar artık, AB tam üyeliği gibi mükemmel bir hedef koydukları günlerde çok başarılı idiler, hedef kaybolunca da durum ortada.

İşte tam da bu nedenden yazının başlığında “Fenerbahçe ve Aziz Yıldırım ile biz mukayesesi” yapmak istedim.

*Yine de şayet başkan seçilirse Aziz Yıldırım’a çok başarılar ve büyük hedefler dilerim.

**Kötü yönetim derken futbol şubesini kastediyorum, Aziz Yıldırım’ı voleybol ve basketbolde elde ettiği, ettirdiği büyük başarılar için kutlamak da gerekiyor ama malum, biz Kadıköylüler Fenerbahçe dendiğinde maalesef önce futbol şubesini düşünüyoruz, bu da hiç hoş değil, itiraf ediyorum.   

Bir dava dosyasının hangi hâkime veya hangi mahkemeye düşeceği nasıl belirlenir?

Türkiye'de bir süredir önemli davaların aynı hâkimler tarafından görülmesi tartışılıyor. Bu konuyu siyasetçiler,  gazeteciler ve  avukatlar yıllardır  gündeme  getirdi. Çünkü bu soru, yargı bağımsızlığı ve doğal hâkim ilkesi açısından son derece kritiktir.

Türkiye'de mahkemelere gelen dava dosyaları, UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) üzerinden hâkimlere otomatik olarak atanıyor.

Peki bu sistem denetlenebilir mi?

Bu sorunun peşine Türkiye’de düşen oldu mu bilmiyorum ama Polonya'da Moje Państwo Vakfı sorunun peşine düştü ve yargıya taşıdı.

Polonya yargı sisteminde dosyaların hâkimlere atanması, Türkiye'dekine benzer bir sistem üzerinden gerçekleşiyor. Vakfın, Polonya devletinden, atama sisteminin gerçekten "rastgele" çalışıp çalışmadığını denetlemek amacıyla bilgi edinme başvurusu ise yargıçların,  atamalarının şeffaflığı ve adaleti konusundaki endişelerini dile getirmesi üzerine başlıyor.

Talep: Bir Algoritmanın Günlükleri

Moje Państwo Vakfı, Polonya merkezli bir dijital şeffaflık kuruluşu. Vakıf başvurusunda belirli bir tarihten itibaren tüm Polonya mahkemelerinde gerçekleştirilen dava atamalarına ait kura çekimi raporlarını talep ediyor. Talep; hâkimin adı ve soyadı, mahkeme ve daire adı, dava numarası ile kura tarihi bilgilerini içeriyor.

Sürecin başlatıldığı dönem, Polonya'da yargı bağımsızlığı tartışmalarının en gergin olduğu dönem. Hâkim atamalarının siyasi manipülasyona konu olduğu tartışmalarının gündemde olduğu böyle bir ortamda atama mekanizmasının şeffaf olup olmadığını sormak, salt teknik bir mesele değil.

İlk Red: "Bu Bilgi Değil, Teknik Kayıt"

Vakfın başvurusunu Polonya Adalet Bakanlığı reddediyor. 2018'de Polonya mahkemelerine yaklaşık 15 milyon dava açılmış. Bakanlık, hacmin büyüklüğü argümanına sığınarak kura raporlarını paylaşmak istemiyor. Ayrıca raporların sayısal verilerden oluşan "teknik kayıtlar" olduğunu ileri sürerek "teknik bilgiler kamu bilgisi sayılmaz" diyor.

Vakıf ret kararı üzerine itiraz ediyor. Çünkü Vakfın istediği kodun kendisi değil, kodun ürettiği çıktı: hangi hâkime hangi davanın atandığını gösteren kayıtlar.

Yüksek Mahkeme Ne Dedi?

Yüksek Mahkeme kararında, dijital atama sisteminin kamusal bir yetkiyi devralmış olduğunun altını çizdi ve bu nedenle söz konusu yetki kullanımının kamu bilgisi kapsamına girdiğini vurguladı.

Bakanlığın, verilerin paylaşılması hâlinde dahi Vakfın "amacının gerçekleşemeyeceği" argümanına karşı yüksek mahkeme, talep edilen bilginin hukuki veya fiili bir çıkar gerektirmediğini ve bilginin nasıl kullanılacağına bakılarak reddedilemeyeceğini ifade etti.

Ne Anlama Geliyor?

Günümüzde Türkiye’de de algoritmaların hakim olduğu sistemler ile hukuki süreçler yürütülüyor ve yapay zekâ sistemlerinin yargıya entegrasyonu için adımlar atılıyor.  Gün geçtikçe algoritmalar ve yapay zeka, kamusal yetkinin tam merkezine konumlanıyor.

Önemli davalara atanan hakim tartışmaları uzun süredir siyasi gündemimizdeyken artık algoritmaları ve yapay zekanın yargıdaki rolünü konuşmamız gerekiyor..

Bu entegrasyon süreçlerinin şeffaf yürütülmesi, yargının bağımsız ve tarafsızlığına hizmet ederken yargıya duyulan güveni de arttıracak.

Polonya’da ki gibi benzer bir bilgi edinme başvurusu yapılabilir ama cevap alınabilir mi emin değilim çünkü TBMM'nin 2024 Genel Raporu'na göre kamu kurumlarına yapılan yaklaşık 2 milyon 53 bin bilgi edinme başvurusunun yüzde 16'sı reddedildi.

Bu çok yüksek bir rakam.

Davalara atanan hakimler kader mi, algoritma mı?

Bu sorunun peşine düşmek biraz hukuki yolculuk gerektirse de sonucu herkes için büyük kazanım olur.

Dünyada da her yıl önemli yıldönümlerinin kutlandığı aydır Mayıs. Emekçilerin “İşçi Bayramı” ilk günüdür. Nazilerin yenilgiye uğratan, Kızılordu ’nun 81 yıl önce Berlin’e girdiği gün; 8 Mayıs Rusların “Zafer Bayramıdır.”

Türkiye’nin siyasal tarihinde mayıs ayının özel yeri vardır. Örneğin 27 Mayıs 1960 günü gerçekleştirilen, askeri darbe ve ardından 60’lı yıllarda önlenen, bir başka darbe girişimi (21 Mayıs 1963) sivil siyasetin dönüm noktalardır. Dünyayı sarsan 68 Olaylarının, Türkiye’yi etkisi altına aldığı süreçte, “Üç Fidanın” idamları bir Mayıs gününe rastlar.(6 Mayıs 1972)

Türkiye’de siyaset bu yıl mayıs ayını hayli hareketli geçiriyor.

İktidar ile muhalefet arasındaki gerginliğin, odak noktasında darbe tartışmaları yer aldı. Ancak bu kez farklı; CHP’ye askeri değil sivil darbe yapıldığı iddiası gündemde.

Muhalefetin zamanında gereken tepkiyi vermediği, bu sürecin başlangıcı 2017 yılına uzanıyor. YSK o yıl yapılan anayasa oylaması henüz bitmeden aldığı bir kararla; yaklaşık 2,5 milyon mühürsüz oy pusulasını geçerli saymıştı.

Meclisin denetimini en aza indiren, bütçe yapma yetkisini ortadan kaldıran, bu anayasa değişikliğinin kısa sürede yargı bağımsızlığını sınırlayacağı, kamuoyunda yeterince gündem olamadı..

Oysa basit bir anayasa oylaması değildi. Değiştirilen; parlamenter rejimdi.

Uygulamaların demokrasinin kuralları ile çelişen yanları, kısa sürede sınırlarımız da aşan tepkilere yol açtı. Evrensel hukuk kurallarına aykırı yargı kararlarının ve özellikle AİHM kararlarının ısrarla hayata geçirilmeyişi, CHP seçmeni dışındaki kitleleri ne kadar etkiledi, henüz bilinmiyor.

İktidarın uluslararası yargı kararlarını uygulamayışı bir yana kendi aldığı kararlar da güç gösterisine dönüşüyor. Bu yaklaşımın, muhalefet partilerinin çözüm önerilerini seçmenle paylaşmalarını engelleyeceği ortada. CHP yanlış ekonomi politikalarının giderek derinleştirdiği yoksulluğu, nasıl ortadan kaldıracaklarına ilişkin köktenci çözüm önerileri yerine ,siyasallaştırılmış yargı kararlarına karşı çıkmak zorunda kalıyor.

Gerçek hayatta durum çok farklı.

Servet transferine neden olan ekonomi politikasının yoksullaştırdığı; halk, yüksek faiz uygulaması yüzünden, döviz cinsinden borçlanan büyük şirketlerin, belirsizlik nedeniyle varlıklarını satmaları, kur baskısıyla yurtdışına kaçan tekstil sektörü ve bir türlü önlenemeyen yüksek enflasyon, dar gelirlilerin hayatlarını her geçen gün karabasana dönüştürüyor.

CHP Yönetimi; yoksulluğun ortadan kaldırılmasını, siyasal iktidarların uygulamalarıyla aşma iddiasındaki popülist politikalar yerine, iktidarlarında üretimin nasıl arttırılacağını kamuoyunda tartışmaya açmalı.

Kayıt dışı ekonominin olağanüstü büyüdüğü, kara para trafiğinin uluslararası ölçeklere ulaştığı bir sistemde, kamu finansmanını tüketicilerden alınacak dolaylı vergilerle sağlama çabasına karşı, somut ve anlaşılabilir köktenci bir reform önerisini gündeme getirmeli.

Son yerel seçim başarısının ardından başlatılan, demokrasi dışı süreç, halkoyu ile seçilmiş Belediye Başkanlarını, koltuklarından uzaklaştırmakla kalmadı. Uzun süren tutukluluk uygulaması, ülkede halkoyunun işlevsizleştirildiği bir siyasal iklim yarattı.

Bu durumun sürdürülebilir olamayacağı ortada. Ancak CHP yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılmasını sağlayacak köklü bir uygulamayı hala seçmene önerebilecek güce sahip. Türkiye büyüklüğünde bir ülkeyi günümüz koşullarında Ankara’dan yönetmek yerine , Belediyelerin yeniden yapılanmalarını sağlayacak bir köklü değişime ihtiyaç olduğu çok açık.

Türkiye’nin son yıllarda giderek artan, başa çıkamadığı sorunları dışında, ABD-İsrail ikilisinin İran’a saldırılarıyla başlayan, son savaşın yükselttiği petrol fiyatları kaçınılmaz olarak iktidarın oylarını düşürdü. Kazanmak için CHP’nin iktidarla benzeşen politikaların asla uygulanmayacağına seçmenleri inandırması şart.

Türkiye Nisan Enflasyonu; TÜİK, Nisan enflasyonu beklentilerin üstünde geldi. Aylık Tüfe %4,18, yıllık %32,37 olarak açıklandı. Yüksek enflasyonda enerji ve gıda artışları başı çekti. TÜİK başkanı görevden alındı. Enflasyonu niye tutamıyorsun kardeşim.

TCMB nın yılsonu Tüfe hedefi %16. Yakında güncellerler. Zaten iki yıldır yazdığım gibi MB nın ancak Ekim ayından sonraki tahminine bakmak gerek; o zaman son üç ayı tutturuyorlar. Ocak ayında emekliye %12,19, asgari ücretliye %27 zam yapılmıştı; yılın ilk dört ayında TÜİK’e göre %15 civarı kayıp var. Emekli yoksulluğa, işçi fakirliğe bir adım daha attı.

Üretim duruyor, borç artıyor, TL değerleniyor; İSO, Nisan ayı imalat sanayi PMI verisini açıkladı: 45.7. Eylül-2024'ten bu yana en düşük seviye. Bu veride 50.0'nin altı daralmayı işaret ediyor. Haziran 2023 tarihinden beri hep % 50 altındayız.

Bankaların takipteki kredileri sürekli artıyor. Aslında bu, buzdağının görünen yüzü. Aşağıda hem bireysel hem ticari krediler yüzdürülüyor. Bankalar 2000 yılındaki gibi alacaklarında agresif olsalar takip, haciz konuları patlar. Firmaların bankalardaki riski, cirolarını geçmiş durumda. Bu risklerin %80 den fazlası bir yıldan kısa vadeli.

100 milyon TL cirosu olan firmanın en az 100 milyon TL bir yıldan kısa vadeli banka kredisi var. Kar marjı %15 olsa, kabaca 15 milyon TL para kazanacak. Üç ayda bir devre sonu için %5 kredi faizi ile 15 milyon TL kredi ödeyecek. Çok kaba bir hesap ama gelin de çıkın işin içinden. Üç ayda bir faizini ödeyeceği kredi için, her üç ayda, üç defa üretip satmalı ki elinde para kalsın.

TCMB reel efektif döviz kurunun (REDK) Nisan ayı sonuçlarını açıkladı. Buna göre, TÜFE bazlı REDK, 106.3 puana yükseldi. Son 6 yılın en yüksek seviyesi. Bu döviz patlayacak demek değil elbette. Ama TL, değerlenmeye devam ediyor demek.

2017 yılında 130 puanı gördükten sonra 2018 yılında fena zıplamıştı ama, 2009 yılında 170 puanları gördüğü halde döviz yerinde saymıştı. 2009 yılında Mortgage krizi sonrası Türkiye’ye döviz yağmıştı. Bugün çok da iştahlı değiller gibi. İmamoğlu ve Körfez Savaşı sırasında anında toz olan dövizi gördük. Bir kısmı geri geldi ama geliş durdu gibi. Ters bir harekette hepsi kaçıverirse 106 puan bile canımızı yakar. Döviz girmeye başlarsa 130 puanları da görsek bir şey olmaz. Yalandan ihracat patladı, çatladı demeye, güçlü rezervlerle övünmeye devam ederiz.

01. 05. 2026 TCMB ve BDDK verilerine göre;

Yabancı Portföy; Üç haftalık alımdan sonra ilgili hafta DİBS lerde 282 milyon dolar ve hisse senedinde 228 milyon dolarlık satış var. Mart ayındaki 6 milyar dolara yakın satıştan sonra Nisan ayını bir milyar dolara yakın alışla kapadılar.

DTH; İlgili haftada toplamda 4,4 milyar dolar azalış var. İlginç. Altını çıksan bile ilginç.

TCMB rezerv; Brüt rezervde 5,5 milyar dolar azalış varken diğer iki rezervde kayda değer hareket yok. Bu yılın en yüksek rezervlerini gördüğümüz Ocak ayı sonundan, Mart sonuna 55 ile 60 milyar dolar arasında rezervler azalmıştı; Nisan sonu ile 10 ile 15 nilyar dolar arasında geri dönüş var gibi görünüyor.

Krediler; Klasik ikinci hafta hacim artışı var. Özellikle bireysel kredi kartlarında. Faizlerde kayde değer hareket yok. Mevduat faizleri paranın başka hiç bir yere gitmesine izin vermeyecek kadar yüksek. Ticari kredi faizleri yatırımdan uzak tutacak kadar, hatta her ay firmayı biraz daha batağa sürükleyecek kadar yüksek. Bireysel kredi faizleri bireyleri mal, mülk sahibi olmaya değil, yemeye, içmeye yönlendirecek kadar yüksek. Her ay daha çok insan varlık şirketlerinin portföyüne doğru koşar adım gidiyor.

Piyasalar; Mayıs sonuna kadar daha çok barışı satın alarak dalgalanmaya devam edecek.

Gümüş; Mart ortasından beri sürdürdüğüm “90 ile 103 dolar arasına kadar yükselecek” tahminimin Mayıs 2026 sonuna kadar gerçekleşmesini bekliyorum ama “çıkamayan düşer” konusu artık gündemde. Destek 71,50 dolar. Bu hafta 78,40 dolar üstünde açmalı yukarı hareket için.

Altın; Mart ortasından beri; “4900 dolar ile 5200 dolar arasına kadar yükselebilir” diye yazıyorum. 4700 dolar destek, 4400 dolar ana destek. 4785 dolar direnç. Haftaya bunun üstünde başlayabilirse yukarı hareket için 4975 dolar direncini kırmayı deneyebilir.

Dünya emtia endeksi; Altı hafta önce 138 ile 126 puan arasında dalgalanır demiştik. İki haftadır 138 puan üstünde tutunuyor. Bu hafta direk altında başlaması gerek yokse destek olacak.

USD/TL; Geçen hafta“45,30 civarında kapanış olur” demiştik, 45,35 kapadı. Bu haftayı 45,53 TL civarından kapatır. Aylık artışı %1,70 olarak devam edecekler bundan sonra sanki.

Eur/Usd; 1,17 yine destek, destekliğini güçlendiriyor. Ana destek 1,1575. 1.1780 direnci çalıştı yine. 1.1850 ve 1,1926 direnç.

ABD Tahvil 10 YR;  %4,30 ve %4,21 destek. %4,42 ve %4,50 direnç.

Bist100; Destek 13600, 13900 puanda. TL direnci olan 15100 puana dayandı. 14300 puana kadar gevşeyip yeni zirve deneyecek mi, göreceğiz. Dolar bazında 3,27 dolar direncine dayandı. 3,32 dolar kuvvetli direnç. Kırılması zor.

Dolar endeksi;  99,50 direnç, 96,50 puan destek. 97,70 ilk destek. Orada durdu şimdilik.

Bitcoin; Bir ay önce belirttiğim 84.800 dolar direncine adım adım yaklaşıyor. “Buraları denemesi bile yeniden yükseliş trendine girdi demek değil” demiştik.

Brent ve Ham petrol; Brent petrol, 126 dolar ve 98 dolar arasındaki geniş bantta dalgalanmaya devam ediyor. Bu dalgalanma bugün ki tüm beklentilerin alınıp satıldığı yerler. Bir tarafa doğru kırılır ve iki hafta kalırsa gündem değişti demektir.
Ham petrol, 118 dolar ile 87 dolar arasında dalgalanıyor.

Dahası Türkiye’de istisnai dönemler dışında kurumsal olarak siyasetten bahsedemeyeceğimiz gibi buna bağlı olarak koalisyon(lar)dan da bahsetmemiz anlamlı değildir. Çünkü siyasete dayanan koalisyon pratiğimiz neredeyse yoktur.

Partilerin olması ve seçimlerin yapılması tek başına siyasetin varlığını garanti etmediği gibi, o seçimlerden sonra kurulan koalisyonların da gerçek anlamda yani siyaset tabanlı bir koalisyon olduğunu söylemek de güçtür.

DEVLETİN BAHÇESİNDE SİYASET

Evrensel ölçülerde siyaset, meşruiyetini toplumdan alan, toplumsal taleplerin siyasal karar süreçleri ile kesişip sorunların çözüldüğü, her anlamda çoğulcu ve her düzlemde siyasal katılım kanallarının açık olduğu bir alanı ve toplumsallığı ima eder.

Ancak Türkiye’de siyaset, çoğunlukla böyle bir alanda yapılmamıştır.

Türkiye’de siyaset, meşruiyetini çoğunlukla toplumdan değil devletten almıştır. İstisnai dönemlerde (çok partili hayata geçiş, açık-örtülü darbe sonraları gibi) meşruiyetini toplumdan alan parti/ler iktidar olsalar da, hepsi zaman içinde meşruiyet aldıkları toplumsal kesimlerden uzaklaşmış ve devlete eklemlenmişlerdir.

İktidarları toplumdan devlete taşıyan en önemli güç kuşkusuz devletin bu topraklarda yani Osmanlı’dan bugüne sahip olduğu ideolojik, kurumsal güç ve sürekliliktir.

Bu açıdan Türkiye’de devlet-toplum ilişkisi devlet lehine asimetriktir.

Ve devlet bir anlamda arka bahçesinde, rant yaratma, yaratılan rantı kendi ideolojik sürekliliğini sahiplenenlere dağıtmasına dayanan sistem kurmuş ve buna da siyaset demiştir. Ve bu siyaset, içinde toplumun, toplumsal taleplerin ve ülkenin gerçek sorunlarının konuşulamadığı özetle siyasi olanın devlet tarafından belirlendiği bir kamusallıktır.

Meşruiyetini devlete dayandıran bu siyasi alanda, toplumun, bireyin varlığı ve siyasete katılımı partilere oy vermekle sınırlıdır çoğunlukla.

DEVLET: TEK SİYASİ AKTÖR  

DP gibi, ANAP gibi, AK Parti de toplumsal taleplerin taşıyıcıları olarak başladıkları iktidarlarının sonu devlete eklemlenmek oldu.

Kültürel ve siyasi kimlikleri birbirinden farklı olsa da, bu partilerin hepsi devlete eklemlendi ve devletçi oldu. Dahası devleti dönüştürme hedefi olanlar, bunu başardıkları zannına kapıldılar.

Oysa karşı karşıya olduğumuz siyasi tabloda, olarak siyasetin esas öznesi partiler değil devlettir. Devlet de bu siyaseti bürokrasi üzerinden sürdürmektedir.

Çok değil çeyrek yüzyıl önce devletin ötekilerinden yani yasaklı çocuklarından biri olan muhafazakâr siyasi hareketin taşıyıcılarından birisi olan AK Parti, devlete mesafe alıp toplumsal taleplerin temsilcisi olarak iktidar olduktan sonra bu siyasi taşıyıcılıktan vazgeçerek devlete yaklaşmış ve sonunda eklemlenmiştir.

AK Parti devlete eklemlenirken, devlet kuruculuğu üzerinden kendini devletin her daim “sahibi” sanan CHP ise, bugün aynı devletin bir anlamda yasaklı çocuğu dönüştürülmektedir.

Bugün yargı üzerinden CHP’nin, hem yerel hem de merkezi düzlemde siyaseten felç edilmeye çalışılması bunun sadece bir yüzüdür.

KOALİSYON NEDEN GEREKLİ?

Tekrar yazının başına yani koalisyona dönelim.

Evet koalisyon iyidir ve bugün iktidar/devlet eklemlenmesine karşı siyasal ve toplumsal muhalefetin en önemli bir araya gelme aracı da rant paylaşıma yani çıkara dayalı değil siyasi ortaklığa dayanan koalisyondadır.

Türkiye pratiğinin aksine koalisyon, siyasi meşruiyetini toplumdan alan partilerin yani bugün muhalefette olanların siyasi hedeflerine ulaşması için koalisyon kurmaları bir tercih değil zorunluluktur.

Türkiye’de “kötü” deneyim olarak algılanan koalisyonlar, siyasi bir ortaklık görünse de esas olarak devletin yarattığı ve dağıttığı rantın organik olarak paylaşılması üzerine partilerin bir araya gelmesine dayanıyordur. Sonuçta büyük siyaseti yapan iktidar ortağı olsalar da partiler değil devlet idi. Yani siyaset olmadığı gibi siyasi koalisyonlar da olmamıştır.

Bugün içinde olduğumuz koşullarda, iktidar/devlet eklemlenmesine karşı olan, mevcut düzenin değişmesi gereğine inanan tüm siyasi ve toplumsal muhalefetin siyaset eksenli bir koalisyon kurması gerekiyor.

Bu koalisyon asgari bir hedefte buluşma ama en önemlisi de bunun için samimi bir diyalog başlatılmasına ve bunun sürdürülmesini zorunlu kılar.

Tekrar etmek gerekir ki, evrensel ölçülerde siyaset ancak evrensel ölçüde bir koalisyonu zorunlu kılar. Bunu başarmak ise küçük iktidar hedefi olmayanların  eşdüzeyli, samimi ve açık bir ilişkiyle başlayabilir.

“Ne dedi?”

“Borçlar enflasyon filan demeyecekmişim. Olumlu bir atmosfer yaratıp, şirkete bağlılığımı ve üstlendiğim sorumluluklardan aldığım keyfi belirterek başlayacakmışım. Timuçin Bey’i düşünsene. Ben bunları söylesem adam kesin delirmiş bu der, biletimi keser.”

“Timuçin Bey de ben şimdi bu Zeynep’e nasıl cevap vereyim diye sorarmış mesela…”

“Esas bir de hayır demesine hazır olacakmışım ve bu değerlendirmeyi tekrar yapmak için hangi performans kriterlerini yakalamamı beklersiniz diyerek kapıyı açık bırakacakmışım. Tabii canım o kapı şurada diyecek nasılsa, ben de çıkarken ancak açık bırakırım kapıyı. Hakaret sayar bu cümleyi. Dur dur bitmedi. Türkiye’de bu dille konuşsan ne derler biliyor musun dedim. Sonra çark etti bizim yapay zekâ. Bırak bu ayakları sadede gel tepkisiyle karşılaşabilirsiniz dedi. Sorumluluk alıyorum yerine, işin yükünü sırtlanıyoruz diyecekmişim. Valla bu yapay zekâ çocuk olsa sevilmez. Böyle omurgasızlık da yani… Bilemedim. İki ucu boklu değneğin arasında git gel diyor resmen. Len az önce performans falan diyorduk. Sırt girdi işin içine hadi onu da geç yük girdi.”

“Ben yapay zekaya anca rüya tabiri soruyorum. Onda çok iyi. Rüyalar zihnin tahliye borusudur gibidir diye girdi konuya. Tabiri unutsam bunu unutmam, gayet satılabilir bir cümle.”

“O değil de ben zam alamazsam bittim. Onu da sordum. Ama baştan bana insanca bir şeyler söyle diye de ekledim. Bunu derken de bir çekindim. Nasıl korkak alıştıysa elimiz, yapay zekaya bile atar yapamıyoruz.”

“Eeee?”

“Değerim maaş bordrom değilmiş, bugüne kadar tırnaklarımla kazıyarak oluşturduğum birikim hep benimle kalırmış. Kendime şefkat göstermeliymişim. Bugün bir çözüm bulmak zorunda değilmişim, nefes alacakmışım. Her gün binlerce insan benzer kaygılarla uyanıyormuş, benzer hesapları yapıyormuş. Ama esas saçma olan, bu söyledikleri bana iyi geldi, hafifler gibi oldum. Ürktüm bir an. Biraz durup düşününce daha çaresiz hissettim sonra. Yolun yol değil Zeynep dedim kendi kendime. Hatta kendi kendimle konuşmayı bıraktığımı fark ettim. Önüme geleni buna sormaya başladım. Bir gün dünyayı robotlar yönetecek dedikleri şey oldu da biz anlamıyoruz herhalde. Annemi bile arayamıyorum doğru düzgün. Onda öneriler fiks nasılsa. Buradan ise ne çıkar diye bir heyecan yapıyor insan. Bir de artık senin geçmişini olanı biteni biliyor üstüne ekliyor ya… Arkadaşına bir şey anlatsan gün gelir yüzüne vurur, sen de şöyleydin böyleydin der, canını sıkar. Bu tabii öyle yapmıyor, topu göğsünde bir yumuşatıyor önce, tatlı tatlı eskiden dem vuruyor nasıl bir anlayış nasıl bir hoşgörü… Sonra söyleyeceğini söylüyor. Hani zayıf kişilikli olsan bunun dediğini yaparsın yani. Hani parasını vereyim şu Kerem’i de bana aşık et diyesim geliyor. Sana her şeyi soruyor olmam canımı sıkıyor dedim bir gün. Hayır hayır bu benim için harika bir şey bunun için buradayım, bu kadar farklı konuda fikir jimnastiği yapıyor olmamız ne kadar üretken ve meraklı biri olduğunu gösteriyor deyip hemen gönlümü aldı. İçinden ne geliyorsa yaz, neye ihtiyacın varsa sor filan…

Ne oldu niye öyle garip garip bakıyorsun?”

“Yani ne bileyim bu zam sorusundan çok öte bir durummuş, aşmış konu Zeynep… Aşmamış mı sence de?”

“E gördün mü işte hemen yargıya girdik. Niye aşsın canım… Millet işten çıkarılıyor yapay zekâ yüzünden biz tek soru sorup durmuşuz çok mu…”

“Bilemedim. Sen bu durumu da ona sor istersen, bakalım ne diyecek.”

“Dur dur sorayım hemen. Arkadaşın biraz eski usul kalmış olabilir ya da sadece sana takılıyordur. Vaktimi daha iyi yönetiyorum, saatler sürecek işleri dakikalar içinde bitiriyorum, şimdi de seninle kahve içiyorum fena mı de arkadaşına dedi.”

İnsan, hayatın olağan akışında yalnızca kendi düşüncelerini, arzularını ve eylemlerini kontrol edebilir; ancak bunun dışında gelişen olaylar, diğer insanların düşünceleri, hisleri veya fiziksel sağlık gibi değişkenleri kontrol edemez. Huzur, sadece kontrol edilebilenlere odaklanıp, kontrol edilemeyenleri kabullenmekle mümkündür.

Geçmişin nasıl daha iyi ya da kötü olabileceğine veya geleceğin ne kadar iyi ya da kötü olabileceğine odaklanmak insana iyi gelmez. Gelecek henüz var değildir, geçmiş ise artık değiştirilemez. Odak, her zaman için yaşanılan anda olmalıdır. Hayatta her günü, o güne odaklanarak yaşayabilirsiniz. Dün ne olduğuyla ilgilenerek değil, bugüne varınızı yoğunuzu vererek. Yarın mı? Yarının getirdikleriyle de yarın ilgilenirsiniz.

“Şu an” herkes için aynıdır. Kişinin yaşamı ne kadar uzun ya da kısa olursa olsun, ne kadar sürede yok olacak olursak olalım; hepimiz aynı anı yaşarız. Hayat, korkarak yaşamak için oldukça kısadır. Korkulardan sıyrılmak ise doğayla bütünleşmekten geçer. İnsan, yalnızca doğada gördüklerini yaşantısıyla bir kıldığında mutlu ve erdemli bir yaşam sürebilir.

Ölüm, doğanın bir parçası olduğu gerekçesiyle doğaldır. İç huzuru doğadan geçen insan, doğanın işleyişinin bir parçası olan ölümden korkmamalıdır. Ölüm, doğadaki haliyle partikül ve moleküllerin belli bir yapıdan bir diğerine geçmesinden ibarettir. Bir şeyleri başka bir şeylere dönüştürmekten hoşlanan evren için, ölüm de bir tür fiziksel değişimden öte değildir. Var olan her şey kocaman evrenin içinde çabucak yok olur, hem bedenler hem de hatıraları.

Ölümden sonra hatırlanmak meselesine gelince mantığa dayalı “logos” temelli bir bakış açısıyla yaklaşıyor Stoacılar. Öldükten sonra hatırlanmanın kime ne faydası vardır? Ölene elbette hiçbir faydası yoktur çünkü ölmüştür. Peki ya geride kalana? Ona ne gibi bir faydası vardır ki? Öleni tanıyıp hatırlayanların hepsi öldüğünde, onu tanımayan insanların hatırlamasındaki fayda nerededir? Bir gün onları hatırlayanlar da öldüğünde, geriye kalan ünün bir anlamı var mıdır ki? Bu yüzden Stoacılar için önemli olan, öldükten sonra hatırlanmak değil; yaşarken erdemli yaşayabilmektir.

Evrende hiçbir şey, karşıtı olmadan var olamaz. Aşkı anlamlı kılan nefretin varlığıysa, mutluluğu anlamlı kılan da mutsuzluğun varlığıdır. Acı olmadan zevki de tam anlamıyla kavramak mümkün değildir. Hegel’in düşünsel gelişim sürecini açıkladığı “Tez- Anti Tez- Sentez” üçlüsünü ele aldığınızda varlığı, onun karşıtı olan yokluğu ve her ikisinden gelen ama her ikisinden de büyük olan oluşu görürsünüz. Yeryüzünde hiçbir madde, fikir veya duygu karşısına konuşlandırılan zıttı olmadan anlamının potansiyeline ulaşamaz. Ölümden sonra hatırlanma düşüncesi de bunun dışında kalmaz elbette. Bir insanın ölümü, şüphesiz bazıları için memnuniyet verici bir olaydır. Onun ne kadar iyi ve bilge biri olduğu bu durumu değiştirmeyecektir. Ölümden sonra hatırlanmak, diğerleri tarafından değil kişinin kendi varlığından gelir. Hayatın kişiden büyük olan amacını görmenin tek yolu doğayla ve dolayısıyla kişinin kendisiyle bir olmaktan geçer, zira bu iki kavram birbiriyle iç içedir ve birbirlerini tamamlar.

Hayat denen gerçekliğin kontrol edilebilecek tek yanı “şu an”dır. Stoacı için korkulması gereken şey ölüm değil, yaşamı doğadan ve erdemden uzak geçirmektir.

Şehrin manzarası belki bir hurdalığı andırıyor ama İstanbul’da planlama, mimarlık gibi uğraşların ortadan kalkmadıkları, hala var oldukları kesin. Üniversitelerde bir dolu şehir planlama, mimarlık fakülteleri var. Ayrıca bir dolu mimarlık, planlama ofisleri, belediyelerin bu işler için çok sayıda uzmanı çalıştırdıkları kurumları, dünyada kolay kolay her şehre nasip olmayacak ölçekte devasa bütçeleri var.

Eğer öyleyse bu paradoksun arkasında ne olabilir?

Zannedersem en temel sorun bunun bir paradoks olduğunun fark edilmemesi. İktidarlar ve siyasi tercihlerle ilgili olarak gösterilerek bu çelişkinin perdelenmeye çalışılması. Böylece çözüm diye gösterilenlerin gerçekte sorunun kendisi olduğu fark edilmiyor.

Bir zümrenin kamu yararı kavramını temsil eden tasarlama ideallerinin karşıtını motive ettiği, popülist politikaları motive ettiği görülüyor.

O zaman bu paradoksun kökenlerine gitmeyi deneyelim:

Neydi 20. yüzyılın hayali? Şehirleri, yaşam çevrelerini evler gibi düzenlemek... Eşyalar gibi tasarlamak!... Ancak bu hayaller hiç bir zaman gerçekleşmedi. Şehirler yalnızca bu hayallerin şiddetine maruz kaldı. Bu sayede temsil perspektifi kaybedildi, kamu ilişkilerini, imkanlarını kullanarak imtiyaz ve güç sahibi olan bir sembolik sınıf ortaya çıktı.

Bu durumda yönetimler kamusal niteliklerini kaybetti. Bu tasarlama idealleri ve pratikleri ile şehirler birbirinden ayrı, seksiyonlaşmış, güç yoğunlaşmalarının bir gösteri alanına dönüştü.

Bu durumda hala bu ideallerden söz edilebilir mi?

Ya da tersinden soralım: İşaretsizleştirici bir şiddet altında kalan şehirler nasıl ve hangi yöntemlerle yeniden dirençli bir hale getirilebilir?

Bu soru zannedersem şöyle de sorulabilir:

Temsili sorunsallaştıran, modernliği bir “okuma kılavuzu”na kavuşturan, şehirle, yerle, farklı kamu yararı kavramları arasında ilişki kuran, nesneleştirici olmayan ve tarafları yeni bir eşiğe taşıyan, farklı öncelikleri yan yana getiren, temsilleri sorunsallaştıran, yani işaretsizleştirici bir şiddet içermeyen bir planlama praksisi nasıl oluşturabilir?

Bu soruyu cevaplandırmak için planlama ve mimarlık gibi uğraşların günümüzde nasıl bir paradigmatik dönüşüm geçirdiklerine bakmakta yarar olabilir.

Şehirlerin karmaşık ağ dokuları imar planlarıyla askıya alındı

Günümüzün tanınmış mimar ve şehir düşünürlerinden biri olan Rem Koolhaas, geçtiğimiz yüzyılın ideolojilerinin, toplulukları tasarlama ideallerinin yarattıkları krizlerle ortadan kalkmadıklarını, arka plana çekilerek “kutsal” bir bagaj olarak işlev gördüklerini söylüyor. Bugün bu ideallerinin geri plana çekilerek eskisinden daha farklı bir rol oynadıklarını, şehirlerin anlam dünyasını askıya aldıklarını gözlemlemek mümkün. Bu askıya alma halinin bir uzantısı olan şehirleri tepeden inme imar planları ile tasarlama hayali de Koolhaas'ın günümüzde “hurda-şehirler” adını verdiği durumun müsebbibi.

19. yüzyıla gelene kadar şehirler kendi imgelerini resmeden pratiklerle, karmaşık ağ dokuları olarak gelişti. Modern kamu yönetimleri ve şehir planlama teknikleri karmaşık ağ sistemlerini daha çok mühendislik işlevlerine benzetebileceğimiz tekniklerle düzenlemeye, yönetim işlevlerine eklemlemeye çalıştılar. İlerleme fikri böyle ortaya çıktı. Yani bir tür temsil alanlarının genişlemesi, iktidarların semantik (ideolojik) ve pratik olarak askıya aldıkları bu ağlara nüfuz etmeleri anlamında.

Bu açıdan ilk belediyelerin ve şehir hizmetleri modelinin modern kamu kavramının “kuluçka alanları” oldukları iddia edilebilir. Kamu modeli, kurumları bu şekilde bürokratik uzmanlık işlevleriyle tanımlandı. Yönetim işlevleri güvenliği sağlamak, çöpleri toplamak yolların düzenine karar vermek, havagazı, su borularının yerlerini ve çaplarını belirlemek gibi teknik denebilecek işlerin yapılmasından ibaretti.

Şehirlerde ilk defa kadastro haritaları yapıldı, mülkiyetler kamu sisteminde tescillendi ve güvence altına alındı. Ulaşım, altyapı, sosyal hizmet, eğitim, sağlık tesisleri planlandı. Caddeler, sokaklar, meydanlar, parklar düzenlendi. Bunların neredeyse hepsi bir otoritenin altında, mevcut bir düzenin uzmanlık üst-dilleri ile temsiline ve yönetilmesine dönük tekniklerdi.

Modern mimarlığın öncü kişilerinden biri olarak kabul edilen Le Corbusier 1930’larda evlerin “yaşamak için makineler” olduklarını iddia ediyordu ve otomobil, düdüklü tencere, uçak... gibi dizisel üretilen nesnelere olan hayranlığını hiç gizlemiyordu. Dediğim gibi böyle bir modernlik hiç bir zaman gerçekleşmedi. Bu durumun yalnızca bir istisnası bulunuyordu: Yüzyıl ortasında ünlü mimarlık eğitimcisi ve kuramcısı Viollet-le-Duc’ün ünlü 12 ciltlik ansiklopedik sözlüğünün birinci cildindeki “diziliş” (alignement) maddesinde söylediği gibi. Büyük savaşlardan, depremlerden, yıkımlardan, felaketlerden sonra!

Bu hayaller gerçekleşmedi ama onlar sayesinde şehirsel ilişki ağları temsillerle denetim altına alındı. Bunların her biri ayrı bürokratik işlevlere dönüştürülerek.

Bunun yanında eğitim, din gibi kurumlar kendisini resmeden imgeleri ideolojik prototiplere dönüştürdü ve böylece de yetkiler merkezde toplantı, yerellikler askıya alındı. Ulus-devletler işaretsizleştirici ve merkeziyetçi politik pratiklerle, güçlü bürokrasilerle kurumsallaştırıldı. Bu durumda şehirlerin düzenlenmesi de imar planlarıyla, fiziksel çevreye dönük, yerle temas etmeyen, süreç odaklı olmayan metafizik bir hal kazandı. Şehirler eşyalar gibi tasarlanamadı ama bu hayallerin -özellikle de güçle birleştiklerinde- şiddetine maruz kaldı.

Dediğim gibi bu hayaller hiç bir zaman gerçekleşmese de yarattıkları şiddet ile zenginlik dağıtan “sihirli bir değnek” gibi imar imtiyazları ile muazzam gelir transferleri yarattı.

Birileri masanın üzerindeki örtüyü çekti, porselenleri, camları yere düşürüp tuz buz etti

2007 yılındaydı zannedersem, Saskia Sassen dönemin başbakanın da katıldığı TOKİ’nin düzenlediği Konut Kurultayı’nın giriş konuşmasını yaparken İstanbul’da gördüğü manzara, TOKİ konutları ve Tarlabaşı, Sulukule, Ayazma mahalleleri kentsel dönüşüm projeleri karşısında şaşırdığını, sorunun “çözüm” diye sunulanlar olduğunu ifade etmişti.

Elbette ki hayallerin kendi başlarına şiddet yaratmaları mümkün değildi. 19. yüzyılda bu hayaller yönetimler katındaki uzmanlık işlevleriyle iş görüyorlardı. Günümüzde, sembolik dünyanın, uzmanlıkların, üniversitelerin, medyanın iktidar, güç ve çıkar ile örtüştükleri koşullarda şehirleri tasarlama idealleri tam tersine döndü.

Yalnızca imarla ilgili muazzam gelir transferi yaratan konularda değil, kültürel faaliyetlerde bile merkezi yönetimin ve belediyelerin organlarının ayakları birbirlerine dolanmış vaziyette. Belediyeler de merkezi yönetimlerin kopyalarına dönüştü.

Yönetim birimleri arasında dahi ilişki kalmadı. Yerel kamu sahaları parçalandı.

Şöyle bir düşünün: Evinizin kapısını ayrı, pencerelerini ayrı, mutfağını, tuvaletini, salonunu birbirinden ayrılmış ve her birini başkaları düzenliyor ve kullanıyor. Üstelik sizin paranızı alıp istediği gibi harcıyor. Siz olsa olsa yaşadığınız evdeki eşyalardan biri gibisiniz. Kimi zaman itilip kakılıyorsunuz.

Türkiye’de şehirlerin durumu buna benziyor.

Toplulukları tasarlama idealleri arkasına saklanan soylulaştırıcı güçler sanki kendi aralarında mücadele ediyormuş gibi yaparak şehirler, doğal alanların yağmalanmasını perdeliyorlar. Bu yüzden Türkiye’nin -en ücra köşesine kadar- her bir tarafı bir savaş alanına dönmüş vaziyette. Üstelik bu sahada başka coğrafyalarda olduğu gibi bu savaştan dersler çıkarmak için de bir çaba yok. Bu nedenle felaketlerin sonuçlarının telafisi imkansız hale geliyor. Yerel kamu sahası oraya buraya atılmış, yığılmış parçalardan oluşan bir hurdalığı andırıyor.

Şehirle ilişki kuran bir planlama praksisi nasıl oluşturabilir?

Oysa başka yerlerde mesela AB ülkelerinde, hukukun üstün olduğu rejimlerde durum pek böyle değil. Merkezi veya bölgesel yönetimler diyelim ki çevre konusunda bir program başlatıyorlar, bunun içinde her yönetimin kendi sorumluluklarını ve yetkileri belli. Yereldeki uygulamaları belediyelere bırakıyorlar.

Ama başı boş bir şekilde değil. Üzerlerine düşen koordinasyon ve kapasite geliştirme görevlerini yerine getiriyorlar. Her kamu yönetimi birbiriyle türdeşleşmeyen işlevler yerine getiriyor.

Türkiye’de ise belediyeler de merkezi yönetimlerin bire bir kopyaları gibi.

Bu durumda sorulması gereken soru şu: İşaretsizleştirici bir şiddet altında hurdalığa dönen şehirler -parçalar yeniden bir araya getirilerek- nasıl bu neo-liberal saldırıya karşı dirençli bir hale getirilebilir?

Bu sorunun hukuk toplamlarında çok basit bir cevabı -ve İstanbul’da da çok değerli bir örneği- var. 30 yıl önce İstanbul’da gerçekleşen Birleşmiş Milletler Habitat 2 (İnsan Yerleşimleri) Zirvesi sonrasında sivillerin katılım alanındaki ağlaşma deneyiminin büyük başarısından sonra gerçekleştirilen Fener-Balat Rehabilitasyon Projesi.

AB ve UNESCO desteği ile ve uluslararası katılım normlarına göre gerçekleştirilen -ve bu nedenle de kendi av sahası gibi gören imtiyazlı milli seçkinleri fena halde rahatsız eden- bu proje bir fikir verebilir:

1. Bu çalışmada çok yönlü, çok öncelikli bir program için yerel ile temas eden misyon odaklı bir yapının oluşturulması amaçlandı.

(Neden? Bir şehirsel uygulamanın amacı, uzmanlardan ne talep edileceği belirlenmeden ne yapılacağı başka türlü nasıl bilinebilir?)

2. Neyin amaçlandığını, yani çerçevelendirmeyi bağımsız uzmanlar, kamu tarafı yerel halkın temsilcileri ve katılımla gerçekleştirdi. Bu çerçevelendirme aşaması da açık uçlu geliştirildi. Alternatif yaklaşımlar tartışıldı, değerlendirildi ve izlendi.

(Neden? Bu ilişkiler kurulmadan, farklı öncelikler bilinmeden içeriklendirme nasıl yapılabilir, uzmanlar başka türlü nasıl çalışabilir?)

3. İçeriklendirme, plan ve proje faaliyetleri çerçevelendirme aşamasında öngörüldüğü gibi, normlara uygun koşullarda açık uçlu olarak gerçekleştirildi.

(Neden? Bilişsel uğraşların deneyselliğinin geliştirilmesi, alternatiflerin ortaya konması toplulukların kendi gelecekleri hakkında söz sahibi olmaları başka türlü nasıl mümkün olabilir? Örneğin yalnızca atıkların yönetimi için dahi neden yaratıcı fikirler, deneyimler geliştirilmesin?)

4. Uygulama ise içerik ortaya çıktıktan sonra, onunla ilişki içinde bu yerel misyon odaklı yönetim organının denetimi altında yapıldı. Yükleniciler, şirketler planlama ve projelendirme işlerini üstlenemezler.

(Neden? Projesi, tanımı, ne yapılacağı belli olmadan bir uygulama başka türlü nasıl ihale edilebilir? Bunlar bilinmeden kapalı uçlu ihale süreçlerine nasıl geçilebilir?)

5. Bu projede kamu adına, kamu imkanlarını kullananlar yaratıcı işlere katılamadılar. Kamu-özel karışımı ilişkilerin müktesabata göre yolsuzluk anlamına geldiği açıklandı. Mesela koruma kurulu başkanı hem karar verici hem proje müellifi olamadı. (Neden? Hukuk düzeninde hem karar verici, hem içerik üreticisi nasıl olunabilir? Planlama ve projelendirme gibi fikir üretimi faaliyetlerinin güçle veya çıkarla örtüşmeleri durumunda kararların kamusal nitelik kazanmaları nasıl mümkün olabilir?)

Şimdi gelin bir de İstanbul’da iktidar ve imtiyazlı çıkar gruplarıyla hazırlanan imar planlarını, kentsel dönüşüm projelerini hayal edin!

Günümüzün dünyası, insanı çoğu zaman performans üzerinden tanımlamaktadır. Güçlü beden, hızlı üretim, sürekli başarı, verimlilik, rekabet ve kontrol… Böyle bir dünyada engelli beden, statükonun yücelttiği “mükemmel insan” imgesini bozan bir gerçeklik olarak önümüzde durmaktadır. Tam da bu yüzden engelli birey, yalnızca fiziksel bir sınırla değil; toplumun bakışıyla, normlarıyla ve iktidar mekanizmalarıyla mücadele eden kişidir. Burada psikolojik acının kaynağı çoğu zaman bedenin kendisi değil, bedenin toplumsal anlamıdır.

Günümüzde okullar, hastaneler, klinikler ve psikoloji merkezleri normal beden fikrini oluşturmak için harıl harıl çalışmaktadırlar. Engelli beden, kurgulanmaya çalışılan normalliğin dışında bırakılmaktadır. Psikoloji bazen özgürleştirici değil, normalleştirici bir araç olarak kullanılmaktadır. “Uyum sağlama” dili, farkında olmadan bireyi mevcut düzenin normlarına boyun eğmeye çağırabilir. Engellilik psikolojisinin eleştirel boyutu tam burada başlar: İnsan yalnızca işlevselliği kadar mı değerlidir?

Beden, yalnızca biyolojik bir nesne değildir. Beden, dünyayı deneyimleme biçimidir. İnsan, dünyayı beden aracılığıyla hisseder, algılar ve yaşar. Bu nedenle engellilik, yalnızca eksilen veya eksik bir yeti değil, dünyayla başka türlü ilişki kurma biçimidir. Görmeyen birinin mekân deneyimi, işitmeyen birinin sessizlik algısı ya da tekerlekli sandalye kullanan birinin şehirle ilişkisi, insan deneyiminin farklı ontolojik biçimleridir. Engellilik psikolojisi burada eksiklikten çok çoğulluğu ve farklılığı içermektedir.

Bu noktada engelli insanların psikolojik özellikleri üzerine düşünmek önemlidiir. Engellilik deneyimi, insan ruhunda yalnızca acı değil; aynı zamanda özgün duyarlılıklar, direnç biçimleri ve derin içsel farkındalıklar da üretir. Engelli bireylerin psikolojik dünyası, sürekli olarak beden, toplum ve benlik arasındaki gerilim içinde şekillenir.

Birçok engelli birey, çocukluk döneminden itibaren “farklı” olduğunun toplumsal olarak kendisine hissettirilmesiyle büyür. Bu durum bazen yoğun bir yalnızlık duygusu yaratabilir. Kişi, yalnızca fiziksel çevreye değil, insanların bakışlarına da maruz kalır. Sürekli yardım nesnesi gibi görülmek, aşırı korunmak, küçümsenmek ya da yok sayılmak; benlik saygısını zedeleyebilir. Özellikle çocukluk ve ergenlik dönemlerinde normal olma baskısı, kişinin kendi bedenine yabancılaşmasına yol açabilir. Burada psikolojik çatışma, çoğu zaman bedenle değil, toplumun dayattığı normlarla yaşanır.

Damgalanma yoluyla toplum, engelli birey üzerinde görünmez bir baskı kurmaktadıt. İnsan bazen kendi bedeninden değil, başkalarının bakışından yorulur. Sürekli acınmak, çocuklaştırılmak, yetersiz görülmek ya da görünmez hale getirilmek; bireyin özsaygısını aşındırabilir. Bazı engelli bireyler bu nedenle sosyal kaygı, içe kapanma, depresif duygular veya değersizlik hissi yaşayabilirler. Ancak bu durum engelliliğin doğal sonucu değildir; çoğu zaman dışlayıcı toplumsal deneyimlerin psikolojik etkisidir.

Buna karşılık birçok engelli bireyde güçlü bir psikolojik direnç de gelişebilmektedir. Sürekli engellerle karşılaşmak, problem çözme kapasitesini, sabrı ve içsel dayanıklılığı artırabilir. Bazı bireyler erken yaşta hayatın kırılganlığını fark ettikleri için daha derin bir empati geliştirebilirler. Başkalarının acılarına karşı daha duyarlı olmak, ilişkilerde daha yoğun bir anlam aramak ve yaşamın küçük deneyimlerine daha güçlü bağlanmak, engellilik deneyiminin ürettiği önemli psikolojik özellikler arasında yer alabilir.

Engelli bireylerde sık görülen başka bir özellik de kendini kanıtlama baskısıdır. Toplumun düşük beklentileri karşısında kişi sürekli başarılı olmak, güçlü görünmek veya normal olduğunu ispat etmek zorunda hissedebilir. Bu durum bazen aşırı performans baskısına, tükenmişliğe ve kronik yorgunluğa neden olur. Kişi yalnızca yaşamını sürdürmez; aynı zamanda toplumun önyargılarıyla da savaşır.

Diğer yandan bazı engelli bireylerde güçlü bir içsel yaratıcılık gelişebilir. Fiziksel ya da duyusal sınırlar, kimi zaman düşünsel, sanatsal veya duygusal alanlarda yoğunlaşmayı beraberinde getirir. Tarih boyunca birçok sanatçı, düşünür ve yazar, bedensel sınırlılıklarını yeni ifade biçimlerine dönüştürmüştür. Burada psikoloji, eksikliği değil, dönüşümü anlamaya çalışır.

Varoluşsal açıdan engellilik, insanın sınırlılığıyla yüzleşmesidir. İnsan kendi koşullarını seçemez; ama o koşullar karşısındaki tavrını yaratabilir. Engellilik hali, insanın yazgı, beden ve özgürlük arasındaki gerilimle karşılaşmasıdır. Engellilik halindeki psikolojik sorun, yalnızca iyileşmek değildir. Burada sorun, anlam üretmek, yaşamı yeniden kurmak ve kendi varoluşunu sahiplenmektir.

İnsan, en ağır koşullarda bile anlam arayan bir varlıktırr. Engellilik deneyimi de çoğu zaman bireyi yaşamın anlamı üzerine daha yoğun düşünmeye iter. Bazı insanlar için bu deneyim, acının içinden yeni bir etik bilinç, yeni bir yaşam anlayışı ve yeni bir benlik yaratma sürecine dönüşebilir.

Engellilik psikolojisinin en önemli dönüşümü, trajedi modelinden uzaklaşmasıdır. Engelli bireyler ya acınacak insanlar ya da kahramanca mücadele eden figürler şeklinde temsil edilebilmektedir. Oysa her iki yaklaşım da bireyin sıradan insanlığını gölgeler. Engelli birey ne kutsal bir kahramandır ne de eksik bir yaşam formudur. Engelli birey, arzuları, öfkeleri, tutkuları, cinselliği, yaratıcılığı ve çelişkileri olan bir insandır. Bu noktada engellilik psikolojisini, insan deneyiminin çeşitliliğini savunan etik bir alan olarak düşünmek daha sağlıklıdır.

 İnsan aslında her zaman başkalarına bağımlıdır. Hiç kimse tamamen özerk değildir. Çocuklukta, yaşlılıkta, hastalıkta ve kırılganlık anlarında herkes başkasının bakımına ihtiyaç duyar. Engellilik, kaçınılmaz insani bağımlılığı görünür kılar. Engellilik olgusu sayesinde psikoloji, özgün birey fikriyle birlikte, karşılıklı bakım ve dayanışma etiğinden de söz eder.

Sonuçta engellilik psikolojisi, insan ruhunun yalnızca travmalarını değil, insan olmanın anlamını tartışır. Çünkü engellilik bize şu soruyu sordurur: İnsan değerini nereden alır? Bedenin kusursuzluğundan mı, yoksa varoluşunun eşsizliğinden mi? Belki de engellilik deneyimi, günümüz dünyasının unuttuğu hakikati yeniden hatırlatmaktadır: İnsan, kırılgan olduğu için insandır.

Evet, bu oldukça geniş bir aralık; savaşın ekonomik sisini suçlayın. Ama net olan bir şey var: Savunma Bakanı Pete Hegseth, bu savaşın ne kadar pahalı olacağını gizlemeye çalışıyor.

Pentagon’un açıkladığı rakam, “Operation Epic Fury” operasyonunun yarattığı faturanın yalnızca dar kapsamlı bir muhasebesini yansıtıyor. Bu, ateşlenen 2.000’den fazla Tomahawk ve Patriot füzesinin, uçurulan ve bazıları kaybedilen savaş uçaklarının ve tüketilen diğer teçhizatın bedeli.

Savaşın gerçek maliyetini insani bedeli de dahil ölçmüyor. Yönetim ve Bütçe Ofisi Direktörü Russell Vought, 15 Nisan’da Temsilciler Meclisi Bütçe Komitesi’ne “Size bir tahmini rakam veremiyorum” diyerek bunu kabul etti.

Bense verebiliyorum. Savaşın başlangıcından beri petrol piyasaları bozuldu, tüketici güveni yerle bir oldu, küresel ekonomi inliyor ve askeri bütçeler büyüyor. Bu kargaşanın bedeli, altüst olan hayatlar, kaybedilen işler, kapanan şirketler (bkz. Spirit Airlines) ve feda edilen gelir ve üretim olarak hesaplanmalı.

Daha zor ölçülen maliyetler ölüm, engellilik ve ruh sağlığı eğer Başkan Trump İran’a kara harekâtı düzenlerse (ki bu hâlâ ihtimal dışı değil) çok daha dramatik hale gelebilir.

Önce petrole bakalım. Beyaz Saray petrol piyasalarının normale döneceğini söylemeyi çok istiyor ama vadeli piyasalar aynı fikirde değil. 2026, 2027 ve 2028 sonu petrol vadeli fiyatları, savaş öncesine göre hâlâ oldukça yüksek seviyelerde. Nitekim bu hafta Kasım 2026 West Texas Intermediate vadeli fiyatı varil başına 86,12 dolara çıkarak yeni zirve yaptı.

Petrol tüccarları yakın vadeli bir kesintiyi fiyatlıyor olabilir ya da mevcut olayı gelecekteki riskleri artıran bir olay olarak görüyor olabilir. Her iki durum da pahalıya mal olur.

Jeopolitik riskteki artışın maliyeti yüksek. Fed ekonomistleri Dario Caldara ve Matteo Iacoviello’nun yakın tarihli araştırması, artan jeopolitik riskin yatırımı ve istihdamı azalttığını ve ekonomik felaket olasılığını dramatik biçimde yükselttiğini gösteriyor. Risk ölçütleri fırladı ve riskin ekonomi üzerindeki etkisine dair tahminleri yaklaşık 200 milyar dolarlık bir maliyet ve bir yıllık süreçte bir milyon daha az Amerikalının çalışması anlamına geliyor.

Savaş aynı zamanda Fed’i köşeye sıkıştırdı. Şubat ayında birçok ekonomist bu yıl birkaç faiz indirimi bekliyordu; piyasalar artık bunun olası olmadığını düşünüyor. Fed faizleri yükseltirse savaş kaynaklı enflasyon patlamasını bastırabilir, ancak bunu yüz binlerce işi yok ederek ve ekonomiyi resesyona yakınsatarak yapar.

Fed’in kendi modelleriyle uyumlu makul bir tahmin, bunun ekonomiye yaklaşık 200 milyar dolara mal olacağı yönünde. Wall Street piyasalar yeni zirvelere dokunsa da endişeli.

Başkan daha saldırgan bir tutum sergilediğinde hisseler çöküyor; bu da yatırımcıların bu çatışmanın önde gelen ABD şirketlerinin değerini aşındıracağını düşündüğünü gösteriyor.

Petrol fiyatlarındaki hareket ve S&P 500’e dayalı tahminime göre hisseler olması gerektiğinden yaklaşık %5 daha düşük; bu da savaşın bu şirketlerin değerinden yaklaşık 3 trilyon dolar sildiği anlamına geliyor. (Piyasadaki genel güç pozitif hava ihtimalle yapay zekâ hisselerindeki patlama gibi diğer makroekonomik faktörlerden kaynaklanıyor.)

Profesyonel tahminciler tüm makroekonomik sonuçları hesaba katıyor ve Goldman Sachs ekonomistleri, savaş nedeniyle ABD ekonomik büyümesinin 0,5 puan daha düşük olacağını tahmin ediyor. Ekonominin normale dönmesi birkaç yıl sürerse bu daha yavaş büyüme yaklaşık 400 milyar dolarlık kayıp gelire yol açar ve Goldman bunun neredeyse iki katı kötü olabileceği uyarısında bulunuyor.

ABD’nin ötesinde, Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası küresel ekonomi tahminlerini aşağı yönlü revize ederek diğer ülkelerde çok daha büyük etkilere dikkat çekti. Dünyanın yoksul ve en savunmasız kesimleri gelirlerinin en büyük kısmını gıda ve yakıta harcadığı için bu savaş milyonlarca, belki on milyonlarca insanın aç kalmasına yol açacak.

Bunlar Amerikan halkı tarafından karşılanan maliyetler değil ama belki Amerikan vicdanını rahatsız ediyor.

Diğer taraftan eğer İran Hürmüz Boğazı’ndan geçen tankerlerden geçiş ücreti almayı başarırsa bu da önemli olacak ama bunun sebebini anlamak için kafa yormak gerek. Varil başına 1 dolarlık ücret bizim için büyük mesele değil benzin fiyatını sadece birkaç sent yükseltir ve bu masraftan muaf kalan yerli petrol üreticileri kâr marjlarını artırabilir. Ancak İran, dünyadaki petrolün beşte birinin geçtiği Hormuz Boğazı’ndan etkili bir şekilde %1 veya %2 vergi alabilirse, bu Trump’ın yok etmeyi vaat ettiği nükleer programı yeniden inşa etmek için hayati bir gelir kaynağı yaratır.

Bu savaş aynı zamanda İran’ın (en azından şimdilik) boğaz üzerindeki kontrolünü kullanarak küresel ekonomiyi rehin alabileceğini ortaya koydu. Diğer ülkelere bu tür bir kaldıraç vermemek için ABD kaç milyar dolar harcamak zorunda kalacak?

Ve bu bizi en büyük faturaya götürüyor: Gelecekteki askeri harcamalar. İran savunmaya daha fazla harcayınca Orta Doğu’daki diğer ülkeler de onu takip edecek ve (eski?) müttefiklerimiz Amerikan güvenlik şemsiyesi altında kendilerini daha az güvende hissederlerse onlar da daha fazla harcayabilir. ABD askeri üstünlüğünü korumak istiyorsa daha fazla harcama gerekecek. Bu ne kadar pahalıya mal olabilir? Beyaz Saray başlangıçta İran savaşını yürütmek için ekstra 200 milyar dolara ihtiyaç duyacağını işaret etmişti. Daha yakın zamanda yönetim 2027 mali yılı için 1,5 trilyon dolarlık savunma bütçesi talebinde bulundu; bu öncesine göre yaklaşık %40’lık bir artış.

Bu devasa 600 milyar dolarlık artış, hane başına yaklaşık 4.000 dolar demek ve bu yalnızca 2027 için ek harcama.

Savunma bütçeleri nadiren düşer, özellikle bugün lobici ordusu muslukları açık tutmak için mücadele ediyor ve Bay Hegseth de dinlemeye fazlasıyla istekli.

Tüm bu rakamları topladığınızda fatura sarsıcı ama şaşırtıcı değil. Ekonomistler uzun zamandır savaş maliyetlerinin yalnızca küçük bir kısmının hükümet harcama hesaplarında hemen göründüğünü biliyor. Pentagon’un yaptığı nakit akışı muhasebesi Hazine’den çıkan dolarları takip etmekten ibaret.

Ekonomistler Linda Bilmes ve Joseph Stiglitz, gelecekteki yükümlülüğün maliyetini eklediğinizde yani reeskontu hesaba kattığınıza çok daha farklı ve gerçekçi tahminler elde ettiğimizi savunuyor.

Irak savaşının ABD’ye yaklaşık 3 trilyon dolara mal olduğunu tahmin etmişlerdi. Bu giderlerin büyük kısmı çatışmadan sonra ortaya çıktı: gazilere ömür boyu tıbbi bakım ve engelli maaşı, kanlı bir savaşı takip eden daha yüksek asker alım ve tutma maliyetleri hepsi yükselen faiz faturasını katlıyor.

Pentagon’un düşük tahminli 25 milyar dolar rakamı çok dikkat çekiyor ama bu daha çok manşetlik bir rakam, gerçek bir rakam değil. Herhangi bir ekonomistin şu anda yapabileceği en iyi şey büyüklük sırasını doğru tahmin etmeye çalışmaktır. Benim hesabıma göre İran savaşı yüz milyarlarca dolara, çok muhtemel olarak trilyonlarca dolara mal olacak. Savaş cehennemdir. Ve cehennemin de ağır bir fiyatı vardır.

* Justin Wolfers (Michigan Üniversitesi’nde ekonomi ve kamu politikası profesörüdür. Ayrıca Substack’te yazıyor ve Platypus Economics için YouTube’da ekonomi dersi veriyor)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/05/08/opinion/hegseth-war-cost.html

Gündem kâğıt üzerinde devasa: İran savaşının geleceği, Tayvan’ın statüsü, nadir toprak metalleri, ticaret tarifeleri, Nvidia çipleri ve bir Hong Konglu gazetecinin akıbeti. Ama bu kadar kalabalık bir gündem genellikle hiçbir şeyin çözülmediğinin de habercisi.

Zirve öncesinde her iki tarafın masaya getirdiği baskı faktörleri farklı; ancak ikisi de aynı sonuçtan korkuyor: Görüşmenin başarısız sayılması. Trump’ın iç siyasette İran savaşı maliyetlerine karşı artan baskıyı yönetmesi gerekiyor.

Xi ise ekonomik yavaşlama ve dış cephedeki güvenlik riskleriyle boğuşuyor. Bu yüzden iki lider de masadan “bir şeyler çıkmış” görüntüsüyle ayrılmak isteyecek. Asıl soru, bu görüntünün gerçeğe ne kadar yakın olacağı.

Gündemin Gerçek Ağırlığı: İran

Zirvede en fazla yer kaplayacak konu İran savaşı. Trump, Pekin’in Tahran üzerindeki tarihsel nüfuzunu kullanarak İran’ı müzakere masasına çekmeye ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını hızlandırmaya çalışacak.

Pekin açısından bu konu iç siyasetten bağımsız değil. Çin, Nisan 2026’da ABD ham petrolünden günde 600.000 varil ithal etmeye başladı ve İran savaşının sürmesi küresel enerji fiyatlarını yüksek tutarak Çin’in kendi ekonomisini de zorluyor.

Pekin bu hesabın farkında. Zirve öncesinde Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, İranlı mevkidaşını Pekin’e davet etti ve Hürmüz gemi trafiğinin yeniden açılması çağrısı yaptı. İran bu çağrıyı kendi resmî açıklamalarına yansıtmadı.

Yani Çin Trump’a bir sinyal verdi: “Biz İran’a baskı yapıyoruz, ama garantisi yok.” Trump bu sinyali alacak mı, yoksa somut bir taahhüt talep mi edecek? İşte zirvenin ilk kritik gerginlik noktası burada.

Tayvan: Xi’nin Kırmızı Çizgisi

Tayvan konusu gündemin resmî başlıklarında yer almasa da fiilen en sert tartışmaların yaşanacağı mesele bu olacak. Xi, Trump’a en az iki talep iletecek: ABD’nin Tayvan’ın bağımsızlığını destekleyen söyleminden vazgeçmesi ve geçen aralıkta açıklanan 11 milyar dolarlık silah satış paketinin bir kısmının durdurulması. Bu paketin içinde 420 adet ATACMS füzesi, 80’den fazla HIMARS sistemi ve kamikaze insansız hava araçları var.

Taipei ise Washington’a resmi müdahil olma talebi iletti ve Trump’ın bu zirvede Tayvan’ı bir pazarlık kozu olarak kullanıp kullanmayacağını kaygıyla izliyor. Fudan Üniversitesi’nden bir Çinli analist durumu çok açık bir şekilde özetledi: “ABD, Tayvan için Çin’le büyük bir savaş istemiyorsa Tayvan’ın bağımsızlığını desteklememeli.”

Bu yaklaşım, Trump’ın zaten “ticari” okuduğu ittifak ilişkilerinde zemin buluyor. Tayvan’a verilen güvenceler kâğıt üzerinde sağlam görünse de Trump’ın müzakere masasında ne zaman neyi feda edeceği hiçbir zaman öngörülemiyor.

Nadir Topraklar: Gerçek Ekonomik Koz

Gündemin en somut ve teknik kısmı nadir toprak metalleri. Çin, küresel nadir toprak rafinerisinin yaklaşık yüzde 90'ını elinde tutuyor. Ekim 2025’te kapsamlı ihracat kısıtlamaları ilan etti.

Trump buna karşılık tarifeler ve tedarik zinciri çeşitlendirme politikalarıyla yanıt verdi. İki taraf, ekimdeki Kore görüşmesinde kısıtlamaları 1 yıl süreyle askıya almayı kararlaştırdı. O süre dolmak üzere ve Pekin yeniden kısıtlama tehdidini masaya koyuyor.

Bu mesele yalnızca ekonomik değil elbette. ABD’nin F-35, HIMARS ve gelişmiş radar sistemleri dahil olmak üzere tüm savunma sanayi altyapısı bu metallere bağımlı. Çin’in Japonya’ya Tayvan meselesinde baskı aracı olarak nadir toprakları kullandığı bilinmesi, Washington’ın ne kadar kırılgan bir konumda olduğunu da ortaya koyuyor.

Trump bu görüşmede Çin’in genel lisans politikasını genişletmesini ve ihracat onaylarındaki gecikmeleri gidermesini isteyecek. Ama Pekin bu kozu kolayca bırakmayacak.

Nvidia Çipleri ve Jimmy Lai: İki Farklı Test

Zirvenin gündeminde daha küçük ama önemli iki mesele daha var. Birincisi, Trump yönetiminin Ocak’ta onayladığı Nvidia H200 yapay zekâ çiplerinin Çin’e satışı. Pekin’in bu çipleri yerel şirketlere caydırıcı söylemlerle satın almaktan alıkoyduğu biliniyor.

Trump Çin pazarına erişimi kolaylaştırmak karşılığında teknoloji kısıtlamalarında taviz talep edecek. Bu durum, iki ülkenin teknoloji rekabetinin küçük ama sembolik bir test sahası.

İkincisi, Hong Kong’da hâlâ cezaevinde bulunan medya patronu Jimmy Lai. Trump daha önce “yüzde yüz çıkaracağım” demişti ve Pekin’e gitmeden önce konuyu yeniden gündeme getirdi. Ancak Xi için bu mesele hassas ve kişisel.

Bir önceki görüşmede de bu durum dile getirilmişti lakin sonuç çıkmamıştı. Ama Trump’ın bunu bir kez daha açıkça söylemesi, Xi’ye karşı hem iç kamuoyuna hem de Kongre’ye bir sinyal niteliği taşıyor.

Masadan Ne Çıkar?

İki lider de Pekin’den eli boş ayrılmak istemeyecek. En olası sonuç, her konuda kısmi bir çerçeve anlaşması ya da “çalışma grupları” kurulması kararıdır. Yani somut adımlar değil, diyaloğun devam ettiğini gösteren bir takvim gibi bir sonuç ortaya çıkabilir.

İran konusunda Çin’in arabuluculuk sözü, nadir toprak kısıtlamalarının bir kez daha kademeli olarak gevşetilmesi ve Tayvan’da mevcut gerginliğin zımnen dondurulması en gerçekçi çıktılar arasında yer alıyor.

Trump-Xi görüşmeleri tarihsel olarak dramatik duyurularla başlayıp yavaş ilerleyen süreçlere dönüşüyor. Bu sefer fark şu: Masada İran savaşı var ve her iki taraf için de zaman baskısı gerçek. Pekin öncesinde çözümsüz kalan Hürmüz meselesi, zirveye giden yolun en kısa özeti: Trump bir sorunla gidiyor ve Xi’nin anahtarı elinde tuttuğunu biliyor.

Peki müzik dinlerken gerçekten çalışabiliyor muyuz? Yoksa çalıştığımızı zannederken beynimiz aslında dikkatini iki farklı iş arasında paylaştırmak zorunda mı kalıyor?

Bu soru, özellikle sınavlara hazırlanan öğrenciler için oldukça önemlidir. Çünkü ders çalışmak yalnızca defteri açmak, metne bakmak ya da soruların başında zaman geçirmek değildir. Gerçek öğrenme; anlamayı, bilgiyi zihinde tutmayı, eski bilgilerle ilişki kurmayı ve gerektiğinde hatırlamayı gerektirir. Müzik ise bu süreci bazen fark etmeden zorlaştırabilir.

Beyin aynı anda birçok şeyi yürütebilir. Nefes alırız, otururuz, çevredeki sesleri duyarız, elimizdeki kalemi tutarız. Bunların çoğu otomatik süreçlerdir. Ancak dikkat, anlama ve hatırlama gerektiren işler farklıdır. Örneğin bir metni anlamaya çalışmak, matematik problemi çözmek, ezber yapmak ya da yeni bir konuyu öğrenmek beynin aktif dikkatini kullanır. Bu sırada arka planda çalan müzik de özellikle söz içeriyorsa beynin dikkatini kendisine çekebilir.

Beyin dikkat isteyen iki işi aynı anda kusursuz yürütmez. Çoğu zaman birinden diğerine geçer. Müzik dinleyerek ders çalışan bir öğrenci, metni okurken şarkının bir cümlesine takılır, sonra tekrar metne döner. Bu dönüş sırasında beyin “Ben nerede kalmıştım?”, “Bu cümlede ne anlatılıyordu?”, “Önceki bilginin bununla ilişkisi neydi?” gibi işlemleri yeniden kurmak zorunda kalır. Bu da zihinsel enerji harcatır. Yani öğrenci hem okuduğunu anlamaya hem de müziği takip etmeye çalıştığında beyin iki iş arasında bölünür. Bu durumda var olan zihinsel kapasite ikiye bölünür. Sonuçta öğrenci çalışıyor gibi görünse de okuduğunu anlaması, bilgiyi akılda tutması ve öğrenilenleri kalıcı hale getirmesi zorlaşabilir.

Bu durum özellikle sözlü müzik dinlerken daha belirgin hale gelir. Çünkü ders çalışırken beyinin dil ile ilgili bölümünü kullanırız. Okuruz, kavramları anlamlandırırız, not çıkarırız, soruyu çözeriz, bilgiyi içimizden tekrar ederiz. Şarkı sözleri de dilsel bir içeriktir. Yani öğrenci Türkçe bir metin okurken aynı anda Türkçe sözlü bir şarkı dinliyorsa, beyin iki farklı anlam akışını birlikte işlemeye çalışır. Bu da dikkat için bir rekabet oluşturur.

Arka plan müziğinin bilişsel görevler üzerindeki etkisi, müziğin türüne ve yapılan görevin zorluğuna göre değişmektedir. Genel eğilim şudur: Sözlü müzik, sözsüz müziğe göre dikkat ve performansı daha olumsuz etkiler. Özellikle bellek, okuma ve dil temelli görevlerde bu etki daha belirgin hale gelir.

2023 yılında Journal of Cognition’da yayımlanan bir araştırma da benzer bir sonuç vermiştir. Bu çalışmada öğrencilere sessizlikte, enstrümantal müzik eşliğinde ve sözlü müzik eşliğinde gerçekleştirecekleri farklı zihinsel görevler verilmiştir. Sonuçlara göre sözlü müzik, okuduğunu anlama performansını düşürmüştür. Enstrümantal müzik ise performansı belirgin biçimde artırmamış, ama sözlü müzik kadar da bozucu olmamıştır. Araştırmanın önemli bir sonucu da şudur: Öğrenciler çoğu zaman sözlü müziğin dikkat dağıttığını fark eder; ancak yine de müziğin çalışmaya iyi geldiğini düşünerek müzik dinlemeye devam ederler.

Okuma üzerine yapılan araştırmalar da bu tabloyu desteklemektedir. 2023’te Scientific Reports’ta yayımlanan bir göz izleme çalışmasında öğrenciler kendi seçtikleri müzikle ve sessizlikte okuma yapmıştır. Araştırma sonucunda, müzik dinleyen öğrencilerin metni okumak için daha fazla zaman harcadığı görülmüştür. Göz hareketleri de öğrencilerin müzik dinlerken metin üzerinde daha fazla durduğunu ve daha çok geri dönüş yaptığını göstermiştir. Bu da müzik eşliğinde okumanın bazen sonucu tamamen bozmasa bile öğrenme sürecini daha yorucu hale getirebildiğini düşündürmektedir. Özellikle okunan metin ile dinlenen şarkının dili aynı olduğunda olumsuz etki daha güçlü hale gelmektedir.

Müzik bazı durumlarda öğrencinin ruh halini düzenleyebilir, çalışma isteğini artırabilir, dış sesleri bastırabilir ya da sıkıcı bir çalışmayı daha keyifli hale getirebilir. Bu nedenle müziği yasaklamak yerine, doğru yerde kullanmak gerekir.

Yeni bir konu öğrenirken, paragraf çözerken, kitap okurken, ezber yaparken, yabancı dil çalışırken ya da zor bir problemi anlamaya çalışırken sessizlik genellikle daha güçlü bir seçenektir. Çünkü bu tür görevler çalışma belleğini yoğun biçimde kullanır.

Buna karşılık daha mekanik ve düşük dikkat isteyen işlerde müzik daha az sorun yaratabilir. Örneğin defter düzenlemek, notları toparlamak, çalışma masasını hazırlamak, daha önce öğrenilmiş basit alıştırmaları çözmek gibi işlerde düşük sesli ve sözsüz müzik öğrenciyi motive edebilir. Çünkü bu işler yeni bilgi öğrenmekten çok düzenleme ve tekrar niteliği taşır.

Öğrenciler için en güvenli tercih, sözsüz ve düşük tempolu müziklerdir. Çok hareketli, çok iniş çıkışlı, yüksek sesli ya da öğrencinin eşlik etmek isteyeceği parçalar dikkat dağıtma ihtimalini artırır. Eğer öğrenci şarkıyı içinden söylemeye başlıyorsa, artık o müzik arka plan olmaktan çıkmış demektir. Beyin için ikinci bir görev haline gelmiştir.

Bu konuda pratik bir yöntem de müziği çalışma sürecinin içine değil, başlangıcına koymaktır. Öğrenci derse başlamadan önce sevdiği birkaç şarkıyı dinleyerek kendini motive edebilir. Ardından asıl öğrenme kısmına sessiz bir ortamda geçebilir. Böylece müziğin duygu düzenleyici etkisinden yararlanılır; fakat öğrenme süreci müzikle rekabete sokulmaz.

Sabahın erken saatlerinde, Ocak Köyü üzerinden Ani Ören Yeri’ne giriş yaptım. Daha ilk adımda zaman geri çekiliyor. Her adım, insanı yüzyıllar öncesine götürüyor. Zerdüşt ateş tapınağı sütunların arasında durup koca kenti izlemeye başladım. Bin yıl geriye uzun bir yolculuğa çıkıyorum.

Ani…
Şamanizm, Hristiyanlık ve İslam…
Üç dini buluşturan bir kent.
Aynı zamanda “40 kapılı şehir” olarak da anılıyor.

Orta Çağ’da İpek Yolu’nun Kafkaslar’dan Anadolu’ya açılan ilk kapılarından biri… Aşot tarafından kurulan bu şehir, kısa sürede ticaretin ve kültürel etkileşimin merkezi haline gelmiş. 961-1045 yılları arasında Bagratuni Hanedanlığı döneminde başkentlik yapmış. Bu yüzden sadece bir şehir değil, bir uygarlık vitrini olmuş.

Zamanla burada her şey yan yana gelmiş: Zerdüşt ateşgedeleri, kiliseler ve camiler…

Hatta Anadolu’daki en erken Türk-İslam yapılarından biri olan Manuçehr Camii de burada yükselmiş. 11.⁠ ⁠yüzyılda inşa edilen bu cami, “binbir kiliseli şehir” olarak anılan Ani’de, kiliselerle yan yana durarak bu çok katmanlı yapının en güçlü sembollerinden biri olmuş.

Daha da eskisi var… M.S. I. yüzyıla tarihlenen ve Pers uygarlığına ait olduğu düşünülen bir ateşgede… Anadolu’daki ilk Zerdüşt ateş tapınaklarından biri. Ani’de zamanın durduğunu mu, yoksa aktığını mı fark etmiyorsunuz bile…

1319’daki büyük deprem… Ardından gelen istilalar… 14.⁠ ⁠yüzyılda Celayirliler, Karakoyunlular ve Timur’un yıkımları… 16.⁠ ⁠yüzyılda Safeviler, ardından Osmanlı İmparatorluğu…

Ve sonra… sessizlik.

Ticaret yolları değişti. Hayat yön değiştirdi. Ve Ani, yavaş yavaş terk edildi.

Bugün surların içinde hâlâ ayakta duran yapılar var: camiler, kiliseler, hamamlar, saraylar, kervansaraylar… Taşlar suskun ama hafızaları diri.

Aslanlı Kapı hâlâ görkemli. Üzerindeki aslan kabartmasıyla, geçmişin gücünü bugüne taşıyor.

Ani…
“1001 Kiliseli Şehir”…

Ve o kiliselerden biri: Tigran Honents Kilisesi.

1215 yılında tüccar Tigran tarafından inşa ettirilen bu yapı, yalnızca taş değil, bir inancın ve estetiğin ifadesi. İçindeki freskler… Hz. İsa’nın hayatını anlatan sahneler… Duvarlara kazınmış bir zaman.

Bulunduğum yerden aşağıda Arpaçay Nehri ağır ağır akıyordu.

Ne acele ediyor… Ne de duruyordu… Sanki bin yıllık bir sırrı taşıyordu. Sessiz, derin ve gururlu. Vadinin iki yanında uzanan yeşillikler… Ve her şeyden habersiz otlayan sürüler…

Ani Harabeleri, o sessizlikte bir şehirden çok bir hafıza gibiydi. Çünkü bir zamanlar burada hayat vardı.

Surların içinde yüz bin insanın sesi birbirine karışırdı. Atların nal sesleri taş sokaklarda yankılanır… Dervişlerin ve keşişlerin ellerindeki kehribar tespihlerin sesi bu yankıya karışırdı… Kervanlar umutla kapılardan içeri girerdi.

İpek Yolu’nun tozu omuzlara sinerdi. Ve o toz bile hayatın bir parçası olurdu. Sokaklarda seyyar satıcılar… Bakır kazanlarda pişen yemekler… Közde ağır ağır köpürdeyen kahveler …

Seyyar satıcı elindeki bakraçtan limonata uzatırdı: “Serinletir… yol yorgunluğunu alır…”

Ve alırdı. Çünkü Ani’de suyun tadı bir başkaydı. 

Tandırda çevrilen kuzuların kokusu, yeni pişmiş ekmekle karışırdı.

Burası bir şehir değildi yalnızca… Bir kavşaktı.

Mallardan çok yolların, yollardan çok fikirlerin, fikirlerden çok insanların buluştuğu bir yerdi.

Hindistan’dan ipek… İran’dan baharat… Bizans’tan altın… Horasan’dan ilim... Tüccarlar, elçiler, dervişler, keşişler, yolcular… Herkesin yolu burada kesişirdi.

Sabah ezanı yükselirken… Kilise çanları çalardı. Sesler çatışmazdı. Birbirine karışırdı. Aynı gökyüzüne yükselen iki dua gibi…

Ama zaman… Zaman her şeyi değiştirdi. Savaşlar geldi. Ve şehir sustu. Taşlar kaldı. Ama hayat çekildi içlerinden.

Ve köprü…

Arpaçay’ın üstündeki o taş köprü…

Yıkıldı.

Ama tamamen değil.

Beklemeye başladı.

Bugün hâlâ bahar sularının tüm haşmentine rağmen iki ayağı ayakta. Sanki biri geçecekmiş gibi… Sanki  karşıdan komşu seslenecekmiş gibi…

Gözlerimi kapatıyorum. Ve zaman kırılıyor.

Bir anda Ani yeniden doluyor.

Yaşar Kemal yürüyor sokaklarda… Yanında Hrant Dink…

Konuşuyorlar. Tartışmıyorlar… Anlamaya çalışıyorlar. 

Bir düdük sesi yükseliyor.

Jivan Gasparyan duduk üflüyor. Sesi taşların arasına sızıyor.

Yanında biri…

Neşet Ertaş… Sazı elinde… “Sarı Gelin” yükseliyor yavaşça.

Ne Türkçe kalıyor… Ne Ermenice…

Sadece insan sesi…

Arpaçay’ın iki yakasında insanlar oturmuş. Binler… on binler… Kimse konuşmuyor. Çünkü bazı anlar anlatılmaz. Sadece yaşanır.

Ve o an…

Ani’de taştan bir Zerdüşt ateş tapınağına sırtımı yaslamışım. Soğuk… ama güvenli. Kibirsiz…

Aşağıda Arpaçay akıyor. Değişmeden. Direnerek.

Ve bir düşünce düşüyor içime: Belki şehirler insanlar içindir… Ama bazı şehirler, insanların yeniden insan olabilmesi için vardır.

Gözlerimi açıyorum.

Köprünün bir yanında Recep Tayyip Erdoğan…
Diğer yanında Nikol Paşinyan…

Ezber bozulur mu?

Bozulur.

Ani Köprüsü hâlâ orada.

Ve bekliyor…

Bir adımı… Bir dostluğu… Bir buluşmayı…

Ve Arpaçay fısıldıyor: “Ben hala akıyorum… siz de geçmeyi hatırlayın.”

Et ve kemikten ibaret insanın, diğer canlıları ve kendi türdeşlerini yok ederek hayatını sürdürmesi, her zaman yalnızca besin arayışıyla açıklanmaz.

İnsan, Homo Economicus olduğu kadar Homo Violentus’tur da. Şiddeti, insanın hem fiziki hem kültürel evriminin ayrılmaz bir parçası olarak düşünmekten kendimizi alamayız. Bu durumun en çıplak ve en çarpıcı yansımasını bulduğumuz sanat dalı ise hiç şüphesiz sinemadır. Sinemanın şiddetle kurduğu ilişki ve bu şiddetin bir gösteri nesnesi olarak seyirciye sunulması, çoğu zaman gişe rekorları kıran filmlerin doğmasına yol açmıştır.

Kanlı, havaya uçmalı, kelle koparmalı, patlamalı sahnelerle dolu filmler, şiddet sineması içinde kendilerine özgü bir yer edinmiştir. Bunlar sıklıkla kara mizahla kesişir. İzleyici için şiddet o kadar sıradanlaşır, şiddete maruz kalan karakterler öylesine abartılı resmedilir ki, seyirci için trajedi bir anda gülme nesnesine dönüşür.

Başkalarının başına gelen kötü olaylara gülmenin ahlaken doğru bir şey olduğunu savunmak zor olsa da, sinemada bunu yapmak eğer yapımcı ve izleyici razıysa genellikle fazla eleştiri almaz.

Çoğu zaman bu filmler R rated etiketiyle işaretlenir ve çocuklar bilinçli biçimde uzak tutulur.

İKSV İstanbul Film Festivali’nde Normal Ben Wheatley'nin yönettiği, Derek Kolstad'ın (John Wick senaristi) yazdığı, Bob Odenkirk'lü bu 2026 yapımı film, küçük bir Minnesota kasabasında başlayan "sıradan" bir banka soygunuyla açılıyor ve hızla kaosa, Yakuza bağlantılı komploya, aşırı şiddetli aksiyona evriliyor.

İlk yarısı Coen Kardeşler'in Fargo'suna selam çakarken (karlı kasaba, "Minnesota nice" havası, tuhaf yerel karakterler), ikinci yarıda neredeyse Çizgi Romansal bir gore ve patlamaya dönüşüyor.

Film özellikle ikinci yarısında hatta o yarının da kısa bir bölümünde tam bir şiddetli kasırga olarak eserken, salonun bir kısmını da tarife uygun biçimde güldürüyordu. Bir festival filmi için alışılmadık ölçüde mısır tüketilen, üzücü ama aynı zamanda sevindirici biçimde yüksek doluluk oranına sahip bu filmi o konuma taşıyan şey, kuşkusuz tarif ettiğim bu özelliğiydi.

Uzun süredir klasik Hollywood seyirliklerinden ve onlara benzeyen yerli yapımlardan hele ki sinema salonunda uzak durduğum için unuttuğum bu deneyimi de böylece yeniden hatırlamış oldum.

En son Her Şey Çok Güzel Olacak filminde Cem Yılmaz neredeyse her göründüğünde salonun kahkahalara boğulduğunu izlemiştim. Bir festival filminde benzer bir duyguyu yaşamak benim için pek beklenir bir durum değildi. Bu parantezi burada kapatıp elitist halden uzaklaşayım.

Yine de festivalde ne seyredilirse seyredilsin, haşır huşur mısır paketi seslerinin duyulmaması için daha özenli olunması gerektiği açıkça görülüyor.

Normal, gerçekten bir festival filmi için fazla Hollywood mu? Alt metinleri okumaz, groteskle komediyi harmanlayan sahnelerin büyüsüne kapılırsanız cevap “evet” olur. Ama bu doğru cevap değildir.

Normal’i izlerken film bile olsa başka insanların başına gelen kötü şeylere gülmekten haz etmemekten öte neler var?

Efsanevi Fargo ile sıkça mukayese edilen Normal, aslında bir sürü kişinin kafasının gözünün patlayıp paramparça olmasıyla hatırlanmayı hak eden bir film değil. Bu sahneleri ve senaryonun giderek mantıksızlaşmasını yalnızca senaristlerin ve yönetmenin seyirciyi önemsememesiyle açıklamak da eksik bir analiz olur.

Fargo buna göre elbette çok daha ölçülü, abartıdan ve görsel efektten uzak bir filmdi. İkisini yan yana koyduğunuzda Fargo çok daha sanatsal ve kontrollü durur. Ama bana sorarsanız, hangisi toplumsal gerçeğe daha yakın diye sorulsa oyumu Normal’den yana kullanırım.

Bazen insani gerçeklik, toplumsal gerçekliğe nazaran daha kolay kurgulanır. Fargo’da insani zaafların yarattığı trajedinin küçük bir grup üzerindeki etkisi merkezdeydi. Normal ise bize neredeyse binlerce kilometre ötedeki Hürmüz Boğazı üzerinden, dünyayı karıştırmaya yeminli sarı kafasıyla Trump’ı hazırlayan bir düzen üzerinden hikâye anlatıyor.

Normal’in yaşadığı o anormal gece ve bu geceye giden olaylar, 21. yüzyılın ilk çeyreğinin sonuna yaklaşırken dünyanın oligarşik düzeninin altını en kalın fosforlu kalemle çizerek ilerliyor.

Varoufakis’in Tekno-feodalizm çağının Tekno-lordları olarak tarif ettiği yeni düzenin efendilerinin ve onları yücelten politikanın elinde giderek unufak olan küçük, sıradan toplulukların var olmak için bu düzene nasıl entegre olmaya çalıştıklarını, acımasız bir netlikle gösteriyor.

Normal hem sinemanın kadim şiddet gösterisini ustalıkla sergiliyor hem de günümüzün çarpık toplumsal ve ekonomik gerçekliğini grotesk bir aynada yansıtıyor.

Yine de festival vesilesiyle sinema salonundan ziyade; anlatılanın kendi hikayesi olduğunu pek de fark edemeyen sıradan seyirciden uzak durmak için evde seyredilesi filmlerden.

Neydi konu hükümete karşı darbe girişimiydi ve İslamcı bir cemaat olan Fethullah Gülen cemaati seçilmiş hükümete karşı darbe girişimde bulunmuştu. Ve bu darbe girişimi millet ve hükümet tarafından geri püskürtülmüş seçilmiş hükümet ve demokrasi böylelikle korunmuştu.

İktidarın iddiası Gülen cemaati hükümete karşı bir darbe yapmak isteyen terör örgütü olmasıydı. Örgütün adı ise FETÖ/PDY idi. Bu örgüt devletin her kademesine özellikle yargıya sızarak darbe için hazırlık yapmış ve sonunda darbe girişiminde bulunmuş buna karşı ise millet ve hükümet bu darbeyi boşa çıkarmış ve suçlular hakkında çıkarılan kararnameler üzerinde tutuklamalar başlamış ve akabinde soruşmalar ve yargılamalar sonucunda binlerce kişi suçlu görülerek yargılanmış ve çeşitli cezalara çarptırılmıştır.

Yine binlerce insan kamudaki görevinden ihraç edilmişti ve tahminen 150 bin insan mağdur olmuştur.

OHAL kararnameleri ile sürdürülen bu süreç sonucu ortaya çıkan mağduriyetler giderilmesi için bir OHAL komisyonu kurulmuş olsa da bu komisyon çalışmaları mağduriyetin giderilmesinde yeterli olamamıştır.

İşte bu mağduriyete uğrayanlar çoğu vekilleri davayı AİHM taşımış yapılan duruşmalar sonucunda AİHM ilk kararını 26.Eylül.2023 tarihinde Yüksel Yalçınkaya davasında vermiştir.

Kararın özeti bu…

26.09.2023 tarihli Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye davasında (başvuru no. 15669/20) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından alınan kararda özetle şunlar belirtilmiştir:

•11 oy karşısında 6 oy ile, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 7. Maddesi (kanunsuz ceza verilemez) ihlal edildiğine,

•16 oy karşısında 1 oy ile, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. Maddesi’nin 1. Fıkrası (adil bir yargılanma hakkı) ihlal edildiğine,

•Tek oy kullanılmaksızın, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 11. Maddesi’ni (toplantı ve dernek kurma özgürlüğü) ihlal edildiğine karar verilmiştir. Bu dava, eski bir öğretmenin, özellikle 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminden sorumlu tutulan ve Türk yetkilileri tarafından “FETÖ/PDY” olarak adlandırılan silahlı bir terör örgütü olan FETÖ/PDY’nin üyeliğinden mahkum edilmesiyle ilgilidir. Yalçınkaya’nın mahkumiyeti, özellikle “ByLock” adlı şifreli mesajlaşma uygulamasını kullanmasına dayalı olarak alınmıştır ve yerel mahkemeler, bu uygulamanın küresel bir uygulama kılıfı altında sadece FETÖ/PDY üyeleri için tasarlandığını iddia etmiştir. Aslında, Bylock’u kullanan herhangi bir kişi, ilkesel olarak bu temelde silahlı bir terör örgütü üyeliğinden yargılanabilirdi. Mahkeme, Türk yargısının ByLock kanıtına karşı takındığı bu tek tip ve küresel yaklaşımın, söz konusu suçla ilgili ulusal hukukta belirtilen gereksinimlerden sapmış olduğunu ve İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 7. Maddesi’nin amacına aykırı olduğunu belirtti. Bu madde, keyfi kovuşturma, mahkumiyet ve cezalandırmaya karşı etkili korumalar sağlama amacını taşımaktadır. Ayrıca, Yalçınkaya’ya yönelik ceza davasında usulsüzlükler de bulunmuş, özellikle onunla ilgili ByLock kanıtlarına erişimi ve bu kanıtlara etkili bir şekilde itiraz etme yeteneği, 6. Madde kapsamında adil bir yargılama hakkının ihlali olarak görülmüştür. Şu anda benzer şikayetleri içeren yaklaşık 8,500 başvuru mahkemenin dosyasında bulunmaktadır ve yetkililerin yaklaşık 100,000 ByLock kullanıcısını tespit ettiği göz önüne alındığında, daha fazla başvurunun yapılması muhtemeldir. İhlal bulgularına yol açan sorunlar sistemik bir nitelik taşımaktadır. Mahkeme, 46. Madde (kararların bağlayıcılığı ve uygulanması) uyarınca Türkiye’nin, bu sistemik sorunları ele almak için uygun genel önlemler alması gerektiği sonucuna varmıştır.

Yalçınkaya davası AİHM 2.dairesi tarafından karar altına alınmış ve akabinde yine bir diğer başvuru sahibi Şaban Yasak davası AİHM Büyük Dairesi tarafından görülmüş mahkeme önceki davadaki kararı daha da genişleterek AİHS md.3 işkence yasağı, md.7 kanunsuz ceza olmaz nedeniyle Türkiye’ye para cezası vermiştir.

Yasak v. Türkiye – AİHM Büyük Daire Kararı (5 Mayıs 2026) Davanın Tarafları ve Konusu Başvurucu Şaban Yasak, 1987 doğumlu Türk vatandaşı. 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından FETÖ/PDY üyeliği suçlamasıyla yargılanmış; Çorum Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 7,5 yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Dava ayrıca Çorum L Tipi Cezaevi'ndeki tutma koşullarını da kapsamaktadır. Öne Sürülen İhlaller Madde 7 (Kanunsuz suç ve ceza olmaz): Başvurucu, suç tarihlerinde FETÖ'nün henüz terör örgütü olarak yargısal kararla tanınmamış olduğunu ve kendisine yüklenen fiillerin (öğrenci evleri liderliği, BTM/BBTM görevleri, Bank Asya'ya para yatırma, sosyal güvenlik katkılarının ilgili şirkete yatırılması) suç tarihinde hukuka aykırı olmadığını savunmuştur. Özellikle manevi unsurun (kastın) bireysel olarak ortaya konulmadığını ileri sürmüştür. Madde 3 (İşkence yasağı): Çorum Cezaevi'ndeki aşırı kalabalık nedeniyle yaklaşık 14 ay boyunca ortak alanlarda yerde yatmak zorunda kaldığını, suyun kısıtlandığını, gece boyunca ışıkların yanık tutulduğunu ve kültürel etkinliklerden dışlandığını bildirmiştir. Mahkemenin Tespitleri Madde 7 İhlali — 11'e karşı 6 oyla İHLAL BULUNDU Büyük Daire, Yüksel Yalçınkaya - Türkiye (2023) kararındaki ilkelere dayanarak şu tespitlerde bulunmuştur: Yerel mahkemeler, başvurucunun manevi unsurunun (kastının) bireysel ve bağlamsal bir değerlendirmeyle ortaya konulduğunu gösterme yükümlülüğünü yerine getirmemiştir. Başvurucunun faaliyetlerinin tamamı örgütün eğitim kolu ile ilgiliydi. O dönemde FETÖ yasal bir hareket olarak faaliyet göstermekteydi ve pek çok kişi gerçek niyetinden habersiz olarak bu yapıyla ilişki kurabilirdi. Yerel mahkemeler, başvurucunun örgütün askeri veya stratejik yapılarıyla kişisel, işlevsel ya da hiyerarşik bir bağının olup olmadığını araştırmamış; şiddet amaçlı faaliyetlerden haberdar olup olmadığını incelememişti. Genel değerlendirmeler (örgütün dini hareketten terör örgütüne dönüşümü) yapılmış, ancak başvurucunun bu dönüşümden haberdar olup olmadığı hiç irdelenmemiştir. Dava dosyasında mahkûmiyetin hangi zaman dilimine ilişkin olduğu da yeterince açıklanmamıştır.

Mahkeme, suç kastının kanıtlanmadan ceza verilmesinin Nulla Poena Sine Culpa ilkesini ihlal ettiğine hükmetmiştir. Madde 3 İhlali — 9'a karşı 8 oyla İHLAL BULUNDU Çorum Cezaevi kapasitesinin çok üzerindeydi: 1.592 kapasiteli cezaevinde 1.950–2.000 kişi barınmaktaydı. Başvurucu toplam 14 ay boyunca ortak alanlarda yerde yatmak zorunda kalmış; gece boyunca yapay ışık ve gürültüye maruz kalmıştır. Kişi başına düşen alan F-5 koğuşunda 3,6–4,6 m², F-10'da 4–6 m² arasında değişmektedir; bu değerler 3 m² eşiğinin altında olmasa da diğer koşullarla bir arada değerlendirildiğinde eşik aşılmıştır. Uzun süreli olumsuz koşulların birikerek yarattığı etki, tutulma sırasında çekilen ıstırabın kaçınılmaz sınırını aşmıştır. Tazminat Madde 3 (manevi tazminat) 2.800 EUR Madde 7 (yeterli giderim) İhlal tespiti yeterli görülmüştür Yargılama giderleri (toplam) 9.050 EUR Maddi tazminat Ret Başvurucu ayrıca CMK m.311/1-f kapsamında yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunabilecektir.

Bu kararlarla ortaya çıkan hukuksal farklıların başında TCK ile AİHS arasındaki fark ortaya çıkıyor. Terörist kim ve terör eylemleri nedir durumu anlaşılıyor.

AHİM kararları anayasa ve yasalara göre bağlayıcı kararlardır.

Mahkemeler, Yargıtay ve AYM artık bu kararlara göre verilen kararların düzeltilmesi yoluna giderek devam etmekte olan KHK ve OHAL mağduriyetlerine bir son vermelidir.

Eskiden insanlar kötülüğü duyardı. Şimdi kötülüğün içinde yaşıyoruz. Dünyanın herhangi bir yerindeki acı, birkaç saniye içinde cebimize düşüyor. Beyin ise bunun gerçek mi, uzak mı, bize ait mi olduğunu ayırt etmekte zorlanıyor. Çünkü sinir sistemi Twitter bilmiyor, algoritma bilmiyor, reels bilmiyor. O sadece tehdit algılıyor.

Bu yüzden bazı insanlar telefonu kapattığında bile huzur hissedemiyor. Çünkü beden hâlâ bir sonraki kötü haberi bekliyor. Sürekli tetikte kalmaya alışmış bir zihin, sessizliği güven değil boşluk sanıyor. Belki de bu yüzden artık birçok insan dinlenirken bile yoruluyor.

Oysa insan zihni dünyanın bütün acılarını aynı gün içinde taşıyabilecek şekilde yaratılmadı. Bir çocuğun ölümüyle bir ekonomik kriz haberinin, ardından bir deprem görüntüsünün ve birkaç saniye sonra bir makyaj videosunun yan yana aktığı bir gerçeklikte ruh neyi nasıl işleyeceğini şaşırıyor. Trajediyle eğlence arasındaki sınır eriyor. Acıya maruz kalmak bile sıradanlaşıyor.

Bir süre sonra kişi haber okumuyor aslında; kontrol arıyor. “Hazırlıklı olursam incinmem” diye düşünüyor bilinçdışı. Sanki bütün ihtimalleri önceden bilirsek hayat bizi daha az yaralayacakmış gibi. Ama tam tersi oluyor. Sürekli felaket tüketen bir zihin, dünyanın hâlâ güvenli yerleri olduğuna inanmakta zorlanıyor.

İnsan Olmak kitabında Engin Geçtan şöyle der: “İnsan en çok kendi yarattığı cehennemde kaybolur.” Sanırım çağımızın cehennemi biraz da elimizin içinde taşıdığımız ekranlar oldu. Çünkü artık yalnızca yaşamıyoruz; sürekli maruz kalıyoruz.

Ve belki de ruh sağlığının yeni biçimi her şeyi bilmek değil, bazen bilmemeyi seçebilmek. Bir haberi geçmek. Telefonu sessize almak. Dünyayı birkaç saatliğine kurtarmaya çalışmadan bir kahve içmek. Camdan dışarı bakmak. Bir kediyi sevmek. Sevdiğin birinin sesini duymak.

Çünkü insan ruhu bazen bilgiyle değil, güven hissiyle iyileşir

Ancak teröristlerin bunu yapması için 24 saati olurdu. Dizi gerçek zamanlı olarak 24 saati bölümlere ayırarak ilerliyordu. Diziyi diğer dizilerden ayıran en önemli özelliği gerçek zamanlı olarak 24 saat içinde geçmesiydi ve en eğlenceli ve gerilimli kısımları bunlardı. Aksiyonu da kaliteliydi. Dizide her bir saat çok önemliydi, sistemi kurtarmak için nice şehitler verilirdi ama kahramanımız bunu hallediyordu.

Bununla birlikte saatler ve hatta dakikalar sayılı olduğu için, her şeyi “hızlıca” halletmek gerekiyordu. Bir şüpheli mi bulundu? “Yargılayacak ve yaşı kurudan ayıracak vakit yok, saatler içinde masumlar ölecek” düsturuyla işkence yaparak gerçeği öğrenmek gerekiyordu.

Kahramanlarımızın açık çeki vardı, işkence yapabilirler, ABD’lilerin çok sevdiği bir deyimi icraya koyabilirlerdi; desperate times, desperate measures. Yani zor zamanlar, zor çareleri gerektirir.

Bu ise izleyiciye şöyle meşrulaştırılıyordu; durum acil, mesele aslında belirli bir rejim nizamını korumaktan öte bir şehrin tüm insanlarının ölüp ölmemesi ile ilgili. Dolayısıyla her şey mübah. İzleyici olarak içimiz rahat bir şekilde kahramanımızın kötü adamları deşmesini izleyebiliyorduk. Belki Başkan’ı bile kurtarmak o kadar önemli değil, önemli olan masumların korunmasıydı.

Masumların korunması… Ne güzel bir bahane oldu bu değil mi?

Bence dünyadaki çok az kişi hala 11 Eylül 2001’in öneminin farkında değil. O dönem doğanlar hiç bilmese de ya da o dönem çocuk olanlar az çok hatırlasa da etkilerini tefehhüm etmemiş olmalarını beklemek zor değil. Ama bizim gibi boomer’lar, kart ihtiyarlar, dedeler, dayılar, teyzeler kolektifi durup düşünmek zorundayız? Gerçekten ne oldu?

Bu yazıda 11 Eylül sonrası siyasetin aldığı şekli, güvenlik doktrinlerini tafsilatıyla ele alacak değilim, bu konuda da bilgim yok zaten. Ama hepimizin anladığı şekilde anlatayım; şahtı şahbaz oldu. Devletlerin eline kamusal ve bireysel gözlem için çok daha fazla bahane geçti. Bunu herhangi bir havaalanında görmeniz zaten mümkün. Bu hal ve şerait pandemi sonrası dünyada daha da arttı. Zincirlerimiz daha bir sıkılaştı.

Şimdi de Dünya’da ve Türkiye’de sosyal medyadan çocukları korumak bahanesiyle kimlikle yaş sınırlaması sistemi geliyor. Yani adeta bir bankanın internet şubesinde hesap açar gibi telefonunuzun kamerasında kafanızı oynatacaksınız, metrik verileriniz iletilecek. Kimlik doğrulanacak ki filanca yaşın (15-16 vs) altında olup olmadığınız belli olsun.

Bu gibi düzenlemelerin çocukları korumak ile zerre-i miskal ilgisi olmadığını görmek hiç zor değil. Bunun talep edildiğini görecek olan çocuğun ilk adresi yaş doğrulaması istemeyen diğer adreslere gitmek olacaktır. Bu gençliğin hayatta kalma kuralıdır. Eğer bakkal Ahmet abi yaşınız küçük diye size sigara satmıyorsa, yan mahalledeki Hasan abi her zaman satar. Hasan abi iyidir. Üstelik Hasan abiye güzel kızlar da gelir.  Ahmet abi örnek vatandaştır ama her zaman Hasan abi biri gibi olur. Bir bakmışsınız ilk şarabınızı da Hasan abiyle içmişsiniz. Gerisi gelir.

Bu Hasan abinin dijital dünyadaki adı Tor network sistemleri ve Tor internet gezgini. Karanlık web ağlarına ulaşmayı sağlayan bu sistemi yazdığım için editörüm sansür isteyebilir ama -bu yazıyı okuyan bir gençlik var mı bilmesem de- onlar zaten biliyorlar karanlık web’e nasıl girildiğini. Benim bilmediğim başka gırla yol da vardır.

Ve ho ho ho! Çocuklar yılbaşı hediyeniz geldi! Karanlık web’de herhangi bir silahın planını, bir bombanın nasıl yapılacağını, cannabis bitkisinin, yani esrarın nasıl yetiştirileceğini öğrenmeniz hiç zor değil. Hatta bunların gerekli materyallerini sağlamak da mümkün. Benim gençliğimde internet sadece forumlardan ve ICQ denilen enteresan bir sosyal medya uygulamasından ibaretken Anarchist’s Black Book (Anarşistin Kara Kitabı) diye bir kitap vardı, o dönemin Tor’u oydu.

Şimdi heyhat, Tor’u bir yana bırakın, herhangi bir Rus web sitesi bu işi görebilir. Hele bir 3D yazıcınız varsa…Neyse, burası otosansür olsun.

Hasılı, lafı kısa keselim; bu yasağın bir anlamı yok. Zaten en son Kahramanmaraş saldırısında saldırıyı düzenleyen çocuğun çoktan yasaklanmış olan Discord’a girmesi bu yasağın anlamsızlığının birinci dereceden ispatı.

Dolayısıyla amaç ne? Elbette masumların koruması bahanesiyle kelepçeyi daha da sıkmak. Buna siyaset bilimciler, psikologlar, sosyologlar ne ad veriyorlardır bilmiyorum; ben güvenlik illüzyonu diyorum. Modern şehir insanını eskiden tamamen merkezsiz ve neredeyse engelsiz olan internetin sınırları belirlenmiş versiyonuna mahkûm ederek, onu koza içine almak. Onu anonim değil, bilinebilir, algoritmalarla takip edilebilir, hareketleri, arzuları ve iştihası tamamen kontrol edilebilir hale getirmek. Temel amaç bu.

Bir devlet bunu neden yapar? Elbette gücün kendinde olduğunu göstermek bir sebeptir ama çok daha temel bir sebep vardır; memelilerin hayatta kalma kanunudur, bir beta grubunun isteklerini karşılayacak temel bir ekonomik kaynak yoksa ya da bu kaynaklar giderek tükeniyorsa, onların alfa grubunun kaynaklarına konmamasını sağlamak. Bu biyolojik tanımlamanın iktisattaki adı ise sermayenin kendi çıkarlarını korumasıdır.

Kısacası sistem kendi düşmanını üretir; sözde çocukları istismardan, siber zorbalıktan korur ama bir grubun silahlanıp kendi çetesini oluşturması sorun değildir çünkü güvenlik illüzyonuna ihtiyaç vardır. Bunlar sokak çetelerinden, terör örgütlerine kadar geniş bir ürün yelpazesi oluştururlar. Fark etmez, yeter ki sen evinde silahlanma; senin yerine birileri silahlanırsa birileri onunla ilgilenir. O da savcılıklar, mahkemeler “vakit bulup” ilgilenirse.

Bu da şimdilik bireysel silahlanmaya neden karşı olmadığıma dair kısa bir cevap olsun. Sonra anlatırım.

Bu döngüsel bir düşüncedir. Vatandaşın her zaman boyun eğmesi istenir, bir grup zaman zaman kontrol altında tutulur, başka bir grubun kontrol altında olmaması zaman zaman işine gelir, zaman zaman gelmez. Ondan sonra “güvenlik” bir sorun olmaya başladığı zaman kontrol bir çözüm olarak ileri sürülür.

Ancak bu esnada meslek liselerinde staj yaparken istismara uğrayan, emeklerine el konulan, sigortasız çalıştırılan ve iş cinayetlerinde öldürülen çocuklar akla gelmez. Bu esnada Gazze’de öldürülen o kadar çocuk akla gelmez. Irak ve Suriye’de ölenler akla gelmez. Çünkü bunlar fillerin kavgasıdır, bizim bulaşmamız istenmez. Biz çimen olmak zorundayız.

Aksi halde İsrail’in Gazze’deki operasyonlarına zerre kadar ses çıkarmayan İngiltere’nin “çocukları koruma” bahanesiyle sosyal medyaya yaş sınırı getirme planını ilk ortaya koyan devlet olması nasıl açıklanabilir? Devasa uyuşturucu ve bahis çetelerinin milyarlarca dolar kazanıp sokakta cirit attığı, çocuk cinayetlerinin, kaybolan çocukların her gün haber konusu olduğu Türkiye’nin oyunlarla ilgili düzenleme getirme isteği nasıl açıklanabilir? Kimlik taratarak X’e gireceksiniz ve bu sorunlar çözülecek. Steam platformunun bandını daraltırsanız belki Güngören’de ruhsatsız silah satan adam o çocuğa silah satmayacak.

Belki…Mümkün.

Düşündüm de bu tanımı değiştiriyorum, adı güvenlik illüzyonu değil, güvenlik delüzyonu (sanrısı) olsun. Çünkü illüzyona hepimiz kapılabiliriz. Ancak bir sanrı bizi böyle mantıksız bağlar kurmaya iter.

Aptallık ise baki kalır. Neyse. Görüşürüz.

 Bayan Rivera 30 yaşına bastığında (geçen yaz kutladığı doğum günü) denemeye başlamayı planlamışlardı. Ancak aynı yıl, onlara sağlam görünen her şey çökmeye başladı. Palisades ve Eaton yangınları şehrin bazı bölgelerini yok etti. Kamala Harris’in seçim kampanyasında vaat ettiği ilk kez ev alacaklar için kredi imkanı ortadan kalktı. Yaz aylarında Bayan Rivera’nın Minnesota’daki anne babası, Kanada orman yangınlarından gelen dumanla boğuluyordu. Kocası Amerikan vatandaşı ama Meksika kökenli olduğu için, ırk profili çıkarma politikalarının onu hedef alabileceğinden endişe ediyordu.

Halk sağlığı yüksek lisansı olan Bayan Rivera, gelecekteki çocuğunu aşılanmamış sınıf arkadaşlarının arasına göndermekten endişe duyuyordu. “Kendimize çok çalıştık, finansal durumumuzu, sağlığımızı ve her şeyi yoluna koyduk,” diye ifade ediyordu kendini geçtiğimiz Ağustos’ta ayında.

 “Ama bu planlar şu anda askıda çünkü her şey… imkânsız gibi görünüyor, neyin ne olacağını bilemiyoruz.” İstikrarlı işleri ve yapıcı evlilikleriyle Rivera çifti, demografların bugün ebeveynliğe doğru yol almasını beklediği ideal insan tipi. Nüfus eğilimlerini araştıran bilim insanları, ekonomiler yükselişteyken doğumların arttığını, son dönemde de cinsiyet rolleri ile doğum oranı arasında bir ilişki olduğunu öne sürdü: Evde ve toplumda çok yüksek düzeyde eşitlik, daha fazla doğumla ilişkilendiriliyor (aynı şey çok düşük cinsiyet eşitliği için de geçerli).

Ancak dünyanın çoğu yerinde doğum oranları son yirmi yıldır istikrarlı şekilde düşüyor; ekonomiler büyümüş ve çalışan kadınların eşleri ev işlerinde daha fazla sorumluluk alsa bile. Toplu olarak çocuk yapmama isteksizliği belki de en belirgin şekilde İskandinav ülkelerinde görülüyor.

İstikrarlı ekonomileri, güçlü sosyal güvenlik ağları, sağlam aile politikaları ve eşitlikçi cinsiyet ilişkileriyle 2000’lerin başında nispeten yüksek doğum oranlarını korudular. Ancak 2008 finansal krizi sonrasında Norveç, Danimarka, İsveç ve Finlandiya’da doğumlar düştü ve ekonomileri 2010’larda toparlansa bile gerilemeye devam etti.

Bu ülkelerin aile politikalarında önemli bir değişiklik olmamıştı ve erkekler hâlâ bulaşıkları paylaşıyordu.

Aynı aşağı yönlü trend Amerika Birleşik Devletleri’nde de görüldü; 2007’den beri doğumlar yaklaşık %23 azaldı (geçen yıla kadar yüksek göç oranlarına rağmen). Doğu Asya ülkelerinde de doğumlar düşüyor; bölge hükümetleri soruna kova kova para dökmelerine rağmen. Fransa’da da, uzun süredir uygulanan pronatalist (doğum teşvik) politikalarına rağmen durum farksız.

Bu, yalnızca “karşılayabilirlik” meselesi değil yani insanların daha az çocuk yapma tercihini açıklamak için sıkça kullanılan o klişe kelime. Hükümetlerin ebeveynlere desteği yardımcı olabilir ama genel olarak insanlar hem çok az destek olan ülkelerde hem de cömert aile yardımlarıyla ünlü ülkelerde daha az çocuk yapıyor.

Bu trend hem geçim sıkıntısı çekenlerde hem de Rivera çifti gibi ileri derece eğitimli ve yeterli maaşı olanlarda da geçerli.

Araştırmacılar artık şunu fark ediyor: Bu farklı kültürleri, politika ortamlarını ve demografik grupları birleştiren şey, gençlerin geleceğin çok belirsiz olduğu ve ebeveynliğin ömür boyu sürecek bir taahhüt için fazla riskli olduğu yönündeki ezici hissi.

Buna “demografik gerilemenin vibe teorisi” diyebiliriz. Gelecek hiçbir zaman garanti olmadı ama sanki olağanüstü bir belirsizlik çağında yaşıyoruz. ABD’de iş güvencesi azaldı, gelir dalgalanması arttı. Eskiden sürekli yükselen yaşam beklentisi, düşük eğitimli kadın ve erkeklerde düştü. Ekonomimizin üzerine kurulu olduğu birçok güç yapay zekâ, göç, küresel ticaret endişe verici şekilde oynak hale geldi.

Eskiden “sorun” veya “rahatsızlık” anlamına gelen “disruption” (yıkım) kelimesi, ekonomimizin korkutucu derecede güçlü bir sektörünün temel felsefesi oldu. Tahmin piyasalarının yükselişi dünyayı devasa bir kumarhaneye çevirdi. İklim krizi kontrolden çıkıyor, ebeveynliği mümkün kılacak her şeyin maliyeti (konut, çocuk bakımı vb.) hızla artıyor. Son yarım yüzyıl muazzam eşitsizlik getirdi ve sosyal hareketlilik keskin şekilde düştü.

Şu anda doğurganlık çağındaki iki kuşak, dünya çapındaki felaketler döneminde yetişmenin psikolojik ve finansal yaralarını taşıyor: Büyük Resesyon sırasında işgücü piyasasına giren büyük millenial’lardan birçokları anne babalarının işini veya evini kaybettiğini izledi.

Covid-19 salgınıyla hayatları altüst olan Gen Z ise şimdi giriş seviyesi işler ve hatta potansiyel partnerler için yapay zekâyla rekabet ediyor. Amerika’yı yöneten adam ise hem içeride hem dışarıda varlığını kaosa adamış gibi görünüyor.

Düşen doğurganlık oranları kendi kendini besleyen bir döngü yaratıyor: Her kuşak bir öncekinden daha küçük olursa toplum nasıl işleyecek?

Gen X yazarı Astra Taylor bizim çağımızı “güvensizlik çağı” olarak adlandırıyor; Gen Z yazarı Kyla Scanlon ise “öngörülebilir ilerlemenin sonu”ndan bahsediyor.

Zoomer’ların (Gen Z) geleceğe dair belirsizliği alışıldık metriklerle ölçülemiyor veya düzgünce bir Excel tablosuna girilemiyor. Ama küresel ebeveynlik çöküşündeki X faktörü (belirleyici etken) tam da bu olabilir.

Floransa Üniversitesi’nden demograf Daniele Vignoli, 2008’de İtalya’nın doğurganlık oranı kadın başına neredeyse 1,5’e ulaştığında temkinli bir iyimserlik içindeydi — göç olmadan nüfusu sabit tutmak için gereken 2,1’in hâlâ çok altında ama 1980’lerden beri en yüksek oran. “İtalya’da doğurganlığın yeni baharını, demografinin yeni baharını kutluyorduk,” diye hatırlıyor. Ardından Büyük Resesyon vurdu ve doğurganlık sadece İtalya’da (bugün 1,2’nin altına düştü) değil, tüm Avrupa’da geriledi.

Mevcut hiçbir demografik teori, kıta genelindeki bu düşüşün neredeyse uniform (tek tip) yapısını açıklayamıyordu. Düşüş, bir ülkenin resesyondan ne kadar derin etkilendiğine veya ne kadar hızlı toparlandığına bakmaksızın devam etti.

Vignoli’ye göre istihdam durumu veya konut piyasası gibi yapısal faktörler önemli bir bağlam sunsa da, insanların kendilerini gelecekte nerede gördükleri konusunda bütün resmi vermiyordu. Çocuk yetiştirmek doğası gereği geleceğe dönük bir projedir ve Vignoli’nin analizine göre, küresel ekonomideki artan oynaklık ve hızlanan teknolojik değişim, gençlerin mütevazı bir güven derecesiyle bile ileriye dönük yol çizmesini zorlaştırıyor.

Bir araştırmada Vignoli ve ortak yazarları, insanların mevcut iş durumunun (sürekli mi yoksa geçici mi istihdam) ebeveyn olma kararını etkilediğini, ancak bunun kadar etkili olanın gelecek beklentileri ve “bu iş biterse benzer maaşla başka bir iş bulabilir miyim?” sorusuna verdikleri yanıt olduğunu buldu.

Bu his hem gerçek dünya koşullarının hem de bireysel mizacın Vignoli’nin deyimiyle “beklenmedik sonuçlara karşı dayanıklılık” kavramının bir fonksiyonu.

Günümüzdeki nüfus değişimlerini anlamak için, araştırmacıların başka bağlamlarda “geçmişin gölgesi” diye adlandırdığı göstergelerin ötesine bakmamız gerekiyor: Kişi istihdamlı mı? Evli mi? Üniversite mezunu mu? Aynı zamanda “geleceğin gölgeleri” denen şeyi de dikkate almalıyız.

Bu yaklaşım, uzun süredir var olan bazı kalıpların neden değişmeye başladığını da açıklıyor. Daha az eğitimli Amerikalı kadınlar, daha eğitimli akranlarına göre geleneksel olarak daha fazla çocuk sahibi oluyordu.

Bu, doğum kontrolünün yaygınlaşmasından ve evliliğin fiilen zorunlu olmaktan çıktığı dönemden önce de doğruydu, sonrasında da. Araştırmacılar, anneliğin genç düşük gelirli anneler için kırılgan koşullarına rağmen belirsizliği azalttığını teorileştirmişti; çünkü onlara tanımlanmış, değerli bir sosyal rol, net sorumluluklar ve net bir yol sunuyordu.

Büyük Resesyon sonrası doğum düşüşü her eğitim seviyesindeki kadını etkiledi ancak 2007-2016 arasında üniversite diploması olmayan Amerikalı kadınlarda düşüş daha dikti.

Demograf Lyman Stone’un analizine göre bu grupta doğumlar projeksiyonların %12 altında kaldı; yani sadece bu segmentte tahmini 3,1 milyon “kayıp” doğum var. Yüksek lisans ve üstü eğitimli kadınlarda ise doğumlar 2007 seviyelerine göre sadece %7 düştü.

Üreme en keskin şekilde beyaz olmayan kadınlarda, özellikle Latin ve Yerli Amerikalı kadınlarda geriledi; bunlar ortalama olarak beyaz kadınlardan daha az kazanan konumdalardı.

Her büyük sosyal değişimde olduğu gibi burada da birden fazla faktör rol oynuyor; ancak giderek artan kanıtlar, böylesine belirsiz bir dünyaya çocuk getirmenin kaygısının anneliğin cazibesini aşmaya başladığını gösteriyor. Dünya daha önce de belirsizlik dönemleri yaşadı, peki bu sefer neden farklı? Bir olasılık, “polikriz” çağında yaşamamız 1990’larda filozof Edgar Morin ve Anne Brigitte Kern tarafından ortaya atılan bir kavram; aynı anda birçok krizin birbirini beslemesini anlatıyor.

Aile kurma meselesi özelinde, bu krizler arasında Büyük Resesyon (2008) özellikle belirleyici olmuş olabilir. Bologna Üniversitesi demografi profesörü Chiara Ludovica Comolli, “Dünyayı değiştirdi,” diyor. “Öyle eşitsizlik seviyeleri yarattı ki, insanlar ve gruplar arasındaki ilişkiler tamamen altüst oldu.” Comolli, ekonomik belirsizliğin sosyal alana nasıl yayıldığını, sosyal güveni nasıl aşındırdığını, radikal sağ partilerin yükselişini nasıl tetiklediğini ve bunların doğurganlığı nasıl etkilediğini araştırıyor.

İsveç’te sağ popülist İsveç Demokratları aileyi koruma ve çocuk yardımlarını artırma vaadinde bulunuyor. Ancak Comolli, partinin popülerlik kazandığı kasaba ve şehirlerde doğum oranlarının aslında düştüğünü buldu. Araştırmacıların “komşularının radikal sağa desteğinden en çok yabancılaşma hissedecek grup” olarak tanımladığı yüksek eğitimli kadınlar, çocuk yapmama eğiliminde özellikle belirgindi.

Büyük Resesyon’un aşırı etkisinin bir başka nedeni de, kesintisiz dijital bilgi bombardımanı çağındaki ilk ekonomik kriz olması olabilir. Bu, krizi ve yarattığı dehşet hissini, finansal olarak etkilenmeyen insanlar için bile kaçınılmaz kıldı. Doğal afetler, siyasi kargaşa ve savaş için de aynı şey geçerli: Küresel bir dünyada kimse yalıtılmış değil.

Oslo Üniversitesi sosyoloji profesörü Trude Lappegård, “Sadece kendi belirsizliğin değil, etrafındaki tüm belirsizlikleri de içselleştiriyorsun,” diyor. “Kendi endişeni, potansiyel olarak seni endişelendirebilecek şeyleri ve başkalarını endişelendirenleri birbirinden ayırmak zor.”

Lappegård ile birlikte çalışan Axel Peter Kristensen geçen yaz konuştuğumuzda durumu şöyle özetlemişti: “Hangi belirsizlik önemli? Sana çok yakın olan mı? Daha büyük ve soyut ölçekteki mi? Avrupa’daki mi yoksa Norveç’teki mi?”

Kendisi 33 yaşında, bir partneri, bir işi ve Oslo’da küçük bir dairesi olan Kristensen henüz baba değil. Kendi hayat yolunu, erken 30’larında üç çocuğunu da yapmış olan anne babasıyla kıyaslıyor. O dönemde annesi hemşirelik eğitimi alıyormuş, babası ise marangozmuş. Bugün baktığında onların durumu “güvenli sayılmazdı kira ödüyorlardı, çok paraları yoktu,” diyor. “Ama yine de ‘tabii ki çocuk yapacağız’ diye hissetmişler.”

Annesi eğitimine devam etmek istiyormuş, anne babası ileride ev almak istiyormuş ama o dönemde çocuklar bu hedeflere engel olarak görülmüyormuş. “Doğumu ertelemiyorlardı. Aynı anda yapabiliyorlardı.”

Annesiyle bu kuşak farklılıklarını konuşuyor. “En büyük farkı onun hikâyesini ve benim hikâyemi karşılaştırırken hissediyorum. Bu şeyler önce yoluna girmeli,” diyor.

Belirsizlik merceğinden bakıldığında, evliliğin ve çocuk yapmanın küresel ölçekte ertelenmesi, sadece “önceliklerin değişmesi”nden ibaret olmayabilir. Bu, bir ekonomistin yakın zamanda “eşi benzeri görülmemiş derecede türbülanslı” diye tanımladığı bir çağda, insanlar için istikrarlı bir temel oluşturma çaresizliği olabilir.

“Güzel bir gelir, istikrarlı bir iş, iyi bir eğitim, bir daire sahibi olmak,” diyor Kristensen. “Bu yeni kilometre taşlarının önemi, ekonomik belirsizliği benliğimizde daha çok hissettiğimiz bir çağda değişti mi?”

Ancak bu kilometre taşları daha önemli hale gelirken, onlara ulaşmak da çok daha zorlaştı. ABD’de ilk kez ev alanların medyan yaşı artık 40’a ulaştı. “Bununla başa çıkmanın bir yolu çocuk yapmayı ertelemek olabilir,” diyor, “ya da belki tamamen vazgeçmek.”

Belirsizlik teorisini savunanlar bile, dünya çapındaki düşen doğum oranlarına katkıda bulunan başka birçok faktör olduğunu kabul ediyor. Evlilikte belirgin bir gerileme var. Artan sosyal izolasyon ve bazılarının “seks resesyonu” dediği olgu, bebek patlamasını hiç de işaret etmiyor. Bugünkü iş olanakları da öyle.

Eğitimli çalışanlar, ekonomist Claudia Goldin’in “açgözlü işler” diye adlandırdığı pozisyonlarla karşı karşıya: 9’dan 5’e sığmayacak kadar fazla şey talep eden işler. Daha az vasıflı işçiler ise öngörülemez vardiyalar ve yaşam maliyetiyle baş edemeyen ücretlerle mücadele ediyor.

Bunların ikisi de, ebeveynlerin çocuklarının gelişimine devasa zaman ve para yatırımı yapması beklentisiyle zor bağdaşıyor.

Eğitim kampanyaları ve uzun etkili doğum kontrol yöntemlerine erişim, ergen gebeliklerini etkili şekilde azalttı; bu da ABD’deki toplam doğum düşüşünde önemli bir rol oynadı.

Ancak yeterince derin bakarsanız, bu faktörlerin birçoğu da birer belirsizlik biçimine dönüşüyor. Comolli bana, partneriyle birlikte iş durumları daha netleşene kadar ebeveynliği ertelediklerini anlattı.

Kendi yaşının ilerlemesi ve olası sağlık sonuçları konusundaki endişelerini, birçok insanın asıl derdi olan mortgage faizleri veya yükselen fiyatlar gibi maddi faktörlerle sık sık kıyaslıyor: “Hem kişisel hem profesyonel hayatımda sık sık şunu merak ediyorum: Bunlar temelde farklı türde belirsizlikler mi yoksa aynı madalyonun iki yüzü mü?” diyor. Her durumda, belirsizlik psikolojik ya da yapısal olsa da “asıl zorluk, bu boyutların nasıl etkileşimde bulunduğunu daha iyi anlamak.”

Konuştuğum hemen hemen her akademisyen gibi Comolli de belirsizlik kavramını netleştirmeye ve ölçüm yöntemlerini geliştirmeye ihtiyaç olduğunu vurguladı. Belki de en basit yol, insanlara geleceği nasıl hissettiklerini doğrudan sormak.

Demograflar bunu “Kuşaklar ve Cinsiyet Araştırması” ile yapıyor; her üç yılda bir, 20’den fazla ülkede ülke başına 10 bin kişiye anket uygulanıyor. Yeni sorularda insanlara iklim değişikliği, yüksek işsizlik ve gelecekteki askeri çatışmalar gibi konularda ne kadar endişeli oldukları soruluyor.

Harvard’dan sosyolog Daniel Schneider, belirsizlik ile doğurganlık arasındaki bağlantıyı, “aile savaşları” dediği iki kutuplu kültürel tartışmanın ortasında bir yer olarak görüyor. Sağ kesim geleneksel aile yapılarını, evde 10 çocuk okutan “tradwife” anneleri savunurken; sol kesim çekirdek ailenin bittiğini ve “herkes kedileriyle yaşayacak” diye espri yapıyor.

Belirsizlik araştırmaları ise aslında şunu gösteriyor: “İnsanlar aile kurmak istiyor ama aynı zamanda çok belirsiz ve istikrarsız bir dünyada, ebeveynlerden inanılmaz yüksek standartlar talep eden bir ortamla karşılaşıyorlar.”

Çocuk sahibi olmak için vergi indirimi gibi tek seferlik pronatalist (doğum teşvik) jestlerle sorunu çözmek, zaman zaman defalarca başarısız oldu. Gerçek bir değişim için politika yapıcıların “çocuk sahibi olmayı ve yetiştirmeyi kolaylaştıran, aynı zamanda insanın mutlu, güvenli ve sağlıklı bir hayat yaşamasını destekleyen bütüncül bir yaklaşım” benimsemesi gerekiyor, diyor Ohio State Üniversitesi Nüfus Araştırmaları Enstitüsü direktörü Sarah Hayford.

“Ebeveynlik kısmını, güvenli hayat kısmını çözmeden ele alamazsınız.” Bu, yapısal değişim gerektiriyor. Ya da çok derin cepler. Dünyanın en düşük doğurganlık oranlarından birine sahip Güney Kore’de (kadın başına 0,8 çocuk) Booyoung Group inşaat şirketi 2024’te dikkat çeken bir hamle yaptı: Çalışanlarından bebek sahibi olanlara 100 milyon Kore wonu (bugünkü kurla yaklaşık 68.000 dolar, yani Güney Kore yıllık kişi başı gelirinin iki katı) teklif etti. Şirket geçen yıl 36 doğum bildirdi program başlamadan önceki ortalamaya göre yaklaşık %60 artış. Bu bonus, tıbbi masraflar ve ileride üniversite harçları için verilen sürekli desteğin üzerine. Üçüncü çocuk sahibi olanlar 100 milyon won ile kalıcı konut desteği arasında seçim yapabiliyor.

Bir çalışan Kore gazetesine “İkinci çocuk sahibi olmaktaki en büyük endişem olan maddi kaygıları şirket çözdü” demiş. Gazete, eğer bu şirket bir ülke olsaydı doğurganlık oranının Güney Kore’nin 3,6 katı olacağını hesaplamış.

ABD’de yıllık kişi başı gelirin iki katı yaklaşık 153.000 dolara denk geliyor. İnsanların fikrini değiştirmek için gereken müdahale ölçeği bu mu? Ailelere yönelik çoğu politika teklifi ise ancak palyatif çözümler öneriyor.

Heritage Foundation, evde kalan evli ebeveyni desteklemek için çocuk başına 2.000 dolarlık “evde çocuk bakımı denkleştirme kredisi” çağrısı yapıyor; bu miktar, ortalama Amerikan hanesinin bir ayda harcadığının üçte birinden az. Bu kadar küçük miktarlar, gençlerin hayatına hükmeden o geniş belirsizlik hissini asla dengeleyemez.

Ancak düşük maliyetli ve gerçekten işe yarayan bir doğurganlık politikası var: İnanç. Belki de orijinal belirsizlik azaltma stratejisi. Din uzun zamandır büyük ailelerle ilişkilendiriliyor; Amishler, Mormonlar, ultra-Ortodoks Yahudiler ve Hutteritler ortalamanın üstünde doğurganlık oranlarıyla bilinir. 2024’te yayımlanan “Hannah’s Children” kitabında Catholic University of America ekonomisti Catherine Pakaluk ve bir meslektaşı, beş veya daha fazla çocuk sahibi 55 Amerikalı kadınla konuştu. Hepsi dindardı. İnanç birçok seviyede güvence sunuyor: İnsanların kozmik bir zincirin parçası olduğunu, çocuk yapmanın ahlaki bir erdem olduğunu ve Tanrı’nın onlara bakacağını öğretiyor. Pratik düzeyde ise hazır bir topluluk sunarak aile hayatını onaylıyor ve destekliyor.

Ancak Ortodoks Hristiyanlık ve Katoliklik gibi bazı mezhepler yeni katılımcı kazansa da genel olarak daha fazla Amerikalı “dinsiz” olarak tanımlanıyor. Özellikle kadınların dinden uzaklaşma hızı önemli.

Heritage Foundation’ın Amerikan ailesinin geleceği üzerine Ocak raporu dinden düzinelerce kez bahsederken, iki taraflı çoğunluğun önemli gördüğü ücretli aile izninden sadece birkaç kez söz ediyor.

28 yaşındaki Clare Zakowski, bir terapi merkezinde part-time yönetici olarak çalışıyor. Federal ücretli aile izni programını memnuniyetle karşılayacağını söylüyor (Kongre’nin sunmadığı bir şey). Çocukları her zaman sevmiş; Wisconsin Green Bay’de lise öğrencisiyken bebek bakıcılığı yapmış ve yaz kampında etkinlikleri yönetmiş. “Onların saflığını ve masumiyetini seviyorum,” diyor. “Çocuklar harika geliyor bana.” 7 yıldan fazla süredir erkek arkadaşıyla birlikte ve çocuk konusu ilk günlerden beri konuşuluyor. Ancak son zamanlardaki erkek egemen internet kültüründen iğreniyor ve yapay zekânın topluma etkisinden endişe duyuyor. “ Her gün haberler çılgınca ve bir süredir böyle,” diyor. “Gerçekten çok garip bir zamanda yaşıyoruz gibi hissediyorum.” Ücretli izin (veya evrensel sağlık sigortası) dışında daha derin bir şey arıyor: Güven duygusu. Yetişkin hayatında Amerika’da henüz tatmadığı bir şey. “Bence bir devrim olması lazım demiyorum ama temelde büyük siyasi değişim, herkesin ahlaki uyanışı gibi bir şey,” diyor. Ebeveynliğe hazırlanmak için tam zamanlı, daha yüksek maaşlı bir iş arıyordu ama arayış o kadar stresli geldi ki vazgeçti. “Önceden plan yapmamanın olumsuz yanları olabileceğini biliyorum,” diyor ama “gelecekte ne olacağını kim bilebilir ki?”

Raleigh Rivera ile Nisan başlarında tekrar konuştuğumda bazı mutlu gelişmeler vardı. Yakın arkadaşlarından birkaçının hamile kalması onda yeni bir irade hissi uyandırmış. “En iyi arkadaşım Temmuz’da doğuracak ve bu bende anında bir his yarattı.” Gecenin orta yerinde “Vazgeçemem. Başka çarem yok. Onu desteklemem ve dünyayı iyileştirmek için çalışmaya devam etmem lazım,” diye düşündüğünü söylüyor.

Sonra internette gezinirken Minneapolis’te ailesine ve anneannesine yakın güzel bir ev bulmuşlar ve karar vermişler. Teklifleri kabul edildikten birkaç gün sonra İç Güvenlik Bakanlığı güçleri Minneapolis’e inmiş. Topluluklarının birbirini korumak için bir araya gelişini izlemek onun irade hissini daha da güçlendirmiş. “Yeni yuvamız olacak yerde insanların cesaretine tanık olmak içimizde bir şeyi değiştirdi,” diyor. Belki de bu, çocuk yapabilecekleri bir dünyaydı.

Karar değişikliği geçen yaz anlattığı korkuları tamamen yok etmedi. “Çok korkutucu olacağını biliyorum,” diyor. Ama eşiyle birlikte kendilerine ebeveyn olmayı hayal etme izni verdikleri anda “aşırı bebek ateşi” ikisini de sardı. “Gerçekten çılgınca gelen, ilkel ve inanılmaz duygusal yoğunlukta bir şekilde,” diyor. “Denemekten başka çarem yokmuş gibi hissediyorum.”

Bu haber Economic Hardship Reporting Project tarafından desteklenmiştir.

* Anna Louie Sussman (Köşe yazarı ve yakında çıkacak “Inconceivable: The Impossibility of Family in an Age of Uncertainty” (Belirsizlik çağında ailenin imkansızlığı) kitabının yazarıdır)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/05/07/opinion/birthrate-kids-parents-demographics-future.html

Rakamların Dili: Tek Haneli Hayaller ve Gerçekler

Nisan ayı itibarıyla yıllık enflasyonun yüzde 32,37 seviyesine tırmanması, piyasalarda oluşan "baz etkisiyle düşüş" beklentilerinin üzerine adeta soğuk bir duş etkisi yarattı. Mart ayındaki yüzde 30,87’lik seviyenin ardından gelen bu yükseliş, enflasyonun sadece bir "moment" kaybı yaşadığını, ancak trend olarak henüz kırılmadığını gösteriyor. Aylık bazda gerçekleşen yüzde 4,18’lik artış ise mevsimsellik etkisinin bu yıl çalışmadığının en somut göstergesi.

Maliyet Baskısı ve Küresel Rüzgarlar

Enflasyonu besleyen ana damarlara baktığımızda, iki kritik faktör öne çıkıyor:

1. Gıda ve Hizmet Katılığı: Gıda ve alkolsüz içecekler grubundaki yüzde 34,55’lik artış, mutfaktaki yangının devam ettiğini söylüyor. Ancak daha tehlikelisi, hizmet enflasyonundaki direnç. Eğitim, sağlık ve kira gibi kalemlerdeki yıllık artışların genel ortalamanın çok üzerinde seyretmesi, enflasyonun ekonominin kılcal damarlarına nüfuz ettiğini gösteriyor.
2. Enerji ve Jeopolitik Riskler: Orta Doğu’da süregelen gerilimlerin küresel enerji piyasalarını tetiklemesi, enerji ithalatçısı bir ekonomi olarak maliyetlerimizi yukarı yönlü baskılıyor. Ulaştırma kalemindeki artış, sadece bir ulaşım maliyeti değil; tarladaki ürünün rafa gelene kadarki tüm serüvenine eklenen bir yük olarak karşımıza çıkıyor.

Sorun Ne Kadar Derin?

Asıl üzerinde durulması gereken nokta, geçici etkilerden arındırılmış çekirdek enflasyonun yüzde 29,83 seviyesindeki inatçı seyri. Çekirdek verilerdeki bu katılık, para politikasının (faiz artırımları ve likidite yönetimi) etkisinin iç talebi soğutmakta henüz tam başarıya ulaşamadığını kanıtlıyor. Bu tablo, Merkez Bankası’nın "sıkı duruş" mesajını daha uzun bir süre, belki de 2026 sonuna kadar korumak zorunda kalacağının bir ön göstergesi niteliğinde.

Sokağın Hissiyatı ve Toplumsal Refah

Ekonomik modeller ve istatistiksel veriler bir yana, sokağın enflasyonu her zaman kağıt üstündekinden daha "yakıcı" hissediliyor. Maaş zamlarının, fiyat artış hızı karşısında soluksuz kalması, toplumsal refahın aşınmasına neden oluyor. Özellikle orta sınıfın, temel harcamalar (eğitim, konut, gıda) dışındaki tüketimden elini çekmesi, uzun vadede iç piyasada stagflasyon riskini de beraberinde getiriyor.

Sonuç: Bütüncül Bir Mücadele Şart

Nisan verileri bize şunu açıkça söylüyor: Enflasyonla mücadele sadece Merkez Bankası'nın faiz kararlarına bırakılamayacak kadar kompleks bir hal almıştır.

Yapısal Reformlar: Tarımsal üretim planlamasından, enerji verimliliğine kadar köklü adımlar atılmalıdır.

Mali Disiplin: Para politikasını destekleyen, kamuda tasarrufu önceleyen bir maliye politikası artık bir tercih değil, zorunluluktur.

Beklenti Yönetimi: Piyasa aktörlerinin ve vatandaşın "fiyatlar daha da artacak" algısı kırılmadıkça, her ücret artışı bir sonraki zam dalgasının tetikleyicisi olmaya devam edecektir.

Önümüzdeki aylar, baz etkisinin yardımıyla manşet rakamlarda bazı gerilemeler görebiliriz. Ancak gerçek başarı, rakamların aşağı inmesi değil, vatandaşın alım gücündeki erimenin durması ve piyasada öngörülebilirliğin yeniden tesis edilmesidir.

Belirgin bir meşruiyetle iktidara gelebildikleri için daha baskıcı yöntemleri hızla ve “geçici” olduklarını ifade ederek uygulamaya koyabilirler. “Düşmanların” gerçekten “düşman” olduğu konusunda inandırıcılıkları henüz yüksektir.

Otoriter liderlerin veya tek adamların işi zordur. Küçük adamların gıpta ve özentiyle bakıp kendilerinden geçtikleri şatafat, yalakalıklar, gösteriş, zenginlik, bir arka yüze sahiptir. Bunu anlamak aslında hiç de zor değildir. Bir tek adamın iktidara geldiği gündeki fotoğrafı ile on yıl sonraki fotoğrafına bakarsanız otoriter yönetimin kişiye çıkardığı bedeli kolayca görebilirsiniz.

Herkes bilir ki otoriter rejimler pahalı rejimlerdir. Niçin böyledir? Basit. Meşruiyetleri düşük olduğu için. İnsanları baskı ile yönetmenin rızalarına başvurmamanın bir bedeli vardır. Toplumun belirli kesimlerine sürekli rüşvetler vermek zorundadır böyle rejimler. Üstelik bu rüşvet miktarları sürekli artmalıdır. Bir kez verilen rüşvetler daha verildiği anda kural haline gelir ve beklentiler sabırsızlığa dönüşür. Yeni padişah tahta çıktığında para saçmazsa ilk günden homurdanmalar başlayacaktır.

Böyle rejimlerin bir başka özelliği öngörülemez olmalarıdır. Öyle ya öngörülebilir olmaları için tek adamın zihnini okumanız gerekmektedir. Sermaye sahibi iseniz bu zihin okuma süreci için bir servet harcarsınız. Bürokratlarla “iyi ilişkiler” kurmak zorundasınız, mahkemelerle öyle, etkileri azalmış olsa da bazı siyasilerle de. Bunlar hem para hem enerji gerektirir.

İşin başka bir müşkül tarafı dışişlerinde de ortaya çıkar. Öngörülemezliğiniz komşu ülkeleri rahatsız edecektir. Fetih düşleri gören tek adamların zihnine hiçbir komşu güvenemez. Ne yapacaklar? Silahlanacaklar. Siz? Siz de. Bu yeni ve muazzam harcamalar demektir. Görüldüğü üzere rejim her an daha pahalı hale gelmekte ve çok anlaşılabilir nedenlerle bu bedelleri ödeyen halkın memnuniyeti hızla azalmakta, meşruiyet hızla düşmektedir. Tek adamlar bu durumlarda ya baskıyı ya rüşveti arttırırlar. Ama durum öyle bir noktaya gelir ki mali sıkıntılar elde sadece sopanın kaldığı bir noktaya varabilir. Yasaklar artmaya başlar. Hapishaneler dolar ve giderek daha geniş kesimler etkilenir.

En vahim durumlar genellikle isyan, halk ayaklanmaları, grevler, egemen elitler içindeki çatışmalar şeklinde ortaya çıkar. Tek adam baskıyı artırdıkça güvenlik güçlerinin önemi artar ve onlar da rejim üzerinde ağır bir yük oluşturmaya başlarlar. Bir karar verici gibi dahi davranmaya başlayabilirler.

Bütün bunlar bilinmeyen şeyler değildir. Bir rejim genellikle böyle çözülür ve dağılır. Tek adam bu durumda bir dış macera deneyebilir. Mesela küçük çaplı bir fetih. 1984’te Arjantin’de General Galtieri bunu denemiş sonunda hapse girmiştir. Tek adam rejimlerinin orduları fetihlere isteksiz ve genellikle de içeriden bölünmüş durumdadırlar. Kıbrıs’ta fetih arzulayan Yunan Cuntası da aynı sonu paylaşmıştır. Üstelik onların Türkiye ile bir savaşın eşiğine geldiklerinde mali sorunlarını aşmak için Yunan Ordusu’nun cephanelerinin önemli bir kısmını Rodezya’ya sattıkları ortaya çıkmıştır.

Otoriter rejimler halk ayaklanmalarını silah gücüyle bastırabilirler. Üstelik bu, günümüzde çok daha kolaydır. Devletlerin izleme ve haberleşme olanakları muazzam ölçüde artmıştır. Takip ve imha teknolojileri de öyle. Halk kitlelerinin rejime sadık bir ordu karşısında yapabileceği tek şey ölmek olur. Ama burada her gün hissedilemeyen, televizyondan izlenemeyen bazı hareketler ortaya çıkabilir. Kendiliğinden hareketler. Bunları tespit etmek çok zordur. Bunların belli bir ideolojisi yoktur. Bir liderleri yoktur. Bir örgütleri yoktur. Konuşulmuş üzerinde anlaşılmış bir eylem tarzları yoktur. Genellikle ödedikleri bir bedel de yoktur.

“Toplum depresyonda” der bir gözlemci. “Alışverişler düştü. Sanki yemek bile yememeye başladılar. Çocuk bile yapmıyorlar. Seks bile yapmıyorlar. Genç aileler de bile düşmüş seks sayısı. Evden çıkmamaya çalışıyorlar hafta sonları. Çok uyuyorlar. İş yerlerinde uyuklar gibiler. İşten atılmaktan korkmaz gibiler. Kredi alıp ödemiyorlar. Hacizden hapisten korkmuyorlar. İşsizlerin çoğu iş aramıyor. Asgari ücret yol paralarına yetmiyor zaten. Erkeklerde iktidarsızlık, kadınlarda sekse alakasızlık ayyuka çıkmış. Son derece mutsuz ve sinirliler, cinayet ve intiharlar olağanüstü artmış. Ancak orta sınıflar yargı ve polisten çekiniyor. Diğerleri ne inanıyor ne güveniyor ne de korkuyor bunlardan.”

İşte bu tablo ortaya çıktığında devlet toplumdan ayrışmış demektir. Yapabileceği bir şey kalmamıştır artık. Çürüme olağanüstü hızlanır. Her şey kendiliğinden olup bitmiştir. Beyin ölümü gerçekleşmiş bir hasta gibidir toplum ve devlet. Tarihte pek çok örneği olmuştur bu durumun. Elbette iyi bir hal değildir.

Özgür Özel ve CHP'nin bir türlü aşamadığı temel sorunu

Özgür Özel geçenlerde çok iyi bir iş yapmış; tüm dünyaya hitap etmek üzere Journal of Democracy’de İngilizce bir makale yayınlamış. Yeni Arayış da sağ olsun, hemen çevirip Türkçesini yayınlamış.

Konu hâliyle Türkiye’de demokrasi yokluğu/mücadelesi vb. İçerik belki daha iyi olabilir ama yeterince iyi diyelim ve şimdilik işin o kısmına takılmayalım. Demokratlık iddiası olan, hele de tüm demokratların ittifakı gibi bir derdi olan bir ana muhalefet liderinin hem ülke içine hem de dünyaya bu kapsamda olabildiğince çok seslenmesi tabii ki çok önemli ve değerlidir.

Ancak Özgür Özel’in yazısının başlığı şu: "Türkiye'nin demokrasisini nasıl yeniden kuracağız?"

“Yeniden”?!?

Son paragraf da şu: "Görevimiz, Türkiye bir kez daha halkına ve tarihine yakışır bir demokratik cumhuriyet olana kadar direnmektir."

"Bir kez daha"?!?

CHP, tüm dünyaya seslendiği böylesi önemli bir makalesinde bile şu tuhaf ideolojik bagajından kurtulamıyor: "Eskiden demokratik bir cumhuriyetimiz vardı; biz onu yeniden tesis edeceğiz." İngilizcesini de kontrol ettim; orada da "restore" demişler. Yani eski, bozulmamış haline döndüreceklermiş; yeniden tesis edeceklermiş.

Bu küçük bir fark değil. Bu yaklaşımla CHP ne solcuları ne Kürtleri ne Alevileri ne muhafazakarları ne de yoksulları ikna edebilir. Zira bu sosyal grupların hiçbiri için Türkiye hiçbir zaman demokratik bir cumhuriyet olmadı, olamadı. AKP öncesi rejimde de solcular rahat siyaset yapamıyordu; Kürtler ve Aleviler (ve tüm azınlıklar) asgari demokratik haklarına sahip değillerdi; muhafazakârlar, CHP’nin de katkısıyla başörtüsü yasağı gibi ucube işlerle uğraşmak zorunda bırakılıyordu; bu sosyal grupların en genişi olan yoksullar/mülksüzler için ise ekonomik demokrasinin zerresi bile hiç söz konusu olmadı.

CHP’nin çok sık dile getirdiği “Cumhuriyet’e sahip çıkmak” ifadesi, tam da bu nedenle geniş kitlelerde heyecan yaratamıyor, yaratamaz da. Çünkü asgari kurumsal anlamıyla cumhuriyet, monarşik yönetimin yokluğu demektir; kendi başına demokrasi anlamına gelmez. Cumhuriyetler demokratik, otoriter, totaliter, teokratik veya etnokratik nitelikler taşıyabilir. Dolayısıyla belirleyici olan rejimin cumhuriyet olup olmaması değil; eşit yurttaşlık, hukuk devleti, siyasal çoğulculuk, laiklik, temel hak ve özgürlükler ile sosyal adalet standartlarını ne ölçüde kurumsallaştırdığıdır. Türkiye Cumhuriyeti hiçbir zaman asgari demokratik standartlara uygun bir demokratik cumhuriyet olmamıştır. AKP iktidarının en azından son 15 yılında, varolan bir demokratik cumhuriyet kaybedilmemiş, demokrasisini bir türlü asgari standartlarda kuramamış bir ülke, giderek daha da karanlık, otoriter/faşizan bir rejime doğru sürüklenmiştir.

Görülebileceği gibi, CHP’nin gayet haklı olarak hassas olduğu laiklik (veya sekülarizm), Cumhuriyet rejimlerinin gerek-şartı değildir; teokratik cumhuriyetler de olabilir (örn. İran ve kısmen İsrail). Ancak modern demokratik rejimler açısından vazgeçilmez olan, devletin herhangi bir dinî kimliği yurttaşlık hiyerarşisinin temeli haline getirmemesi; inançlı, inançsız ve farklı inançlardan yurttaşlar karşısında hukuken tarafsız kalmasıdır. Bu anlamda laiklik ya da daha geniş ifadeyle din-devlet ayrışması, asgari demokrasinin kurucu koşullarından biridir. Şeklen cumhuriyet olmayıp monarşi olan, ancak aynı zamanda üst düzeyde demokrasi ve laiklik standartlarına sahip birçok Avrupa ülkesi vardır.

O yüzden “cumhuriyete sahip çıkma” sloganı demokratlar açısından yetersiz bir slogandır. Elbette otoriter, teokratik veya monarşik eğilimlere karşı cumhuriyet fikrini savunmanın bir anlamı vardır. Ancak bu savunma, eşit yurttaşlık, çoğulculuk, hukuk devleti, laiklik ve sosyal adaletle tamamlanmadığı sürece demokratik bir kurucu ufuk yaratamaz. Özgür Özel’in de makalesinde kullandığı gibi hedef/slogan olarak “demokratik cumhuriyet” çok isabetlidir. Ek olarak, Türkiye’de cumhuriyet yerine monarşi isteyen insan sayısı çok çok azken ve böyle bir risk hiç yokken, gerçek bir demokrasi olmasını istemeyen başta iktidar bloğu olmak üzere birçok siyasi parti mevcuttur.

CHP, sahiden bir demokratik cumhuriyet kurma niyetine sahipse, bu Türkiye’de ilk kez olacak. O yüzden bunu böyle söylemek çok ama çok önemli. Şimdiye kadar CHP'den uzak durmuş kitlelere başka bir şekilde seslenmek ve heyecan yaratmak mümkün olmayacaktır. CHP, kendi tarihi de dahil olmak üzere, AKP öncesi dönemdeki demokrasi sorunlarını da eleştirmek ve teşhir etmek zorundadır.

"Nasıl yeniden kuracağız?" derseniz, sadece eski rejimde tuzu kuru olan imtiyazlı bir azınlığa seslenmiş olursunuz. Belki bu çekirdek kitleye, mevcut iktidardan canı yanmış bazı halkaları geçici olarak ve kerhen ekleyebilirsiniz; ama mevcut rejimi değiştirmek için gerekecek heyecan ve kapsamlı dalgayı yaratabilmek için çok daha fazlasına ihtiyaç var.

Mesele tam da burada düğümleniyor: Türkiye’nin ihtiyacı, eski rejimin daha temiz, daha laik, daha Batılı bir restorasyonu değil; ilk kez gerçekten eşit yurttaşlık, hukuk devleti, laiklik, yerel demokrasi, sosyal adalet ve çoğulculuk üzerine kurulacak yeni bir demokratik cumhuriyet iradesidir.

Bu yüzden mesele sadece retorik değil; demokratik ittifakın sosyolojik menziliyle de ilgilidir.

Selahattin Demirtaş: Özerk bir özne?

Geçen hafta DEM milletvekili gazeteci Cengiz Çandar, Ruşen Çakır’a verdiği bir mülakatın bir kısmında yakınlarda Selahattin Demirtaş ile Edirne Cezaevi’nde yaptığı görüşmeden bahsetti ve şunu dedi:

“Şunu söyleyeyim yalnız, Demirtaş çok çarpıcı bir söz söyledi. Bunu söylemem de gerçi kendisinden, bunu açıklayabilirsin diye bir diyalog açıklayamazsın ya da diye bir diyalog geçmedi ama çok enteresan. Ben dedi, bunca yıl hapiste yatmış biri olarak şunu söyleyeyim dedi. 10 yıl yatmakla 15 yıl yatmak arasında hiçbir fark yok dedi. 12 ay yatan birisine şunu şunu yapmazsan 13. ayı yatarsın denilse etkili olabilir. 13. ay gözünde çok büyüyebilir. 12 ay yatmış insan 13. ayı göze alamayabilir. Ama 10 yıl yatanın 15 yıl yatması hiçbir şey fark etmez dedi. Yani ben ilkelerimde ve pozisyonumda asla taviz vermeden ne kadar gerekirse burada yatarım demeye getiriyor.”

Basında görebildiğim kadarıyla Demirtaş’ın bu sözleri yeterince yorumlanmadı. Mevcut süreci olabildiğince yakından izleyen ve bu konuda Yeni Arayış’ta çok sayıda makale yayınlamış biri olarak, Demirtaş’ın bu sözleri bana çok önemli göründü.

Demirtaş ile doğrudan veya dolaylı temas eden hiç kimseden içeriden bir bilgi sahibi olmadan bu sözleri şu şekilde yorumlama eğilimindeyim:

Son günlerde mevcut sürecin, başta bize söylendiği gibi, gitmediğini ve çeşitli sıkıntılar yaşandığını sürekli okuyoruz, duyuyoruz. Belli ki hararetli pazarlıklar sürüyor, henüz netleşmiş bir anlaşma yok ve zeminin kayganlığı artıyor.

Öte yandan, birçok siyasi aktör veya yorumcu tarafından sık sık, bu sürecin halkla ilişkiler çalışmasıyla daha etkin biçimde yürütülebilmesi için Demirtaş’ın tahliye edilmesi ve Kürt ve Türk taraflarındaki yüksek sempati düzeyinin süreç lehine kullanılması gerektiği dile getirilmekte.

Selahattin Demirtaş, Osman Kavala, Can Atalay ve diğer benzeri durumdaki birçok insanımız, bilindiği gibi, AYM veya AİHM kararlarının yasadışı bir şekilde uygulanmaması nedeniyle hâlâ içeride tutuluyor. Bu konumda olanların tahliyesinin, mevcut sürecin en başında, ciddi ve sözüne/müzakeresine güven duyulabilecek bir devletin her şeyden önce kendi anayasasına/yasalarına uyduğunu göstermesi için bir önkoşul (veya güven artırıcı önlem) olarak talep edilmesi gerektiğini bir yıl kadar önce yazmıştım.

Görüldüğü kadarıyla Kürt Siyasi Hareketi (KSH) bu konuda şimdiye kadar sadece ara sıra ricacı olarak kalmayı yeterli buldu. AKP-MHP iktidar bloğunun da bu konuyu çok yönlü bir pazarlık unsuru olarak olabildiğince sündürmeyi tercih ettiği anlaşılıyor.

Öcalan’ın bu süreçte resmî bir statüye sahip olup olmayacağının tartışıldığı bugünlerde, tarafların Demirtaş’ın siyasal ağırlığının farkında olmadığını düşünmek saflık olur. Demirtaş tahliye edilirse, süreç için güçlü bir toplumsal meşruiyet kaynağı olabilir; ama aynı zamanda kendi siyasal ağırlığı, 2015’teki hatırası ve demokratik cumhuriyet ufkuyla, kontrol edilebilir bir figür olmaktan çıkabilir. Böyle bir pazarlığın gerçekten yürüyüp yürümediğini bilmiyoruz. Ama siyasal mantık açısından bakıldığında, Demirtaş’ın tahliyesinin iktidar bloğu ve süreci yöneten aktörler açısından yalnızca bir hukuk meselesi olarak görülmediğini tahmin etmek zor değil.

Süreci yürütenlerin kafasında şu tür soruların dolaşması şaşırtıcı olmaz: “Demirtaş’ı tahliye edersek: 1) siyaset yapmadan durabilir mi? 2) Siyaset yaparsa bizim çizdiğimiz sınırlar içinde kalacağına güvenebilir miyiz? 3) 2015’te yaptığı gibi, bir sonraki seçimlerde iktidarı kaybetmemize yol açar mı?”

Demirtaş da “10 yıl yatmışım; ilkelerimden ve pozisyonumdan taviz vereceğime, ne kadar gerekiyorsa o kadar daha yatarım” diyor.

Demokratik Cumhuriyet

İlk bakışta ilgisizmiş gibi gözüken bugün ele aldığım iki konunun bağlantı noktası tabii ki Demokratik Cumhuriyet.

Özgür Özel ve CHP, yeniden gibi eski güzel günlere dönmeyi ima eden ifadeler yerine yeni bir demokratik cumhuriyet kuruluşu idealini sahiplenebilirse;

Ufukları zaten demokratik cumhuriyet yönüne çevrili Selahattin Demirtaş ve cezaevlerinde tutulan diğer siyasi liderler bu ufuktan taviz vermeden mücadelelerini sürdürebilirlerse;

Ve nihayet, iktidar bloğunun tüm aksi çabalarına rağmen bu iki damar aralarındaki rabıtayı demokratik cumhuriyet ortak paydasında güçlendirebilirlerse,

İşte o zaman daha umutlu olabiliriz.

www.muratpaker.com
www.psikopolitik.com

Aslına bakarsak savaş hiçbir zaman tam olarak dünya gündeminden çıkmamıştı. 1945’ten bu yana büyük güçler arasında büyük bir çatışmaya tanık olmadığımız doğru. Ancak perifer coğrafyalarda vekalet savaşları, bağımsızlık mücadeleleri, iç savaşlar ve intifadalar tüm hızıyla devam ediyordu. Ruanda’dan Bosna’ya, Vietnam’dan Kongo İç Savaşı’na kadar pek çok savaş ve çatışma bu ara dönemde yaşandı.

Yine de Rusya’nın Ukrayna müdahalesi ve bundan birkaç yıl sonra patlak veren İran-ABD-İsrail savaşı ile farklı bir aşamaya geçtiğimiz ortada. Artık savaş, yirminci yüzyılın ilk yarısından aşina olduğumuz yüzüyle geri döndü: yeniden egemen devletlerin karşı karşıya geldiği, nizami orduların toprak kazanmak ya da düşman ordusunun toprak kazanma kabiliyetini ortadan kaldırmak üzere çarpıştığı, sivillerin gündelik normallerinin imkansızlaştığı, yüz binlerce insanın hayatına mâl olan ve kentleri yakıp yıkan çatışmaları takip ediyoruz.

Tüm bu yaşananlar, insanlığın şiddetle ilişkisini yeniden düşünmeyi ve bu bağlamda özellikle “adil savaş” kavramına da eğilmeyi zorunlu kılıyor. Bu kavram ilk anda kulağa şaşırtıcı gelebilir. Zira kitlesel katliamları ve yıkımı ima eden savaş nosyonunun “adil” olabileceğini düşünmek kolay değil. Öte yandan Ukrayna ya da İran gibi saldırıya uğrayan bir ülkenin giriştiği mücadeleyi göz önüne alırsak, tüm savaşlara haksız demek de kolay değil. Üstelik bazı savaşları adil diğerlerini ise haksız ya da hukuksuz olarak kategorize etmenin pragmatik bir yanı da söz konusu. Bu vesileyle savaşın belirli kurallar çerçevesinde, örneğin sivillerle savaşçılar arasında ayrım gözeterek ve esirlerin haklarını yok saymadan icra edilmesi de teşvik edilebilir. Bu nedenle adil savaş kuramlarına geri dönmek önemli.

Adil savaş fikrine dair yaklaşımların ilki, adaleti savaşın öncüllerinde arayan jus ad bellum kuramlarıdır. Buna göre savaş, ancak haklı gerekçelerle başlatılması durumunda adil olabilir. Elbette “haklı gerekçe” ifadesinin içeriği ayrı bir tartışma konusudur. Örneğin İslam dünyasında bu konu, özellikle ehli kitap olmayan topluluklarla mücadele bakımından sıkça ele alınmıştır. Bu toplulukların salt varlıklarını dünya üzerindeki adaletsizliğin kaynağı gören ve onlarla sürekli mücadeleyi meşru ve hatta zorunlu addeden düşünürler olduğu gibi, İslam topluluklarına karşı açık bir pozisyon almadıkları müddetçe bunlara savaş açmayı tasvip etmeyen düşünürler de bulunmaktadır.

Batı dünyasında da kilise hukuku çerçevesinde savaşın ancak bir adaletsizlikle karşı karşıya kalındığında meşru kabul edileceği yönünde fikir birliği vardır. Ancak modern öncesi dönemin düşünürleri bu noktada aktörlerin niyetlerine özel bir vurgu yaparlar. Savaşa yol açan adaletsizliğin her şeyden önce kayda değer ölçüde olması gerekir. Ayrıca adaletsizliğe maruz kalan egemen, bunu bir bahane olarak kullanarak kendi dünyevi çıkarlarını ilerletmeye çalışmamalıdır. Bir diğer deyişle uğradığı haksızlığa karşı savaş açtığını söyleyen aktörün halis niyetle hareket ediyor olması bir ön şarttır. Elbette burada da adil savaş kuramları boşluklarla doludur. Örneğin adil bir savaşın tek amacının adaleti yeniden tesis etmek olması gerektiği belirtilir. Öte yandan burada kastedilen şeyin ne olduğu açık değildir. Örneğin savaşın haklı gerekçesi olan ilk adaletsizliğin geri döndürülmesi yeterli olacak mıdır? Yoksa bu duruma yol açan aktörlerin gelecekte de benzer haksızlıklara girişme kapasitelerinin ortadan kaldırılması da adil savaşa dahil midir? Bu sorulara kesin yanıtlar vermek zor. Bu bakımdan “adil savaş” nosyonunu savaşın meşru şekilde gerekçelendirilmesine bağlayan jus ad bellum kuramlarının aslında çok da sınırlayıcı olmadığı söylenebilir. Yine de bunlar, modern öncesi dönemde savaş üzerine yürütülen fikir tartışmalarının ana omurgasını oluştururlar.

Buna karşın modern egemenlik anlayışının on yedinci yüzyılda yerleşmesi ile adil savaş teorisinin ikinci bir damarı olan jus in bello kuramları öne çıkmaya başlar. Bunlar, egemenlerin birbirleri ile mücadelesi olarak savaşın doğal ve hatta düzen kurucu bir gerçeklik olduğu ön kabulünden hareket ederler. Bir diğer devlete savaş açmak her egemenin hakkı olarak görülür. Savaşa ilişkin adalet talebi ise savaşın gerekçelendirilmesinden çok yürütülme biçimiyle ilgilidir. Her egemen devlet bir diğerine savaş ilan edebilir ancak bu savaşların belirli kurallar ve düzenlemeler dahilinde yürütülmesi gerekir. Sivillerin korunması, esirlere kötü muameleden kaçınılması ve belli savaş yöntemlerinin yasaklanması gibi kurallar, hukuki temelde savaş yürüten egemen unsurlar ile gayrı-meşru çeteleri ve uygarlaşmamış toplulukları birbirinden ayıran çizgidir. Bu alternatif damar zaman içerisinde daha rafine bir içeriğe kavuşarak nihayetinde Cenevre Sözleşmeleri’nin kuramsal temelini sağlamıştır.

Her tür şiddeti (en azından gündelik söylem düzeyinde) kategorik olarak reddeden yirmi birinci yüzyıl popüler kültürü içerisinden bu iki kuramsal hatta bakacak olursak, jus in bello yaklaşımında rahatsız edici bir şeyler bulmamız işten bile değil. Zira savaşların başlangıç koşullarını tartışmayı reddeden bu yaklaşım, aslında savaş kavramını da etik alandan çıkartarak salt politik alan içerisinde konumlandırır. Burada etiğe dahil olan unsur savaşın kendisi değil, onun icra edilme yoludur. Buna karşılık jus ad bellum çizgisinde savaş, özünde şeytani ve kötü bir şeydir. O, ancak “zorunlu bir kötülük” olarak kısmen meşru kabul edilebilir. Yalnız biçimsel bakımdan değil, özü itibariyle de etik alan içerisine ele alınan savaş, ancak ahlaki amaçlarla yürütülmesi kaydıyla onanır.

Öyleyse adil savaş konusunda jus ad bellum çizgisindeki fikirler çok daha insani ve özünde çok daha barışçıl değil midir? Sorun şu ki bu kuramlar, tam da savaşı etiğin bir parçası haline getirdikleri için çok daha yıkıcı ve yok edici eylemleri de meşru görmeye yatkındır. Bu hat üzerinden hareket eden siyasi özneler, giriştikleri savaşlarda muhataplarını meşru ve egemen rakipler olarak değil, saf kötülüğün temsilcileri olarak görürler. Bu türden etik-politik mücadelelerde amaç düşmanın mağlup edilmesi değil kötülüğün ortadan kaldırılmasıdır. Bu durumda öznelerin yapıp edebileceklerine bir sınır çizmek imkansızlaşır.

Günümüzdeki çatışmalara geri dönecek olursak, burada jus ad bellum çizgisinde bir düşüncenin yeniden egemen olduğunu ve savaşın yine etik-politik içerisine dahil edildiğini görüyoruz. Yükselen popülizm dalgasının etkisiyle taraflar, kendilerini kötülükle ve şeytani niyetlerle mücadele eden adalet temsilcileri olarak görüyorlar. Bu da düşmanın tümüyle yok edilmesinin amaçlanmasına, savaş pratiğinin kuralsızlaşmasına ve çatışmaların vahşileşmesine yol açıyor. Örneğin Ukrayna devlet başkanı Zelensky, Putin özelinde şeytani bir kötülük ile mücadele ettiği kanaatinde. Rus lider ise hemen her konuşmasında Kiev’deki neo-Nazilere dikkat çekiyor ve NATO’nun kuşattığı ülkesini savunmak için tek geçer yolun Ukrayna’nın bağımsız devlet statüsünü ortadan kaldırmak olduğunu ileri sürüyor. İsrail’in ve İran’ın siyasi liderleri, birbirleri hakkında az çok benzer fikirlere sahip. Her ikisi de ülkelerinin normal bir düşmanla değil, adeta şeytanın bu dünyadaki tezahürü ile mücadele ettiği kanaatindeler. Trump’a gelince, o da sosyal medya üzerinden “bir uygarlığın kökünü kurutma” tehditleri savurmakta beis görmüyor. Dolayısıyla kendi ahlaki haklılıklarından zerre şüphe duymayan aktörler, savaş fenomenine politik değil etik bir temelde yaklaşarak son derece radikal pozisyonlar işgal ediyorlar. Küresel jeopolitik için bu durumun ne kadar tehlikeli olduğunu söylemeye gerek yok. Realist kuramlar üzerine kurulu modern diplomasi dinamikleri yerlerini etik-politik hareketlere bıraktıkça dünya daha iyi bir yer olmak bir yana, aslında çok daha tehlikeli bir duruma koşar adım ilerliyor. Buna dur demenin yolu ise, öncelikle altta yatan popülist dalgaya karşı bir alternatif üretmekten geçiyor.

PKK lideri Abdullah Öcalan Meclis’e gelsin, örgüte koşulsuz silah bırakma ve fesih çağrısı yapsın; PKK kongresini Malazgirt’te toplasın; umut hakkı yasası, infaz yasası değişikliği; “Anadolu huzura, Öcalan umuda, Ahmet’ler makama, Demirtaş yuvasına dönene kadar kararımız nettir, Öcalan’ın statüsü netleştirilmeli” gibi çağrılar yaptı.

Bahçeli’nin kamuoyu önünde yaptığı açıklamaların ve çağrıların hiçbiri, iktidar partisi adına tek karar verici Cumhurbaşkanı ve AK Parti lideri Recep Tayyip Erdoğan karşısında bir karşılık bulmadı. Ama Kürt kitlesi daha temkinli  olsa da siyasetçilerin de ciddi beklentiye  yol açıyor.

Rivayetler muhtelif: Bir teze göre süreç, Cumhur İttifakı partileri MHP-AK Parti liderleri arasında uyumlu rol paylaşımıyla birlikte yürütülüyor.

Diğer teze göre ise iki lider arasında sürece yaklaşım konusunda oldukça farklılık olmasına rağmen süreç, Cumhur İttifakı’nda kopuşa yol açmadan yürütülmeye çalışılıyor.

Bahçeli, salı günü partisinin grup toplantısında Öcalan’ın statüsünün belirlenmesine ilişkin yeni bir çağrı daha yaptı: Öcalan’ın statüsünün “Barış ve Siyasallaşma Koordinatörü” olarak tanımlanmasını önerdi.

Bu öneri de diğerleri gibi kritik bir zamanda ortaya atıldı. Süreç tıkandı mı, durdu mu tartışmalarının yoğunlaştığı ve iktidarın topluma sürece dair ciddi beklenti yorgunluğu yaşattığı bir anda yapıldı.

TBMM Milli Birlik, Dayanışma ve Demokrasi Komisyonu’nun 18 Şubat’ta çıkardığı raporda yer alan 6’ncı ve 7’nci maddeler kapsamında ivedilikle yapılması gereken yasal düzenlemeler konusunda iki aydan fazla bir zamandır bilinen hiçbir gelişme olmadığı bir zamanda yapıldı.

Bu yazı yazıldığında henüz iktidar partisi cenahından hiç kimse görüş beyan etmiş değildir.

İktidar partisi, Bahçeli veya MHP ileri gelenlerinin bunun gibi kritik konulardaki çağrılarına kamuoyunda açık cevap verdiği veya tartışma yaptığı daha görülmüş değil.

Sürecin ilk döneminde umut hakkı konusunda ısrarlı çağrılara rağmen öneri, TBMM’nin süreç komisyonu raporunda bile yer almadı. MHP lideri Devlet Bahçeli’nin bu türden önerileri iktidar partisi tarafından “havada” bırakılıyor.

Bu kez başka şeylerin olma olasılığı oldukça yüksek. Bahçeli, bu kez süreçle ilgili iki haftalık suskunluğunu bozarak konuştu. İki parti arasında görüş ve yaklaşım farklılıkları telafisini zorlayan bir yoldan ilerliyor.

Bahçeli’nin aynı gün CHP’nin butlan davasıyla ilgili soruya verdiği “CHP karıştırılmamalıdır, parçalanmamalıdır” yanıtı, ilk kez bu netlikte bir tutum olmanın yanı sıra iktidar partisine de bu anlamda mesaj içerdiği çok açıktır.

Öcalan’ın statüsü tartışmaları, Kandil’in mesajları

Aynı gün Kandil’de PKK’nın fesih kongresinin birinci yıl dönümü vesilesiyle KCK Yürütme Konseyi yöneticileri olarak bilinen Mustafa Karasu ve Sozdar Avesta, “Apocu Hareketin Yöneticileri” sıfatlarıyla basın toplantısı düzenlediler.

Konuşmalarında silahlı mücadele döneminin kapandığını ve PKK’nın feshedildiğini güçlü bir biçimde bir kez daha vurguladıktan sonra, sürecin ilerlemesini sağlayacak gerekli yasal düzenlemelerin yapılmamasını ve Abdullah Öcalan’ın statüsünün hâlâ iktidar açısından netleştirilmemiş olmasını eleştirdiler.

Bu açıklamada da bir kez daha Öcalan’ın çağrısına tereddütsüz uyulduğu ve bundan sonra da uyulacağı duyuruldu.

Bu meselenin, iktidar çevresinin topluma empoze etmeye çalıştığı gibi Kandil’deki mağaraların boşaltılması, silahların tesliminin tespiti, teyidi ve ilanı meselesinden daha çok; silah bırakanların durumunun ne olacağı gibi esas büyük sorunda düğümlendiği çok açık. Bu artık iktidarın gizlenemez sorunudur.

Açıklamadan Kandil’deki PKK’lıların, “Biz silahları bıraktık, örgütü feshettik, şimdi önderliğimiz bize ne yapmamız gerektiğini söylesin, yapalım” dedikleri anlaşılıyor.

Öcalan, “Ben silahlı mücadele dönemini kapattım. Kandil’i boşaltmam ve Kürtlerin demokratik siyaset alanında kimlikleriyle var olabilmelerinin, sözlerini söyleyebilmelerinin önünü açın, hukukunu belirleyin” diyor. Bu doğrultuda çok sayıda yaklaşım sergilediği artık biliniyor. 

Dikkat edilirse demokratikleşme, hukukun her alanda işletilmesi veya Kürtlerin temel hakları gibi konular, Kandil’in boşaltılması için öne sürülen öncelikli konular değil. Silahı tetiğinden çekenler, silahı yaşamından çıkarma kararı verenler “silah bırakanlar ne olacak?” sorusunu soruyor.

İktidar çevresinin “teslim olma” anlamına gelen yaklaşımları ve “tespit, teyit ve ilan” üçlemesinin gerçekleşebilir bir proje olduğunun kabul edilmesinin zamanı geldi çattı.

İktidar, işin doğasına aykırı planlardan, bölgenin realitesiyle barışık olmayan beklentilerden ve seçim hesaplarını merkez alan oyalamadan vazgeçmeli; sürecin ilerlemesinin önünü açmalıdır. On dokuz aydır toplumun fazlasıyla yoruldu. 

. Bu noktada MHP lideri Devlet Bahçeli’nin çağrısı ve aynı gün CHP lideri Özgür Özel’in “Terörsüz Türkiye meselesi bir rekabet alanı değildir. Bir muhalefet alanı olarak da görmüyoruz. CHP olarak hem barışı hem demokrasiyi savunan, hem de PKK’yı silahsızlaştırıp içerideki sorunu bitiren; bütün Kürtlerin yaşadıkları ülkelerde barış içinde yaşamaları için düşüncelerimizi teyit edip altına bir kere daha imza atıyoruz.” taahhüdü, iktidar için tarihsel bir uyarıdır.

İktidar partisinin bu konuda gönülsüz olduğu çok açık. Ancak bu gönülsüzlük, üzerine oturduğu ağaç dalını kesmeye dönüşme riski taşıyor. Ve Türkiye’nin büyük fırsatlar kaçırmasına yol açıyor. Silah bırakma ve örgütü feshetme kararı verenlerin “ne olacağı” sorusu bugün en kritik sorudur.

Daha demokratik ve özgür bir ülke kurmaktan korkanların, bu kişilere herkes gibi bir yaşamı taahhüt etmekten dahi imtina etmeleri veya çekinmeleri; silahlı ya da silahsız siyasi çatışmanın toplumsal yaşamda risk oluşturmasının önüne geçemez.

MHP liderinin Türklüğü ihya etme, Türk devletinin varoluş zeminini mükemmelleştirme gayesi ile Erdoğan’ın bir kez daha seçim kazanma arzusu çatışıyor.

Bu noktada, silahın devreden çıkarılmasının siyaset zemininin genişletilmesi için yaratacağı fırsatın kıymeti tam anlaşılabilmiş olmadığından demokratik muhalefet üzerindeki ölü toprağı 19 aydır atabilmiş değil.

Bu, tatmin edici bir gelişme olmalı. Trump, OPEC’i on yıllardır eleştiriyordu. Ancak Trump bu dağılmanın sebebi değil ve Beyaz Saray’ın kutlamaları erken olabilir. Şu an için BAE’nin ayrılması pek bir şeyi değiştirmiyor. Uzun vadede ise daha zayıf bir OPEC, muhtemelen daha düşük fiyatlar değil, daha büyük volatilite ve hane halklarının ve işletmelerin zorlanacağı daha şiddetli dalgalanmalar anlamına gelecek.

Küresel stoklar tükenirken petrol fiyatları önümüzdeki haftalarda yükselişe geçmeye hazır. Washington, bu anı değerlendirerek Amerika’yı, daha da kötüleşmeye hazır olan petrol fiyatlarındaki patlama-çöküş döngülerine karşı korumalıdır.

Son on yılda OPEC ve Rusya öncülüğündeki diğer üreticilerden oluşan blok, Brent ham petrol fiyatlarını desteklemek için üretimlerini sınırladı. Covid-19 salgını sırasındaki kısa çöküş hariç, fiyatlar varil başına 65-80 dolar arasında seyretmiş, ara sıra sıçramalar yaşamıştı. Bu fiyat tabanı sayesinde ABD petrol üretimi günde yaklaşık 5 milyon varil artarak %50’den fazla büyümüştü. Buna karşılık, OPEC’in 2014’te üretimi kısma kararı almaması sonucu petrol fiyatları çökmüş, ABD’nin kendi petrolünü çıkarma yatırımları da aynı kaderi paylaşmıştı.

ABD’li üreticiler şu gerçeği iyi biliyor; OPEC fiyatları dengelemek için olmasaydı, biri onu icat etmek zorunda kalacaktı. Nitekim ABD bunu zaten yaptı. 1859’da Pennsylvania’da petrol bulunduktan sonra bölgeye akın başladı. Üretim patladı ve 1860-1862 arasında petrol fiyatları varil başına 20 dolardan 10 sente kadar düştü .

Robert McNally’nin “Crude Volatility” kitabında dediği gibi “petrol tarihinin ilk büyük fiyat çöküşlerinden biri” buydu.

Bu patlama-çöküş döngüleri o kadar istikrarsızlaştırıcı hale geldi ki, hükümet düzenlemelerine pek sıcak bakmayan Teksas bile silahlı süvariler tarafından uygulanan üretim kotaları getirdi.

ABD’nin petrol talebi arzını aştığı ve ithalat arttığı için Teksas 1972’de kotalarını kaldırmak zorunda kaldı . Teksas Demiryolu Komisyonu başkanı o sırada “lanet olası tarihi bir olay” demişti. Böylece dünyanın petrol piyasasının yöneticiliği rolünü OPEC devraldı.

BAE neredeyse 60 yıllık üyeliğin ardından OPEC’ten ayrılmaya yıllardır hazırlanıyordu. Diğer OPEC üyelerinin çoğundan daha fazla üretim kapasitesini artırmak için yatırım yapan BAE, kotalar nedeniyle bu yatırımların karşılığını alamıyordu. Ancak ayrılışın zamanlaması ve şekli yanında OPEC’in fiili lideri Suudi Arabistan’la önceden mutabık kalınmadan aksiyon alınması kararı yalnızca petrol piyasa şartları ile açıklama imkanını ortadan kaldırıyor. Bu aynı zamanda siyasi bir karar.

Üst düzey Emirlik yetkilileri, son iki ayda İran saldırılarından orantısız şekilde pay alan BAE’ye Suudi Arabistan gibi bölgesel ortakların yeterince güçlü destek vermemesinden duydukları öfkeyi sıkça dile getirdiler.

BAE şimdi ayrılmayı tercih etti çünkü mevcut koşullar altında ayrılışının pek bir etkisi olmayacak. Başka herhangi bir zamanda bu ayrılık, BAE’nin üretimi artıracağı ve Suudilerin de onu takip edebileceği varsayımıyla petrol fiyatlarını sert biçimde düşürürdü. Ancak Hürmüz Boğazı kapalıyken, ikisi de istese bile üretimi artıramaz. Boğaz yeniden açıldığında ise OPEC üyeleri, aylar boyunca petrol satamadıkları dönemin telafisi için yüksek seviyede üretim yapmak zorunda kalacak.

Uzun vadede BAE’nin ayrılması OPEC’in petrol piyasasını yönetme etkinliğini azaltabilir. Fiyatlar yükselince arzı artırıp, fiyatlar düşünce arzı azaltma kapasitesini zayıflatır. Suudi Arabistan ve BAE, fiyat sıçramalarını önemli ölçüde yumuşatabilecek yedek kapasiteye sahip tek OPEC üyeleriydi. BAE kartel dışında tam kapasite üretirse bu tampon küçülecek. Suudiler her zaman bu piyasayı dengelemede en büyük rolü oynadı, ancak büyük bir komşusu Suudi kısıntılarından faydalanıp kendi kısıntısını yapmazsa, Suudilerin üretim kesme isteği de azalabilir.

BAE’den sonra Angola, Ekvador ve Katar’ın (2019’dan beri ayrılanlar) izinden daha fazla ülke OPEC’ten çıkabilir. Daha az etkili bir OPEC, fiyatlar düştüğünde bir lütuf gibi görünebilir, ancak dünyayı daha sık patlama ve çöküş döngülerine maruz bırakır.

Gelecekte muhtemel görülen yüksek petrol fiyat ve volatilitesi pahalıya mal olacak. Petrol fiyatları sert dalgalandığında tüketiciler benzin, ısınma veya uçak bileti için ne harcayacakları konusunda güvensiz hissedecek.

İşletmelerin planlama ufku kısalacak, yatırımlar ertelenecek. Enerji üreticileri sondajı geciktirirken, enerji yoğun şirketler ise gelecekteki yakıt maliyetleri belirsizken büyümekten çekinebilir.

En iyi yanıt, ABD ekonomisini petrol fiyatı şoklarına karşı daha az savunmasız hale getirmektir. Bu, hem Demokrat hem Cumhuriyetçi yönetimler tarafından boşaltılan ancak acil durumlarda hâlâ önemli bir ham petrol kaynağı olan Stratejik Petrol Rezervi’nin yeniden doldurulmasıyla başlar. ABD liderleri ayrıca, hükümetin patlama-çöküş döngülerinin etkilerini yumuşatmak için daha yaratıcı düşünmek zorunda kalacaklar.

Örneğin yakıt vergileri petrol fiyatları düştüğünde yükseltilebilir, yükseldiğinde düşürülebilir; ya da petrol şirketi vergileri fiyatlar yükselince artırılıp, düşünce hafifletilebilir.

Daha da etkili olanı, ekonominin petrole bağımlılığını azaltmaktır. ABD’nin yüksek petrol üretimi fiyat şoklarına karşı dayanıklılığını artırıyor, ancak petrole bağımlılığı azaltma adımları çok daha önemlidir. Otomobil ve kamyonlara daha güçlü yakıt ekonomisi standartları getirmek, elektrikli araç alımına daha fazla teşvik vermek, yüksek hızlı tren ve toplu taşıma gibi alternatif ulaşım sistemleri kurmak; sadece iklim hedefleri değil, ekonomik güvenlik zorunluluğudur.

Petrol şokları vurduğunda Washington acil önlemlerle acıyı hafifletmeye çalışır. Ancak en etkili savunmalar zaman alır. Enerji güvenliği, OPEC’in ne kadar zayıf olduğuna veya fiyatlar yükseldiğinde politikacıların suçu kime atacağına göre değil, bir sonraki kaçınılmaz petrol fiyatı dalgalanmasının bir öncekinden daha az acı verip vermeyeceğine göre ölçülmelidir.

* Jason Bordoff (Columbia Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Kamu Yönetimi Fakültesi’nde Küresel Enerji Politikaları Merkezi’nin Kurucu Direktörü ve Profesörüdür. 2009-2013 yılları arasında Başkan Obama yönetiminde Ulusal Güvenlik Konseyi’nde kıdemli direktör ve başkanın özel yardımcısı olarak görev yapmıştır)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/05/06/opinion/opec-oil-markets-trump.html

Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yönetimler Kongresi 50. Genel Kurulu’na katılım sağladık. Bu genel kurul, esasında Kongre’nin 5 yıl süren yeni döneminin başlangıcı oluyordu. Dolayısıyla yeni görevlendirmeler ve seçimler gerçekleşti.

Bu kapsamda, Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yönetimler Kongresi’nin yeni başkanı Norveçli Gunn Marit Helgesen oldu. Bölgeler Meclisi’nde bizim de üyesi olduğumuz Sosyalistler, Yeşiller ve İlerici Demokratlar (SOC/G/PD) adayı Cecilia Dalman Eek görevine devam etti. Yerel Yönetimler Meclisi’nde ise uzun yıllar herkesin çok iyi bildiği bir turizm destinasyonu olan Mykonos’un belediye başkanlığını yapmış Konstantinos Koukas başkanlığı devraldı.

Türkiye’nin Avrupa’daki Temsiliyeti

Bizim için de gurur verici gelişmeler meydana geldi. Üsküdar Belediye Başkanımız Sinem Dedetaş, Bölgeler Meclisi Başkan Yardımcılığına seçildi. Bu sayede Türkiye, Avrupa Konseyi YBYK Bürosu’nda temsiliyetine ve ağırlığına devam edecek.

Diğer yandan, ben de, partimizin de içinde bulunduğu Sosyalistler, Yeşiller ve İlerici Demokratlar Grubu’nun (SOC/G/PD) Başkan Yardımcılığına seçildim. Bu sayede Türkiye iki önemli kazanım elde etmiş oldu. Kongre’nin Bölgeler Meclisi’nde bir başkan yardımcılığı ve Kongre’nin en büyük grubu olan Sosyalistler, Yeşiller ve İlerici Demokratlar Grubu’nda Başkan Yardımcılığı. Bu sayede Türkiye ve Cumhuriyet Halk Partisi elbette uluslararası arenada bir başarı elde etmiştir diyebiliriz.

Ayrıca ben, bu dönem Kongre’nin Dijitalleşme ve Yapay Zeka politikalarından sorumlu Sözcü Yardımcısı olarak görev yapacağım. Bu kapsamda yerel ve bölgesel yönetimlerle gelişen teknolojik ve dijital akımların arasındaki bağı incelemek ve bu yeni dünyada gelişmeleri takip etmek gibi bir görevim olacak. Bu hususta Avrupa Konseyi’nin sorumlularından biri olmak benim için de oldukça heyecan verici.

Avrupa Konseyi’nde Heyet Başkanımız Eskişehir Büyükşehir Belediye Başkanı Ayşe Ünlüce başta olmak üzere birçok arkadaşımız söz alarak konuşma yaptılar. Ben de bu kapsamda, bir yandan seçilmiş siyasetçilere yönelik baskıların giderek arttığı mevcut atmosferin demokrasi üzerindeki etkilerine; diğer yandan ise uluslararası ve bölgesel gerilimlerin derinleştiği bu dönemde küresel ölçekte büyüyen güvensizlik ikliminin ortaya çıkardığı siyasi ve toplumsal sonuçlara dikkat çektim. Ayrıca, geçtiğimiz yılın Ekim ayında Kuzey Makedonya seçimlerinde yaptığım gözlem görevi nedeniyle bu seçimler hakkındaki oturumda da söz aldım.

Avrupa’nın Pragmatizmi

Konuşmamda dile getirdiğim bazı hususları burada da ifade etmek isterim. Her şeyden önce, demokrasi Türkiye açısından yalnızca bir yönetim biçimi değil, doğrudan doğruya bir ulusal çıkar meselesidir. Bizler yurt dışında ülkemizin menfaatlerini en güçlü şekilde savunmaya çalışırken, aynı zamanda partimizin Türkiye’ye dair perspektifini ve gelecek vizyonunu da uluslararası kamuoyuyla paylaşmaya gayret ediyoruz. Ancak Avrupa’da çok yoğun biçimde hissedilen ve Türkiye’ye yönelik olarak giderek yerleşik hale gelen pragmatist bir yaklaşım bulunduğu da açık.

Ama biz onların ‘’pragma’’sını da paylaşmak zorunda değiliz. Çünkü Avrupa kurumlarının genel düşüncesi, ABD’nin Avrupa savunmasını yapacağına dair güven her geçen gün azalırken, ABD yerine Avrupa’ya kalkan olacak ve onu Rusya gibi tehditlerden koruyacak bir Türkiye yönünde. Bu tıpkı Suriyeli sığınmacılar hakkında yapılan antlaşmaya benzer bir pragmatizm içeriyor. O yüzden ben, ‘’Kesinlikle hayır, mevcut hükümet de buna yanaşmaz asla’’ diyemiyorum.

Zaten Avrupa’nın Türkiye’de olan bütün antidemokratik uygulamaları en sert tonda eleştirmemesinin sebebi de bu. Çünkü Ukrayna-Rusya Savaşı devam ederken kendilerinden uzaklaşan bir Türkiye istemiyorlar. O yüzden bireysel sohbetlerde Ekrem İmamoğlu’nun durumuna yönelik sempatik yaklaşımlar politika yapıcıların metinlerine yansımıyor.

Kaldı ki, bunun olmasının da zaten bir anlamı yok. Çünkü bizim güvenmemiz gereken nokta milletimiz, halkımız. Ama halkımızın bilmesi gereken de şudur ki: Bugün dışarıdan destek alarak iktidarını sürdürenler bizler değiliz, aksine biz yerli ve milli bir Türkiye hayaliyle; kimsenin kölesi ya da pragmatik çıkarlarına paravan olan bir Türkiye’yi hedefleyenlerin karşısında; bağımsız, onurlu, kendi kendine yeten, eşit muamele gören, bu kapsamda da Türkiye’yi muasır medeniyetler seviyesine çıkaracak demokratik yönetimi getirecek kişileriz. Bizim hedefimiz başkalarının çıkarına uyuyor diye bir gruba yanaşmak değil, Türkiye’nin çıkarları doğrultusunda müttefiklerimizi yönlendirmektir.

Türkiye’nin Önündeki Üç Yol

Türkiye’nin önünde üç yol var. Bunları iyi değerlendirmek gerekiyor. Bunlardan ilki, Türkiye’nin tamamen batı dünyasının içinde kendini zorla istettiren bir pozisyonda tutmak. Bu, genelde geçmiş merkez sağ partilerin politikasıydı. Bu politika artık hiç kimse tarafından benimsenmiyor. Çünkü Türkiye’yi eşitler arasında bir pozisyona sokmaktansa ABD ve AB’den onay bekler bir pozisyona sokuyordu.

İkincisi, Türkiye’nin hamasi bir politikayla reelpolitik durumlardan uzak, gerçeklerden azade bir şekilde mezhepsel bir kimlik bakışıyla yönlendirilerek hem bölgede barış kuran bir pozisyondan ziyade çeşitli taraflar arasında meşruiyet almak için zaman zaman tamamen ABD’yle eşgüdümlü ve onların istedikleri pozisyonlarda, zaman zaman Avrupa’nın çıkarları doğrultusunda hareket eden bir pozisyonda sallanmak. İktidarının çoğu döneminde Ak Parti’nin bunu yaptığını söylemek mümkün. Liderlerin kişisel diplomatik ilişkileri bu dengeyi zaman zaman sağlayabilse de, kurumsal zemin eksikliği Türkiye’yi uzun vadede kırılgan hale getirdiğini rahatlıkla söylememiz mümkün.

Üçüncüsü ise, Türkiye’nin bütün taraflarca eşit muamele gördüğü, içeride kendi demokratik usullerini gerçekleştirmiş, güçlü, bağımsız bir Türkiye hedefi doğrultusunda; hiçbir ülkenin boyunduruğuna girmeden, tamamen Türkiye’nin çıkarları doğrultusunda hareket eden ve bu kapsamda bütün dünyada saygı uyandıran bir Türkiye. Bunu da Cumhuriyet Halk Partisi gerçekleştirebilir.

Eşitlik ya da Hizmet

Bakıldığında, tarafların ortaya koyduğu perspektif farkı aslında son derece açıktır. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Özgür Özel vizesiz Avrupa hedefinden söz ederken, iktidar cephesi Avrupa ile ilişkileri büyük ölçüde mali pazarlıklar ve sığınmacı yükünün taşınması üzerinden tanımlamaktadır. Oysa vizesiz dolaşım, bir toplumu eşit ve meşru bir ortak olarak kabul etmenin sembolüdür; para karşılığında hizmet alınan bir noktada bulunmaksa bunun tam aksine, eşitsiz bir ilişkinin ifadesidir.

Türkiye ile böylesine yoğun ekonomik, siyasi ve stratejik ilişkilere sahip olunmasına rağmen; Avrupa Birliği’ne aday ülkelerin büyük bölümü bu haktan yararlanırken Türkiye’nin sistematik biçimde dışarıda tutulması, Ankara’ya eşit bir ortak muamelesi yapılmadığını göstermektedir. Bu tablonun sürdürülebilir olmadığı açıktır. İlişkiler ya karşılıklı eşitlik temelinde yeniden tanımlanacak ve Türk vatandaşlarına uygulanan bu ayrımcı yaklaşım sona erecek ya da Türkiye, egemenlik ve karşılıklılık ilkesi gereği kendi pozisyonunu yeniden şekillendirerek AB ülkelerine vize uygulayacağı bir politikayı üretecektir.

Nasıl Bir Türkiye?

Türkiye tarih boyunca Avrupa’nın ‘’öteki’’ kavramını şekillendiren ülke oldu. Bugün bir birleşik Avrupa varsa hatta bunda bizim de çok payımız var. Ama artık dünya küçülüyor, ufuklar genişliyor. Böylesi bir dönemde ne Türkiye Avrupa’nın ‘’ötekisi’’ olabilir ne de Avrupa Türkiye’nin. Çünkü zaten kendi içerisinde gerekli tedbirleri almazsa Avrupa yakın gelecekte ne yazık ki birçok sorunla boğuşacak. Güvenlik bunlardan yalnızca bir tanesi.

Türkiye, kendi milli çıkarlarından taviz vermeyen; ekonomik, teknolojik ve kurumsal kapasitesini kendi iradesiyle güçlendiren bir ülke haline geldikçe, Avrupa da ona kaçınılmaz olarak daha saygın bir zeminde yaklaşacaktır. Zira Avrupa standartlarını dışarıdan dayatılan bir hedef olarak değil, kendi kalkınma hamlemizin doğal bir sonucu olarak yakalayabildiğimiz noktada, Avrupa Birliği adaylığı da başlı başına stratejik bir amaç olmaktan çıkarak tamamlayıcı bir retoriğe dönüşecektir.

Çünkü Türkiye’nin asıl ihtiyacı; güçlü bir ekonomi inşa eden, sanayi atılımını gerçekleştiren, teknolojik dönüşümü yakalayan, kendi markalarını ve ürünlerini dünyaya ihraç eden ve bütün bu gelişimi halkının refahına yansıtan bir devlet kapasitesine ulaşmaktır.

Hakikat şu ki; Türk halkı nitelikli konutlarda yaşayabildiği, sağlıklı ve kaliteli gıdaya erişebildiği, üretken ve canlı sosyal alanlarda birbirine temas edebildiği ve nihayet kendine özgü bir yaşam kültürünü Edirne’den Hakkari’ye kadar ortak bir medeniyet tasavvuru haline getirebildiği takdirde, Türkiye’nin yükselişinin önünde hiçbir güç duramayacaktır.

Bu kez Anayasa’nın 2. maddesinde demokratik hukuk devletiyle birlikte yazılı olduğu halde içi olması gerektiği gibi doldurulamamış olan sosyal devletin hayata geçmesi için gerekli gördüğüm bazı anayasa değişikliklerinden söz edeceğim.

Devletin temel amaç ve görevleri

Bu ara başlık Anayasa’nın 5. maddesinin de başlığı. Bu maddede sayılan devletin temel amaç ve görevleri arasında, temel hak ve özgürlüklerinin yanı sıra “kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; (…) sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak” da var. Anayasa’nın 55. maddesi de “ücrette adalet sağlanması” başlığını taşıyor ve “Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır. Asgarî ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da göz önünde bulundurulur” diyor. Bu hükümlerden ücrette adalet sağlamanın da devletin görevi olduğu anlaşılıyor. Anayasa’nın kanun önünde eşitlik başlıklı 10/3. maddesiyse, “Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz” demek suretiyle bu gruplara pozitif ayrımcılık yapılmasını hükme bağlıyor. 61. madde bu grupları “sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler” arasında sayarak pozitif ayrımcılığı ekonomik ve sosyal alana da taşıyor. Bu maddelerden Anayasa’nın devlete, çalışanlara ve bu gruplara geçimlerini sağlayacak adil gelir sağlama görevi verdiği sonucunu çıkarmak mümkün.

Ne var ki Cumhur İttifakı enflasyonu düşürme bahanesiyle hem asgari ücretliyi hem de pozitif ayrımcılık yapmakla yükümlü olduğu ama negatif ayrımcılık yaptığı emeklilerin çoğunluğunu açlık sınırının çok altında kalan maaşlarla yaşamaya mahkûm ediyor. Cumhur İttifakı ayrıca 73. maddede kayıtlı vergi adaletine de aykırı davranıyor. Bu maddenin ilk iki fıkrasında “Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür. Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının sosyal amacıdır” hükmü yer alıyor ama bugün vergilerin yaklaşık üçte ikisi tüketim üzerinden alınan dolaylı vergilerden tahsil ediliyor ve bu vergiler enflasyonu tetikleyecek şekilde ve bazen enflasyonun üzerindeki oranlarda arttırılıyor.  

Bugün dünya nüfusunun büyük bir çoğunluğu gelir adaletsizliğine uğramakla birlikte, demokratik hukuk devletlerinde Cumhur İttifakı’nın özellikle bu döneminde yaşanan ölçüde gelir adaletsizliği yok. Cumhur İttifakı hem demokratik hukuk hem de sosyal devlet ilkeleriyle ilgili anayasa maddelerini ihlal ediyor. Bu çarpık durumun seçimle değişmesi mümkün olabilir, çünkü muhalefet partilerince çok sert eleştiriliyor. Örneğin mitinglerini izleyebildiğim CHP Genel Başkanı Özgür Özel, yanlış sosyal politikalarla giderek yoksullaşan sabit gelirliler ve emekliler için somut öneriler yapıyor. Ayrıca vergi adaletinden söz ediyor. Ama artık ekonomik ve sosyal konularda anayasa kurallarıyla hükümetlerin keyfiliğe kaçan hareket serbestini kısıtlamak şart. İnsanlar bu dünyaya küçük bir azınlık varlık içinde yaşasın, kendileri de sıkıntılar içinde bir hayat geçirsin ve yaşlandıklarında açlığa mahkûm olsunlar diye gelmiyor çünkü. Milyonların bu makus kaderini değiştirmek için önereceğim anayasa değişikliklerinin bir kısmı belki iktidara gelecek siyasi partilere de ters gelebilir. Ülkeyi bu iktidar kadar kötü yönetmeyeceklerini söylerler. Bu konuda belki haklı da olabilirler. Ama insanlara geleceğe dönük güvence verebilmek için artık iktidarların bu alanda anayasal düzeyde kurallara tabi olmaları gerekiyor.  

Ekonomik ve Sosyal güvenlik paketi

Mevcut Anayasa'nın 65. maddesi, devletin sosyal ve ekonomik görevlerini "mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde" yerine getireceğini hükme bağlıyor. Bu madde hükümetlere kurallara uymamak için adeta nefes aldırıyor. Bu nedenle öncelikle bu maddeye şöyle bir fıkra eklenmesi gerekli: “ mali kaynak yetersizliği temel sosyal haklar için ayrılması gereken bütçe payını etkilemez. Ayrıca gelir dağılımındaki dengesizliğin (Gini katsayısı üzerinden) belirli bir eşiği aşmasının belirlenmesi durumunda, hükümetin TBMM’ne özel bir iyileştirme planı sunması zorunludur. “Ancak bu kural sayesinde, maaş, ikramiye ve sosyal ödenekler için “bütçede para yok” bahanesi ortadan kalkar ve “toplumun refah, huzur ve mutluluğu” sağlanabilir.

Ayrıca 73. maddeye vergi adaletini fiilen sağlamak için şu fıkranın eklenmesinde yarar var: “vergi yükünün adaletli dağılımı esastır. Tüketim üzerinden alınan dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payı, kazanç üzerinden alınan dolaysız vergilerin payını aşamaz. Uyarılara karşın bu dengeyi bozan bütçe kanunları AYM tarafından iptal edilir." Böylece bütçe yapılırken gelirler ve giderler bağlamında mali bir kural getirilerek hükümetlerin bütçelerini hazırlarken keyfi hareket etmeleri önlenmiş olur. Çünkü anayasada yer alan devletin “toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlama” görevi öncelik taşır.   

Gelir adaletsizliğini engellemenin bir başka yolu, 166. madde uyarınca danışma organı olan Ekonomik ve Sosyal Konsey’in denetleme kurumuna dönüştürülmesidir. Bu bağlamda, hükümetlere ekonomi programlarının gelir adaletine uygunluğu konusunda Konsey’den onay alma zorunluluğu getirilebilir. Cumhur İttifakı’nın ilk döneminde Merkez Bankası (MB) Başkanı Naci Ağbal, bilimsellikten uzak düşük faiz politikası uğruna görevden alınmıştı. Bu politika sonuncunda patlayan enflasyon doğal olarak sabit gelirlilerin alım gücü kaybına yol açmıştı. İttifak’ın ikinci döneminde, bu defa Yılmaz-Şimşek ikilisinin özellikle bu kesimin kemer sıkmasına dayanan OVP’si (Orta Vadeli Program) enflasyonu düşürme gerekçesiyle yürürlüğe konulmuştu. Aradan geçen üç yılda enflasyon yüzde 39,59’dan ancak 32, 37 seviyesine gerileyebildi. Buna karşılık sabit gelirlilerin çoğunluğu, beklendiği gibi, büyük ölçüde yoksullaştı. Göz göre göre gelen bu felaketi önlemenin tek yolu, MB’ nın bağımsızlığının sağlanmasından geçiyor.

Ayrıca TÜİK’in de birkaç yıldır şeffaf olmayan verilerle açıkladığı enflasyon oranlarıyla memur, işçi ve emekli maaşlarının düşük tutulmasını sağladığı gözleniyor. Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) ile TÜİK’in açıkladığı yıllık enflasyon oranları arasında (55, 38 ile 32,37) devasa bir fark var. Üstelik ortalıkta Nisan ayı enflasyonunu ENAG’a yakın oranda (5,07-4,18) açıkladığı için TÜİK Başkanı’nın görevden alınabileceği söylentileri dolaşıyor. Oysa sadece İran savaşı nedeniyle akaryakıtta, özellikle mazotta, eşel mobil sistemine rağmen yüzde 30-35, meyve ve sebze fiyatlarında yüzde 50’ye yakın hatta bazı ürünlerde daha da üstünde artışlar olduğu görülüyor. Bu nedenle TÜİK’in de bağımsız bir kurum olması ve bağımsızlığının anayasal güvenceye kavuşturulmasında yarar var.

Bu iki kurumun bağımsızlığını “Piyasaların denetimi ve dış ticaretin düzenlenmesi” başlıklı 167. maddenin başına yerleştirmek ve maddeye şu fıkraları eklemek mümkün:  “Merkez Bankası (MB) ile TÜİK idari ve teknik özerkliğe sahiptir. Hiçbir makam bu kurumlara emir veremez. Kurum başkanları, TBMM tarafından nitelikli çoğunlukla 5 yıllığına seçilir. Görev süreleri dolmadan, anayasal suçlar hariç görevden alınamazlar.”

Anayasal kuralların caydırıcı bir yaptırım mekanizmasıyla desteklenmesi için AYM’ye, bütçe kanunları üzerinde olduğu gibi, ekonomik verilerin manipülasyonu ve kurum bağımsızlığının ihlali konularında da denetim yetkisi verilebilir. Ama öncelikle iş hacmi artacağı için AYM’nin üye sayısını 15’ten 21’e çıkarmak ve 6 yeni üyeyi Ekonomik ve Sosyal Haklar Dairesi’nde görev yapmak üzere konunun uzmanları arasından seçmek için 146. maddede de değişiklik yapılması gerekir. Ardından 148. maddeye şu fıkralar eklenebilir: “resmi istatistiklerin bilimsel temelden yoksun veya gerçeğe aykırı şekilde manipüle edildiğinin tespiti halinde; ilgili kurum kararları yok hükmünde sayılır ve bu durumdan kaynaklanan tüm ekonomik kayıpların (maaş farkları, enflasyon farkı vb.) tazminine ilişkin usuller AYM kararıyla başlatılır." Ayrıca, “Gelir dağılımını ağır şekilde bozan, vergi adaletini hiçe sayan veya sosyal devlet ilkesini işlevsiz kılan bütçe hükümleri ile idari tasarruflar, AYM tarafından 'Ekonomik Anayasaya Aykırılık' gerekçesiyle iptal edilebilir.

Ekonomik Anayasaya aykırılık, fark edileceği gibi, yeni bir kavram. AYM’ye bu konuda verilmesini önerdiğim yetkinin nasıl işleyebileceğine ilişkin önerilerimi gelecek yazımda aktaracağım. Gelecek yazımda ayrıca, bu kavramdan hareketle, yeni kuşak haklar arasında bulunan geri çağırma hakkından esinlenerek, “TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimlerinin yenilenmesi” ile ilgili 116. maddeye 4. fıkra olarak eklenmesini önereceğim ekonomik başarısızlıkta seçimlerin yenilenmesi düşüncemi de paylaşacağım. Beş yıllık iktidar dönemi oldukça uzun bir süre. Sabit gelirliler başta olmak üzere milyonlarca yurttaştan “bizi seçmiştiniz” gerekçesiyle, gelir adaleti ve enflasyon hedeflerindeki ağır sapmaya bunca sene dayanmalarını beklemenin, sosyal devlet ilkeleri uyarınca büyük bir haksızlık olduğunu kabul etmek gerekir. Bu nedenle hükümetin, Anayasa’nın 5, 55 ve 167/A (yeni önerdiğim fıkralar) maddelerinde belirtilen 'gelir adaleti' ve 'kurumsal bağımsızlık' yükümlülüklerine aykırı hareket ettiğinin Anayasa Mahkemesi tarafından saptanması halinde, iki yıllık bir sürenin sonunda seçimlerin otomatik yenilenmesini gündeme getiren bir anayasal mekanizma oluşturulmasında zorunluluk var kuşkusuz.   

Gece gelmişti.
Kimse görmemişti.
Kimse yerleştirildiğini fark etmemişti.

Ve her zamanki gibi, yapan kişinin kim olduğu bilinmiyordu.
Banksy yine ortaya çıkmış, mesajını bırakmış ve kaybolmuştu.

Bir adam.
Elinde bayrak.
Ama yüzü o bayrakla kapalı.

Ve yürürken, bir adım sonra boşluğa basıyor.

Adam ilerlediğini sanıyor.
Ama aslında düşmek üzere.

Banksy’nin bütün meselesi bu zaten:
Görünmeyeni görünür kılmak.
Sistemin içinden değil, dışından konuşmak.
Ve en rahatsız edici gerçeği, en basit görüntüyle anlatmak.

Yıllar önce bir tablo yaptı.
Satıldığı anda kendi kendini parçaladı.

Çünkü sistem öyle bir şey ki,
ona karşı çıkan şeyi bile satın alıp etkisiz hale getirebilir.

Bir isyan metaya dönüşebilir.
Bir çığlık dekor olabilir.

O heykeldeki adama bakınca, Türkiye’de tanıdık bir his doğuyor.

Çünkü burada da bayrak var.
Burada da yüzler kapalı.
Ve burada da o son adım yaklaşıyor.

Ama bunu söylemeden önce şunu sormak gerekiyor:
Bir toplum bu noktaya nasıl gelir?

Kimse isteyerek kör olmaz.

Önce korku gelir.
Sonra umut.

Sonra o umuda o kadar çok yatırım yapılır ki,
onun çöktüğünü kabul etmek,
insanın kendisini inkâr etmesi gibi gelir.

Ve tam o anda, bayrak yüzü örtmeye başlar.

AKP bu ülkeyi yirmi yılı aşkın süredir yönetiyor.
Bir zamanlar sunduğu vaatler vardı: kalkınma, istikrar, güçlü devlet.

İnsanlar buna inandı.
Çünkü bir dönem inanmak için sebepler vardı.

Ama o dönem geride kaldı.

Bugün hukuk zayıf.
Kurumlar bağımsız değil.
Eleştiri, tehdit olarak görülüyor.

Ve bütün bunlar olurken,
MHP bu düzenin ortağı olmayı seçti.

Bu bir sapma değil.
Bir yönelim.

Ama asıl mesele yine de siyasetçiler değil.

Asıl mesele şu:

Bir toplum, kendi tercihlerinin bedelini ödemeye başladığında bile aynı tercihi sürdürüyorsa, orada ne korunuyordur?

Ekonomi kötüleşirken, adalet zayıflarken, özgürlükler daralırken aynı bağlılık devam ediyorsa, bu artık siyasi tercih değildir.

Bu, kimliğin savunulmasıdır.

İnsan, kendini inkâr etmemek için gerçeği inkâr eder.

Ve yargılanan insan, kapanır.
Daha az dinler.
Daha çok sarılır.

Bayrak biraz daha iner gözlerin üzerine.

Banksy’nin anonimliği bir tercih değil, bir mesajdır.

Bir yüz yok.
Bir lider yok.
Bir kült yok.

Sadece fikir var.

Çünkü bir isim olduğunda, o isim büyür.
Fikir küçülür.

Türkiye’de ise tam tersi oluyor:

Fikirler küçülüyor, liderler büyüyor.

Tartışma yerini sadakate bırakıyor.
Sadakat derinleştikçe, uçurum yaklaşıyor.

Bugün Türkiye’nin ihtiyacı olan şey güçlü bir lider değil.

Güçlü bir hafıza.

Dünü hatırlayan, çelişkiyi fark eden, vaat ile gerçeği karşılaştırabilen bir toplumsal bilinç.

Demokrasi, bir kişiye sadakat değildir.
Demokrasi, iktidarı sınırlayabilme iradesidir.

Bu irade yoksa, seçimler sadece bir ritüele, sandık ise bir dekor parçasına dönüşür.

Ve evet, bu noktada açık konuşmak gerekir:

Türkiye’de demokrasiyi ve hukuku yeniden inşa etme iddiasını en tutarlı biçimde ortaya koyan siyasi yapı bugün Cumhuriyet Halk Partisi (CHP).

Bu bir övgü değil.
Bir tespit.

Ve bu tespit, eleştirinin bittiği anlamına gelmez.
Tam tersine: alternatif olan daha çok sorgulanmalıdır.

Ama artık mesele tercih değil.
Eşik.

Bu ülke ya hukuku yeniden kuracak, ya da onun yokluğuna alışacak.

Banksy’nin adamı hâlâ yürüyor.

Bayrak hâlâ yüzünde.
Ve o son adım hâlâ önünde.

Ama insan sadece yürüdüğünde değil, nereye yürüdüğünü gördüğünde gerçekten yürür.

Şimdi asıl soru şu: Gözlerimiz açık mı?

Geçen yazıda, doğal hukukçuların adalet ile hukuk arasındaki zorunlu ilişkiye dayandıklarını ve pozitivist hukukçuların buna karşı çıktıklarını söylemiştim.

Pozitivist hukukçular, hukuk ile ahlak arasında zorunlu bir ilişki olmadığını ve bu yüzden hukuk ile ahlakın birbirinden ayrılması gerektiğini ileri sürüyorlardı; buna “ayrılma tezi” “separation thesis” deniyor.

Pozitivistlere göre, hukuk egemenin emri olduğuna göre, hukukçunun da nesne olarak “egemenin emri” olan kuralları incelemesi gerekiyordu.

Doğal hukukçular cephesinden pozitivist hukukçuların bu anlayışına çeşitli eleştiriler yapıldı ve öneriler sunuldu.

Bu eleştiri ve öneri sahiplerinden birisi Amerikalı hukuk felsefecisi Lon L. Fuller’di.

Fuller, pozitivist hukuku eleştirirken onların doğal hukuk okuluna yaptıkları eleştirileri dikkate aldı ve iki okulun görüşlerini uzlaştırmaya çalıştı.

Fuller’e göre hukuk, egemenin tek taraflı iradesi olamazdı; hukuk, egemen ile uyruklar arasındaki karşılıklı bir ilişkiydi.

Kuralların “hukuk” adını alabilmeleri için toplumsal işlevlerini yerine getirmesi gerekiyordu; hukuku, herhangi bir toplumsal işlevi olmayan ve toplumu baskıyla bir arada tutan emirlerden ibaret sayamazdık.

Hukuk, insanların toplum halinde daha iyi bir yaşam sürebilmeleri için konulan kurallardan oluşuyordu ve insanların barış içinde yaşayabilmeleri için bu kuralların adaletli olması zorunluydu.

Adalet içermeyen bir hukuk düzeninin toplumsal kargaşanın kaynağı olması kaçınılmazdı.

Bir hukuk sisteminin “insan davranışını kuralların yönetimine tabi kılma” gibi özel bir amacı vardı ve bu amacı yerine getiremeyen kurallara hukuk denemezdi.

Rızaya dayalı bir toplumsal düzen üretemeyen kuralların olduğu bir ülkede hukuksal düzenden söz edilemezdi.

Hukuk, insanların toplum içinde bir arada yaşama ve işbirliği yapabilme yeteneğini geliştirmeyi hedefleyen insani bir projeydi.

Bu durumda adaletsiz bir yasa, bu işlevleri gerçekleştirme yeteneğinden yoksun olacağından yasa sayılamazdı.

Bu çerçevede doğal hukukçuların “adaletsiz bir yasa, yasa değildir” biçimindeki sloganı anlamlıydı.

Fuller’in buraya kadar söyledikleri yeni sayılmazdı; her doğal hukukçu aşağı yukarı benzer eleştirileri dile getirebilirdi.

Fuller’i doğal hukukçulardan farklı kılan şey pozitivist hukukçulara yakınlaşma çabasıydı.

Fuller’e göre, yasaların yapımı sırasında belirli yöntem kurallarına uyulması halinde pozitivist hukuk anlayışının eksiklikleri giderilebilirdi.

Bir başka anlatımla pozitivist hukukçular, yasaların belirli yöntem kurallarına uygun biçimde yapılmasını kabul ettikleri takdirde, yasalardaki “ahlak” eksiği giderilebilirdi ve yasalar toplumsal işlevlerine kavuşturulabilirdi.

Fuller böylece pozitivist hukukçuların doğal hukukçulara yönelttiği adaletin akılla bulunmasının olanaksız olduğu biçimindeki eleştiriyi karşılamış oluyordu:

Yasalar, belirli yöntem kurallarına uygun olarak yapıldıklarında, açık ve şeffaf yasa yapım süreci sayesinde, hukuk kuralları toplumsal düzen ve barışın sağlanmasının araçları haline gelebilirdi.

Bu yöntemle yaratılan hukuk kuralları aslında yönetim ile yurttaşlar arasında şöyle bir örtük sözleşme yapıldığı anlamına geliyordu:

Yönetim yurttaşlara: “Bunlar, uymanızı beklediğimiz kurallardır. Bunlara uyarsanız, davranışlarınızda da bu kuralların uygulanacağına dair güvence veriyoruz.”

Bunun anlamı hukuk devletinde mutlaka bulunması gereken “hukuki öngörülebilirlik” ve “hukuki güvenlik” ilkelerinin hayata geçirilmiş olmasıydı.

Fuller bu yöntem kurallarını bulabilmek için Hukukun Ahlakı (The Morality of Law) adlı kitabında “Kral Rex’in Öyküsü” adını verdiği bir varsayım kullandı.

Öyküye göre Rex adındaki Kral kraliyet sırası geldiğinde, bir reformcu heyecanıyla tahta çıktı.

Rex, seleflerinin en büyük başarısızlığının hukuk alanında olduğunu düşünüyordu: Nesiller boyunca hukuk sisteminde temel bir reform yapılmamıştı ve bu yüzden ülkede büyük bir hukuk reformuna ihtiyaç vardı.

Yargılama yöntemleri hantaldı; hukuk kuralları eski bir çağın ilkel diliyle konuşuyordu; adalet pahalıydı; hâkimler özensizdi ve çoğu yerde yolsuzluğa bulaşmıştı.

Rex, tüm bunları düzeltmeye ve adını tarihe, Solon ya da Lycurgus gibi büyük bir hukukçu olarak yazdırmaya karar verdi.

Bunun için ilk yapması gereken şey iyi ya da kötü olsun tüm eski yasaları tek bir kararla ortadan kaldırmak ve yerlerine yenilerini yapmaktı.

Ancak sorunları çok iyi teşhis etmesine rağmen başarısız olmak onun kaderiydi; çünkü yasa yapımı konusunda eğitimsiz, deneyimsiz ve bilgisizdi.

Uzun süren çabalamaları sonunda bir reform yapmak şöyle dursun sıradan bir hukuk sistemi bile kuramadı.

Fuller, “Kral Rex”in başarısızlıklarından hareketle, başarılı olmak için hangi yöntem kurallarına uyulması gerektiğini ortaya koydu.

Sonuçta, hukuka ilişkin sekiz ilkeden oluşan bir liste elde etti; Fuller’e göre bu liste hukukun ahlakla donatılmasına yol açacaktı.

Böylece doğal hukukçuların “adalet” ilkesiyle ilişki kurmaya gerek kalmaksızın hukuk kuralları ahlak ve adalet ile donatılmış olacaktı.

Fuller bu yolla, hem yönetimin asgari görevlerini denetlemede ölçüt olarak kullanılabilecek hem de iyi bir yönetimin mükemmelliğe ulaşması için uğrunda çabalaması gereken sekiz maddelik bir “yasallık ilkeleri listesi” geliştirdi.

Fuller’e göre Kral Rex bir hukuk reformu yapma konusunda aşağıdaki nedenlerle başarısız oldu:

1. Uyrukların tümünü kapsayan genel düzenlemeler yapamadı, her konu için geçici, özel kural koymak zorunda kaldı: “Yasaların genelliği ilkesi” ihlal edildi.
2. Tebaasının uymasını beklediği kuralları duyuramadı: “Yasaların yayımlanması ilkesi” ihlal edildi.
3. Olaylar hakkında karar veremeyince geçmişe dönük kurallar koymak zorunda kaldı; Pazartesi günü yasaya uygun olan bir fiili, yetkisini kötüye kullanarak Çarşamba günü suç haline getirerek cezalandırdı: “Yasaların geriye yürümezliği ilkesi” ihlal edildi.
4. Eğitimi yetersiz olduğundan yaptığı yasalar anlaşılabilir değildi; “yasaların açıklığı ilkesi” ihlal edildi.
5. Yasalar arasındaki bağlantıları kavrayamadığından birbirleriyle çelişen kurallar koydu; “yasaların çelişmezliği ilkesi” ihlal edildi.
6. İlgililerin uyabilme kapasitelerinin ötesinde yasalar yaptı: “Yasalarda uyulabilme olasılığı ilkesi” ihlal edildi.
7. Yaptığı kuralları o kadar sık değiştirdi ki uyruklar davranışlarını yeni kurallara uyduramadılar: “Yasaların sürekliliği ilkesi” ihlal edildi.
8. İlan ettiği kuralları uygulamak yerinde fiilen kurallardan farklı bir uygulama yaptı: “İlan edilen yasa ile resmi eylemin uyumu ilkesi” ihlal edildi.

Kral Rex amaçladığı gibi bir hukuk reformisti olamadı, çünkü hukuk güvenliğini ve öngörülebilirliğini sağlayacak kurallar koyamadı; bir hukuksal düzen kuramadı.

Fuller, Kral Rex’in başarısızlığının nedenlerinden yola çıkarak uyulması gereken sekiz maddelik bir listeye ulaştı.

Bu liste bir bütündü ve adaletli bir hukuk düzeninden söz edebilmek için bu sekiz ilkenin tümüne uyulmuş olması zorunluydu: Bir tek ilkeye bile uyulmaması adaletli bir hukuk düzeninin kurulmasını engellerdi.

Ya hep, ya hiç.

Özetle, bir insanın, kendisini kapsamayan (genellik), kendisinden gizlenen (yayımlanma), kendisi eylemde bulunduktan sonra ortaya çıkan (geriye yürümezlik), anlaşılmaz olan (açıklık), aynı sistemin başka bir kuralıyla çelişen (çelişmezlik), imkansızı emreden (uyabilme yeteneği), her dakika değişen (süreklilik), uygulamadan farklı olan (kural-uygulama uyumu) bir hukuk kuralına uyma konusunda ahlaki bir yükümlülüğe sahip olduğu söylenemezdi; bunun mantıksal bir açıklaması olamazdı.

Fuller bu yolla hukuki pozitivistlerle bir uzlaşmaya varmaktaydı: Hukuk kuralları bu yöntemle yapıldığı takdirde ahlakla donatılmış olacaktı.

Fuller bu düşüncesinde ancak kısmen haklıydı, çünkü yaptığı öneri çok ciddi bir eleştirinin konusu oldu.

Temel eleştiri şuydu: Yasalar Fuller’in belirttiği bu yöntemle yapılsa bile adalet sağlanamayabilir ve adaletsiz yasalar çıkarılabilirdi.

Örneğin bir sahilde, halka açık plajın girişinde şöyle bir tabelanın asıldığını düşünelim: “Siyahilerin girmesi yasaktır.”

Bu tür bir kural, Fuller’in yasa yapımında uyulması gereken sekiz ilkenin tümünün gereklerini karşılamasına rağmen adaletsizdir, çünkü ayrımcılığı emretmektedir.

Dolayısıyla Fuller bu sekiz ilkenin ahlaki olduğu konusunda ısrarlı olsa bile, bunlar esasen etkili yasa yapımına yönelik yöntemsel kılavuzlar gibi görünmektedir.

Bu konudaki genel görüş şudur:

• Fuller’ın sekiz “arzu edilir koşuluna” uyulması yalnızca hukuk sisteminin etkin bir şekilde işlediğini kanıtlar.
•  Bu koşullar ahlaki bir ölçüt olamaz.
•  Kötü bir rejim de bu testi kolayca aşabilir.

Bütün bu eleştirilere rağmen Fuller’in listesi devletlere adaletli hukuk düzeni oluşturma konusunda yol gösterici olabilir.

Bu koşulları bile karşılamayan düzenlerin bir hukuk düzeni sayılmayacakları biçiminde bir sonuç elde etmek mümkündür.

Fuller’in önerilerinin tam olarak uygulanması halinde bile adaletli bir hukuk sistemi kurulmamış olacağının farkında olmak gerekir, ama bu, önerilerin gözardı edilebileceği anlamına gelmez: Bu koşulların sağlanmadığı durumlarda sadece adaletsiz hukuk düzenlerinden değil, hukuk düzensizliğinden söz etmek gerekir.

Bu yüzden hukuk düzenlerini Fuller’in bu ilkeleri çerçevesinde değerlendirmek yararlı olur.

Bu yazının temel amacı ülkemizin hukuk düzenini bu ilkeler çerçevesinde değerlendirmektir.

Ancak yazı çok uzadı, değerlendirme sonraki yazıya…

Karadeniz kızı Selcen Hatun'un hikâyesini okurken sizden tekrar istediğim şey, bu hikâyenin 15. yüzyıl civarı, yarı konargöçer Türk-İslam toplumunda geçtiğini unutmamanız olacak. Bu detayların, bu hikâyedeki Selcen Hatun'a karşı duyacağınız hayreti artıracağını düşünüyorum. İlkokul Türkçe dersinde okuma kitabı olarak size aldırılan ve tozlu raflarda, üzerinde Efes'ten yeni çıkarılan bir seramik parçasından daha fazla toz bulunan Dede Korkut kitabınızı elinize alıp "Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı" hikâyesini okumanızı isteyeceğim.

Hikâyemiz, Kan Turalı'nın babasının onu artık evlendirmek istemesiyle başlar. Fakat Kan Turalı'nın evlenmek istediği kadın tarifi babasını oldukça şaşırtır. Kan Turalı; savaşan, ata binen ve düşman kellesi getiren bir kadınla evlenmek istemektedir. Hatta daha da önemlisi, kadın bunları kendisinden önce yapmalıdır; yani evleneceği kişi savaş alanında kendi önüne geçmelidir. Bunu ilk okuduğumda "helal olsun" desem de ilerleyen sayfalarda Kan Turalı'nın; muhtemelen son zamanlarda ODTÜ ve Boğaziçi gibi nadide üniversitelerimizin tarih, felsefe ve edebiyat bölümlerinin toplamından daha fazla mezun yetiştirdiği "performatif erkeklerden" biri olduğunu -hatta somut olmayan Türk kültürel mirasındaki ilk örneklerden biri sayılması gerektiğini- üzülerek görüyoruz.

Hummalı eş arama faaliyetlerinin sonunda, en son Trabzon Tekfuru'nun kızı olan ve garip bir şekilde de Türk kültürüne oldukça uygun yaşayan -ki adı dahi bu uyuma dâhildir- Selcen Hatun bulunmaktadır. Fakat kendisiyle evlenmek için üç canavarın öldürülmesi gerekmektedir. İşte tam bu sırada hikâyenin aşırı klişeleşeceği ve erkeğin erkekliğini ve maskülenliğini kanıtlamak için kadının sadece bir enstrüman olacağı -insanlık yazın tarihi boyunca örneklerinin milyonlarca kez yeniden üretildiği hikâyelerden birisini okuduğumuzu sanma yanılgısına düşsek de- hikâye bizi hemen şaşırtmaya başlar. Selcen Hatun'un Kan Turalı'yı görünce oldukça beğenmesi, hatta "kedisinin miyavlaması"na kadar açık bir dille yazılması, Kan Turalı'nın milleti günaha sokmamak için peçe takması gibi unsurlar insanı hikâyeyi okumaya zorlar.

15.yüzyılda toplumun mentalitesini anlamak için harika bir hazine olan bu eserimizde, Kan Turalı iki canavarı da alt eder fakat sonuncusunda ne yapsa da deveyi öldüremez. Veganları ve hayvan hakları aktivistlerini kızdıracak mücadelede Selcen Hatun en sonunda Kan Turalı'ya devenin zayıf noktasını söyleyerek yardımcı olmaya çalışır. Fakat Kan Turalı, küçüklüğünden beri avcılık yapan ve eserde de altı çizildiği gibi okla attığını vuran Selcen Hatun'un sözünü uygulayarak savaşmak ve savaşı bu şekilde kazanmak istemez. Kendisinden önce savaşta düşmanı alt edecek bir kadınla evlenmek isteyen Kan Turalı'nın progresiflik maskesi buraya kadardır.

Feminist kadınlar için kullanılmaya çalışılan saçma eleştiri cümlesi olan "Feminizm kocayı bulana kadardır" sözünü burada "Erkeklerin feminizmi güçlü kadın görene kadardır" olarak değiştirmeyi önererek devam ediyorum. Patriyarka, kadınların gücünü ancak bu güç erkeklerin hizmetinde olduğu sürece kutlar. Kan Turalı, tam da bu sınırı test eder: Selcen güçlüdür, ama bu güç onun kontrolü dışına çıktığı anda tehdit hâline gelir. Kan Turalı, canı pahasına erkeklik gururunu korumayı seçerek Selcen Hatun'u dinlemez ve deveyi alt etmek için başka bir yol arar. Sebebini ise açıkça söyler: Oğuz iline döndüğümüzde "kadının lafı ile düelloyu kazandı" denilmesin diye. Kan Turalı için önemli olan Selcen'in ne kadar güçlü olduğu değil, bu gücün kendi erkekliğini gölgeleyip gölgelemeyeceğidir.

Simone de Beauvoir'ın İkinci Cins'te temelini attığı aşkınlık ve içkinlik ayrımı tam bu noktada devreye girer. Beauvoir'a göre erkek, kendini aşan, projeler kuran, eyleyen aşkın özne olarak konumlandırılırken; kadın, doğurganlığı ve ev işleriyle sınırlandırılarak tekrara dayalı, edilgin bir "içkinlik"e mahkûm edilir. İşte Kan Turalı'nın yaşadığı çelişki tam olarak budur: Bir yandan kendisi gibi "aşkın" bir kadın ister (savaşan, at binen, kelle kesen), ancak bu aşkınlık kendi erkeklik performansını gölgeleyeceği an devreye giren içkinlik talebidir - yani kadının nihayetinde onun projesinin bir parçası olarak kalması, onun gücüne güç katması, onun kahramanlığını onaylamasını talep eder. Selcen'in bilgisi Kan Turalı'nın beceriksizliğini tescilleyeceği için, Kan Turalı ölmeyi "bir kadının aklıyla yaşamaya" tercih eder.

Devamında bir şekilde deveyi alt etmeyi başarır ve Selcen Hatun'la evlenmeye hak kazanır. Burada kadının bir "düello ödülü", fethedilmesi gereken bir "nesne" olarak konumlandırılmasının etik dışılığını şimdilik paranteze alarak devam edelim. Fakat çiftimiz Oğuz ülkesine dönerken Şahin Tepesi'ne arabayı çekip sevdiceğine bakarak içki içmek isteyen her Türk erkeği gibi Kan Turalı da aynı şeyi yapar ve yolun yarısında dururlar; Kan Turalı içki içmeye başlar ve devamında sızar. Fakat babasının bu evlilikten pişman olacağını ve arkalarından ordu yollayacağını hisseden Selcen Hatun uyumaz ve tam olarak da beklediği gibi bir ordu gelir. Kan Turalı'yı uyandırır ve beraber savaşmaya başlarlar. Fakat savaşın ilerleyen aşamalarında Kan Turalı'mız kelimenin tam anlamıyla rezil rüsva olur. Atı vurulmuş ve gözü oklanmıştır. Selcen Hatun, savaşçı, yiğit ve cengâver erkeğini savaş alanından atının arkasına atarak çıkarır.

Bu sahne, Beauvoir'ın İkinci Cins'te teşhir ettiği özne/nesne diyalektiğini yerle bir eder. Yukarıda da değindiğimiz gibi Beauvoir'a göre toplum erkeğe "eylemeyi", kadına ise "beklemeyi" kodlar. Ancak burada "eyleyen" (özne) Selcen, "bekleyen/kurtarılan" (nesne) Kan Turalı'dır. Çünkü Selcen Hatun, Kan Turalı'nın erkekliğini onaylayacak, onun gücüne güç katacak bir "tamamlayıcı enstrüman" değildir. O, Kan Turalı'ndan bağımsız, hatta ondan daha yetkin bir bireydir.

Bu noktada Judith Butler'ın Cinsiyet Belası'ndaki şu tespiti hatırlamak gerekir: "Toplumsal cinsiyet, istikrarlı bir kimlik ya da bir eylemin faili değil, zaman içinde sürekli yenilenen bir performanstır.”  Kan Turalı'nın erkekliği, savaş alanında "kurtaran" değil "kurtarılan" konumuna düştüğünde iflas eder; çünkü bu performans sürdürülemez hâle gelmiştir. Kan Turalı'nın yaşadığı bu ontolojik sarsıntı, aslında "performatif erkeklerin" en büyük kâbusudur: Hayalindeki "güçlü kadın" figürü canlanıp kendisini kurtardığında, Kan Turalı kendi yetersizliğiyle baş başa kalır. Burada bozulan, tam da patriyarkanın ürettiği "erkek kurtarıcı" mitidir. Patriyarkal kültür, erkeğin kadın üzerindeki tahakkümünü doğallaştırır ve buna kurtarıcı ve koruyucu gibi vasıflar bahşederek kutsallaştırmaya çalışır. Bu yapı bozulduğunda erkek ontolojik bir kriz yaşar.

Onunla evlenmek uğruna az önce canını defalarca kez tehlikeye atan Kan Turalı'nın erkeklik gururu ve erkeklik performansı canından ağır basar ve Selcen Hatun'u öldürmeye karar verir. Görelim bakalım Kan Turalı ne soylamış:

"Kan Turalı çaresiz kaldı, 'onu atın arkasına alıp çıktım' dersin. Gözüm döndü, gönlüm gitti. Seni öldüreyim."

Selcen Hatun, duygusal boşluğun verdiği etkiyle olabilir, Kan Turalı'yı başta yatıştırmaya çalışsa da Kan Turalı'nın öldürme ısrarına dayanamaz ve en sonunda Türk feminist tarih yazımına altın harflerle kazınan bu cümleyi Kan Turalı'ya söyler:

"Bre g*vat oğlu, okunla mı kılıcınla mı, gel beri kapışalım."

Böylece 15. yüzyılda yazılmış bir eserde bir kadının müstakbel eşini düelloya çağırmasını okuruz. Selcen Hatun karşısındaki erkeğin dilinde ve onun kuralıyla ona meydan okur. Selcen Hatun bir tepeye çıkar ve okunun temrenini çıkartarak okunu nişan alır ve bilerek Kan Turalı'yı ıskalar. Selcen Hatun'un istediği olur. Kan Turalı'ya attığını vurmasıyla bilinen Selcen Hatun'un korkusu yeter. Kan Turalı geri adım atar ve şaka yaptığını söyler. Selcen Hatun’un istediği, Kan Turalı’nın kanını dökmek değil, var olduğunu göstermektir. Devamında evlenmişlerdir; fakat böyle güçlü ve erkeğe düelloda meydan okuyan bir kadın karakter anlatısının o zamanlarda yazılması oldukça şaşırtıcıdır.

Sonuç olarak Selcen Hatun anlatısı, yalnızca bir kahramanlık hikâyesi ya da epik bir aşk anlatısı olarak değil; 15. yüzyıl toplumunun toplumsal cinsiyet dinamiklerini çatlatan, hatta yer yer ters yüz eden bir metin olarak okunmayı hak eder. Hikâye boyunca Selcen Hatun’un sergilediği özne konumu, bilgi üretme kapasitesi ve fiziksel gücü, patriyarkal düzenin kadına biçtiği edilgin rolü sürekli olarak ihlal eder. Buna karşılık Kan Turalı’nın tutumu, patriyarkanın ne kadar kırılgan ve performansa dayalı bir yapı olduğunu açıkça ortaya koyar: Güçlü kadın arzulanır, fakat bu güç erkekliğin sınırlarını tehdit ettiği anda bastırılmak istenir.

Hikâyenin en çarpıcı yönlerinden biri de tam olarak burada yatar: Kadın karakter, anlatının nesnesi olmayı reddederek özneleşir; erkek karakter ise özne konumunu koruyabilmek için şiddete başvurma eşiğine kadar sürüklenir. Bu anlatı, erken dönem Türk-İslam toplumunda dahi toplumsal cinsiyet rollerinin sanıldığı kadar sabit olmadığını, aksine sınamaya açık ve kırılgan yapılar olduğunu gösterir. Selcen Hatun’un Kan Turalı karşısındaki direnci ve meydan okuması, tarihsel bağlamı (ki 15. yüzyıl ile 11. yüzyıl arasını özellikle düşündüğümüzde) yalnızca edebî değil aynı zamanda politik bir anlam da taşır.

Fakat sözlerimi bitirirken, burada iki üç metin bulup bunun üzerinden ideolojik bir saikle "Eski Türkler feministti" gibi bir söylem üretilmemesi gerektiğini vurgulamak istiyorum. Erkeklerin yazmış oldukları tarih ve eserler boyunca kadın hep öteki kimliğinde olmuştur.

“İnsanlık erkektir ve erkek, kadını kendi içinde değil, (erkeğin) kendisine göre tanımlar; kadın özerk bir varlık olarak görülmez.” (Beauvoir, 1949, s. 28)

Toprak Arı

Diğer tedbirler uzun vadede toplumda egemen olan yaklaşımları da değiştirecek nitelikte görünüyor. Cumhurbaşkanımıza göre, muhtelif sebeplerden aile kavramı çok yıpranmış. Bu kavramı yine toplumsal ilişkilerin ortasına oturtmak gerekiyormuş ve saire, ve saire. Tabii, toplumda tavır değişikliği bir günde ortaya çıkmıyor, dolayısıyla değiştirmek de uzun bir süre gerektiriyor. Ancak ondan önce sorulması gereken bir soru var. Acaba insanlar neden çocuk yapmıyor, bunun nedeni aile kavramının yıpranması mı, yoksa başka nedenlere eğilmek mi gerekiyor?

Sanıyorum, Sayın Cumhurbaşkanımızın dikkatinden kaçmış olacak ama ülkemiz nüfusunun büyük bir bölümü artık “kent” tabir edilen yerlerde yaşıyor. Kentlerde yaşayan insanlar çocuk yaparken, uzun vadede bu çocuğun iyi bakılması gerektiğini, iyi beslenmesi gerektiğini, iyi okuması gerektiğini düşünüyorlar. Bu yaklaşım köye nazaran oldukça farklı. Köyde doğan ve uzun vadede de köylü olması beklenen çocuğun bir miktar hüda-i nabit büyümesi, köylü olmanın gereklerini ailesinden öğrenmesi mümkün. Kent öyle bir yer değil, çocukların yetiştirilmesi ve daha önceden ne olacağı bilinmeyen bir işte ve bir işyerinde çalışmaları için donatılmaları gerekiyor. Üstelik hiçbir şey bedava değil. Çocukların büyümesi ve üretim sürecine katılabilmeleri için oldukça iyi bir yatırım yapmak zorunlu. Buna bir ekleme daha yapmak gerek. Köyde gençlerle yaşlılar aynı evi paylaşabiliyor ve gençler yaşlılara bakmayı daha kolay üstlenebiliyorlar. Başka bir ifade ile, çocuk iyi bir emeklilik yaşamanın da bir nevi teminatı. Kentte ise böyle bir yaklaşım yok. Gençler yetişip yuvadan uçunca, geriye kalanlar çoğu zaman kendi başlarının çaresine bakmak durumunda kalıyorlar.

İsterseniz durumu iktisadi bir deyimle özetleyeyim: Kentte çocuk sahibi olmanın marjinal maliyeti çok yüksek, dolayısıyla insanlar maliyetini karşılamakta zorlanacakları bir girişimde bulunarak çocuk sahibi olma konusunda daha fazla düşünüyorlar. Tabii çocuk sayısının artması da aynı kurallara tabi. Kişiler bir çocuk sahibi olsalar dahi, ikinci veya üçüncüsünü yapma konusunda daha mütereddit davranıyorlar, çoğu zaman da az çocuk yaparak güçlükleri aşmanın daha isabetli olduğuna karar veriyorlar. Eğer benim tahlilim doğru ise, o zaman karşımızda insanların sosyal değerlerin aşınması nedeniyle daha az çocuk sahibi olmasından ziyade, iktisadi nedenlerle çocuk yapmayı azaltmaları yatıyor. O zaman, sorunu çözmek için iktisadi değişkenler üzerinde durmak daha büyük önem arz ediyor. Hatta, sosyal değerlerle uğraşmak sorunu çözmez, nafile bir gayretten ibaret kalır dememiz dahi mümkün.

Gelin, birlikte bir durum muhakemesi yapalım. Gazetelere bir göz atmanız yeterli. Asgari ücret çok düşük. Birçok ailenin sağlıklı bir mekanda ikamet etmesine, iyi beslenmesine imkan vermiyor. Bu durumda asgari ya da düşük ücretle çalışan bir kişinin çocuk yapmayı düşünmesi sefaleti paylaşmaya bir nüfus daha eklemesi anlamına geliyor. Belki çocuk yapmanın da öncesine gitmek gerekiyor. Haberlere bakılacak olursa, evlilik yaşı da yükselmeye başlamış. Öyle anlaşılıyor ki, çoğu insanımız bırakın çocuk yapmayı, evlenmeyi, bir yuva kurmayı dahi maddi koşulların elverişsizliği nedeniyle erteliyor. Bu koşullar altında sizin yürüteceğiniz kültür politikaları insanların daha fazla çocuk yapması ve böylece ülkemiz nüfusunun azalmasını engellemeniz pek mümkün olmaz. Pekiyi neler yapmalı?

Herhalde, ilk yapılacak iş ücretlerin daha tatmin edici bir hale getirilmesidir. Yine gazetelere inanmak lazım gelirse, ülkemizde çok sayıda insan çalışarak elde ettiği gelirin yetmemesi dolayısıyla ikametten tutun, beslenmeye kadar uzanan büyük güçlüklerle karşı karşıyadır. Buna karşılık, az sayıda kişinin servetinin her geçen gün arttığı da not ediliyor. Geliri yükselen kesimin genelde kamu fonlarından kendilerine yapılan transferler ile refahlarını yükselttikleri gözleniyor. Gelir dağılımında bozukluk olduğu, bu bozukluğun temelinde ise yanlış kamu politikalarının yattığı söylenebilir.  O zaman kamu politikalarının emeğiyle geçinen kesim lehine değiştirilmesi gereği kendiliğinden ortaya çıkıyor. Ancak bunun sadece bir başlangıç olduğunu unutmamak lazım.

Başka neler yapılabilir? Bilindiği gibi, toplumda üretkenliğin artması için kadınların da işgücüne etkin biçimde katılması gerekiyor. Buna karşılık dünyanın birçok toplumunda çocuk bakımında kadının vazgeçilmez bir yeri olduğu, daha doğrusu çocuk yetiştirmenin kadının işi olduğu düşünülüyor.  Kadına çalışma fırsatı veren bir çocuk bakımı yapısının oluşturulması gerekiyor. Bu gerçeği ülkemizde büyükşehir belediyeleri nispeten daha iyi anlamış gözüküyorlar. Çoğu kentte çocuk bakımı için kreşler açılıyor. Ancak, görebildiğim kadarıyla iktidarımız kreşlere karşı fazla sıcak yaklaşmıyor. Belediyelerin böyle işlerle uğraşmasını istemiyor. Halbuki, çocukların anneleri yerine kendi yaşıtlarıyla vakit geçirmeleri çoğu zaman onların ruhen daha sağlıklı yetişmelerini de sağlıyor.

Çocukların okul derdi üzerine de eğilmek gerek. Son yıllarda orta ve yüksek öğretimin kalitesinde giderek yoğunlaşan bir düşüş görülüyor. Okullar bakımsız, hocalar yeterli değil. Bakanlık bir takım tuhaf kuruluşlarla işbirliği yaparak onların eğitime yardımcı olmasını sağlamağa çalışıyor. İş orada da bitmiyor, birçok aile kurtuluşu özel okullarda arıyor fakat bu okullar da giderek pahalılaşıyor, normal geliri olan insanların çocuklarını gönderemeyeceği bir görünüm kazanıyor. Bunlara bir de çocuğunu istediğin türden bir okul gönderememek eklendi. İktidar insanların çocuklarını mümkün olduğu ölçüde İmam-Hatip okullarına göndermesi için çabalıyor. Çoğu vatandaş ise çocuğunun iyi eğitim veren normal bir lisede okumasını istiyor. Çözüm olağan orta öğretim sisteminin kalitesinin yükseltilmesinden ve böylece çocuğu özel okula gönderme baskısının azaltılmasından, insanların çocuklarını istedikleri okullara gönderebilmesinin sağlanmasından geçiyor. Eğer kişi çocuğunu istediği gibi yetiştirme olanağına sahip olmazsa, çocuk yapma konusuna da fazla arzu duymuyor.

Bütün bunların ötesinde bir hususa daha yer vermemiz gerekiyor. İnsanlar çocuklarını nasıl bir dünyaya getirecekler, onu da düşünmemiz gerekiyor. Benim kastım, bütün dünyada hüküm süren olumsuzluklar değil, çocuğumuza nasıl bir ülke bırakacağımızla ilgili. Keyfiliğin alıp yürüdüğü, yargının partizanca hareket ettiğine ilişkin olarak ciddi kuşkuların beslendiği, liyakatin yerini sadakatin aldığının ileri sürüldüğü, sınavlarda başarı sağlayanların mülakatlarla elendiği ve yerine partizanca atamaların yapıldığının düşünüldüğü, otoriter yönetimin tabii sayıldığı, inanca şekil olarak itibar edilirken ruh olarak herhangi bir ahlaki ilkeye uyulmadığı izlenimi veren uygulamaların kol gezdiği bir ülkede çocuk sahibi olmak ister miydiniz?

Görüyorsunuz, çocuk yapmamayı toplumsal değerlerin bozulması değil, toplumsal dengelerin bozulması karşısında verilen bilinçli bir karar olarak görmek de mümkün. O zaman toplumda yürürlükte olan değerlerle uğraşmak yerine, uyguladığınız politikaları değiştirirsiniz. Sanıyorum bunu yapmak daha kolay. Belki o zaman insanlar daha fazla çocuk sahibi olmak isteyeceklerdir. Bir not daha ekleyeyim. Herhalde hükümetin hedefi ne pahasına olursa olsun nüfusu arttırmak değildir. Nüfus azalmayan, müreffeh ve kalkınmış bir Türkiye arzulanmaktadır. Bunun yolunun ise değerlerle uğraşmak yerine, maddi koşulları iyileştirmekten geçtiğini düşünüyorum. Bilmem siz ne der siniz?

Bütçe açığı, kamu harcamalarının gelirlerden fazla olması durumudur ve genellikle borçlanma ile finanse edilir. Bu durum, piyasaya ek likidite girişi ve kamu borçlanma ihtiyacının artması anlamına gelir. Eğer bu süreç sürdürülebilir bir mali disiplinle yönetilmezse, enflasyonist baskılar güçlenir. Bu noktada faiz artışı kısa vadede talebi kısabilir; ancak kamu maliyesindeki genişleme devam ederse etkinliği sınırlı kalır.

Cari açık ise ülkenin döviz gelirlerinin giderlerinden az olması durumunu ifade eder. Türkiye gibi enerji ve ara malı ithalatına bağımlı ekonomilerde cari açık kronik bir sorun haline gelebilir. Cari açık arttıkça döviz talebi yükselir ve bu durum kur üzerinde baskı oluşturur. Kur artışı da maliyet enflasyonu üzerinden fiyatlara yansır. Faiz artışı, kur üzerindeki baskıyı geçici olarak azaltabilir; ancak yapısal cari açık devam ediyorsa kalıcı çözüm üretmez.

Faiz politikası temel olarak talep enflasyonunu kontrol etmeye yöneliktir. Yüksek faiz, kredi maliyetlerini artırarak tüketim ve yatırımı sınırlar. Ancak Türkiye’de enflasyonun önemli bir bölümü maliyet kaynaklıdır. Enerji fiyatları, döviz kuru ve üretim maliyetleri gibi faktörler enflasyonu belirlerken, faiz artışı bu unsurlar üzerinde doğrudan etkili değildir.

Bütçe açığı ile yüksek faiz ortamı bir arada bulunduğunda, kamu borçlanma maliyetleri artar. Bu durum, faiz giderlerinin bütçe içinde daha büyük pay almasına yol açar. Sonuç olarak, kamu maliyesi daha da bozulabilir ve bu durum enflasyon beklentilerini olumsuz etkileyebilir. Yani faiz artırımı, yanlış maliye politikasıyla birleştiğinde ters etki bile yaratabilir.

Cari açığın finansmanı da faiz politikasıyla yakından ilişkilidir. Yüksek faiz, kısa vadeli yabancı sermaye girişini teşvik edebilir. Bu durum döviz kurunu geçici olarak stabilize edebilir. Ancak bu tür sermaye akımları kalıcı değildir ve ani çıkış riskleri taşır. Dolayısıyla bu yöntem, enflasyonla mücadelede sürdürülebilir bir çözüm sunmaz.

Enflasyon beklentileri de bu süreçte kritik rol oynar. Eğer ekonomik aktörler, bütçe açığının kontrol altına alınamayacağını ve cari açığın süreceğini düşünürse, fiyatlama davranışları buna göre şekillenir. Bu durumda faiz artışı, beklentileri kırmakta yetersiz kalabilir. Güvenilir ve tutarlı bir ekonomi politikası olmadan faiz tek başına yeterli olmaz.

Kalıcı fiyat istikrarı için para politikası ile maliye politikasının uyumlu olması gerekir. Bütçe disiplininin sağlanması, kamu harcamalarının verimli hale getirilmesi ve vergi tabanının genişletilmesi enflasyonla mücadelede önemli adımlardır. Aynı zamanda üretim yapısının güçlendirilmesi ve ithalata bağımlılığın azaltılması cari açığı düşürerek kur baskısını azaltır.

Türkiye’de enflasyonun kalıcı olarak düşürülebilmesi için yapısal reformlar büyük önem taşır. Enerji bağımlılığının azaltılması, yüksek katma değerli üretime geçiş ve ihracatın çeşitlendirilmesi gibi politikalar hem cari açığı hem de enflasyonu aşağı çeker. Bu tür adımlar olmadan faiz politikası tek başına sınırlı bir etki yaratır.

Sonuç olarak, bütçe açığı ve cari açık devam ettiği sürece enflasyonun yalnızca faiz artırımı ile kalıcı olarak düşürülmesi mümkün değildir. Faiz, kısa vadeli bir dengeleme aracı olabilir; ancak sürdürülebilir fiyat istikrarı için mali disiplin, yapısal reformlar ve üretim odaklı politikalar şarttır. Ekonomi politikalarının bütüncül bir yaklaşımla ele alınması, enflasyonla mücadelede başarı için vazgeçilmezdir.

Araştırmaya göre, AfD’nin seçmenleri ağırlıkla "orta gelir" grubundan geliyor. Yani ne yoksullar ne de elitler. Tam ortada sıkışmış, kendi ifadeleriyle, "bir zamanlar güvende olan ama artık olmayan" insanlar. Sıkıntılı olan şu ki bu kesim, Almanya'nın uzun yıllar boyunca övündüğü sosyal devletin çözülüşünü en yakından hisseden grup. İş güvencesi eriyor, kiralar yükseliyor, gelecek belirsizleşiyor… Bu insanlar uzun zamandır, "Ben bu ülkenin sıradan vatandaşıyım. Neden artık bu ülkede bana yer yok" diye soruyor. AfD de tam bu soruya yanıt veriyor: "Çünkü sizi unuttular ve sadece göçmenlerle ilgileniyorlar." AfD, bu söylemle tabiri caizse iki kuş birden vuruyor. Hem bu kesime "Biz sizi unutmadık. Sizin için buradayız" mesajını veriyor hem de göçmenleri hedef göstererek, kendisine oy veren bu kitleyi saflarında daha sıkı mobilize ediyor. Bu söylem, ekonomik sıkışmışlıkla birleşince güçlü bir politik yakıt üretiyor ama sorun elbette salt ekonomi değil. Araştırmanın en çarpıcı bulgusu, AfD seçmeninin yüzde 70,6 oranında erkeklerden oluşması. Bu oran, Almanya'daki tüm partiler arasında açık ara en yüksek olanı. Bu veriyi sadece bir istatistik olarak değil; toplumsal bir kırılmanın işareti olarak değerlendirmek gerekiyor kanımca. Bugün Almanya'da erkekler, özellikle de orta sınıf erkekler, tarihin yanlış tarafında kaldıklarını düşünüyor. Sanayileşme sonrası ekonomide erkeğin "geleneksel rolü" çözüldü ve aynı zamanda geleneksel aile yapıları da değişti. Kültürel normlar dönüştü. Bir zamanlar "toplumun direği" olarak görülen erkek figürü, bugün çoğu yerde "uyum sağlayamayan sorunlu birey" olarak etiketleniyor. Bu dönüşümün yarattığı kimlik kaybı, AfD'nin söyleminde kendine bir sığınak buluyor.  

AfD'nin, bu düşünceden hareketle erkek seçmene yönelik kurguladığı, "Kaybettiğin gücü geri al" ana fikri üzerinde tematize edilen mesajlar, Doğu Almanya'da çok daha güçlü yankılanıyor ve karşılık buluyor. Çünkü Doğu'da ekonomik dönüşüm daha sert yaşandı, sosyal devlet daha hızlı çözüldü ve erkeklerin iş gücü piyasasındaki konumu daha dramatik biçimde sarsıldı. Bu nedenle AfD, Doğu'da sadece bir parti değil; bir kimlik restorasyon projesi gibi işliyor. 

Diğer yandan, Leipzig Üniversitesi'nin bulguları, AfD seçmeninin eğitim düzeyinin görece düşük olduğunu da gösteriyor. Bu, sıkça kullanılan "eğitimsizler AfD'ye oy veriyor" klişesini doğruluyor gibi görünse de aslında daha derin bir soruna işaret ediyor: Kurumsal bilgiye, uzmanlığa ve akademik otoriteye duyulan güvenin çöküşü. Bu çöküş, sadece AfD seçmenine özgü değil tüm Batı demokrasilerinde yükselen bir trend. Ancak AfD'nin söylemi, bu güvensizliği en agresif biçimde politize eden örneklerden biri. Burada asıl sorun şu: Almanya'da merkez siyaset, bu seçmen grubunu yıllardır küçümsüyor. Onları "yanlış bilgi kurbanı", "popülizme kapılmış cahiller" ve "Doğu'nun travmatik kalıntıları" gibi kategorilere sıkıştırıyor ancak bu kibirli yaklaşım, en çok AfD'nin işine yarıyor. Çünkü AfD seçmeni, kendisine yukarıdan bakan bu dili çok net görüyor ve öfkesini sandıkta ifade ediyor. Bu nedenle AfD'nin yükselişini durdurmak isteyenlerin önce şu gerçeği kabul etmesi gerekiyor: Bu seçmen kitlesi, Almanya'nın kaybedilmişleri değil; görmezden gelinmişleri. 

Bununla birlikte, ekonomik güvencesizlik, kültürel kaygılar ve erkeklik krizinin birleştiği bu toplumsal zemini anlamadan hiçbir siyasal strateji işe yaramaz. AfD'nin seçmeni, sadece "yanlış yönlendirilmiş" bir kitle değil; modern dünyanın hızına ayak uyduramayan, değişimin ritmini algılayamayan ve bu nedenle öfkesini siyasal alanda ifade eden toplumsal bir grup.

Sonuç olarak, mevcut tabloyu değiştirmek için iki şey gerekiyor: Birincisi, ekonomik güvencesizliği azaltacak somut politikalar. İkincisi ise toplumun belirli kesimlerinde biriken kültürel kaygıları küçümsemeden, onları demokratik bir çerçevede yeniden anlamlandırmak. Çünkü AfD'nin yükselişi bir istatistik meselesi değil; "toplumsal alarm". Bu alarmı duymayanlar, yarın çok daha sert bir gerçekle yüzleşmek zorunda kalabilir. Alman toplumu, bu yüzleşmenin çıkaracağı acı faturaları ödemek için ağır bedellerle karşı karşıya kalabilir. Tıpkı 2. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında olduğu gibi…

Bu kırılma yalnızca liderlik meselesi değildir. Ekonomik durgunluk, sosyal devletin sürdürülebilirliği ve dış politika yönelimi gibi temel alanlarda ortak bir strateji geliştirilememesi, Almanya’da giderek derinleşen bir “yönetim ve güven krizi” yaratmaktadır. Bu kriz aynı zamanda daha geniş bir temsil sorununa işaret etmektedir. Hıristiyan Demokrat Partisi (CDU) başta olmak üzere merkez partilerin birbirine yakınsayan söylemleri, seçmen nezdinde “alternatifsizlik” algısını güçlendirirken; bu boşluk Almanya için Alternatif ( AfD)  gibi sistem karşıtı aktörler tarafından doldurulmaktadır.

Almanya’da öncü doğu eyaletlerinde şimdi de batı eyaletlerinde AfD’nin yükselişi bu çerçevede bir neden değil, merkez siyasetin zayıflamasının bir sonucu olarak okunmalıdır. Ancak bu sonuç artık Almanya’nın II. Dünya Savaşı sonrası inşa ettiği istikrar modelini zorlayan bir düzeye ulaşmıştır. Seçmen davranışlarının daha parçalı ve tepkisel hale gelmesi, siyasal merkezin toplumsal güven üretme kapasitesinde ciddi bir aşınmaya işaret etmektedir.

Bu tabloya demografik ve ekonomik baskılar da eşlik etmektedir. Nüfusun yaşlanması ve işgücünü destekleyecek göçün yetersiz kalması, üretim kapasitesini sınırlamakta; bu durum Almanya’nın uzun vadeli büyüme potansiyelini aşağı çekerken kalıcı bir durgunluk riskini artırmaktadır.

İç siyasetteki bu kırılganlık, dış politika alanına da yansımaktadır.Birleşmiş Milletler ile Avrupa Birliği arasındaki transatlantik ilişkiler NATO çerçevesinde sürse de, ekonomik rekabet ve stratejik öncelik farklılıkları giderek daha görünür hale gelmektedir. Bu denklemde Almanya hâlâ Avrupa’nın ekonomik motoru olsa da, aynı zamanda yön arayan bir güç görüntüsü vermektedir. Enerji dönüşümünün maliyetleri, sanayi üzerindeki rekabet baskısı ve iç siyasi belirsizlikler Berlin’in uluslararası manevra alanını daraltmaktadır. Bu nedenle yaşananlar bir “çöküşten” ziyade, Almanya’nın daha rekabetçi ve çok katmanlı bir sistem içinde yeniden konumlanma süreci olarak değerlendirilmelidir.

Bu genel çerçeve içinde Friedrich Merz giderek daha fazla eleştirinin odağına yerleşmektedir. Parti içinden ve kamuoyundan yükselen baskı, onun manevra alanını daraltırken liderlik kapasitesine ilişkin soru işaretlerini de derinleştirmektedir. Ermenistan’da düzenlenen 8. Avrupa Liderler Zirvesi’ne katılmama kararı da bu bağlamda yalnızca diplomatik bir tercih olarak görülemez; iç siyasette sıkışan bir liderliğin dış politikada daha düşük profilli bir görünüm tercih etmesi şeklinde okunabilir. Bu süreçte Emmanuel Macron’un öne çıkması ise Avrupa siyasetinde ağırlık merkezinin Berlin’den Paris’e kaydığı yönündeki tartışmaları yeniden canlandırmaktadır.

Ancak tartışmanın asıl yoğunlaştığı nokta Merz’in siyasi dili ve söylemidir. Son dönemdeki açıklamaları, zaten sertleşmiş olan siyasi iklimi daha da keskinleştirmekte; gerilimi azaltmak yerine artıran bir etki üretmektedir. Bu durum yalnızca muhalefetle değil, kendi tabanı ile ilişkisini de zorlayan bir çizgiye işaret etmektedir.

Nitekim Merz’in “Ich habe keine Vollmacht, die CDU umzubringen” (CDU’yu bitirmek gibi bir yetkim yok) sözleri, bu gerilimin en çarpıcı yansımalarından biri olmuştur. Bu ifade, basit bir savunma cümlesi olmanın ötesinde, kendisine yönelen eleştirilerin niteliğini de ortaya koymaktadır. Bir liderin kendini bu şekilde tanımlamak zorunda kalması, tartışmanın artık dış eleştirilerin ötesine geçerek parti içi güven sorununa dönüştüğünü göstermektedir. Dahası, bu tür bir söylem, liderliğin savunma pozisyonuna geçtiğine ve siyasi çerçevenin negatif bir dil üzerinden kurulduğuna işaret eder.

Oysa siyasal liderlik yalnızca kriz anlarında sertleşmekle değil; gerektiğinde tonu düşürmek, uzlaşı alanı açmak ve stratejik yön tayin edebilmekle ölçülür. Bu açıdan bakıldığında, Merz’in mevcut çizgisi gerilimi besleyen ve kutuplaşmayı derinleştiren bir etki üretmektedir.

Bugün tartışılan senaryolar —kabine revizyonu, liderlik değişimi ya da erken seçim— temelde aynı soruya işaret etmektedir: Almanya’da ortaya çıkan liderlik boşluğu nasıl doldurulacaktır? Tarihsel deneyim, Konrad Adenauer, Willy Brandt, Helmut Schmidt, Helmut Kohl ve Angela Merkel gibi liderlerin yalnızca krizleri yönetmekle kalmayıp aynı zamanda yön tayin edebildiklerini göstermektedir. Günümüz Almanya’sında eksik olan ise tam olarak bu stratejik vizyon ve toplumsal güven üretme kapasitesidir.

Almanya’da erken seçim tartışması büyüyor. 

Önümüzdeki süreç bu açıdan belirleyici olacaktır. Friedrich Merz hükümet içi çatlakları yönetmek ve toplumsal güveni yeniden tesis edecek somut bir yön ortaya koyamazsa, bugün daha çok siyasi retorik düzeyinde dile getirilen “kontrol kaybı” söylemi, sistemsel bir gerçekliğe dönüşebilir. Bu çerçevede Almanya bir yol ayrımındadır: ya merkez siyaset kendini yeniden tanımlayarak dengeyi kuracak ya da mevcut kırılma daha derin ve kalıcı bir dönüşümün başlangıcı olacaktır.

Forsa’nın son anketine göre Merz hükümetine destek her geçen gün azalıyor. Başbakan Friedrich Merz ise hem erken seçimleri hem de azınlık hükümetini reddediyor.
Ankete göre:
•⁠  ⁠Halkın %85’i hükümetten memnun değil
•⁠  ⁠%70’i erken seçim istiyor
Buna rağmen siyasi tablo değişmiyor. Kamuoyunun talepleri ne kadar dikkate alındığı ise ciddi bir soru işareti olarak öne çıkıyor.
Tüm bu gelişmeler ışığında asıl mesele yalnızca bir hükümetin popülaritesi değil; demokratik temsil ile siyasal karar alma mekanizmaları arasındaki mesafenin giderek açılıp açılmadığıdır. Eğer bu mesafe kapanmazsa, tartışma erken seçimden çok daha derin bir meşruiyet krizine evrilebilir.

Ankara, Orta Doğu’da yükselen bir güç konumunda ve çatışmanın yarattığı kaos, işlerin nasıl geliştiğine bağlı olarak konumunu hem tehdit edebilir hem de güçlendirebilir. Washington ve Tahran aynı anda hem müzakere edilmiş bir çözüm ararken hem de Hürmüz Boğazı’nın kontrolü için karşı karşıya gelirken; kırılgan bir ateşkes ortamında Ankara ve diğer kilit oyuncular, bölgenin bir sonraki fırtınalı aşamasına hazırlanıyor.

Bazı potansiyel unsurlar ise zaten belirginleşmeye başladı: giderek Türkiye’yi bir tehdit olarak çerçeveleyen militarist bir İsrail; komşularını çatışmaya sürükleme ve küresel ekonomiyi boğma kapasitesini kendi çıkarlarını savunmanın anahtarı olarak gören darbe yemiş bir İran; ve bu senaryolara karşı seçenek arayan Körfez Arap devletleri ile dış aktörlerin birleşiminden söz ediyoruz.

Ankara, ufukta görünen şeyler için kaynaklarını koruma kaygısıyla enerjisini arabuluculuk çabalarını desteklemeye ve mevcut çatışmayı kol mesafesinde tutmaya odakladı. Kısmen Kriz Grubu’nun Türk yetkililerle yaptığı görüşmelere dayanan bu yorum, Ankara’nın çatışma öncesi dönemde jeopolitik olarak nasıl konumlandığını, mevcut savaşa yaklaşımını ve silahlar sustuğunda karşılaşabileceği risk ve fırsatları dikkate alıyor.

Savaştan Önce:

Değişen Güç Dengesi

ABD ve İsrail, Orta Doğu’yu Şubat sonlarında savaşa sürüklemeden önce, bölgenin üç Arap olmayan gücü  yani İran, Türkiye ve İsrail  arasındaki rekabet ve çatışma, bölgesel güç dengesini zaten değiştirmişti.

Bu konum mücadelelerinin büyük kısmı Suriye’de gerçekleşti. 2011’den 2024’e kadar Ankara ile Tahran arasındaki rekabet, Beşar Esad rejimine karşı bir ayaklanmadan doğan ve rejimin bunu bastırma çabalarıyla büyüyen Suriye iç savaşını şekillendirdi ve uzattı. Bu çatışma, baştan itibaren jeopolitik açıdan kritik kabul ediliyordu. Suriye, İran’ın “direniş ekseni”nin bir parçasıydı ve Tahran için Lübnan’daki kilit ortağı Hizbullah’a ana ikmal yolunu sağlıyordu.

İran ve Hizbullah (Rusya ile birlikte) bu koridoru ve Suriye’nin Tahran’la ittifakını korumak için Esad’ı destekledi.  Buna karşılık Türkiye, parçalanmış muhalefetin önemli unsurlarının yanındaydı.

Türkiye; ilk başta Esad’ı devirmeyi umarken, daha sonra PKK’yla bağlantılı Kürt liderliğindeki güçleri sınırlamak ve Suriyelilerin Türkiye’ye daha fazla kitlesel göçünü önlemek gibi daha dar hedeflerle hareket etti.

Bu rakip dış destek, Suriye taraflarının savaşmaya devam etmesini sağladı, momentum dalgalanmalarını körükledi ve sonunda 2020 başlarında büyük ölçüde korunan bir ateşkese yol açtı. Bu ateşkes, Hamas’ın 7 Ekim 2023’te İsrail’e saldırmasına, Gazze savaşını başlatmasına ve “direniş ekseni” ile İsrail arasında daha geniş bir yüzleşmeye gelmesine kadar büyük ölçüde devam etti. Bu süreçte İsrail-Lübnan sınırı boyunca Hizbullah ve İsrail arasında aylarca süren karşılıklı saldırılar da yaşandı.

İsrail, 2024 sonbaharında Hizbullah’a yönelik saldırılarını önemli ölçüde artırdı. Bu, Suriye çatışmasını dönüştüren ve bölgesel güç dengesini değiştiren bir zincirleme reaksiyona yol açtı. Lübnan’da Hizbullah’ı ciddi şekilde zayıflatarak, grubun Esad’ı desteklemek için sağladığı kritik kara gücünü azalttı. Tam da rejimin diğer önemli destekçilerinin de dikkati dağılmışken: Rusya Ukrayna savaşıyla, İran ise Hizbullah’ın zayıflamasının “ileri savunma” stratejisine etkileriyle meşguldü. Fırsatı değerlendiren Suriyeli isyancılar, 2024 sonlarında başlattıkları taarruzla Esad rejimini hızlıca devirdi.

Eski isyancı Ahmed eş-Şaraa’nın başını çektiği yeni Suriye düzeninin konsolidasyonu, ülkenin jeopolitik yönünü tamamen değiştirdi. Geçiş hükümeti Türkiye ile bağlarını derinleştirdi, Suudi Arabistan ve ABD ile yeni ilişkiler kurdu. Aynı zamanda İran’ın Hizbullah’a giden ikmal hattını da kesti; bu, Tahran’ın Levant’taki kaybedilen etkisini geri kazanma umudunun önündeki en büyük engeldi.

İsrail’in 2024’teki iki ateşli çatışması ve özellikle Haziran 2025’teki on iki günlük savaş sırasında İran’a verdiği zarar, Tahran’ın kapasitesindeki düşüşü belirginleştirdi.

Bu sırada İran’ın bölgesel etkinliğinin dramatik şekilde azalması, hem Türkiye hem de İsrail’e kendi etki alanlarını genişletmek için alan açtı. Suriye ise ikisi arasında artan sürtüşmenin fay hattı haline geldi. Eş-Şaraa iktidara geçtikten sonra İsrail, hem onun gücünü hem de Türkiye etkisini sınırlamak için pek çok adım attı. Bunlar arasında Ankara’nın yeniden inşa etmeyi amaçladığı Suriye ordusuna erken dönemde saldırılar; 1981’de ilhak ettiğini iddia ettiği Golan Tepeleri’nin ötesinde toprak işgalleri; Şam’ı Türk desteğinin kapsamını ve güney Suriye’deki Türk garnizonlarının büyüklüğünü sınırlamaya zorlama; ve güneydeki Dürzi güçlerine, hükümetin merkezi otoriteyi dayatma girişimlerine karşı destek verme gibi aksiyonlar sayılabilir.

İsrail ve Türkiye birbirlerini giderek daha temkinli şekilde  tartmaya ve artan bir  dikkatle izlemeye başladı. 2024’ten itibaren İsrailli yetkililer ve yorumcular Türkiye’yi potansiyel “yeni İran” olarak tanımlamaya başladı . Türkiye İsrail’in aleyhine bir müttefik ağı kurabilecek, Suriye’yi merkez üssü olarak kullanabilecek düşman bir güçtü. Bu anlatıyı desteklemek için, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Gazze’deki İsrail saldırılarını sert şekilde kınayan ve Türkiye’nin buna karşılık harekete geçebileceğine dair ima içeren açıklamalarına sarıldılar.

Kendi açılarından Türk yetkililer, İsrail’i acımasız, pervasız ve sınırlarının çok ötesinde güç dayatmaya kararlı bir ülke olarak tanımlıyordu. Buna gerekçe olarak Gazze’deki vahşi kampanyasını; Aralık 2024’ten bu yana Suriye’de varlığını genişletmesini; Haziran 2025’teki on iki günlük savaşı başlatmasını; Eylül 2025’te Katar’ın başkenti Doha’da Hamas liderlerini hedef alan saldırısını ve mevcut savaşta İran ile Lübnan’a yönelik son bombardımanlarını örnek olarak gösteriyordu.

Ayrıca İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun Türkiye’yi korkutucu bir aktör olarak göstermesi iç siyasi nedenler açısından da anlam taşıyordu. İsrail aslında İran daha da zayıflarsa, militarist politikasını etrafında toplayabileceği tehdit edici bir dış aktöre ihtiyaç duyuyordu.

Bu dinamikler, ilişkilerdeki düşüş trendini hızlandırdı. Türkiye İsrail’i 1949’da tanıdı ve o tarihten beri iki ülke aralıklarla yakın ilişkiler kurdu. Ancak ilişkiler 2009’daki Gazze saldırılarının ardından bozulmaya başladı ve 2010’da Gazze’ye yardım götüren gemideki on Türk aktivistin İsrail komandoları tarafından öldürülmesiyle daha da kötüleşti.

Türk yetkililer, Filistinlilere muamelesinden dolayı İsrail’e duyulan öfkeyi, ilişkileri onarmadaki en büyük engel olarak görüyordu. Gazze savaşı sırasında en son uzlaşma girişimi de çöktü; Türk liderler İsrail’i soykırımla suçlarken, İsrail hükümeti Ankara’yı Hamas’la diplomatik ilişkisi nedeniyle sert şekilde eleştirdi.

Her iki taraf da 2023’te büyükelçilerini geri çağırdı ve Türkiye 2024’te İsrail’le ticareti askıya aldı. Buna rağmen iki tarafın yetkilileri temaslarını sürdürdü, gerilimleri yönetti ve Suriye’de askeri çatışma önleme mekanizmalarını işletti .

Savaştan Önceki Diplomasiden Çıkarılan Dersler

Suriye’de üçlü bölgesel güç mücadelesinden daha güçlü çıkan Türkiye, İsrail’le artan gerilimin risklerini yönetirken konumunu daha da güçlendirmek istedi. ABD ile uzun süredir devam eden bağları, NATO üyeliği ve Müslüman çoğunluklu ülkeler arasındaki önemi sayesinde Türkiye, en etkili “orta güç”lerden biri haline geldi. Bu orta güçler, büyük güçlerin bölgelerinde ve bazen ötesinde bıraktığı boşlukları doldurmaya başladı. Arabuluculuk, Ankara’nın dış politika yaklaşımında kilit bir araç oldu.

Ankara, Ocak ayından beri Washington ile Tahran arasındaki gerilimi yatıştırmak için çalışıyor. O dönemde Trump yönetimi, İran rejiminin protestolara yönelik şiddetli baskısının ardından askeri harekât tehdidinde bulunmuştu. Cumhurbaşkanı Erdoğan, daha önce 2025’teki on iki günlük savaş sırasında da önerdiği gibi, ABD ve İran liderleriyle üçlü bir toplantı düzenlenmesini ilk kez teklif etti.

ABD Başkanı Donald Trump bu fikre sıcak baktı ancak dönemin İran Dini Lideri Ali Hamaney, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın katılımını engelleyince girişim sonuçsuz kaldı. Ankara bunun üzerine iki kanallı bir format önerdi: İran, Türkiye, Mısır, Suudi Arabistan ve diğer Körfez Arap devletleri İran’ın bölgesel vekil ağı ve füze programı konusundaki gerilimleri görüşürken, paralel olarak Umman arabuluculuğunda ABD-İran arasında nükleer program ve Batı yaptırımlarının  kaldırılması müzakereleri yürütülecekti.

Bölgesel görüşmelerin, 26 Şubat’taki Cenevre’deki üçüncü tur ABD-İran görüşmelerinden birkaç gün sonra, Şubat sonu veya Mart başında başlaması planlanıyordu. Ancak 28 Şubat’ta ABD ve İsrail, İran’a koordineli saldırıyı başlattı.

Ankara’nın diplomatik girişimleri sonuç vermese de, Türkiye her iki tarafın da konuşabildiği bir oyuncu olarak konumlandı ve bu kanallar o günden beri korunuyor. Türk yetkililer ayrıca savaş öncesi diplomasinin nerede başarısız olduğuna dair faydalı içgörüler edindikleri kanısına ulaştı.

Kriz Grubu’yla yaptıkları görüşmelerde ve kamuoyu açıklamalarında üç temel noktaya dikkat çekildi.

Birincisi, ABD’nin Umman arabuluculuğundaki görüşmeler devam ederken ani bir şekilde savaşa gitmesinin hata olduğu vurgulandı. 2025 olaylarında da İsrail, ABD-İran görüşmeleri sürerken on iki günlük savaşı başlatmıştı.

Bu iki emsal, İslam Cumhuriyeti’nin ABD ile sorunlarını müzakere yoluyla çözme konusundaki güvenini büyük ölçüde yok etti. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Washington’un en azından diyaloğun başarısız olduğunu ilan etmesi gerektiğini söyledi. Birçok Türk yetkili bu görüşün üzerinde durdu.

İkincisi, Türk muhataplar müzakere masasının iki tarafındaki çelişen zaman çizelgelerinin yarattığı zorluğa işaret ettiler. Savaş öncesi dönemde Trump yönetimi hızlı sonuç almak istiyordu; çünkü hem İsrail; askeri eylem için baskı yapıyordu hem de ABD Körfez’de büyük bir askeri yığınak oluşturmuştu ve bu  sürdüreleilir bir yük değildi.

Buna karşın Tahran’ın karar alma süreci genellikle yavaştı ve İranlı müzakereciler ABD tarafındaki aciliyete rağmen bilinçli ve temkinli ilerliyordu.

Üçüncüsü, Ankara’daki birçok kişi Tahran’ın elini fazla açık oynadığını kanaatindeydi. Üst düzey Türk yetkililer, İran’ın zamanında uzlaşmaya gitmesinin savaşı önlemeye yetebileceğini savunmaktaydı.

ABD’nin nükleer çerçevede “İran’ın net sınırlar içinde sınırlı uranyum zenginleştirmesine” tolerans gösterebilecek bir anlaşma marjı işaret ettiğini düşünüyorlardı. Ayrıca Tahran’ın füze ve bölgesel vekil konularında daha yapıcı olması gereği vurgulandı.  

ABD’nin aracılar aracılığıyla ilettiği füze menzilini sınırlama ve vekillere desteği azaltma önerilerinin, ikili veya Türkiye’nin önerdiği şekilde bölgesel diyalog çerçevesinde  başlangıç noktası olabileceği ifade edildi. Bunun yerine İran, bu iki konunun görüşme dışı olduğu yönündeki geleneksel tutumunu korudu ve bu da ABD gözünde müzakerelerin değerini azalttı.

Çatışmanın Dışında Kalmak,

ABD ve İsrail 28 Şubat’ta İran’a saldırıya geçince, Türkiye’nin önceliği çatışmayı önlemekten, çatışmanın dışında kalmaya kaydı. Mart ayında İran Türkiye’ye doğru dört balistik füze fırlattığında muhtemelen NATO varlıkları ve güçlerinin bulunduğu Türk askeri tesislerini hedef almıştı. Ankara bu gelişmeye oldukça ılımlı bir tepki verdi. Gerilimi tırmandırmak yerine İranlı yetkililerle telefon görüşmeleri yaptı, açıklamalar yayınladı ve yeni girişimlere karşı uyardı; ancak misilleme yapmaktan kaçındı.

Türk yetkililer, bu itidalin mümkün olmasının nedeni olarak füzelerin sayısının az olmasını ve NATO hava savunmaları tarafından kolayca imha edilmesini, herhangi bir zarara yol açmamasını işaret etti.

Yine de İran’ın Türkiye’ye füze atma cesareti göstermesinden  duyulan endişe gizlenmedi.  30 Martttan sonra arkası gelmeyen İran saldırılarıyla  karşı karşıya kalmanın ötesinde, Ankara savaşın stratejik risklerinin farkında olduğunun göstermekten geri durmadı.

Bu risklerden biri, savaşın Türkiye’nin bölgesel rakiplerinden birini güçlendirebilmesiydi. Türk yetkililer, eğer İran savaştan güçlenerek çıkar; Körfez devletlerine vuruşları, Hürmüz Boğazı’nı kapatması ve Hizbullah gibi vekil güçleri harekete geçirmesi sayesinde güç dengesini kendi lehine çevirdiğine inanırsa 2024 öncesi stratejisine dönerek sınırlarının çok ötesinde jeopolitik avantaj peşinde koşabileceği endişesiydi.

 Alternatif olarak, İran’ın çökmesi veya teslim olması durumunda ise giderek daha agresifleşen İsrail’in yeni askeri maceralara girişebileceği öngörüsü gündemdeydi.

Her iki senaryoda da Ankara ile cesaretlenen rakipler arasındaki gerilim artacak ve Irak ile Suriye gibi rekabet alanlarında doğrudan çatışma riski artabilecekti.

Başka bir stratejik risk ise uzun süren bir savaşın bölgeyi yıllarca istikrarsızlaştırması.

Uzun süren bir savaşın bölgeyi yıllarca istikrarsızlaştırma riski de bulunmaktadır. İran’ın Körfez Arap ülkelerine saldırıları ve deniz ticaretini engellemesi, Tahran’ın Körfez başkentleriyle ilişkilerini derinlemesine zedeledi. Bu eylemler ne kadar uzun sürer ve özellikle Körfez devletleri daha sert karşılık vermeye başlarsa, fay hatları  o kadar genişleyecek.

Türkler, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın ifadesiyle, “işbirliği, kalkınma ve refaha dayalı bir bölgesel çerçeve” kurmanın imkânsız hale gelebileceği bir yoğunluğa ulaşılmasından endişe ediyor. Ayrıca İsrail’in “çimi biçme” stratejisi benimseyerek, gelecekteki gerçek veya algılanan tehditlere karşı tekrar saldırıya geçmesi durumunda İran’ın yeni misillemelerine yapması ve Orta Doğu’yu yeniden alevlendirmesi mümkün.

Türkiye’nin perspektifinden bakıldığında, İsrail’in İran’a yaklaşımı 7 Ekim 2023 Hamas saldırılarının ardından izlediği stratejinin bir parçası. Türk yetkililer, İsrail hükümetinin komşular arasında bölünme tohumları ekmeye, devletleri zayıflatmaya ve onları açık uçlu kaosla baş başa bırakmaya niyetinde olduğu kanısını taşıyor.  

 Bu okumaya göre, İsrail ordusunun İran ve Lübnan’da yarattığı yıkım ile Tahran’ın misilleme olarak Körfez ülkelerine verdiği zarar, aslında İsrail’in işine yarıyor. Ancak İsrail’in ana güvenlik ortağı olan ABD bu konuda aynı görüşte değil. Ankara, Trump yönetiminin İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engelleme önceliğini İsrail’le paylaştığını, ancak bölgesel savaşın maliyet ve faydalarını hesaplarken farklı düşündüğünü öngörüyor.

Washington, çatışmanın küresel ekonomiye dolayısıyla ABD ekonomisine vereceği zararı daha fazla önemsiyor. Türk yetkililer, birçokları gibi, İsrail ve ABD çıkarlarındaki bu ayrışmanın ne zaman belirginleşeceğini merak ediyor; ancak İsrail’in şimdiye kadar ABD desteğini kullanmada Washington’un tersini başarmasından  daha yetenekli olduğunun da altını çiziyor.

Türkiye, hem İsrail hem de ABD perspektifini dikkate alarak diplomatik angajmanını buna göre ayarlama çabası içinde. Kamuoyu mesajlarında Ankara, savaşı başlatmaktan öncelikle İsrail’i sorumlu tutuyor; Trump yönetimiyle ilk döneminde gerilimlere rağmen güçlü ilişkilerini koruduğu için onu doğrudan suçlamıyor.

Türkiye, İran’ın Körfez devletlerine saldırılarını haksız ve yıkıcı bulduğunu söylüyor, ancak Körfez ülkelerini de askeri karşılık vererek İsrail’in ekmeğine yağ sürmemeleri konusunda uyarıyor. Şu anda ABD, İran ve Körfez devletleri arasında Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan’la koordineli mekik diplomasisi yürütüyor.

Amaç, savaşı mümkün olduğunca çabuk bitirmek ve İran, Körfez ve başka yerlerde yeni çatışma riskini azaltacak şartlar oluşturmak.

Parçalanma Korkusu

Ankara’nın İran’daki savaşı hızla bitirme isteği, aynı zamanda İran devletinin dağılması veya İran topraklarının parçalanması durumunda neler olabileceğine dair endişeden kaynaklanıyor. Bu senaryolar savaşın ilk günlerindeki kadar olası görünmese de, çatışmaların  tırmanması halinde hâlâ olasılık dahilinde.

Bu durum, Türk çıkarlarını Suriye savaşına benzer şekilde ancak çok daha büyük ölçekte tehdit edebilir. Avrupa Birliği’nden geniş mali destek almasına rağmen yaklaşık dört milyon Suriyeli mülteciyi ağırlamak Türkiye’ye muazzam ekonomik, sosyal ve siyasi yük getirmişti. İran’ın 92 milyonluk nüfusu Suriye’nin yaklaşık dört katı; olası bir İranlı mülteci akınının yaratacağı baskılar çok daha destabilize edici olabilir.

Türkiye çatışma öncesi 560 km’lik İran sınırını güçlendirmişti, ancak şiddet kontrolden çıkarsa ve insani zorunluluklar devreye girerse bunlar yetersiz kalabilir. Ayrıca, Suriye iç savaşı sırasında olduğu gibi, İran’daki Kürt silahlı gruplarının harekete geçirilmesi Ankara için büyük bir endişe kaynağı. Savaş başladığında İran’da Kürt isyanı ihtimali kısa bir süre önemli görünmüştü.

İsrail, Irak Kürdistan Bölgesi sınırındaki İran mevzilerine defalarca saldırı düzenledi; burada birkaç silahlı İran Kürt grubu bulunuyordu. Basında çıkan haberler, İsrailli, ABD’li ve Kürt yetkililere dayanarak  İsrail ve ABD’nin İran Kürt gruplarıyla temas kurduğunu, İran içinde saldırıyı teşvik çabalarının yakında başlayabileceğini yazmıştı. Böyle bir çaba Kürtlerin; İran nüfusunun ancak %10’unu oluşturması ve grupların küçük ve birbirleriyle rekabet halinde olması nedeniyle İslam Cumhuriyeti’nin iktidarını tehdit edecek ölçekte olmasa da , kanlı ve uzun süreli bir çatışmaya dönüşme riskini içeriyordu. İran’da yaratacağı karmaşanın ötesinde, bir Kürt isyanı Türk çıkarları açısından büyük olumsuz sonuçlar doğurabilir.

İran’daki olası Kürt isyanı Türk çıkarları için çok daha geniş sonuçlar yaratabilir. Ankara, diğer ülkelerdeki Kürt ayrılıkçılığını uzun zamandır tehdit olarak görüyor; bunun Türkiye’deki 15 milyondan fazla Kürt nüfusta benzer duyguları tetikleyebileceğinden endişe ediyor.

Bugün Ankara, PKK ile hassas görüşmeler yürütüyor. PKK Türkiye, ABD ve AB tarafından terör örgütü olarak kabul ediliyor. PKK’nin hapisteki lideri Abdullah Öcalan, Mayıs 2025’te örgüte silah bırakma çağrısı yapmış, bu da barış şansını güçlendirmişti. Ancak PKK’nin İran kolu savaşa girerse, Ankara bunu kendi aleyhine pozisyon alma girişimi olarak değerlendirecektir. Nitekim 2013-2015 görüşmelerinin çökmesinde de PKK’nin Suriye’deki rolünü kullandığı endişesi etkili olmuştu.

Öcalan’ın, PKK ve İran Kürt gruplarına bu riski almamaları çağrısı yaptığı bildiriliyor. İran’da Kürt gruplarının harekete geçme ihtimali, Ankara’nın girişimlerinden ve Washington’daki yeniden değerlendirmeden sonra azaldı. 3 Mart’tan itibaren çıkan  haberler üzerine üst düzey Türk yetkililer ABD’li muhataplarıyla, Irak Kürdistanı’ndaki baskın partilerin liderleriyle ve İran Kürt gruplarından birine yakın Suriyeli Kürt figürlerle görüşerek hepsini Kürtleri savaşa dahil etmemeleri konusunda uyardı.

Tahran’dan ise farklı bir baskı geldi: İran, Irak Kürdistanı’ndaki İran Kürt gruplarının tesislerine saldırılar düzenlemeye başladı ve sınır ötesi sızmalara izin verilmesi halinde Iraklı Kürt liderleri misillemeyle tehdit etti. Kümülatif etki hızlı oldu. Iraklı Kürt liderler bu fikirden kamuoyu önünde uzak durdu, İran Kürt partileri de aynı şekilde bunu önemsizleştirmeye başladı ve Başkan Trump böyle bir çabayı desteklememeye karar verdiğini belirtti. Çeşitli üst düzey Kürt yetkililer ve figürler Kriz Grubu’na açıkladığı üzere, ABD’nin İran misilleme bombardımanına karşı koruma sağlamayacağı veya İran’ın siyasi geleceğinde Kürt haklarını açıkça desteklemeyeceği anlaşılınca, isyanın maliyeti yüksek göründü.

Bu durum, İran sınır bölgeleri üzerindeki kontrolünü kaybetmedikçe veya rejim çöküş belirtileri göstermedikçe muhtemelen böyle kalacaktır. Türkiye’nin İran’daki parçalanma konusunda bir başka endişesi de yaklaşık 15 milyon Azeri’nin durumudur. Türkler ile Azeriler dil, etnik köken ve kültürel bağlar paylaşıyor. Azeriler Kürtlerden daha iyi şekilde İran ekonomisine ve devletine   entegre olmuşlardır, daha az siyasi örgütlenmeye sahiptirler ve özerklik peşinde koşmaya çok daha az yatkındırlar.

Ancak Türk yetkililer olası senaryoları değerlendirirken, kuzeydoğu İran’ın engebeli coğrafyasında yan yana yaşayan bu iki halk nedeniyle olası bir Kürt isyanının Azerileri de harekete geçirebileceğinden de endişe duyuyor . Böyle bir senaryo şu anda pek olası görünmüyor; ancak gerçekleşirse ortaya çıkacak kargaşa, Ankara’yı İran’daki Türk kökenli soydaşlarına destek verme baskısı altına sokabilir.

Ankara ayrıca, İran Azerilerine Türkiye’den daha derin bağları olan Azerbaycan’ın çatışmaya çekilme riskini de yakından izliyor. Savaşın ilk günlerinde Türk yetkililer, İsrail’in Bakü ile savunma ve istihbarat bağlarını kullanarak Azerbaycan’ı savaşa dahil etme ihtimalini yakından izledi.

Tahran’ın taktikleri de bu yönde risk yaratıyor: 5 Mart’ta İran dronları Azerbaycan’ın Nahçıvan özerk bölgesine saldırdı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev saldırıyı “terör eylemi” olarak kınadı ve “bağımsız Azerbaycan, İran’da yaşayan Azerbaycanlılar için de umut yeridir” dedi.

Ancak bu açıklama Bakü’nün gittiği en ileri nokta gibi görünüyor ve İran Azerbaycan topraklarına başka saldırı düzenlemedi. Türk yetkililer Bakü’ye itidal çağrısında bulundu; Bakü’nün de İran’daki etnik çatışma tehlikeleri konusunda kendileriyle aynı endişeleri paylaştığı konusunda tereddüt bulunmuyor. Ateşkes devam ederken bu risk düşük görünüyor, ancak çatışmalar yeniden alevlenip tırmanırsa artabilir.

İleriye Bakış

Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan ile de-eskalasyon çabalarına katılırken Türkiye, jeopolitik avantajlarını hem çatışmayı çözmeye yardımcı olmak hem de savaş bittikten sonra etki alanını genişletmek için zemin hazırlamak üzere kullanmaya çalışıyor. İran veya İsrail’den algılanan tehditlere karşı güvenlik ortaklıklarını güçlendirmek ve çeşitlendirmek isteyen bölgesel devletler için Türkiye’yi cazip kılan birkaç özelliği var. Askeri gücü, Washington’la ittifakı ve NATO üyeliği İsrail’in çıkarlarına tecavüz etmesini caydırmaya yardımcı olurken, İsrail’le resmî ilişkileri de çatışma riskini yönetmek için ek bir araç sağlıyor.

Bu faktörler ve drone sanayiiyle birlikte Türkiye, savunmalarını iyileştirmek ve Washington’la stratejik ilişkilerini tamamlamak isteyen Körfez Arap devletleri için mantıklı bir ortak haline geliyor. Ankara ayrıca Körfez başkentleriyle Hürmüz Boğazı’na bağımlılığı azaltacak potansiyel kara koridorlarının geliştirilmesinde de ortak çıkarları paylaşıyor. Örneğin Ankara, Şam ve Washington, Körfez petrol ve gazını Suudi Arabistan, Ürdün, Suriye ve Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına taşıyacak boru hatları tekliflerini inceliyor. Bu uzun süredir tartışılan fikrin önemli maliyet ve riskleri, özellikle Hürmüz üzerindeki İran etkisine ve Yemen’deki İran destekli Husilerin Kızıldeniz gemilerine yönelik olası saldırılarına karşı bir koruma arayışı nedeniyle artık daha kabul edilebilir durumda.

Kuşkusuz, Ankara ile Körfez başkentleri arasında derinleşen işbirliği, yakın dönemdeki inişli çıkışlı ilişkilerin bir kenara bırakılmasını gerektiriyor. 2011 Arap ayaklanmalarının yarattığı siyasi çalkantı döneminde Türkiye (Katar ile birlikte) Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden sıklıkla ve bazen keskin şekilde ayrıldı. 2013’te Mısır’da eski Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’nin devrilmesi, Suriye’de rakip isyancı grupları destekleme ve Libya’da farklı rakip hükümetleri tanıma konularında karşı saflarda yer aldılar.

2017-2021’deki körfez içi anlaşmazlıkta Ankara Katar’ın yanında yer alınca uçurum daha da derinleşti. Bu anlaşmazlıkların hepsi olmasa da bir kısmı  iyileşmeye başladı. Bölgesel liderlik rekabeti hâlâ hissedilse de Türkiye ve Suudi Arabistan ilişkilerini onardı ( ve şimdi Pakistan ve Mısır’la birlikte ABD-İran müzakerelerini desteklemek için diplomaside eşgüdüm içindeler.  Ancak Ankara ile Abu Dabi arasındaki bağlar hâlâ gergin; çünkü iki başkent Afrika Boynuzu ve başka yerlerde nüfuz için rekabet ediyor. BAE ile Suudi Arabistan arasındaki son gerilimler ise işleri daha da karmaşıklaştırıyor.

Türk yetkililer başka bir körfez içi anlaşmazlığın içine çekilmekten çekiniyor. Türkiye ve Körfez devletlerinin İran füzeleri, dronları ve Hürmüz Boğazı’ndaki kaldıraç gücüne karşı ortak riskleri azaltma konusundaki paylaşılan çıkarları net olsa da bunları hayata geçirmek daha fazla güven inşası ve devam eden rekabet alanlarını ayrıştırmayı gerektiriyor.

Ana bölgesel rakipleri İran ve İsrail konusunda ise Türkiye, her ikisiyle de gerilimin artmasını önlemeye çalışacak. Ankara, Körfez ortaklarıyla ikili işbirliğini genişletse bile Tahran’la diplomatik kanalları sürdürmeyi amaçlayacak. Bu tür denge politikasında uzun deneyimi örneğin Suriye ve başka yerlerde karşı saflarda yer aldıkları Rusya ile yapıcı ilişkileri korurken Ukrayna’ya destek vermesi Türk diplomatların Orta Doğu’daki benzer hassas dinamikleri yönetmesine yardımcı olabilir.

İsrail’le İlişkiler En Büyük Zorluk

İsrail’le ilişkiler en büyük meydan okumayı oluşturuyor. Türkiye ile İsrail arasındaki rekabet, bugünkü jeopolitik çalkantı ortamında muhtemelen daha da yoğunlaşacak. Her iki ülke de Körfez’de, Afrika Boynuzu’nda ve Levant’ta çıkarlarını korumak ve fırsatları değerlendirmek için çabalarını genişletiyor. Buna bağlı olarak özellikle Suriye’de çatışma riski artabilir. Bir diğer sürtüşme kaynağı ise Ankara’nın Gazze ve Batı Şeria’daki Filistinlilere yönelik İsrail politikasına karşı gösterdiği güçlü muhalefet.

Türkiye bu politikayı yıkıcı, provokatif ve Filistin haklarını büyük ölçüde hiçe sayan bir yaklaşım olarak görüyor. Bu temel görüş ayrılıkları, iç siyaset tarafından da pekiştiriliyor: Her iki taraftaki liderler de birbirini eleştirmekten siyasi fayda sağlıyor. Bu dinamik, İsrail’de Ekim ayında yapılması planlanan seçimler yaklaştıkça muhtemelen daha da kötüleşecek.

Bu ortamda gerçekçi olarak umut edilebilecek en iyi şey, derinleşen güvensizlik trendini tersine çevirmek için çok temel güven artırıcı adımlara başlamaktır. Örnek olarak resmi söylemi sessizce yumuşatma konusunda anlaşmak ve iletişim kanallarını genişletmek  verilebilir.

Şu anda bu tür adımları hayal etmek zor olsa da, İsrail seçimlerinden sonra özellikle Lübnan, Gazze ve İran’daki durumlar ilerleme belirtileri gösterirse olasılıklar artabilir. Eğer Türkiye ve İsrail gerilimi azaltmayı başarırsa, o zaman tartışmaları sadece istenmeyen tırmanışları önleme hedefinin ötesine taşıyabilmek mümkün hale gelebilir. Örneğin Suriye konusundaki görüş ayrılıkları, ABD-İsrail’in İran’la savaşından önceye göre daha kolay yönetilebilir olabilir.

İsrail’in İran rejiminin değişmesi ve Hizbullah’ın çökmesi yönündeki umutları daha az gerçekçi göründüğü için, Hizbullah’a silah kaçakçılığını engelleme önceliği belki de Şam’ın iç istikrarını artırması ve sınırlarını kontrol etmesi konusunda Ankara’yla ortak çıkar paylaşımına yol açabilir.

Trump yönetimi de İran savaşı öncesinde İsrail ile Suriye arasında arabuluculuk yaparken elde ettiği kazanımlara dayanarak uzlaşmayı teşvik edebilir. O dönemde geniş bir güvenlik anlaşmasına ulaşılamasa da İsrail’in Suriye’ye yönelik saldırılarında önemli bir azalma sağlanmıştı. Ancak her senaryoda Türk-İsrail rekabeti, mevcut Orta Doğu savaşı uzun süre önce sona ermiş olsa bile bölgenin temel dinamiklerinden biri olarak kalmaya devam edecektir.

* Noah Bonsey & Nigar Göksel

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.crisisgroup.org/cmt/europe/turkiye-israelpalestine-iran-united-states/turkiye-charts-distinctive-course-amid-middle-east-turmoil

CHP’nin sahaya inişi, geç kalınmış olsa da siyaseten çok önemli bir hamledir.

CHP, 19 Mart operasyonlarından bu yana 107 miting/eylem gerçekleştirdi. Oy oranına bakılmaksızın pek çok ilde miting/eylem yapıldı. Ve pek çok ilde bir önceki seçimde aldığı oydan çok daha fazla insanı meydanlara topladı.

Ben CHP’nin 19 değil ama Mart Mart’tan itibaren izlediği siyaseti “sokakta siyaset” değil “sokak ile siyaset” olarak tanımladım. Yani CHP, siyaseti sokağa taşımadı; sokaktan gelen siyasi talebin ve çağrının sesi, taşıyıcısı oldu.

Geride kalan süre içinde gerçekleşen bu mitingler, CHP’yi hem örgütsel dinamizm hem partinin tabanda farklı toplumsal kesimlere ulaşması ve en önemlisi de toplumsal muhalefetin enerjisini dirençli tutma açısından önemli bir işleve sahip olmuştur.

MEYDANLARDAN EVLERE SİYASET

Uzunca bir zamandır mitinglere paralel, onları tamamlayan başka çalışmaların yapılması gerektiğini ifade etmeye çalıştım bu köşede.

Evet, mitingler toplumsal muhalefetin itirazını, tepkisini meydanlarda ifade etme açısından önemli bir işleve sahip oldu ama CHP’nin bunun yanında bu toplumsal itirazı, toplumsal tepkiyi bir bütün olarak iktidar alternatifine dönüştürmeyi başaracak bir hamle yapması gerekiyordu.

İşte sahaya inme, mitingleri aşacak bu yeni siyasallaşma hattının bil hamlesi olması açısından değerlidir.

CHP, bugüne kadar kendi örgütünün, toplumsal muhalefetin itirazını diri tuttu, bu itirazların siyasi taşıyıcı oldu. Başlattığı yeni hamle ile, ülkede yaşanan sorunları, kendi çözüm önerilerini, alternatif politika önerilerini daha geniş kesimlere ulaştıracak. Ve bu, meydanlardan sokaklara ve evlere ulaşacak bir siyasallaşma olacak.

Yani siyaseti, miting/meydanlarından mahallere, sokaklara, derneklere, kahvelere ve nihayet evlere taşıyacak.

CHP'NİN TOPLUMLA SINAVI

CHP bu yeni hamle ile kendini, mitingleri şimdiye kadar uzaktan izleyen, siyasi görüşleri farklı olan, farklı hassasiyetleri, dünya görüşleri olanlarla tanışacak.

Onlara kendini, ülkenin sorunlarını, yaşanan adaletsizlikleri, haksızlıkları ve kendi alternatif siyasetini anlatacak. Onları ikna etmeye, oylarını almaya çalışacak.

O yüzden içine girilen süreçte en büyük sorumluluk, kurumsal olarak CHP’nin ve onun mutfağının omzunda olacaktır.

Bu sorumluluk, miting meydanlarından toplumun kılcal damarlarına gidenlerin; gittikleri yerlerde “neyi”, “nasıl” ve “kimle” anlatacakları noktasında olacaktır.

CHP’nin mutfağında (gerek Genel Merkez gerekse CAO) uzun süredir hummalı bir çalışma olduğunu biliyorum.

Parti programının yenilenmesi bu mutfak çalışmasının ilk aşamasıydı. Şu anda parti programına uyumlu hükümet programı ve farklı alanlarda yaşanan sorunlara çözüm alternatifleri hazırlığı sürüyor.

Sahaya inen CHP’lilerin bu programı anlatmayacağını parti yetkilileri ile yaptığım görüşmelerden öğrendim. Bununla birlikte acil çözüm bekleyen ve kamuya açıklanmış bazı alternatif politikaları daha sistematik anlatacaklar.

Anlatacaklarının ikna edici olması ise; gittikleri yerlerde vatandaşla kuracakları samimi ilişki ve başlattıkları ziyaretlerin sıklığı ile olacaktır.

Bu noktada sahaya ineceklerin gittikleri yerlerde anlatacakları konusunda yetkinleştirilmesi, kimin hangi mahalleye, sokağa, kahveye, eve gideceği dahil olmak üzere iyi çalışılmalıdır.

Daha açık ifade edersek yeni süreç, “selfi siyaseti”nin sonu “iktidar için siyaset”in başlangıç noktasıdır.

Özetle CHP bu adımla, meydanlara gelen politik kitle dışında evden çıkmayana ama ülkede yaşanan tüm sorunları hisseden, onları yaşayan seçmenle tanışacak, onlara kendini anlatacak.

Evet, her temas iz bırakır ama CHP’nin iz bırakmayı aşan bir samimiyet ve ikna üretmek durumundadır. İktidarın yolu buradan geçmektedir.

İktidar bloku üyelerinin sokakta olamadığı bu siyasal iklimde CHP’nin kendini daha geniş kitlelere anlatma imkanı çok yüksektir.

Yeter ki, sokağa inenler küçük değil büyük iktidarı hedeflesin.

KILIÇDAROĞLU ARTIK YÖNETİMLE HELALLEŞMELİ

Bugün Ankara Bölge İstinaf Mahkemesi, CHP’nin mutlak butlan davasını görüşecek. Mahkeme geçtiğimiz haftalarda yerel mahkemeden istediği belgeler nedeniyle karar vermeyecek.

Bu süreç, Özel’in dediği gibi “sonuç” değil “süreç” odaklı ve amacı da butlan davasını, CHP’nin başında bir “demokles kılıcı” gibi sallayarak, partiyi tartışılır, güvensiz kılmak.  

Bunu CHP yönetimi görüyor.

Ama sadece onların görmesi yeterli değil. Görmesi gerekenler arasında önceki Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu da bulunmaktadır.

Parti sadece yerelde değil merkezi olarak da siyasi felce uğratılırken ona düşen partiyi korumaktır.

Bunun yolu da, CHP'yle husumetli aktörler, kurumlar üzerinden değil parti yönetimi ise açık, samimi bir diyalogdan ve kendi deyimiyle bir “helalleşme”den geçiyor.

Bu yapılmadan geçen her gün, kendisine duyulan saygının azalması yol açmaktadır.

Normalleşme çoğu zaman iyileşme gibi anlatılır. Oysa bizim yaşadığımız şey iyileşme değil; çürümenin kabul edilmesi. Biz krizden çıkmıyoruz. Krizin içinde yaşamayı öğreniyoruz ve bir süre sonra o kriz hali, düzenin kendisine dönüşüyor.

“Burası Türkiye, olur böyle şeyler.”
“Zaten hep böyleydi.”
“Şaşırdık mı?”

Bu cümleler masum ve sadece gündelik sözler değil; bir teslimiyetin dili. Çünkü bir şeyin “normal” olduğunu söylediğimiz anda, ona karşı çıkma ihtimalini de ortadan kaldırırız. Normal olanla mücadele edilmez. Normal olan sürdürülür ama asıl kırılma şu: biz artık hissetmediğimiz için susmuyoruz. Hissetmenin bir işe yaramadığına inandığımız için susuyoruz.

Acı çekiyoruz ama hiçbir şey yapmıyoruz.
Öfkeleniyoruz ama harekete geçmiyoruz.

Bu öfkenin bir karşılığı olmadığını bildiğimiz için mesele bireysel bir duyarsızlık değil. Mesele, sistematik bir alıştırma hali. Ve bu alıştırma, sandığımız gibi pasif değil, son derece politik. Antonio Gramsci’nin söylediği gibi, iktidar yalnızca zorla değil, rızayla sürer. Ama bu rıza bir anda oluşmaz. Yavaş yavaş kurulur. Alışarak. Tekrar ederek. Direnç kırılarak.

Mark Fisher’ın tarif ettiği gibi, bir süre sonra mesele kötülüğün varlığı değil, onun kaçınılmazlığına inanılmasıdır. Başka bir ihtimal düşünemediğin anda, itiraz da ortadan kalkar ve biz tam olarak buradayız. Belki de en tehlikeli olan bu değil. En tehlikeli olan, bu düzenin sadece alışkanlık üretmemesi, aynı zamanda yalnızlık üretmesi. Çünkü bir toplumun tepki verememesi, sadece duygularının körelmesiyle açıklanamaz. O tepkilerin birleşememesiyle açıklanır.  Kimse kimseyle buluşmuyor. Herkes kendi ekranında öfkeleniyor. Herkes kendi hayatında susuyor ve bu yüzden hiçbir şey değişmiyor. Çünkü örgütsüz bir öfke, en fazla iç monolog üretir. Örgütsüz bir toplum ise en fazla seyirci olur. Bugün kaybettiğimiz şey belki de tam olarak bu: birlikte hareket etme ihtimali.

Dayanışma yoksa, öfke dağılır. Ortaklık yoksa, itiraz buharlaşır. Örgütlenme yoksa, en haklı tepki bile etkisizleşir ve sistem tam da burada kazanır. Çünkü artık seni susturmasına gerek yoktur. Zaten yalnız, dağınık ve etkisizsindir. En sonunda şuna dönüşürsün: her şeyi bilen ama hiçbir şeye müdahale edemeyen bir tanık. Mesele artık duyarsızlık değil. Mesele, duyarlılığın örgütsüz bırakılması çünkü bir duygu, tek başına hiçbir şey değiştirmez. Ama o duygu bir araya geldiğinde, yön bulduğunda, örgütlendiğinde, işte o zaman tehlikeli olur, o zaman dönüştürücü olur. Peki alışmak gerçekten bir savunma mı? Yoksa yavaş yavaş içine yerleştiğimiz bir teslimiyet biçimi mi?

Belki de bu çağın en büyük meselesi, kötülüğün artması değil, o kötülüğe karşı bağışıklık kazanmamız. Ama asıl soru şu: Biz ne zaman alıştık, ne zaman susmayı öğrendik ve daha önemlisi ne zaman birlikte karşı çıkmayı bıraktık? Çünkü mesele sadece ne hissettiğimiz değil; o hissin nereye gittiği. Öfke var ama dağınık, acı var ama yalnız, tepki var ama yönsüz. Bir araya gelmeyen her duygu, bir süre sonra sönmeye mahkumdur. Ve sönmüş bir toplum, en çok haklı olduğu anda bile sessiz kalmaz yalnızca; aynı zamanda gördüğünü sürdürmeye razı olur. Belki de bu yüzden bir toplum, en çok örgütlenmeyi unuttuğunda kaybeder.

Yüzyıllardan beri etkinliğini sürdüren astroloji, öyle anlaşılıyor ki güçlenerek görsel medya alanına girdi. Yazılı basının büyük tirajlar yaptığı dönemlerde Cumhuriyet Gazetesi hariç tüm günlük gazete ve dergilerde burçlarla ilgili sütunlar yer almakta, okuyucuların ilk göz attıkları yerlerin başında bu sayfalar gelmekteydi. Duyup gördüğümüz kadarıyla konu ivme kazanmış, “çağdaşların” dikkatini çekerek ciddi boyutta yaygınlaşmış. Şaşırmakta hata etmişim anlaşılan!…

Nedir astroloji? Batıl inanç mı, yoksa bilim mi? Halkın bilgisizliğini (özellikle sosyal bilimler ve felsefeden yoksunluğunu) sömürmeyi amaç edinen masallar, söylenceler mi? Yoksa modern çağların güçlenen rasyonalizmi karşısında direnen bilgelik sığınağı mı?

Çin, Hint, Aztek, Maya ve Mezopotamya’ya kadar uzanan çeşitli astroloji gelenekleri mevcuttur. Mezopotamya ekolünü İslam Alemi, Grek ve Roma sürdürmüş, oralardan da Batı Dünyası ve ülkemize yansımıştır. Helenistik Dönemde (M.Ö. 330- M.Ö.30) Büyük İskender’in seferleriyle yaygınlaşan Mezopotomya -Grek Ekolü Ortaçağ’da hem Müslüman hem Hristiyan yöneticilerin eylem pusulalarının ana dayanaklarının başında gelmiştir. Padişahların, kralların, prenslerin hatta papaların baş danışmaları arasında mutlaka müneccimler (gök okuyanlar)yer almaktaydı. Gökyüzündeki yıldızların konum, durum ve seyirlerine göre öngörülerde bulunan astrologların önerileri dikkate alınır, ona göre önemli kararlara imza atılırdı. XVI. Yüzyılın ünlü Fransız Müneccimi Nostradamus’la birlikte astroloji zirve yapmıştır.

Astrolojiyi sistemleştirerek ana kaynak haline getiren düşünür, Helenistik Kültüre bağlı ünlü matematikçi ve astrologu İskenderiyeli Batlamyus (M.S.100-170 Ptolemaueus) olup, “Elmajeste” adıyla Arapçaya çevrilen Tetrabiblos (Dörtlü Kitap) tüm bu çalışmaların “Anayasası” olarak kabul edilmektedir. Dünyayı merkez alıp tüm diğer gezegenlerin bizim etrafımızda döndüğünü öne süren Batlamyus’un bu “merkez hatası” sistemi daha baştan altüst etmiştir.

İnsanların doğum tarihlerine göre güneş ve gezegenlerin hareketleri, birbirleriyle olan açısal ilişkilerinden anlam çıkarmak ve etkilerinin kişi karakter ve davranışlarını belli doğrultulara ittiğini öne sürmek astrolojinin temel yaklaşımıdır. Gezegenlerin güneşin etrafında dönüşü bilimsel olarak kanıtlandıktan sonra, Batlamyus “paradigması” devam ettiğine göre astrologlar “anayasalarını” revize etmeyi düşündüler mi? Gelişmiş teleskopların icadından sonra yeni keşfedilen göktaşlarının, gezegenlerin mevcut eski sistemle olan bağ ya da etkileşimi hangi boyutta ilave edilmiştir? Bilemiyoruz…Eğer dikkate alınmışsa, bu bağlamda ne tür “bilimsel çalışmalar” gerçekleştirilmiştir? O hususta da bilgi sahibi değiliz. Böyle bir kaygının olduğunu da düşünmemekteyiz. Gezegenler ve evrenin boyutlarıyla ilgili bilimsel araştırma ve kaygılar zaten “gök okuyucularının” değil, gökbilimcilerin işidir.

İnsan karakteri, eğilimleri, tercihleri ve bunlara bağlı olarak özgür irade sorunsalı psikoloji, sosyoloji, psikiyatri, antropoloji, genetik gibi doğa ve sosyal bilimler alanının konusudur. Bilimsel yöntemlere bağlı araştırmalar yapılır; ve sebep-sonuç ilişkileri irdelendikten sonra kural ve olgular ortaya konur. Felsefe ve teoloji bu olguları yorumlayarak “elindeki sorunsalını” analize tabi tutar. Bireysel iradelerin “kendi ellerinde olan” serbest tercihleri nelerdir, nerelerdedir? Var mıdır? Yok mudur?

Astrolojide ne sosyal bilimlere ne de doğa bilimlerine yer verilmektedir. Tek metot “doğduğun tarihte seni etkileyen gezegenin diğeriyle olan açısal konumunu görüyorum, akrep burcundansın, sokarsın; yengeç burcundansın, yampiri gidip denizde yüzmeği seversin” türünden açıklanan tahminlerden ibarettir. “Akrep senin kaderin; kaçamazsın, hep sokacak, kötülük yapacaksın. Yay burcunda olduğundan özgürlüğüne düşkün olup dürüst ve iyimsersin…vs..vs…”. Görülüyor ki göktaşları bizim irade özgürlüğümüzü ortadan kaldırıp seçişlerimizi, iyi ya da kötü olacağımızı belirlemektedirler. Bu tür bir belirlenimciliğe inanmak irade özgürlüğünü ortadan kaldıran klasik kadercilik anlayışıdır.

Bireyin yazgı ve irade özgürlüğünü doğum tarihine göre belirleyen astroloji acaba haklı mı? Kanımızca göktaşlarının açısal ilişkileriyle ile insan karakter ve davranışı arasında sebep-sonuç ilişkisi bilimsel yönden ispat edilemediğine göre astroloji tahmin ve falcılıktan ileri gidememiştir. “Bilim değil ilimdir” şeklinde savunanlar mevcut olsa da , bilim-ilim arasındaki ilişkinin sadece Osmanlıca-Öztürkçe sözlük seçiminden ibarettir. Olsa olsa astroloji bir psödo (pseudo- gerçek olmaya gayret eden-sahte) bilimdir. Bir gün sağlam yöntemlerle doğrulu kanıtlanırsa, bilim kategorisine girerek bir çok sorunu çözeriz inşallah… Ne yazık ki “inşallah” temennimiz havada kalacak gibi görünüyor….

Neden mi?!… İlim ya da bilim olduğunu iddia edenlerin dayanak kaynaklarının başında ünlü kimyacı ve biyolog Fransız Lavoisier (1743-1794) gelmektedir. Onun ana düsturlarını başında, somut maddi dünyanın pozitif verileri üzerinden hareketle doğru bilgiye ulaşmak gelmektedir. “Evrende her şeyin bir nedeni vardır; yokluktan, hiçlikten hiçbir şey var olmaz ve varoluşta hiç bir şey kaybolmaz… Tüm bu ilişkiler yumağını somut var olan determinizme (belirlenim) bağlı olarak sebep-sonuç ilişkilerinde kanıtlamak gerekir. Mevcut somutluk içinde kanıtlanmayan öneri ve görüşler bilim dışıdır. Bilim “olması” gerekenle değil “olanla” ilgilenir. Bu bakış açısıyla, Nostradamus gibi “olması gerekenlerle” iştigal eden müneccim ve simyacıları dışlayan Lavoisier Kimya biliminin kurucusu sayılmaktadır.

“Hayatta en hakiki mürşit ilim” olduğuna göre, inanç ve irrasyonel yaşam tarzlarını benimseyenleri gericilik, yobazlık, kadercilik ve cehaletle suçlayan “çağdaşların” astrolojiye olan meraklarını nereye oturtabiliriz? Orası da meçhul…

Çağdaşlar böyle… Müslümanlara ne demeli?

Astrolojideki tüm kavramlar Grek Tanrıların Olimpos Kültüne dayanır…

Baş tanrı Zeus beyaz bir boğa kılığına girip Fenikeli prenses Europa’yı (Avrupa) kaçırır. Boğa burcunun insanları Zeus gibi atak, başarılı ve güçlüdürler. İkizler burcunun Polluks ve Kastor ikizi Zeus’ün oğulları olup kardeşlik ve sadakatın sembolüdürler. Terazi burcu denge ve adaleti temsil eden, elinde terazi, gözü bağlı Titan Themis’e dayanır. Oğlak burcu, Zeus’ü emziren keçi Amalthea’ dır (ya da onu büyüten bakıcı). Vel hasıl 12 burç Olimpos dağının astrolojiye yansımasıdır. Mazallah, şirkin içine düşmeyiniz!… Allah-u Teala’ya ortak koşulan Zeus’ü nereye oturtacaksınız? Öyle ya Amentü’ye göre “hayır ve kader Allah’tan” gelmektedir.

Takva sahibi kardeşlerimize hatırlatmak lazım… Hz. Muhammet ya da Hz. Ali’ye atfedilen “ilim Çin’de dahi olsa gidip ararım”, “bana bir harf öğretenin kölesi olurum” sözleri ve Kur’an-ı Kerim’de 49 kez geçen “akıl” sözcüğünü lütfen dikkate alalım. Yani akıl ve bilimin verilerinden uzaklaşırsanız affedilmesi olanaksız bir günahın içine girersiniz…

Davranış ve tutumlarımızın, karakterimizin amaç, neden ve varoluşsal konumunu inceleyen somut doğa bilimleri, sosyal bilimler ve felsefe varken söylencelere, kanıtlanmamış “olması gerekenlere” sığınmak nedendir acaba? Bilimin ana kurallarından biri olan “yanlışlanabilir olması” ilkesi içinde bilim ve felsefenin engin ufukları davranış ve irade özgürlüğü sorunlarına daha gerçekçi ve etik ilkeler getirmektedir.

Özeleştiri yaklaşımıyla “yanlışlanabilir” kuralını düşünerek, en az dinler kadar yaygın olan astroloji ufkuna esenlikler diliyorum. Tek istirhamım “Bilimde Yöntem”, “Sosyal Bilimlerde Yöntem” türünden kitap ya da makalelere itibar göstermeleridir. Psikologlar, sosyologlar, psikiyatrlar, nörologlar, endokrinologlar, kriminologlar, sosyologlar, antropologlar ve filozoflara kulak verilmediği taktirde gök okuyuculuk havada kalır ve falcılıktan ileri gidemez.

Deniz geçildi; şimdi dereye gelindi. Ama süreç burada tıkandı.

Nesneleştirme aşaması

Tıkanmanın temel nedeni, sürecin “nesneleştirme aşaması”na girmiş olmasıdır. Bu aşama, örgüt üyelerine yönelik af gibi somut hukuki düzenlemelerin gündeme gelmesini ifade eder. Toplum, soyut tehditleri ve belirsizlikleri bu tür somut adımlar üzerinden anlamlandırır. Bu nedenle tartışmalar daha görünür, daha net; fakat aynı zamanda daha sert ve kutuplaştırıcı hale gelir.

Normal şartlarda, Meclis raporunun ardından gerekli yasal düzenlemelerin hızla hayata geçirilmesi bekleniyordu. Ancak gecikti. Gecikmesinin nedeni bazılarının iddia ettiği gibi ne İran’daki gelişmeler ne de Kandil’in -gerçekliği yansıtmayan- gizli direnişi. Yasalar gecikti çünkü Türkiye toplumu Öcalan’ın özgürlüğüne henüz bir meşruiyet vermiş değil. Geniş bir toplumsal meşruiyetin oluşabilmesi için CHP’nin ürece dahil olması çok kritikti. Cumhurbaşkanı Erdoğan da bu ihtiyacı görerek CHP’nin sürece katkı sunmasını bekledi. Ancak bu beklenti karşılık bulmadı.

Erdoğan’ın hataları

CHP’nin sürece mesafeli durmasının en önemli nedeni, süreç devam ederken CHP’ye karşı yürütülen siyasi operasyonlardır. Eğer bu süreçte, akıl ve vicdanla bağdaşmayan hamleler yapılmamış olsaydı, CHP daha yapıcı bir tutum alabilir ve devlet aklına uygun bir destek sunabilirdi. Böylece kapsayıcı elit uzlaşısı ortaya çıkar, bu da sürecin sürdürülebilirliğini sağlardı.

Ancak CHP, kendisine yönelik sert müdahaleler sürerken, iktidara siyasi avantaj sağlayacak bir “paylaşılan meşruiyet” üretmek istemedi. Bugün gelinen noktada, Erdoğan CHP ile bir uzlaşı zemini oluşturursa bu meşruiyet hâlâ mümkün. Aksi bir durum Erdoğan’ı Öcalan konusunda çok ciddi bir açmazla karşı karşıya bırakır. Çünkü Erdoğan toplumsal meşruiyeti sağlanmamış bir hukuki düzenleme ile seçimlere giderse bunun kendisine maliyetinin çok ağır olacağının farkında.

Bahçeli’nin süreç ağırlığı

Tabi denizi geçerken derede tıkanıp kalmamızda sadece karşımıza nesneleştirme aşamasının çıkmış olması tek başına etkili olmadı. Diğer faktörler de etkili oldu. Süreç bir devlet aklı olarak başladı. Bu akla genelde Bahçeli sözcülük etti. Ancak Bahçeli’nin kayyumların kaldırılması, Demirtaş’ın özgür bırakılması, süreç kuşunun tek kanatlı uçamayacağı gibi kimi uyarıları pratik sahada karşılık bulmadı. Bu da “acaba Bahçeli’nin süreç üzerinde bir ağırlığı mı yok” kaygılarına ve samimiyet aşınmasına neden oldu. Özellikle Öcalan bu kaygıları ve aşınmayı hissetmeye, seslendirmeye başladı. Bu da süreci “güvenilir taahhüt sorunu” problemi ile karşı karşıya bıraktı.

Çözüm süreci paterni

Öcalan’ın Bahçeli’ye dair kaygılarına Öcalan’ın kendisine ve örgütüne özgürlük öngören hukuki düzenlemelerin bir an önce çıkarılması sabırsızlığı eklenince (burada Öcalan’a haksızdır denilemez çünkü Öcalan sürecin bir an önce sonuçlandırılmasını sürecin selameti için istemektedir) işler sarpa sarmaya başladı. Başladı diyorum çünkü yansıyan kimi sızıntılara, Karayılan’ın son röportajına bakılacak olunursa süreç şu an donmuş ve Öcalan da süreçten çekilebileceğine dair kaygılar belirtmiş durumda. Açık kaynaklara yansıyan verilere ve Kürt politik hareketine yakın isimlerin kapalı ortamlarda seslendirdiği tezlere bakılacak olunursa sürecin donmuş olmasının 5 sebebi var.

1 - Erdoğan’ın seçim kaygısı

2 - Yasal çerçevenin gecikmesi

3 - Yasal çerçevenin içeriği konusunda uzlaşıya varılamaması

4 - Öcalan’ın hukuki statü talep etmesi

5 - Tarafların aynı dili konuşmaması. Bahçeli’nin statüden kast ettiği ile Kürt politik hareketinin anladığının aynı olmaması.

Kimi değerlendirmelere göre Öcalan duraksama ve kriz alametleri baş gösterince çözüm süreci paternine geri döndü. Bu da güvenlik bürokrasisinde ciddi kayglara neden oldu.

Kritik eşik

Türkiye, silahsızlandırma sürecinde kritik bir eşikte bulunmaktadır. Sürecin geleceği, 4 temel değişkenin nasıl yönetileceğine bağlıdır:

Meşruiyet üretimi: Toplumsal ve siyasal rızanın genişletilmesi

Elit uzlaşısı için siyasi koordinasyon: İktidar-muhalefet arasında asgari uzlaşının sağlanması

Güven inşası: Aktörler arası taahhütlerin somut adımlarla desteklenmesi

Stratejik sabır: Kandil’in kitlesel psikolojiyi ürküten açıklamalardan uzak durması, Öcalan’ın ise daha vakur ve stratejik sabır gösteren bir tutum sergilemesi.

Eğer bu dört alanda ilerleme sağlanabilirse, denizi geçer derede de boğulmayız. Aksi takdirde, yüksek maliyetli bir tıkanma yaşanır geri dönüş riski de artar.

CHP’nin şu anki durumu ve mutlak butlanın olası sonuçlarını değerlendirdiğimizde ise karşımıza şöyle bir tablo çıkıyor: Öncelikle başta İmamoğlu olmak üzere çeşitli belediye başkan, yönetici ve bürokratlarının yargılandığı davaların partiyi zor durumda bıraktığı açıkça ortada. İmamoğlu’nun parti içindeki gücü ve bu gücü anlamsız hale getiren mevcut hukuki durumu CHP’yi büyük hamleler yapmaktan alıkoyuyor. Ekrem beyin cezaevinden çıkıp Cumhurbaşkanı adayı olacağı ve olası bir Erdoğan-İmamoğlu yarışında muhalefetin ipi göğüsleyeceğine inananların sayısı her geçen gün daha da azalmakta. Ayrıca Kılıçdaroğlu’nun başını çektiği parti içi muhalefet, belediye başkanlarına yönelik yolsuzluk ve ahlaksızlık suçlamalarında Parti Genel Merkezinin doğru bir tutum takınmadığı konusunda ısrarcı. Uşak ve Antalya başkanlarıyla ilgili iddialar parti içi muhalefetin söylem gücünü arttırıyor.  

Parti liderliği, iktidarı değiştirme amacından hızla uzaklaşmakta. Çünkü elinde aday yok. İmamoğlu hapiste. CHP elitlerinin Mansur Yavaş’a bakışı ise çok da olumlu değil. Üstelik İmamoğlu’nun Yavaş’a alan açıp açmayacağı da belli değil. Ayrıca sorun tek başına adaylık meselesine indirgenemez. CHP, sağ muhalefet ve Kürt hareketinden uzaklaştı. Ana muhalefetin kendi oyuyla başkanlık seçimini kazanmak için gerekecek oy arasındaki farkı nasıl kapatacağı meselesi devasa bir sorun olarak parti ideologlarının önünde duruyor. “CHP aday gösterir, herkes de Erdoğan’dan kurtulmak için bizim adayımıza mecburen oy verir” kolaycılığı ataleti daha da derinleştirmiş durumda.

Son üç yılda iç asabiye bir türlü sağlanamadı. Özel-İmamoğlu ikilisi çok sayıda eliti tasfiye etti. Siyasetten ayrılmaya hazır olmayan bu kalabalık kitleyle Genel Merkez arasındaki ilişkileri düzeltecek bir formül ise şu ana kadar hayata geçirilemedi. Muharrem İnce, Emine Ülker Tarhan ve İlhan Cihaner gibi isimlerin Kılıçdaroğlu’na karşı mevcut yönetimle işbirliği yapmaları, ayrıca Önder Sav gibi bazı eski tüfeklerden alınan yardım dikkate değer nitelikte ama yine de yetersiz.     

Siyaseten sıkışmış parti jeopolitiği düşünüldüğünde olası mutlak butlan kararı kartların yeniden dağıtılmasına yol açacak. Ancak tasfiye edilen ve mahkeme kararı yardımıyla siyasete geri dönmeyi bekleyen kesimlerin unuttuğu bir şey var. Siyasi sorunları hukukla çözmek imkansız. CHP’nin iktidarla mücadelesi ve kendi iç uyumu bakımından siyasi bir kriz yaşandığı doğru. Ancak butlan o krizi çözmek yerine daha da derinleştirecek. Öncelikle şu tespit yapılmalı: Butlan kararı partinin fiilen kapatılması anlamına gelir. Kılıçdaroğlu ve ekibi yönetime geçici değil, kalıcı bir şekilde gelmek, 1-2 yılda partiyi eski haline getirmek, yani kendilerini tasfiye edenleri tasfiye etmek, ardından da normal demokratik işleyişe geri dönmek istiyor. Bu niyet veya tasarı CHP’nin mutlak butlan yoluyla bir olağanüstü hal rejimine devri anlamına gelecektir. Şu anki yönetimin yargı kararıyla genel başkanlığa getirilecek Kılıçdaroğlu’na direneceği ve partinin mutlak butlandan genel seçimlere kadar iç tartışmalar nedeniyle siyaset yapamayacağı ise çok açık. Böyle bir şey olursa pek çok olasılık tarihsel sosyolojik patikalar olarak önümüzde durmakta. En makul yol Özel’in kendisini seçen o ilk kurultay delegelerine dönüp olağanüstü kurultay talep etmesi, en radikali ise Kılıçdaroğlu’yla çalışmak istemeyen çok sayıda vekil, belediye başkanı ve delegenin partiden ayrılması.

Bu arada mutlak butlan kararının sadece hukukun siyaset yerine geçtiği bir anomi yaratmayacağı, Türk siyasetini çerçeveleyen hukuk politiği de çok zorlayacağı söylenebilir. Elbette siyasi partilerin karar organları için de hukuk itiraz makul ve mümkün bir seçenek. Ama siyasi partiler ve seçim hukukunda son söz ilçe seçim kurulundan başlayıp YSK’yla biten seçim yargısına ait. YSK, Siyasi Partiler Kanunu ve Seçim Kanununu bir kenara bırakıp Dernekler ve Medeni Kanununa dönmek siyasi hayati felç edecektir. Bir kez bu yol açıldığında her parti ve her seçim adli mahkemelerin kolaylıkla müdahale edeceği uyuşmazlık meselelerine dönüşebilir. Oysa seçim yargısı gibi bir şey tam olarak bu olmasın diye var.

Sonuç olarak Kılıçdaroğlu başta olmak üzere parti içi muhalefetin Özel-İmamoğlu liderliğine yönelik eleştirilerine politik açıdan hak vermek başka bir şey, sorunların çözümünde mahkemeleri hakem kabul edip Kılıçdaroğlu’nun delege iradesine rağmen atanmış genel başkan olmayı kabul etmesi ise bambaşka bir şey. İkinci seçenek demokrasi ve hukuku çok zorlayacaktır.  

Bildiğimiz üzere toplumların ayrı ayrı kutsal anlatıları vardır. Bazıları o kadar sık tekrarlanır ki, sorgulamak küfür gibi gelir. "Avcı Erkek" masalı işte tam olarak böyle bir şeydir: Artık kemikleşmiş, doktrine dönüşmüş, taş devrinden kalma bir cinsiyet politikasının hâlâ paketlenmiş hali.

Her mayıs ayında, Anneler Günü yaklaşırken, bu masal bir kez daha soframıza konur. Anneler, fedakarlıklarıyla kutsanır, mutfakta geçen ömürleri bir “erdem”e dönüştürülür.

Peki ama neden?

Neden kadının emeği sadece "anne" olduğunda görünür hale gelir?

Neden bir kadın avlanamaz?

Neden o mağaranın dışındaki dünya erkeklere, içi ise görünmezliğe mahkum edilmiştir?

Bu soruların cevabı, sanıldığından çok daha eski bir yalanın ardındadır.

Şu meşhur "Man the Hunter" (Avcı Erkek) masalının tabutuna son çiviyi çakma vaktimiz geldi Bayım. Bilirsiniz, retoriğin en sevdiği şey, bir yalanı yeterince estetik bir paketle sunmaktır. Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı'ndaki (1968) o meşhur kemik fırlatma sahnesi gibi; bir kemik parçası uzay gemisine dönüşürken, biz de o gürültüde kadını mağaranın en karanlık köşesine, sadece "bekleyen" bir biblo gibi yerleştirdik.

Ancak hakikat, o havada uçuşan kemikten çok daha yerleşik.

Mağaradaki İktidar İllüzyonu

Onlarca yıl bizi bir masala inandırdılar: (İnandırmaya çalıştılar da diyebiliriz pekala)

Erkek dışarıda devasa mamutlarla boğuşurken, kadın mağaranın loş ışığında ateşin sönmemesi için dua eden pasif bir figürdü. Bu teoriye göre medeniyeti "öldürme becerimiz"(erkeklerin tabi ki!) kurmuştu. Ne kadar çok kan, o kadar çok zeka! Soğuk Savaş döneminin o kasvetli adamları, kendi vahşetlerini meşrulaştırmak için bize "katil maymunların çocukları" olduğumuzu fısıldadı.

Fakat antropoloji, o tozlu raflardan kafasını kaldırıp "Bir dakika," dedi. Peru'da av aletleriyle gömülmüş kadın iskeletleri bulunduğunda, o meşhur "avcı erkek" imajının aslında ne kadar kırılgan olduğu da ortaya çıktı. Meğer o "güçlü" erkeklerin yanında, mızrağını gayet maharetle sallayan kadınlar da varmış. Yani o meşhur mamut sofralarında kadınlar sadece "misafir" değil, bizzat "ev sahibi"ydi.

Toplayıcı Değil, Kurucu İrade

İroniktir ki, 1966'da yapılan ve adıyla bu eril miti perçinleyen "Man the Hunter" konferansı, aslında tam tersini söylüyordu. Veriler bağırıyordu: İnsanı doyuran asıl şey o gösterişli av partileri değil, kadınların her gün sabırla, tırnaklarıyla toprağı kazıyarak bulduğu gıdalardı. Yani tarih, erkeğin "belki bir gün getiririm" dediği büyük avın hayaliyle değil, kadının "bugün de doyurduk" dediği o mütevazı ama hayati süreklilikle yazıldı.

Eğer bir medeniyet başarısından bahsedeceksek, bu hikâyenin başrolünde silah tutanlar değil, yaşatmayı bir rutin haline getirenler var. İlk hekimler, ilk botanikçiler, ilk toplumbilimciler... Hepsi o mağaranın "edilgen" sanılan sakinleriydi.

Anneler Günü: Bir Hakikat Tashihi

O yüzden yaklaşan Anneler Günü'nü sadece çiçekli paketlere hapsetmek, bu muazzam tarihsel emeğe hakaret. Anneliği sadece "doğurmak" sanan o sığ bakış açısına karşı; kadının "yaşatma iradesini" hatırlamalıyız. Tarih kitapları erkeklerin savaşlarını ve "zaferlerini" ballandırarak anlatırken; asıl tarih, gösterişsizce ocağı tüttürenlerin, tüm yoksunluklara rağmen hayata yeni yollar açanların ellerinde şekillendi.

İnsanlığı o karanlık mağaralardan çıkaran şey, havaya fırlatılan bir kemik parçası değil; o kemiğin ulaştıramadığı sevgiyi ve güveni, tırnaklarıyla hayatı kazıyarak var eden kadınlardı.

Evet Bayım; retorik bizi ne kadar loş köşelere hapsetmeye çalışırsa çalışsın, biz o mağaranın duvarlarına sadece av sahnelerini değil, "var olmanın" o vakur ve derin hakikatini nakşettik. Dünya, avcıların gürültüsünden değil, kurucuların o sarsılmaz ve yazılmamış emeğinden doğdu.

Av Bitti, Kahve Var

Şimdi, bu kadar kadim bir yanılgıyı düzeltmenin verdiği o zihinsel yorgunluğun üzerine... Dumanı üstünde, tüm o iddialı retorikleri bir kenara itecek sade bir şey lazım. Mesela bir kahve. Ama öyle üçüncü dalga akımının gösterişli latte art'larından değil; taş gibi, telvesi dibe çökmüş, hesap sormayan bir kahve.

Zira tarih boyunca da öyle olmadı mı? Büyük avın heyecanı geçti, kemikler sokağa dağıldı, "homo faber" yani "araç yapan insan" mızrağını köşeye yasladı. Ardından dinginlik çöktü. Ve o dinginlikte, ateşin başında oturanlar, sabahın köründe yeni bir günü planladılar. Bu sanıldığı gibi ne mamutun ihtişamı ne de mızrağın ucundaki kandı. Asıl olan, o karanlığı aydınlatan ateşti; ve ateşin başında, umudu diri tutan o inatçı süreklilikti.

Yani retorik bizi boşuna yormasın. Ne Anneler Günü'nü bir tüketim ritüeline, ne de kadın emeğini bir "yardım" kategorisine hapsedecek kadar yüzeysel olalım. Mağaranın en karanlık köşesine bibloyu değil, tarihin kurucu öznesini yerleştirelim artık.

Şimdi, o kahveden bir yudum alıp, şu "Avcı Erkek" masalının küllerini izleme vakti. Ve bilin ki, o küllerin üzerinde yeşeren ilk filiz, yine bir kadının elinden çıkacak. Hem de hiçbir çiçekli pakete, hiçbir alkışa ihtiyaç duymadan…

Yazar Notu: Bu metni bir anne olarak yazdım. Hâlâ mağaramda beklediğimi sanan var mı?

Dipnot: Bir filmi bahane edip ruhun karanlık ormanlarında kaybolma geleneğinin mimarlarından Çağatay Aslan'a teşekkürler.

Türkiye’de yapısal reformun tanımına dair mutabakat olmasa da en azından yokluğunun getirdiği eksikliğe dair bilinç oldukça üst düzeyde. 3 yıldır devam eden enflasyonla mücadele programının bir türlü sonuç vermemesi ve yüksek faizle beraber finansmana ulaşımın da zorlaşması bir şeylerin eksik olduğunu işaret ediyor.

Son yazımda enflasyon ve faiz ile Kur arasındaki ilişkinin öneminin altını çizmiş bu konuda 2000’lerin ilk yıllarını örnek göstermiştim (https://www.yeniarayis.com/yazi/kur-artar-mi-artsin-mi-13229)

Kurunenflasyondan az artışından endişe duyanlara karşı aynı durumun Türkiye’nin cumhuriyet tarihindeki en anlamlı makro istikrar yıllarında da olduğunu, önce kurun düzene girdiğini; enflasyon ve faizin onu takip ettiğini açıklamaya çalışmıştım.

Yazının sonunda politik etkinin üzerinde durmuş ve 2010ların başına kadar ki Türkiye’nin bugünün Türkiye’sine nazaran politik olarak daha özgür olduğunun altını çizmiştim. Bugün ekonomik istikrarın gecikmesinde politik alandaki daralmanın etkisi olduğunu inkar etmemek gerektiğini ifade etmiştim.

Politika denince tam olarak ne anlıyoruz. Politikanın özgürlük alanına etkisinin ölçütü ne? Geçtiğimiz hafta Murat Aksoy’un önerisi ile çevirdiğim bir yazı bu konuda önemli ipuçları veriyor.

https://www.yeniarayis.com/yazi/mahkemeler-demokrasiyi-nasil-baltaliyor-13209

Aslında yazı demek de biraz hafif kalıyor. Akademik bir makaleden söz ediyoruz. Doktora düzeyinde bir araştırmacının politika ile hukuk arasındaki bağı çözümlediği özgün ve ufuk açıcı bir yazı bu.

Pek çok“ Gelişmekte olan” ülkeden bahseden ve Trump sayesinde ABD’nin de dahil olmayıu başardığı çalışmada Türkiye’ye ayrılan özel bölümü dilerseniz tekrar hatırlayalım .Aşağıdaki bölümü zamanı olan tekrar okuyabilir. Olmayan son paragrafta özeti bulabilir.

Gerçekten de Türkiye’de hukukun siyasallaşması ve gücün bir elit gruptan diğerine geçmesine dair hikaye hepimiz açısından tanıdık.

Muhalif kesimler unutma eğiliminde de olsa siyasi gücün siyaset etme yeteneğinin elinden alınmaya çalışılması AKP için önemli dersler verdi. Tabii ki çözümü daha özgürlükçü bir çerçeve yerine daha da baskıcı bir çerçevede bulmak durumu trajikleştirdi.

Yine de yazının Türkiye’ye ayrılan bölümünün en az 4te3’ü AKP’ye yapılan haksızlıkları içerdiği için bugünden bakıldığında anakronik görülebilir. Etkiye karşı verilen tepkinin, herşeye karşın AKP’nin kapatılmamasının, iktidar etme hakkının elinden alınmamasının yeterince hakkının verilmediği iddia edilebilir ki kişisel görüşümce hiç de haksız değildir.

Türkiye’de ekonominin ne Gezi’de ne de 15 Temmuz’da politik gücün orantısız kullanıldığı 2018 sonrası kadar bozulmadığını, hatta neredeyse hiç bozulmadığını akılda tutmak lazım.

Türkiye’ninkrizlerle baş etme gücünü göstermesi bakımından Gezi, 2015 Sur olayları, 15 Temmuzgibi olguların ekonomiyi yere sermeye gücü yetmemişti. Türkiye’de ekonominin tam manada zayıflaması daha sonraki dönemlere 2017 sonrasına tekabül eder.

Türkiye’de tüm iktidar çevreleri gözü kapalı olarak kendilerince eski Türkiye’nin ne kadar anti demokratik olduğunu, hukukun bir kesime karşı kullanıldığını söylerler. Bunda haksız olmadıkları gerçeği referans yaptığım çalışmada da yer alıyor. Ancak unuttukları konu buldukları çözümün de önceki düzenin bir başka versiyonu olması.

Türkiye’de demokrasiye gerçekten inanan herkesin ve belki de umarım fazla uzakta olmayan bu dönemin en önemli meydan okuması hukukun nasıl siyasallaşmayacağı üzerine kafa yormaktan geçiyor. Bıçağın iki tarafının da keskin olduğunu unutmamak gerekiyor. Siyaset hukuka ne kadar uzak olmalıysa hukuk da siyasete o kadar uzak olmalı.

Erdoğan’ın veciz ifadesinde Üstünlerin hukuku , hukukun siyaseti dizayn etmesi olarak eleştiriliyor buna karşılık Hukukun üstünlüğü öne çıkıyordu. Oysa hukuku siyasetin dolaysız paydaşı yerli milli bir hale getirdiğinizde Hukukun üstünlüğü yine sağlanamıyor.

Şairin dediği gibi sizler görmeseniz de yıldızlar parlamaya devam ediyor

“Kötü Kurumlar, Daha Kötü Müttefikler: Türkiye Örneği

Yargı atama kurumlarının bazen mahkeme zaptına (court capture) nasıl olanak tanıdığını ve demokratik gerilemeyi nasıl tetiklediğini anlamak için, 2003’te Recep Tayyip Erdoğan’ın başbakan seçilmesinden sonraki Türkiye’yi inceleyelim.

Türkiye’nin 1982 Anayasası’na göre yargı atama kurumları gücü seçilmemiş elitlerin elinde yoğunlaştırıyordu.

Türkiye’nin seçilmemiş cumhurbaşkanı, Anayasa Mahkemesi’ndeki on beş yargıcın tamamını atıyordu. Cumhurbaşkanı bunu yaparken seçilmiş başbakan ve parlamentoyla görüşmek bir yana, nitelikli çoğunluk aramak zorunda bile değildi. Dahası, askeri diktatörlük döneminde hazırlanmış ve kabul edilmiş olan Anayasa, Anayasa Mahkemesi’nde askeri yargı sisteminden gelen yargıçlar için iki koltuk ayırmıştı.

Seçilmemiş elitler yargıç atamaları üzerinde o kadar büyük güce sahipti ki, dönemin Başbakanı Erdoğan ve Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) liderliğindeki seçilmiş hükümet, iktidara geldikten sonraki ilk altı yıl boyunca Anayasa Mahkemesi’ne tek bir yargıç bile atayamadı.

Bu gücü yoğunlaştıran kurumlar, mahkemenin seçilmemiş elitler tarafından ele geçirilmesine zemin hazırladı.

Türkiye’nin yargı atama kurumları, cumhurbaşkanına ideolojik olarak uyumlu ve belirli sosyal ağlara gömülü yargıçlar seçme konusunda geniş bir hareket alanı veriyordu.

Bir Anayasa Mahkemesi yargıcı, adaylığından önce cumhurbaşkanı ile yaptığı görüşmede, dindar-muhafazakâr AKP’den duyduğu rahatsızlığı açıkça dile getirdiğini ve bir akrabasının laik bir siyasi partide üst düzey rol aldığını anlattığını söylemişti.

Anayasa Mahkemesi de buna karşılık kararlarını genellikle cumhurbaşkanının lehine veriyordu; bu, mahkeme zaptının ilk göstergesiydi.

1997-2007 arasındaki on yıllık dönemi kapsayan kapsamlı bir Anayasa Mahkemesi kararları veri seti üzerinde yaptığım nicel analiz, seçilmemiş cumhurbaşkanının seçilmiş hükümetin yasalarını mahkemeye taşıdığında mahkemenin %83 oranında cumhurbaşkanı lehine karar verdiğini gösteriyor.

Buna karşılık, muhalefet partileri parlamentodan hükümet yasalarını iptal ettirmek için Anayasa Mahkemesi’ne gittiğinde ancak %59 başarı elde edebiliyordu.

Diğer yüksek mahkemeler hükümet politikalarının anayasaya aykırılığını sorguladığında Anayasa Mahkemesi hükümet aleyhine %52 oranında karar veriyordu.

Diğer aktörlerle karşılaştırıldığında cumhurbaşkanı mahkemede daha yüksek kazanma ihtimaline sahipti.

Anayasa Mahkemesi laik, seçilmemiş bir elit tarafından zapt edildiği için, Erdoğan’ın İslami kökenli partisi 2002’de iktidara geldikten sonra yargı sık sık seçilmiş hükümete karşı kararlar verdi.

Ancak birçok vakada AKP yasaları çiğnemiyordu; Anayasa Mahkemesi, partiye karşı karar vermek için hukuki içtihatlardan sapıyordu bu da mahkeme zaptının ikinci işaretiydi.

2007’de Anayasa Mahkemesi ilk kez yeni cumhurbaşkanının seçimini engelledi; bunu, daha önce hiç uygulanmamış “süper-çoğunluk” kuralını kullanarak yaptı ve AKP’nin cumhurbaşkanlığını zapt etmesini önledi.

2008’de AKP, parlamentoda %80’in üzerinde destekle anayasa değişikliklerini kabul ettirdikten sonra Anayasa Mahkemesi ilk kez anayasa değişikliklerini usul değil, içerik bakımından iptal etti.

Yine 2008’de, ilk kez Anayasa Mahkemesi iktidardaki AKP’nin kapatılıp kapatılmayacağına karar verdi ve çok az farkla kapatma kararını reddetti.

Yargının kararları, mahkeme zaptının son ve en belirgin işaretini de taşıyordu: Seçilmemiş elitlerin mahkeme kararlarını etkileme niyeti ve eylemi aşikardı.

Örneğin 2007’de, Anayasa Mahkemesi AKP’li bir cumhurbaşkanının atamasını engellemeden hemen önce, ordu ve görevdeki cumhurbaşkanı AKP’li bir Cumhurbaşkanı olmasını açıkça reddetmiş, askeri komuta kademesi ise darbe tehdidini ima etmişti.

2008’de mahkeme partiyi kapatma konusunu görüşürken, Anayasa Mahkemesi Başkanvekili’nin Türkiye’nin en üst rütbeli generali ile defalarca görüştüğünü kabul ettiği biliniyor.

Başka bir yargıç ise bana röportajda şunu söyledi: “Başkan, ordudan ve bürokrasiden çok yoğun baskı görüyordu… Arıyorlar, evinize geliyorlar, yemeğe davet ediyorlar… Tam bir mahalle baskısı gibiydi.”

Türkiye’de mahkeme zaptı demokratik gerilemeyi iki farklı yoldan sağladı. Birincisi, seçilmemiş elitlerin mahkemeyi zapt etmesi demokrasiye aykırı yargısal davranışlara yol açtı. Anayasa Mahkemesi, görevdeki cumhurbaşkanı ve ordunun isteği doğrultusunda AKP’li bir cumhurbaşkanının atamasını engellediğinde, yargıçlar seçilmemiş otoriteleri güçlendirmiş ve seçilmiş yetkililerin yönetme yetkisini sınırlamıştı.

2008’de Anayasa Mahkemesi, Müslüman kadınların üniversitelerde türban takmasını mümkün kılan ve parlamentoda nitelikli çoğunlukla kabul edilen anayasa değişikliklerini iptal ettiğinde, yine seçilmiş parlamentonun yönetme kapasitesini zayıflatmıştı.

Aynı derecede önemli olan ikinci yol ise, mahkeme zaptının Erdoğan’ın yargıya saldırma motivasyonunu ve kapasitesini artırmasıydı. Anayasa Mahkemesi 2008’de AKP’yi kapatmaya bir oy farkla karar veremeyince, Erdoğan’ın hükümeti karşı saldırıya geçti.

2010 referandumunda hükümet, Anayasa Mahkemesi’nin üye sayısını artıran, askeri yargıç koltuklarını kaldıran ve hükümetin yargıç atama ve terfi süreçleri üzerindeki kontrolünü genişleten anayasa değişikliklerini kabul ettirdi.

Bu değişiklikleri savunurken Erdoğan, yargının antidemokratik tutumunu sertçe eleştirdi ve “Hukukun üstünlüğüne Evet, Üstünlerin hukukuna Hayır” diyerek seçilmiş hükümetin mahkemeler üzerinde söz sahibi olmasının asıl demokrasi olduğunu savundu.

Türk örneğinin trajedisi şudur: AKP, yargıç seçme konusunda gücü dağıtan kurumlar (örneğin nitelikli çoğunluk şartı) benimsemek yerine, gücü kendi ellerinde yoğunlaştırmayı tercih etti. Sonuç olarak mahkeme zaptı bir elit grubundan diğerine geçti.”

Ancak bu ani değişimin neyin sonucu olduğu sorusu akla geliyor. Cevap oldukça basit. Amerikan ve İsrailli uçakların İran’a yaptığı bombardıman, Tahran rejimine karşı ne halk ayaklanmasını tetikledi ne de rejimin teslim olmasına yol açtı. Trump ve danışmanları bunu kabul etmekte ne kadar yavaş davransalar da gerçek bu.

Bunun yerine İran, küresel ekonomiyi kaosa sürükleyebileceği hayati geçit Hürmüz Boğazı’nı kapatabilme yeteneğini keşfetti. Şu anda çatışmanın sadece iki olası sonucu var: Ya Trump’ın öngördüğü türden İran’ın topyekûn yıkımı, ya da rejimi olduğu gibi koruyan, güçlendiren ve kabadayı bir Amerikan başkanını utanca boğan bir anlaşma.

İlk seçenek giderek uzaklaşıyor. Trump, devasa ölçekte savaş suçu işleme tehdidinde bulunarak hem iç hem de dış muhaliflerine direnişlerini örgütlemeleri için zaman kazandırdı.

İkinci ve daha olası sonuca gelince; bu, başkan ve ekibi modern savaşın yeni bir özelliğine dikkat etseydi öngörülebilir bir sonuçtu. O özellik ise tek kelimeyle özetlenebilir: drone.

Silahlandırılmış drone, bugünün savaş alanını tamamen değiştirdi. Bu, Birinci Dünya Savaşı’ndaki makineli tüfeğin modern karşılığıdır.

Drone sayesinde sayıca çok az olan Ukrayna ordusu, dört yıldır Vladimir Putin’in Rus Ordusu’na karşı direnebildi; beklenenden çok daha fazla kayba yol açtı ve bunu doların kuruşu karşılığında yaptı.

Ukraynalılar defalarca , 1000 dolarlık bir drone’un yaklaşık 4,5 milyon dolarlık bir T-90 tankını yok edebildiğini gösterdi.

Ruslar son dönemde drone savaşında önemli ilerleme kaydetmiş olsalar da bu basit silah, onların hem savaş alanında hem de maliyette ağır bedel ödemesine yol açtı.

İran’da da son iki ayda benzer bir dinamik işledi; ancak insan hayatı açısından o kadar büyük bir bedel ödenmedi. Elbette Amerikan ve İsrail savaş uçakları İran’ın askeri altyapısını istedikleri gibi bombalayabiliyor ve on binlerce kez bombaladılar ama hiçbir bombardıman İran’ın elindeki asıl misilleme silahını ortadan kaldıramıyor.

Tam tersine, İran diğer tarafın ürettiği silahların çok daha ucuzuna drone’ları seri üretmeye devam edebiliyor. Trump’ın “İran’daki kısa gezisi” dediği operasyon Pentagon’a göre Amerika’ya şimdiden en az 25 milyar dolara mal oldu ve sofistike füze stoklarını ciddi şekilde eritti.

Bu erime diğer stratejik alanlarda da kıtlığa yol açıyor ve stokların yenilenmesi yıllar alabilir. Tüm bunlar olurken İran, en üst seviye bir Shahed-136 drone’unun montaj maliyeti yaklaşık 35.000 dolar iken, ucuz ve bol miktarda drone’larıyla Hürmüz Boğazı’nda şartları dikte etmeye devam ediyor.

Peki ya Trump’ın ara sıra önerdiği gibi Hürmüz Boğazı’na Amerikan deniz ablukası koymak veya İran kıyılarına kara harekâtı düzenlemek?

Kabul, işler çirkinleşebilir ama sonuçta Amerikan zaferiyle ve çıkmazın sona ermesiyle bitecek, değil mi? Yanlış.

Demir gibi bir abluka kursanız ya da Basra Körfezi sahillerine 50.000 Amerikan askeri çıkartsanız bile İranlılar başınızın üzerinden drone fırlatıp petrol dolu bir tankere vurma ve küresel ekonomiyi yeniden felç etme kapasitesini koruyacak.

Basra Körfezi’nin gelecekteki güvenliği artık Trump yönetiminin Tahran rejimiyle bir anlaşma yapmasına bağlı. Başkan “Tüm kartlar bizde” dese de durum neredeyse tam tersidir.

Aslında Trump, Amerikan ekonomisine artarak verilen zararı ve evdeki hızla düşen onay oranlarını durdurmak için anlaşma yapmaya daha fazla hevesli olan taraftı. Bu yüzden İran, zamanın kendi lehine olduğunu bilerek müzakereleri uzatmaya ve Trump’tan daha fazla taviz koparmaya çalışacak.

Bu tavizler, Trump’ın birinci döneminde uygulayıp ikinci döneminde yeniden devreye soktuğu ağır “maksimum baskı” yaptırımlarının kaldırılmasını veya Amerikan-İsrail bombardımanının verdiği hasar için tazminat ödemeyi içerebilir.

En büyük anlaşmazlık konusu kalan zenginleştirilmiş uranyum stokları olsa da, nihai anlaşma neredeyse kesin olarak İran’ı Basra Körfezi’nin fiili kapı bekçisi konumuna getirecek yani Trump bu savaşa başlamadan önceki halinden çok daha güçlü bir konumda bırakacak.

Hürmüz Boğazı’ndaki bu tıkanıklık, modern savaş alanında kalıcı ve korkutucu bir değişimi gözler önüne seriyor. Belirli, kritik öneme sahip noktalar örneğin Beyaz Saray drone’lara karşı korunabilir ancak büyük ölçekli savunma kalkanı imkânsızdır; bunu İsrail, çok övülen ama delik deşik olan Demir Kubbe’siyle acı şekilde öğrendi.

Silahlandırılmış drone’un basitliği ve ucuzluğu göz önüne alındığında, dünyanın coğrafi olarak stratejik tüm boğaz noktaları Panama ve Süveyş Kanalları, Cebelitarık Boğazı ve New York semaları artık böyle bir silah üretebilen ve sonuçlarına katlanmaya razı olan her düşman güç için savunmasızdır.

Abartıyor muyum? Son dönemlerin en karanlık rejimlerini veya katliamcı gerilla gruplarını düşünün; Batı Almanya’da Baader-Meinhof Çetesi, Kamboçya’da Kızıl Kmerler veya Bin Ladin’in El Kaidesi ve eline 2000 dolarlık bir silahlandırılmış drone verilse ne yapabileceklerini hayal edin.

Amerika’nın İran’a saldırısı Şubat sonlarında başladığında operasyona verilen “Epic Fury” (Destansı Öfke) ismi, emri veren adamın mizacını gayet iyi anlatıyordu. Bu askeri maceranın hem Amerika’yı hem de dünyanın gelecekteki güvenliğini nereye bıraktığını düşündüğümüzde çok daha uygun bir isim olabilir: Operation Colossal Blunder (Devasa Fiyasko).

* Scott Anderson (“Krallar Kralı: İran Devrimi - Kibir, Yanılgı ve Felaket Boyutunda Yanlış Hesap Öyküsü” kitabının yazarı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/05/04/opinion/iran-us-israel-war-drones-strait-of-hormuz.html

Nisan ayında enflasyonun yüzde 4,18 olarak açıklanması soğuk duş etkisi yaptı. Bu veriyle birlikte yıllık enflasyon da yüzde 32,3’e yükseldi. Oysa hükümet OVP’de 2026 yılı için yüzde 16’lık bir hedef öngörüyordu. Gelinen noktada hedefin iki katına ulaşılmış durumda ve yılın sadece ilk dört ayında biriken enflasyon yüzde 14,6.

Bu tablo programdan basit bir sapma değil; hedefin artık matematiksel olarak da erişilemez olduğunu gösteriyor.

Enflasyon meselesi çok boyutlu: hayat pahalılığı, politika faizi, kredi maliyetleri, temmuz ayında yapılacak maaş artışları… Bunların hepsi görünür yüz. Ancak bir de gözden kaçan, ama bütçe dengesi açısından sadece 2026 yılı için değil, sonraki yıllar açısından da oldukça kritik olan bir alan var: Hazinenin TÜFE’ye endeksli borçları.

Görünmeyen yük: Enflasyona endeksli tahviller

Hazine son yıllarda önemli ölçüde TÜFE’ye endeksli tahvil ihraç etti. Bugün piyasada vadesi Temmuz 2027 ile Eylül 2033 arasında değişen 18 farklı TÜFE’ye endeksli senet bulunuyor. Bu senetlerin kupon oranları yüzde 0 ile yüzde 3,06 arasında değişiyor.

Buraya kadar her şey normal görünebilir. Ancak kritik nokta şu: Bu tahvillerin getirisi sadece kupondan ibaret değil. Asıl yük, enflasyon oranına göre şişen anapara ve buna bağlı artan faiz ödemelerinde ortaya çıkıyor.

Bugün itibarıyla bu senetlerin enflasyon farkı hariç anaparası yaklaşık 605 milyar TL. Yani, Hazine 2017–2026 döneminde TÜFE’ye endeksli enstrümanlarla bu büyüklükte borçlanma yapmış.

Senaryo değişince fatura nasıl büyüyor?

Olmayacak duaya amin denmezmiş ama biz hiç değilse bir kıyaslama yapabilmek adına OVP’deki enflasyon patikasının (2026: yüzde 16, 2027: yüzde 9, 2028: yüzde 8) gerçekleştiğini varsayalım. Bu senaryonun yanı sıra IMF’nin Madde 4 Konsültasyonu kapsamındaki raporunda yer alan enflasyon varsayımlarını ve piyasa katılımcılarının enflasyon bekleyişlerini de dikkate alan hesaplamalara göre TÜFE’ye endeksli senetlere ilişkin borç ödemeleri yıllar itibariyle ciddi farklılıklar gösteriyor.

Kaynak: HMB verilerine dayanarak kendi hesaplamalarım

OVP varsayımlarına dayanan hesaplamalar Hazine’nin bu tahviller için 2033’e kadar yapacağı toplam ödemenin enflasyon farkı dahil olmak üzere yaklaşık 2,7 trilyon TL olacağına işaret ediyor.

Ancak mevcut verilere göre OVP hedefinden ciddi bir kopuş bekleniyor. 2026’da enflasyonun yüzde 30’un üzerinde kalma ihtimali yüksek. Daha önemlisi, beklentiler bozulmuş durumda ve sonraki yıllarda da hedeflerin üzerinde bir patika olasılığı artıyor.

Piyasa beklentilerine daha yakın bir enflasyon patikasıyla hesaplandığında toplam ödeme yükü yaklaşık 4 trilyon TL’ye yaklaşıyor.

Kaynak: HMB verilerine dayanarak kendi hesaplamalarım

Bu, yeni bir mega proje değil.
Bu, yeni bir sosyal harcama paketi değil.
Bu, sadece programdaki enflasyon hedefinin tutmamasının maliyeti. Ve bu maliyet vergi mükellefinin cebinden karşılanacak.

Bütçede sessiz baskı

Buradaki temel sorun şu: Hazine borçlanma stratejisini ve bütçe faiz giderlerini resmi enflasyon hedeflerine göre belirliyor. Ancak gerçekleşmeler bu hedeflerin belirgin şekilde üzerinde kaldığında, özellikle TÜFE’ye endeksli borçlanma araçları bütçe üzerinde otomatik bir baskı oluşturuyor.

Benzer şekilde, referans faiz oranına endeksli kağıtlar da enflasyon endişesiyle faiz oranları yüksek kaldıkça Hazine üzerindeki baskıyı büyütüyor.

Bu durum gündelik faiz tartışmalarının ötesinde bir risk yaratıyor. Çünkü burada faiz oranını artırarak ya da düşürerek kısa vadede müdahale edilebilecek bir maliyet yok. Enflasyon yükseldikçe borç yükü de kendiliğinden büyüyor.

Bir anlamda kamu maliyesi enflasyona karşı “açık pozisyon” taşıyor.

Daha geniş çerçeve: Seçim ekonomisi ve kalıcılık riski

Önümüzdeki dönemde 2027 ya da en geç 2028 yılında seçim dönemine gireceğiz. Bu dönemde para ve maliye politikası üzerinde ‘gevşeme’ yönlü siyasi baskının artması şaşırtıcı olmayacaktır. Bu koşullarda enflasyonun hedef patikasına dönmek bir yana daha da yükselmesi beklenebilir. Bu da sadece fiyat istikrarını değil, doğrudan kamu borç dinamikleri üzerinde olumsuz etkileri gündeme getirecektir.

Yükselen enflasyon koşullarında TÜFE’ye endeksli tahviller kısa vadede bütçenin finansman ihtiyacını karşılamak için bir araç olarak görünse de, aslında geleceğe ötelenmiş bir maliyet üretir. Ve bu maliyet, enflasyon düşmediğinde bir sarmal haline gelir.

Bugün karşı karşıya olduğumuz tablo da aslında tam olarak bu: enflasyon bir yandan çalışanları ve dar gelirlileri hayat pahalılığı ile yakarken diğer yandan da devlet bütçesinin yükünü artırıyor ve kaynak tahsisatında esnekliği sınırlıyor — hem de yıllara yaygın bir şekilde ve katlanarak.

Peki, ne yapmalı?

Faizle ilgili ilk düzenlemelerin milattan önce 18. yüzyılda Babil Kralı Hammurabi’ye kadar uzandığı bilinir. Yüzyıllar boyunca para daha çok bir değişim aracı olarak görüldü ve özellikle dini yaklaşımların etkisiyle faize mesafeli bir tutum hâkim oldu. Nitekim, Yahudilik'te grup içi faiz yasaklanırken, dışa karşı daha esnek bir yaklaşım benimsendi. Hristiyanlık'ta faiz uzun süre yasak kabul edildi; bu yaklaşım ancak modern hukuk sistemlerinin oluşmasıyla esnedi. İslam’da ise faiz, özellikle sömürüye dayalı riba uygulamaları nedeniyle açık biçimde yasaklandı.

Özetle, faiz yüzyıllardır ahlaki ve dini bir mesele olarak tartışılıyor. Ancak faizi mutlak bir “iyi-kötü” ekseninde tartışırken, çoğu zaman daha derin ve daha yaygın bir refah sorununu gözden kaçıyor: enflasyon.

Oysa yüksek enflasyon, faizden çok daha kapsayıcı ve çok daha yıkıcı bir etki yaratıyor.

Kaynak: HMB verilerine dayanarak kendi hesaplamalarım

Bu bağlamda toplumsal refahı artırmak için bir “kaynak” aranıyorsa, bu kaynak enflasyonun düşürülmesinde yatıyor. Nitekim enflasyonu program hedeflerine indirebilmiş olsaydık, 661 milyarlık anapara ve faiz ödemesine ek olarak 3,2 trilyon TL enflasyon farkı ödemek zorunda kalmayacaktık.

Uzun lafın kısası, yıllardır tecrübe ettiğimiz şekilde , enflasyon sadece faizleri yükselterek düşmüyor, düşmez.

Önemli olan faizi yükselten zemini ortadan kaldırmak. Bunun için de hukukun üstünlüğü başta olmak üzere sosyal, siyasal, ekonomik ve kurumsal dönüşümü sağlayacak yapısal reformların hayata geçirilmesi gerekiyor.

Enflasyonun program hedeflerinden sapmasıyla oluşan fark yaklaşık 1,2 trilyon TL.

İnsanoğlu, içindeki en karanlık odalarda en çok iki şeyi arzular: ya ölümü ya aşkı.

Márquez’in Benim Hüzünlü Orospularım romanında yarattığı sıra dışı karakter, doksan yaşına kadar çirkinliğine sığınarak yaşamış; hayatı boyunca yalnızca para karşılığı birlikte olduğu kadınlarla var olmuş ve ömrünün büyük kısmını genelevlerde tüketmiştir. Hayatının sonbaharında ise geriye tek bir arzusu kalır: bakire bir kadınla birlikte olmak.

Hikâye tam da burada başlar. Baş karakter, doksanıncı yaş günü için Rosa Cabarcas’ı arar ve daha önce birlikte olduğu kadınlardan farklı olarak kendisine bakire bir genç kız ayarlanmasını ister. Fakat hikâye, tam da bu noktadan sonra umulmadık bir yöne evrilir. Çünkü bu adam, henüz on beş yaşındaki bu genç kıza âşık olur.

Üstelik onun gerçek ismini bile öğrenmek istemez. Çünkü genç kızın, kendi verdiği isimle var olmasını ister: Delgadina.

Belki de aşk tam olarak böyledir. Kaç yaşında olursanız olun, âşık olduğunuz kişi biraz da sizin verdiğiniz yüzle, yüklediğiniz anlamla ve koyduğunuz isimle var olur. Gerçekliğiyle değil; sizin zihninizde yarattığınız hâliyle yaşar.

Ve bu aşk, düşündüğümüz kadar tek taraflı da değildir.

Romanın sonunda baş karakterin ağzından şu cümle dökülür:

“Âşık olarak düzüşmenin zevkini tatmadan ölmeye kalkma sakın.”

Belki de asıl mesele tam olarak burada başlar. Çünkü insan, doksan yaşına geldiğinde artık küçük mutluluklarla yetinemez. Basit hazlar, geçici avuntular ya da gündelik sevinçler yeterli gelmez. Daha büyük bir şeye ihtiyaç duyar. Daha sarsıcı, daha ayrıcalıklı bir deneyime…

Márquez’in baş kişisi de tam olarak bunu yaşar: aşkı.

Aşk, doksan yaşındaki bir adamın kendisine vereceği son hediye olurken; hayatının baharına yeni giren genç bir kızın başlangıç hikâyesine dönüşür.

Márquez bu romanda aşkı girebileceği her kılığa sokmuştur. Şefkate, saplantıya, arzuya, yalnızlığa ve hatta yaşlılığın çaresizliğine…

Fakat burada kaçamayacağımız bir soru vardır:

Bu gerçekten aşk mıdır, yoksa arzunun kendini masumlaştırma biçimi mi?

Roman boyunca karakterin kendine özgü ahlak anlayışı, okuyucuyu rahatsız eden ama aynı zamanda düşünmeye zorlayan bir çizgide ilerler. Márquez’in yarattığı karakterler her zaman olağandışıdır; ancak bu karakter, olağandışının bile zamanla nasıl olağanlaşabileceğini sade ve incelikli bir dille anlatır.

Ve sonunda bizi, kendi içimizin en karanlık odasında, tek başımıza bırakır.

Siyasetin toplum üzerinde bu denli etkili olması ekonominin de rayından çıkması anlamına geliyor. Çünkü bizde siyaset ekonomik güç devşirme anlamına geldiği için AKP de yirmi küsur yıldır kendi dayanağı olan KOBİ’lerin bir kısmından büyük sermayeler devşirip duruyor. Bugün ekonomik alanın güç ilişkilerinde Cumhuriyet sermayesine karşı Muhafazakâr-İslamcı yeni bir sermaye çevresi yarattı ve yaratmaya da devam ediyor. Bence AKP’nin başarı hanesine (!) yazılacak bu adımlar aslında bugünkü yüksek enflasyon ve pahalılık olarak halkın geniş kesimlerinin hanelerine yoksulluk olarak yazılmış durumda.

Aslında bizde “siyasetin” ekonominin de üzerinde bir güç alanı olarak oluşmuş olması, ekonomik aktörlerinin cesaretsizliği ile de ilgili. Bizde sermaye kesimi benim bildiğim kadarıyla hiçbir zaman “vatanı ve milleti” düşünerek davranmadı. Devlet gücü karşısında hep pıstı. Öte yandan var olmak ve kazanmak için hep siyasete ihtiyaç duydu.

Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda (1924) kurucu elit İş Bankası’nı kurmuştu. İş bankası ise o güne dek ekonomik alanda yabancı sermayenin etkisini kırmak için “Türk ve Müslümanların” içinde olduğu yeni işletmelerin ortaya çıkmasını sağladı. Aslında bu yaklaşım özünde İttihat Terakki’nin de benimsemiş olduğu bir yaklaşımdı ve İttihat Terakki de bu amaçla İtibar-ı Milli Bankasını kurmuştu(1917). İtibar-ı Milli Bankası, Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar varlığını sürdürdü. Ta ki 1930’larda Mustafa Kemal’in bastırmasıyla İş Bankasına devredildi. Amaç hep aynıydı. Yerli ve milli ve de muhafazakar yeni bir sermaye sınıfı yaratmaktı. Yarattılar da!

Ama bu sınıf, siyasetin biçimlenmesine değil, siyasetin arkasına sığınarak varlığını sürdürmeyi yeğledi. Siyaset Batı’cı ve Laik ilkeler benimsediği için yaratılmış sermaye sınıfı da bu ilkeleri benimsemiş gibi oldu. Sonunda benimsediler de! Ama hep siyasetin arkasında yer aldılar ve hep devlete muhtaç bir hayat sürdürdüler.

Dış ticarette yüksek gümrük vergileriyle korunan iç pazarda alabildiğine yayıldılar. Alabildiğine palazlandılar. Çoğunu kendi üretimleri için kullandıkları KİT ürünlerinin fiyatlarının siyaseten maliyetlerinin altında oluşmasını sağlayarak karlarına karlar kattılar. Ama “Durun! Bu ülkede biz de varız. Uygulayacağınız politikaları bize de danışın!” diyemediler.

İlk defa “Toprak işleyenin, su kullananın!” diyerek gerçekten “vatan ve millet” adına anlamlı şeyler söyleyen Ecevit hükümetini devirmek için devreye girdiler, gazete ilanları vererek hükümetin düşürülmesine yardımcı oldular. İş dünyasının ünlü derneği TÜSİAD’dan söz ediyorum. Son olarak da AKP hükümetinin bazı uygulamalarını eleştirmek cüretini gösteren bir iki yöneticisini de ağızlarının payını vererek tutukladılar vs.

Kısaca bence iş dünyasının da demokrasiye ihtiyacı var. Ülkenin nasıl gelişeceğine dair sözlerinin serbestçe konuşulabildiği bir demokrasiye onların da ihtiyacı var. Kaldı ki modern iktisat teorisi demokrasinin, verimliliğin artmasına ve ekonomik büyümenin yüksek gerçekleşmesine en uygun ortamı sağlayacağına dair görüşler serdediyor. Örneğin Daron Acemoğlu’nun bu konulardaki çalışmaları ona Nobel’i getirmiş durumda.

Onun için gerçekten demokratik düşüncelerle siyaset yapan CHP’nin iş dünyasını, yani sermaye kesimini bu mücadele içine davet etmesi gerekiyor. Daha doğrusu onların şimdiye dek hiç bulamadıkları “Demokratik bir toplumun inşasında biz de varız!” diyebilmelerini sağlamaları gerekiyor. Tabii onların da bu davete icabet edecekleri bir cesareti hissetmeleri…

Bu bir öneri!

“Siz de ilk defa da olsa vatan ve millet adına elinizi bizimle beraber taşın altına koyma cesareti gösterin eyy işdünyası!” demek gerek. CHP’ye düşen bu!

Açıklamanın ardından petrol piyasaları kısa süreli bir rahatlama yaşadı ve Brent varil başına 108 doların altına geriledi. Ama rahatlamanın kalıcı olup olmayacağı konusunda piyasa ciddi kuşkular taşımaya devam ediyor.

Trump, “Proje Özgürlük” adını verdiği operasyonu “insani bir jest” olarak tanımladı ve boğazda mahsur kalan 800’den fazla mürettebat için harekete geçildiğini söyledi. Duyurunun ardından ABD Merkez Komutanlığı destroyerler, uçaklar ve insansız hava araçlarıyla destek sağlanacağını açıkladı. Ne var ki Trump’ın ilanı kritik bir soruyu yanıtsız bıraktı: Bu operasyon savaş gemisi eskortu mu, yoksa yalnızca rota rehberliği mi?

Kamuoyuyla paylaşılmak istemeyen bir ABD yetkilisi, operasyonun “şu aşamada” savaş gemisi eskortunu içermediğini belirtti. Eğer bu doğruysa, Trump’ın duyurduğu plan petrol tankerlerini ve yük gemilerini Tahran’ın tehditlerinden korumak için tek başına yeterli olmayacak.

Operasyonun gerçekten işleyebilmesi için ne gerekir?

Hürmüz Boğazı barış zamanlarında bile dikkat gerektiren bir ulaşım koridoru. En dar noktası 33 kilometre olan bu boğazdan günde yaklaşık 17 milyon varil petrol geçiyor. Şu anda boğazın her iki yakasına İran füze bataryaları yerleştirilmiş durumda ve Körfez’in içinde mahsur kalan 800 civarında gemi 25 Mart’tan bu yana hareket edemiyor. Mürettebat hem yiyecek sıkıntısıyla hem de uzun süreli psikolojik baskıyla baş başa.

Enerji piyasası analistlerine göre operasyonun çalışabilmesi için iki şart zorunlu: Birincisi, İran’ın en azından pasif bir kabul göstermesi. İkincisi, fiilen savaş gemisi eskortunun sağlanması. Bu ikinci koşul yerine gelmezse sigorta şirketleri bu rotayı kabul etmeyecek, mürettebatlar da gemilere binmeyecek. Dolayısıyla deniz eskortu olmadan bu plan kâğıt üzerinde kalır.

Trump yönetimi bu noktada hâlâ belirsizliğini koruyor. Açıklamanın hemen ardından Hazine Bakanlığı, şirketlere “politik risk sigortası” sunulacağını duyurdu. Ama bu sigortanın İran’ın olası füze saldırısını kapsayıp kapsamadığı hâlâ netleşmedi.

İran bu planı nasıl karşılıyor?

İran’ın 30 Nisan’da Pakistan üzerinden ABD’ye ilettiği 14 maddelik barış önerisinde öncelikli koşul açıktı: Abluka kaldırılsın, Hürmüz yeniden açılsın. Nükleer silahsızlanma müzakeresi ise “bir ay içinde ayrı bir süreçte” görüşülsün. Washington bu formülü kabul etmedi çünkü nükleer konuda somut bir güvence almadan ablukayı kaldırmak riskli görünüyor.

Trump’ın Proje Özgürlük ilanının ardından İran Dışişleri Bakanı “ABD kendi planlarını dayatmaya çalışıyor, bu kabul edilemez” dedi. Yani Tahran bu operasyona onay verdiğine dair herhangi bir sinyal vermiyor. Boğazdan geçmeye çalışan gemilere müdahale edileceğini ima eden retorik de sürüyor.

4 Mayıs sabahı ise İran Meclis Başkanı Ghalibaf beklenenin ötesinde sert bir açıklama yaptı: “ABD’nin boğaza her türlü müdahalesi ateşkesi ihlal sayılacak, buna karşılık verilecek.” Saatler geçmeden Sirik açıklarında İran teknelerinin bir gemiye yaklaştığına dair ilk deniz olayı raporlandı. Operasyon henüz saatler öncesinde ilan edilmişken, saha tablosu zaten gerginleşmeye başlamıştı.

Peki operasyon bu koşullar altında başlatılırsa ne olur? En kötü senaryo, İran’ın ilk gemiye müdahale etmesi ve planın daha başlamadan çökmesi. En iyi senaryo ise Tahran’ın sessizce izin vermesi. Ama bu bile müzakere sürecini zorlaştırabilir zira İran, herhangi bir geri adımı iç kamuoyuna zayıflık olarak açıklamak istemeyecek.

Petrol Fiyatları Neden Düşmedi?

Trump’ın açıklamasının hemen ardından Brent petrol 2,5 puan gerilese de birkaç saat içinde yeniden yükseldi ve 108 dolar bandında seyretti. Piyasa neden rahatlamadı? Çünkü yatırımcılar operasyonun taşıyabileceği gerçek hacmi hesaplıyor ve bu hacimlerin günlük boğaz trafiğini normalleştirmeye yetmeyeceğini görüyor.

Üst düzey bir enerji yöneticisi geçtiğimiz günlerde “Küresel enerji sistemi aşırı stres altında ve bu durum yapısal bir sorun” dedi. Yani sıkıntı yalnızca boğazın fiziksel olarak kapanmış olmasından kaynaklanmıyor.

Tedarik zincirinin her halkası o denli gergin ki gemiler çıksa bile rafinerilerin yeniden kapasiteye ulaşması, petrokimya tesislerinin devreye girmesi ve depoların dolması aylar sürecek. Enerji fiyatlarında gerçek bir düşüş için Hürmüz’ün açılması gerekli ama tek başına yine yeterli değil.

Bu noktada ABD iç siyasetine de bakmak gerekiyor. Fed’in enflasyon endişesiyle faiz artırım senaryosunu tekrar gündemine aldığı, halk arasında benzin fiyatlarına duyulan öfkenin tırmandığı bir ortamda Cumhuriyetçi kanattan gelen baskı artıyor. Trump hem müzakereyi canlı tutmak hem de somut bir adım attığını göstermek istedi bu yolla aslında. Yani “Proje Özgürlük” bu iki ihtiyacın birleşiminden doğdu denebilir.

4 Mayıs sabahı CENTCOM, operasyonun 15.000 asker, 100'den fazla uçak ve çok sayıda destroyer tarafından destekleneceğini açıkladı. Bu rakamlar göz önüne alındığında, operasyon sandığından çok daha geniş bir askeri çerçeveye oturuyor. Ama piyasalara bu yansımadı; çünkü tüm bu askeri ağırlığa rağmen bir ABD yetkilisi kamuoyuyla paylaştığı açıklamada operasyonun “eskort misyonu olmadığını” bir kez daha teyit etti.

Yani 15.000 asker görevde, ama gemilerin yanında mı, yoksa uzaktan mı koruyor? Bu soru hâlâ yanıtsız. Kaldı ki Körfez’de yüzlerce gemi ve yaklaşık 20.000 denizci mahsur durumda; operasyonun ölçeği, bu tablo karşısında ne kadar yetersiz kaldığını kendiliğinden ortaya koyuyor.

Peki bu hamlenin siyasi mantığı ne?

Trump 2 Mayıs’ta Kongre’ye gönderdiği bildiride İran savaşının “sonlandırıldığını” ilan etmişti. Ancak Hürmüz ablukasının sürmesi bu açıklamaya ciddi güvenilirlik sorunu yarattı. Şimdi Proje Özgürlük’le Trump aslında geri adım atmadan harekete geçtiğini göstermek istiyor. Ama bu hamlenin bedelini de çok iyi hesaplamak gerekiyor.

Eğer operasyon başarısız olursa İran’la müzakere masası tamamen çökebilir. Kısmi başarı, yani günde 50 ile 100 arasında geminin geçmesi, petrol fiyatlarını hafifçe aşağı çeker ama yapısal sorunu yine çözmez. Tam başarı ise bizzat İran’ın yazılı ya da zımni onayına bağlı. Kısacası bu plan ya büyük ölçüde işe yarar ya da tamamen boşa çıkar. Pazartesi sabahı boğazdan geçmeye çalışan ilk gemi, enerji piyasalarıyla birlikte tüm müzakere sürecinin gidişatını da belirleyecek. Trump o geminin rotasını çizdi. Ama İran’ın yanıtını henüz kimse bilmiyor.

Avrupa ülkelerinin aslan payını yeniden silahlanmaya ayırdığı; Ukrayna’dan Gazze’ye, İran’dan Lübnan’a, Kızıldeniz’den Ortadoğu’nun parçalanmış güvenlik yapılarına kadar yayılan bir tablo söz konusu.

Ankara’daki iktidar, müesses nizamın kabına sığmaz durumda. Bölgede etkisini artırma arzusu ile içeride her türlü farklı sesi bastırma ve imha etme yöntemleriyle “iç cepheyi güçlendirme” kılıfı altında milli politikalarla yeni bir savaş cephesi siyaseti izlemekte ısrarlı. Adeta bütün düğmelere basılmış durumda.

Emeğiyle geçinen herkesin kazanılmış evrensel ve yasal hakları, hatta yaşam hakları çoğu zaman tehdit altında.

Saray rejimi altında demokratik muhalefetin her gün yeniden formatlanmaya çalışıldığı mevcut siyasal tabloda sorun yalnızca ücretlerin enflasyon karşısında erimesi ya da işsizliğin rekor düzeye çıkması değildir.

Bu tabloyu ağırlaştıran bir diğer unsur ise yeni toplumsal ve emek hareketinin, ayrıca geleneksel demokratik siyasi yapıların dağınıklığı ve parçalanmışlığıdır. Bu yapıların etkisizleşmesi ya da bu duruma rıza gösteren, sorgulamayan ve itiraz etmeyen bir siyasal-sosyal atmosfere sürüklenmesi sorunu daha da derinleştirmektedir.

Türkiye, her yönüyle sınırlarına dayanmış durumda. Tarihimizin en büyük dönüşümlerinden birinin eşiğine ilerliyoruz.

Bu dönüşüm, insanlığın kazanılmış evrensel haklarının ve özgürlüklerinin gelişeceği ve kurumsallaşacağı bir yön mü alacak, yoksa tümden tartışma konusu olmaktan çıkacağı bir noktaya mı evrilecek; işte bu eşikte belirginleşecek.

2026 1 Mayıs’ı, belki de bu eşiğe ulaşmadan önceki son 1 Mayıs olabilir. Bu açıdan farkında olunmasa da tarihsel bir anlam taşımaktadır.

Ana muhalefet partisi CHP’nin 3 Mayıs itibarıyla seçim çalışmalarını başlatmak üzere tüm gücüyle sahaya inme kararı da bunun bir işaretiydi.

Demokratik emek hareketinin ve muhalefetin, 1 Mayıs’ın evrensel anlamına uygun güçlü bir direniş ve dayanışma sergilemesi her zamankinden daha fazla gerekliydi.

2026 1 Mayıs’ını bu gözle değerlendirdiğimizde, Türkiye’nin 91 farklı yerinde dile getirilen talepler ve itirazlar kayda değer bir duruş sergilemiştir.

Ancak “geriye ne kaldı?” sorusuna umut verici bir yanıt vermek zor.

Her şeyden önce emek ve sendikal hareketin etkisizliği, parçalanmışlığı ve sendikal kriz (sendikal kriz konusunda kapsamlı değerlendirme için Prof. Aziz Çelik hocanın yazısına bakmakta yarar var) mitinglere açıkça yansımıştır. Sendikalı işçilerin ve emekçilerin büyük çoğunluğu hâlâ bu alanlardan uzak durmaktadır.

1 Mayıs alanları giderek siyasi güçlerin baskın olduğu mitinglere dönüşmektedir. İstanbul’da ilk kez CHP ve DEM Parti liderlerinin kürsüden anons edilmesi ve katılımcıları selamlaması siyasi açıdan olumlu görülse de, 1 Mayıs’ın ruhuna ve sınıfsal içeriğine aykırı, ayrıştırıcı bir tutumdur.

İzmir’de belediye başkanına söz verilmesi ve itirazlara rağmen bu kararın sürdürülmesi, sendikaların siyasal partilerin arka bahçesi hâline gelmesinin kötü bir örneği olmuştur. Buna tepki olarak alanın terk edilmesi ise 1 Mayıs’ın anlamının nasıl zedelendiğini göstermiştir.

DİSK yönetiminin bu konudaki ısrarına rağmen, üyelerin protestosu yönetimin düştüğü açmazı ortaya koymaktadır. Ayrıca yerel basına yansıyan belediye başkanını “organizasyonu biz yaptık” türü açıklamalar da son derece talihsizdir.

1 Mayıs Taksim, bölünmüşlük Analizi”

Diğer taraftan ınıf hareketinin geri çekildiği, sendikal hareketin tarihinin en büyük krizlerinden birini yaşadığı, sosyalist hareketin esamisinin okunmadığı - etkisinin oldukça zayıfladığı ve demokratik siyasal-toplumsal güçlerin mutlak dayanışma, birliktelik ve ortak yürüyüşüne her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyulduğu böylesi bir tarihsel dönemeçte; 50 yıldır süren Taksim mücadelesi ve talebinin bugün ayrıştırıcı bir noktaya sürüklenmesinin ve Mecidiyeköy’de yürüyüş yapılmasının anlamı açıklanmalıdır.

Bu yaklaşımın, iktidarın muhalefeti etkisizleştirme ve 1 Mayıs’ı kriminalize etme; sendikal ve işçi-emekçi hareketini parçalama ve paralize etme hedeflerini kolaylaştırabilecek sonuçlar üreteceğinin öngörülememesi, karar alıcılar açısından günün ihtiyaçlarını merkeze alan bir siyaset üretilemediğini göstermektedir.

Bu durum aynı zamanda 1 Mayıs’ın tarihsel ve evrensel anlamı ile öneminin yerine dar grupsal çıkar ve önceliklerin geçirilmesi anlamına gelir. Bu da son tahlilde sosyalistleri proletaryanın temsilcisi olmaktan uzaklaştıran bir yaklaşımdır; kendisi için sosyalist olma tercihine indirgenme riskini taşır. Kemal Okuyan TKP’si gibi. 

Bu bakımdan, bu 1 Mayıs’ta bazı sosyalist çevrelerin Taksim hedefiyle sendikal hareketten koparak ayrı bir hat izlemeye çalışmaları; işçilerden, emekçilerden ve genel muhalefetten uzaklaşarak işçi sınıfına öncülük etme iddiasını zayıflatan, yapıcı olmayan sonuçlar üretmiştir.

Her şeyden önce, başta TİP olmak üzere bazı sosyalist çevrelerin; neden bir yıl öncesinde değil de 2026 yılında ve böylesine kritik bir dönemeçte Mecidiyeköy’den Taksim’e yürümek gibi gerçekçi ve başarı ihtimali düşük bir yöntemi tercih ettiklerini açıklamaları gerekmektedir.

Bu tablo Türkiye’nin çok (rejim-ekonomik- siyasi ve emek-sendikal hareket ) krizini bütünsel demokratik yeniden yapılanmasını ve inşasını ve ortak- birleşik mücadeleye ihtiyacını dayatıyor. Bunun siyasi yükü ve sorumluluğu demokratik muhalefetin ve yeni toplumsal hareketlerin/ dinamiklerin üzerinde olsa gerek. 

Siyasî çevreler içeriye doğru kapandıkça kamplaşma kümülatif biçimde derinleşti. Buna paralel biçimde gücü eline geçiren politik çizgi, kulağına gelen farklı seslere büyük bir tahammülsüzlükle yaklaşmaya başladı.

Türkiye’nin son yirmi-yirmi beş senesi, aslında bu kavgayla geçti. Öncesinde de yok değildi fakat siyasî iktidarların hiçbirisi devletle bu kadar iç içe geçmemişti. Devlet gücünü kendi siyasal çıkarları doğrultusunda bu denli sopa olarak kullanmamıştı.

Söz konusu gerilim, toplumu bir arada tutması gereken millî bayramlara kadar uzandı. Ajanslarda çıkan kimi iddialara göre Başkent Ankara’nın bir ilçesinde görev yapan kaymakam, belediyenin basın sorumlusunun 23 Nisan törenlerine alınmasını istememiş.

Kaymakamın böyle bir karar almasının sebepleri üzerine uzun uzadıya düşünmeye gerek yok herhalde. 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde Türkiye haritası sarıdan kırmızıya döndüğü gibi Ankara ve ilçeleri de kırmızıya boyanmıştı. İlçe belediyesinin yönetimi CHP’de olunca mülkî idareyle bazı gerginlikler yaşanmış.

Gene iddialara göre kaymakam, CHP’lilerin tören alanında bulunmamasına yönelik talimat vermiş. Ancak iddiaların odağındaki kaymakam, sosyal medyadan paylaştığı yazılı bir görselde hakkında çıkan haberlerin asılsız olduğuna dair görüş bildirmiş.

Olaylar da bu andan itibaren başladı esasında…

Çünkü kaymakamın tepkiler üzerine kaldırdığı mesajında fetva benzeri bir metin dikkati çekiyordu. Öbür taraftan son derece özensiz bir dille hazırlandığı hemen göze çarpıyordu.

Ancak daha vahimi kaymakamın yazılı açıklamasında, CHP’ye bariz bir çatma vardı. Yerelde devleti temsilen siyaseten taraf tutmaması gereken bir kaymakam, adeta iktidarın safında hizalanarak muhalefete karşı pozisyon alıyordu.

Bununla da yetinmiyor, sosyal medya hesabından muhalefetle atışmalarına devam ediyordu.

Peki, kaymakamın bu tavrının altında yatan neydi?

Kuşkusuz cepheleşme siyasetinin aktörleri kendi yankı odasına kapatması ve farklı seslere büyük bir tahammülsüzlükle yaklaşması başlıca nedenler arasında gösterilebilir. Ama önemli bir dinamik daha vardır; siyasî iktidarın devletle yaşadığı bütünleşme, siyaset arenasına intisabı tek yönlü bir kanala indirgedi.

Siyasete katılım salt devlet aracılığıyla mümkün olmaya başladı. Fakat, bu bizim bildiğimiz modern anlamda, toplumsal işleyişi organize etmekle yükümlü devlet değildi elbette. Daha ziyade büyük önemler atfedilen, her yönüyle kutsaliyet yüklenen, yönetici erkle paralel değerlendirilen, dokunulamaz, ulaşılamaz, tartışılamaz ve denetlenemez bir varlık olarak hepimizin üstünde konumlandırılan; koşulsuz rıza ve sadakat gösterilmesi mecburi addedilen bir devletti. Bu nedenle sürekli “devletimin yanındayım” ve benzeri mesajlar verilmesi adeta şart koşulan bir devletti.

Devletin yanında olup; uygun sinyalleri verenler için siyaset yolu açıktı. Belki tek şart vardı, o da tek adamın yerine oynamamaktı.

Siyaset sahnesinde boy göstermek isteyenler için bu yol oldukça konforluydu doğrusu. Tabandan gelen bir oluşumun zahmetine katlanmaktansa uygun mesajların doğru yerlere ulaşmasını beklemek neresinden bakarsanız bakın kolaylık sağlıyordu.

Öbür türlü yargı ve kolluk başta olmak üzere devlet organlarını karşısına almak, baskı ve yıldırma politikalarına göğüs germek, malvarlığına el konulmasına “razı olmak”, hapse girmek durumunda kalınabilir ki, bu yolculuğun külfeti ortadadır. Devletin yanında hizalanarak kestirmeden gitmek varken, bu kadar uzun bir yol yürümek herhalde akıl kârı değildir. En azından kimileri böyle düşünüyor olmalı…

Hele ki taşradan çıkmış ve hasbelkader eğitim imkânı bulup siyasî yönelimleriniz sayesinde bir yerlere gelmeyi “başarabildiyseniz”.

Kaymakamın geçmişte siyasette gönlü olduğuna dair haberler çıkmıştı zaten. Anlaşılan konumunu kullanarak siyasete intisap için açılan tek yönlü kanala girmeye niyetlenmiş. Bazı makamlara “ben de sizdenim” kabilinden mesajlar ileterek kapıları aralamaya çalışmış.

Gelgelelim çok klasik ve eskide kalmış bir yol izlemiş. Sanırım plan şuydu; fetva benzeri açıklamasına karşılık “laik atak” geçirenler ayağa kalkacak ve “işte bakın, dinsiz bunlar” diye propaganda başlayacaktı. Doğrusunu söylemek gerekirse bu siyasetin miadı o kadar doldu ki, iktidar bile zaman zaman kullanmaya çalıştığında elinde patlıyor artık.

Belki klasik yöntemlerden ziyade bir beyin fırtınası yapılabilir. Ama o da zahmetli bir iş esasen. Hoş, kendisini ortaya çıkaran paradigmayı uzun yıllar önce tüketmiş, felsefi altyapısı zayıf ve devlet gücüyle koltuğuna sarılan bir çevre için bu zahmeti çekmek ne derece mümkün? Benim için büyük bir soru işareti.

Ezcümle siyaset devlet gücüyle milletten uzaklaştıkça seçkinlerin kendi aralarında döndürdüğü bir organizasyona dönüşüyor. Türkiye’nin somut hiçbir sorununa çözüm getirmeyen kısır tartışmalar uzayıp gidiyor.

İmparatorluk sistemleri adları ne olursa olsun, ancak araçları amaçlarına yettiği sürece ayakta kalır. İran savaşıyla birlikte Başkan Trump, imparatorluğu tehlikeli bir şekilde aşırı genişletti.

Orta Doğu’da askeri bir macera, sıradan bir gözlemcinin Trump başkanlığının yanlış yönetmesini bekleyeceği son şeylerden biriydi. Trump’ın üç başkanlık kampanyasında da değindiği sorunların çoğu, liderlerimizin imkânlarının ötesindeki tercihlerinden kaynaklanıyordu.

İçeride “uyanıklık” (wokeness) taraftarları, gruplar arası etkileşimleri mikro düzeydeki yönetimin maliyetini ve zorluklarını hafife aldı. Dışarıda ise kudretli Amerikan ordusu, demokrasi ihracı konusunda pek yetenekli olmadığını kanıtladı; bunu gösteren en son örnek de Irak’taki felaketti.

Aşırı yayılma tehlikesi, Başkan Joe Biden’ın küçümseyerek reddettiği bir şeydi. Eskiden “Biz Amerika Birleşik Devletleri’yiz” derdi, “yapamayacağımız hiçbir şey yok.” İnsanlar Trump’ın farklı olacağını düşünüyordu. “Amerika’yı yeniden büyük yap” ifadesinin tüm görkemine rağmen Trump seçmenleri ondan yeni sorunlar üstlenmesini beklemiyordu. Büyüklük çoğunlukla atmosferik olacaktı yani övünme, caka satma, macera değil.

Amerika, etki alanını daraltarak bile daha büyük hale gelebilirdi. Güncellenmiş Monroe Doktrini’ni ilan ederek Amerikan dikkatini Batı Yarımküre’ye odakladığında, çoğu insan bunun “daralma” (retrenchment) anlamına geldiğini düşünmüştü.

Geçen Kasım ayındaki Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde ise şöyle demişti: “Orta Doğu’nun hem uzun vadeli planlamada hem de günlük icraatta Amerikan dış politikasını domine ettiği günler şükür ki geride kaldı.”

Bu, mantıklı, hatta takdir edilecek bir dış politika planıydı. Tarih de bunun uygulanabilir olduğunu gösteriyordu. Britanya, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra uzaklardaki koloni ve himaye sisteminden vazgeçmek zorunda kalmıştı. Bu bırakma süreci çoğu zaman sıkıntılıydı ve çoğunlukla geride şiddet bırakmıştı.

Ancak 1956’da Fransa ve İsrail’le birlikte Mısır’dan Süveyş Kanalı’nı alma girişimindeki başarısız denemesi hariç, artık yükünü kaldıramayacağı toprakları tutmaya kalkışmadı. Eski kolonileriyle makul ölçüde iyi ilişkiler kurdu. Çekilmesi bir başarı olsa da bunu etmek zordur çünkü yönetilen şey bir çöküştü.

Trump’ın da benzer bir şeyi başarabilme şansı vardı.Washington’da son on yıldır hakim olan varsayım şuydu: Dünya jeostratejik bir “müzikli sandalye” oyunu oynuyor ve müzik neredeyse durmak üzere. 

Çin, yakında sadece askeri-endüstriyel kapasitede değil, bilgi teknolojisinde de bizi geçebilir. Dünya, Amerika için daha az elverişli yeni bir jeostratejik yapıyla sertleşecek. Bunu Amerika’nın lehine yeniden şekillendirmek için son fırsatımız bu.

Trump ilk olarak Çin’i Batı Yarımküre’deki kale mevzilerinden çıkarmaya yöneldi. Göreve döndükten kısa süre sonra ABD, Hong Kong merkezli ve Çin bağlantılı çok uluslu şirket CK Hutchison’a baskı yaparak Panama Kanalı Bölgesi’ndeki iki limanı satmaya zorladı. Çin’e petrol ihracatının %80’ini yapan Venezuela’da Amerikan askerleri geçen kış lider Nicolás Maduro’yu kaçırdı.

Trump, Çin yatırımlarının hedefi olan Küba’nın da “sırada” olduğunu uyardı. Ayrıca küresel ısınmanın açığa çıkaracağı enerji ve maden kaynaklarının paylaşılacağı dönemde Kuzey Kutbu yakınlarında (örneğin Grönland gibi) daha güvenli bir üsse sahip olmanın iyi olacağı düşünülüyor.

Bu yarımküre politikası savunulabilir olsun ya da olmasın, bir tutarlılığı var. İran’a saldırı ise farklıydı. Bu, savunma amaçlı bir konsolidasyon değil, tehlikeli ve açık uçlu bir sorumluluğun üstlenilmesiydi. Molla rejiminin devrilmesi daha iyi olabilir, evet. Ama enerji bağımsızlığına ulaşmış, kendi yarımküresine çekilen bir ülke için bu hayati bir çıkar değildi. Daha birkaç ay önce İran’la savaş, yönetimdeki hiç kimsenin radarında yoktu. Çünkü Amerika, İran’a uzun bir çatışmada iradesini dayatacak askeri kapasiteye sahip değil. 1991’de Kuveyt’in işgalini geri çevirmek için 40’tan fazla ülkeden bir milyon asker gerekiyordu. O Irak, İran’dan çok daha az sofistike ve çok daha küçüktü. İran ve Irak 1980’lerde birbirleriyle berabere kaldığında her iki tarafta da yüz binlerce ölüm olmuştu. Amerika’nın İran’ı yenme şansı için silahlı kuvvetlerinin önemli bir bölümünü ki toplamı sadece 1.3 milyon asker göndermesi gerekir ve bu güç, başarılı olsa bile uzun süre orada kalmak zorunda kalırdı.

Artık büyük ordular toplamaya gerek kalmadığı, sofistike füzeler ve diğer uzaktan silahlarla iş görüldüğü söylenebilir. Ama bu silahlar başka sahalardaki müttefikleri ve çıkarları savunmak için gerekiyor ve Amerika bunları tüketiyor.

The Times’taki haberlere göre, Asya’daki olası çatışmalar için ayrılmış 1.100 uzun menzilli gizli seyir füzesi kullanıldı, stokta sadece 1.500 kaldı. Ayrıca ortalama yılda alınan miktarın yaklaşık 10 katı, yani 1.000 Tomahawk seyir füzesi ateşlendi.

Amerikan liderleri yıllardır Avrupalı müttefiklerini askeri güçlerinin yetersizliği konusunda azarlıyor. Ama Amerika’nın askeri gücünü GSYİH’sına değil, iddialarına göre ölçersek, o da en az onlar kadar yetersiz.

Amerika’nın başlattığı savaşa sıkıştığını söylemek yanlış olur. Seçenekleri var. Ama hangi seçeneği seçerse seçsin, şimdi çok ağır bir bedel ödeyecek. İran’da vazgeçebilir ama hiçbir iyi neden olmadan, ordusunun dünyanın sandığından çok daha az baskın olduğunu göstermiş olur.

Alternatif olarak Avrupa ve Doğu Asya gibi hayati ulusal çıkar alanlarından kaynak çekerek, başkanın “İran macerası” diye nitelendirdiği şeye aktarabilir. Ya da Trump’ın Nisan başından itibaren sosyal medya paylaşımlarında karanlık bir dille ima ettiği aşırı askeri seçeneklere başvurabilir ki bu, yönettiği ülkenin sonsuza dek utancı olur.

Amerika ya itibarını ya dostlarını ya da ruhunu kaybedecek. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu bu savaşı Trump’a şiddetle tavsiye etti çünkü o da dönemin “müzikli sandalye” mantığını görüyordu. Müzik durduğunda Amerika, İsrail’i komşularından geleneksel yöntemlerle koruma ateş gücüne sahip olmayabilir ve muhtemelen istekli de olmaz.

 İronik olan şu: Savaşın felaket sonucu, Netanyahu’nun temel anlayışının doğru olduğunu gösteriyor. İsrail’in Amerika’yı böyle anakronik maceralara sürükleme ihtimali giderek azalıyordu. Trump’ın saflığı, Netanyahu’ya son bir şans verdi.

Amerika’nın şimdi imparatorluk çöküş sürecinin neresinde olduğunu sormak cazip bir başlık. Britanya ile bir asır önceki hali arasında kesinlikle ortak noktalar var: sanayisizleşme, aşırı taahhüt, kendini beğenmişlik.

Birinci Dünya Savaşı arifesinde Britanya, endüstriyel ve hatta askeri teknolojide Almanya’ya bağımlıydı ve Alman üstünlüğünü yaratan serbest ticaret sistemini yeniden gözden geçirmeye yanaşmıyordu. İkinci Dünya Savaşı arifesinde ise Britanya fiilen iflas etmişti. Bugün Amerika’nın Çin’e bağımlılığında da benzerlikler var.

Amerikan hegemonyasına duyulan şüphe, Amerikalıları Trump’a yönelten sağlıklı bir şüpheydi. Trump seçmenleri şu soruyu soruyordu serbest ticaret, demokrasi ihracı ve kitlesel göç üzerine kurulu bir küresel sistem bu kadar iyiyse, neden bunu benimsediğimizden beri 35 trilyon dolar borçlandık? Bu gerçekten iyi bir soru.

Trump, elitlerinde bir şeylerin ters gittiği hissedilen Amerika için mükemmel bir adaydı. Temel argümanı şuydu: Amerika önderliğindeki küreselcilik siyasetçiler için o kadar faydalı ki, iktidara geldiklerinde seçmenlerine rağmen onu savunacaklar; kampanyada ne derlerse desinler. Ne yazık ki olaylar onu haklı çıkardı.

* Christopher Caldwell (The Times’ta konuk Görüş yazarı ve Claremont Review of Books’un editörüdür. “Avrupa’daki Devrim Üzerine Düşünceler: Göç, İslam ve Batı” ile “Yetki Çağı: Altmışlardan Bugüne Amerika” kitaplarının yazarıdır)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/05/03/opinion/iran-us-empire.html

Bendeniz de bu günkü yazıda bu dev sorunlardan ÜÇÜNE, ifade ve basın özgürlüğü (özünde aynı şey), barışçıl gösteri yapma özgürlüğü ve din özgürlüğü konularına bir çözüm önerisi getirme gayreti içinde olacağım.

Sadece Türkiye’de değil, başka ülkelerde de aynı sorun mevcut ama bizde bu sorun çok çok abartılı bir biçimde hukuk sistemimizde  kendini gösteriyor, bu büyük sorun şu:

Bugün gündeme getirme gayreti içinde olacağım bu çok önemli ve vahim üç sorun, üç temel özgürlük, aslında 1982 Anayasasında dahi ilk bakışta güvence altına alınmış görünüyorlar ama meselenin aması var, yukarıdaki sırayla gidelim.

Anayasa madde 26’nın üst başlığı “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti”, şöyle diyor madde: Herkes düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim, veya* başka yollarla…….açıklama ve yayma hürriyetine sahiptir.

Ne güzel değil mi, insanın ülkeyi kıskanacağı geliyor ama hapishaneler ifade özgürlüklerini evrensel ilkeler çerçevesinde kullananlarla dolu, neden acaba ve bu sorun nasıl çözülür?

Ancak, hemen altında ilk paragrafta “Bu hürriyetlerin kullanılması, milli güvenlik, kamu düzeni (ne demekse?) …….. amaçlarıyla sınırlanabilir.

Ve, burası benim bu yazım açısından önemli, bu sınırlamalar yasayla hayata geçiriliyorlar, birazdan açacağım bu konuyu.

Gelelim basın özgürlüğüne, ifade özgürlüğünün mütemmim cüzü, ayrılmaz parçası.

Anayasa Madde 28 şöyle diyor: “Basın hürdür, sansür edilemez”.

Örnek bir basın özgürlüğü formülasyonu değil mi ama nedense yine hapishaneler gazetecilerle dolu, basın özgürlüğü endeksinde 180 ülke içinde 163. sıradayız, kimse alınmasın ama bu bir ülke skandalı, ben de bu yazıyı 3 Mayıs Dünya Özgürlüğü gününde yazıyorum .

Çünkü 28. Maddenin hemen altında bir sürü sınırlama kaidesi(!) getiriliyor ve bu kaideler(!) yasalarla uygulanıyor, TCK’ya “Yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu” gibi gerçekten baştan aşağıya anlamsız ifadeler, maddeler girebiliyor çıkan bu yasalar (!) nedeniyle.

Gelelim barışçıl toplantı ve gösteri yapma hakkına.

Anaya Madde 34 şöyle diyor: Herkes önceden izin almadan silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yapma hakkına sahiptir.

Aynı maddenin hemen altında ise bu hakkın nasıl kısıtlanacağına ilişkin anayasal düzenlemeler (!) getiriliyor ve bu düzenlemeler yine TBMM’den çıkan yasalarla hayata geçiriliyorlar.

1 Mayısı yeni yaşadık, bu anayasal hakkın AYM kararlarına rağmen nasıl kısıtlandığını gördük.

Gelelim son ve üçüncü konuya yani din özgürlüğüne.

Anayasa Madde 24 din özgürlüğünü düzenliyor ama aynı maddenin hemen altında bu

özgürlüğün yasalarla nasıl sınırlanacağını da düzenliyor.

Aslında Anayasanın ikinci maddesinde de, özgürlükler demokratik, laik, sosyal hukuk devleti ilkeleriyle bir iyi, nitelikli hakimler ülkesinde garanti altına alınmış ama yargının beşeri sermaye durumu ortada.

İlaveten Anayasanın 10. Maddesi var, özgürlükleri düzenliyor ama hemen dört madde sonra bu özgürlükleri sınırlayan 14. Madde geliyor. 

Peki ne yapmak lazım bu durumda?

Aşağıya ABD Anayasasının 1791 tarihli (bizde III. Selim Padişah aynı tarihte) birinci ekini (first amendment), birinci maddesi değil, aynen, Türkçe tercümesi ile aktarıyorum.

Amerika Birleşik Devletleri Anayasası Birinci Ek Maddesi;

Önce orijinal metin, Amerikanca:

Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof; or abridging the freedom of speech, or of the press; or the right of the people peaceably to assemble, and to petition the Government for a redress of grievances.

Şimdi de Türkçe tercümesi:

Kongre, dini bir kuruma ilişkin veya serbest ibadeti yasaklayan; ya da ifade özgürlüğünü, basın özgürlüğünü kısıtlayan; ya da halkın sükûnet içinde toplanma ve şikâyete neden olan bir halin düzeltilmesi için hükümetten talepte bulunma hakkını kısıtlayan herhangi bir yasa yapmayacaktır.

Bu birinci ek ile ABD Anayasası din, ifade ve basın, barışçıl gösteri yapma, dilekçe vererek şikayet haklarını güvence altına alıyor ama nasıl?

Biz ve bizim gibi ülkeler din özgürlüğü, ifade ve basın özgürlüğü, toplantı ve gösteri yürüyüşleri özgürlüğü gibi temel özgürlükleri anayasa ile belirliyoruz ama kullanımlarını, sınırlamalarını yasalarla yapıyoruz.

Oysa ABD Anayasası birinci eki 1791 senesinde harika bir formülasyonla Kongreye yani ABD yasama organına, bizde olsa TBMM’ye bu temel özgürlükleri sınırlayacak yasa çıkarma yasağı getiriyor (Congres shall make no law….) ve bu birinci eke yaklaşık iki yüz elli senedir çok büyük ölçüde uyuluyor, dokunulmuyor.

ABD’de Avrupa’ya oranla çok daha geniş, bence de çok mükemmel bir ifade ve basın özgürlüğü çerçevesi var, evet yakın dönemde sevimsiz bir Washington Post hikayesi var ama burada da piyasa koşullarında, yargı denetiminde bir mülkiyet devri yaşandı (Jeff Bezos, Amazon) ve bu mülkiyet devri gazetenin yayın politikasına yansıdı, yoksa kimse Washington Post’da bir gazeteciyi yargıya taşıyamadı, taşıyamaz.

Benzer bir çerçeve barışçıl toplantı ve gösteri yürüyüşleri için de birinci ek ile güvence altında.

Din özgürlüğü de aynı kapsamda; ABD Anayasasının birinci eki bir dini kurum inşası için yasa çıkarmayı yasaklıyor, böyle bir madde bizde olsa mesela Diyanet İşleri Başkanlığı gibi bir kurum için yasa çıkarılamayacak, imamlar kamu parası ile maaş alamayacak, ne derseniz böyle bir düzenlemeye?

Bizde temel hak ve özgürlükleri düzenleyen anayasal maddelerin hemen altına yazılan, “ancak, ama, lâkin” ile başlayan sınırlamaların başına hep kamu düzeni gibi bir sınırlama nedeni getiriyoruz ama hep merak etmişimdir bu kamu düzeni kavramının evrensel tanımı nedir diye, bu tanımı yargıya mesela AYM’ye bırakırsanız da siyasi rüzgarlar bu sınırlama kavramını, kamu düzeni nedir sorusunu, hep etkiliyor, kanımca en iyisi hakaret, şiddet ve nefret söylemi, tanımlanmaları çok çok daha kolay, dışında sınırlamaları sıfırlamak.

Hayatımda parti siyaseti diye adlandıracağım bir çerçevede politika ile hiç alakam olmadı, hiçbir partiye üye olmadım, oy kullanırken de parti anlamında bir sürekliliğim hiç olmadı, o konjonktürde uygun gördüğüm partiye oy attım ama itiraf edebilirim Türkiye siyasetine ilişkin iki hayalim oldu hep (I have a dream), bu hayallerin birincisi ABD Anayasasının birinci ekini olduğu gibi, virgülüne dokunmadan bizim hukuk mevzuatımızın, anayasal sistemimizin bir parçası yapmak, ikinci de her ne pahasına (!) olursa olsun Türkiye’yi AB tam üyesi olarak görmek.

Ben de buna siyasette yaşanmış hayal kırıklığı derim doğrusu.          

*Anayasada veya bağlacı kullanılıyor, kanımca Türkçede yanlış bir formül bu, ve ile ya’nın birlikteliği anlamsız geliyor bana, kanımca doğrusu ya da bağlacı.

Bu topraklar, çok acı çekmiş, çok savaş görmüş; buna rağmen hep dik durmasını bilmiş bir coğrafyanın parçasıdır. Bu toprakların insanını tarif eden iki sözcükten bahsetmek gerekirse bunlardan biri sabır, diğeri ise hiledir. İç içedir bu sözcükler; biri karşı dururken, diğeri işbirlikçilikte bulur kurtuluşu.

Nazım Hikmet, Kuvayi Milliye Destanında, Sivas Kongresini anlatırken şu dizelere başvurur:

“Ve böylece, bin dereden su getirdi İstanbul'dan gelen zevat.

Sivas, mandayı kabul etmedi fakat

‘Hey gidi deli gönlüm,’

dedi

‘Akıllı, umutlu, sabırlı deli gönlüm,

ya İSTİKIAL, ya ölüm!’

dedi.”

Görüldüğü üzere insanlık var olduğundan beri durum böyledir; bir tarafta “işbirlikçi”, diğer tarafta bağımsızlık tutkunları vardır.

Bazı sözcüklerin, iklimden iklime anlam farklılaşması yaşadığını biliriz. Örneğin bizim dilimizde sabır, “zorluklara tevekkül ederek katlanmak” anlamına gelirken, Arapçada, "belli bir hedef için gösterilen tutum ve davranışlarda kararlı olmayı” ifade eder.

Hile de öyledir; bizde, hile, “sinsice yöntemlere başvurarak, muhatabını aldatmak ve böylece bir çıkar sağlamak” anlamına gelirken, Arapçada ise hile, “bilimsel bilgiden yararlanılarak, insanın enerjisini, yerinde, zamanında ve doğru biçimde kullanan bir aygıt” demektir. Modern dünyada buna strateji deniyor.

KARARLI, TUTARLI VE GÜVEN VEREN SİYASET

Siyaset, pek çok kavramla birlikte bu iki kavramı da kapsayan uzun süreçli bir eylemdir. Bir hedefiniz var ve bu hedefe varmak istiyorsanız öncelikle kararlı olmalısınız. Kararlı olmak, tutarlı olmayı ve güven vermeyi de gerektirir.

Tutarlılığınızı kim ölçecek?

Elbette hedefinize varmak için desteğini almak istediğiniz topluluk…

Kime güven vereceksiniz?

Hiç kuşkusuz, desteğini almak istediğiniz topluluğun size güven duyması gerekecek.

Bunun için ne yapmalısınız?

Öncelikle bilimsel bilgiden yararlanmak şarttır. Bilgi, güçtür çünkü. Bilgiye sahip olan, olmayana göre daha avantajlı olur ve hedefine varmak için toplumsal desteği arkasına alma sürecini hızlandırır.

Nedir mesele?

Mevcut enerjimizi, doğru yerde, doğru zamanda ve doğru biçimde kullanmaktır.

Ankara’ya ilişkin vereceğim kısa bir bilgi, bu konudaki meramımı anlatmak için yeterlidir.

Fotoğraf, tam olarak şöyle:14 Mayıs 2023 milletvekili seçimlerinde, Ankaralıların yüzde 32.5’u oyunu AKP’yi vermiş. Toplamda Cumhur ittifakının oy oranı, yüzde 42.7 olarak tecelli etmiş.

Buna mukabil, en zayıf zamanlarında dahi Ankara’da güçlü bir seçmen tabanına oturan CHP ise yüzde 30.6’da kalmış.

Aradan geçen iki yılın ardından AKP oyları, 29.1’e; Cumhur ittifakının toplam oylarıysa 37.5’a gerilemiş. CHP’nin oy oranıysa yüzde 39.8’e çıkmış.

EKONOMİ KÖTÜ, YARGI TERAZİSİ ŞAŞMIŞ VE DEMOKRASİ AŞINMIŞSA…

İktidar partilerindeki bu gerileme ve CHP’deki bu yükselişin elbette psikolojik, sosyolojik, ekonomik gibi pek çok nedeni var. Hepimiz biliyoruz; her geçen gün cebine girende azalma, cebinden çıkanda artış ile karşı karşıya kalan vatandaş, artık bu iktidar tarafından yönetilmek istenmiyor. İktidar da, başvurduğu bütün baskıcı yöntemlerine rağmen yönetemiyor.

CHP ise yerel seçimlerde kanıtlandığı üzere yaşadığı her türlü zorluğa rağmen Türkiye’de olduğu gibi Ankara’da da birinci parti olma özelliğini artırarak sürdürüyor. Tartışmasız hep önde olduğu Ankara 1. Bölgede, daha önce her 2.5 seçmenden birinin oyunu alırken, son araştırmalara göre bu durum, her iki seçmeden birine dönüşmüş görünüyor. İkinci bölgede ortalama yüzde 20.6 olan oyunu yüzde 30.2’ye, üçüncü bölgede ise yüzde 27.9 olan oyunu, yüzde 42.3’e çıkarmış bulunuyor.

Nedir bunun en önemli nedeni?

Ekonomideki kötü gidiş, yargı terazisinin şaştığına ilişkin kanaat ve demokrasinin aşındırılması, yurttaşı bir arayışa itmiş bulunmakla birlikte, bu süreci CHP’nin lehine hızlandıran en önemli etken ise başta Mansur Yavaş olmak üzere belediye başkanlarının gösterdiği performansla doğrudan ilintili olduğu kuşkusuzdur.

18 Mart 2025 günü diploması iptal ettirilerek ve ardından tutuklanması sağlanarak yarış dışı bırakılmak istenen İmamoğlu ile başlayan süreç, pek çok belediye başkanına uzanmış; başlangıçta, toplumun yarısından fazlasının zihninde oluşan “acaba?” sorusu, iktidarın, rakibini yok etme politikasına dönüştüğünün anlaşılması üzerine hızla üçte bire kadar gerilemiş durumdadır.

Kimdir o üçte bir?

Halen AKP ve MHP’ye oy vermekte ısrar eden kesimler.

Nedir bu seçmenin karakteristiği?

Sanıldığı gibi bu seçmen profili, artık milliyetçi ve muhafazakar olarak tanımlanamaz; milliyetçi-muhafazakar seçmenin, iktidardan hızla uzaklaştığını herkes görüyor. Buna rağmen iktidara destek veren bir seçmen kitlesi var ve bu seçmen kitlesinin en belirgin özelliği, iktidar nimetlerinden yararlanıyor olmalarıdır.

OLGULARIN ALGI ÜZERİNDEN TARİFİNE İTİRAZ ETMENİN TAM ZAMANI

 “Beşli çeteler”in sayısı sınırlı bu seçmen kitlesinin içinde. Söz konusu seçmen kitlesinin önemli bölümü yararlandığını sandığı “nimet”in, esasen, kamunun üstlenmesi gereken bir görev olduğunun ayırdında değildir. Üstelik bu seçmen kitlesinin ayırt edici bir diğer özelliği de, başta CHP olmak üzere muhalefeti, “AKP’nin tarifi” üzerinden tanımaktadır.

Siyasal iletişim, bu süreci, “algı yönetimi” olarak tarif etmektedir. Algı yönetiminin en belirgin özelliği, olguların, algılar üzerinden tanımlanmasıdır ki bu yöntem bazen, aslanı kedi, karıncayı fil olarak gösterebilecek yanılsamalar zincirinin en önemli halkasını oluşturur.

Siyaseti ilgilendiren esas nokta da burasıdır ve buradan yazının başlığında atıfta bulunduğum iki kavrama geri dönmemiz şarttır. Sabır olarak özetlenebilecek, belli bir hedef için gösterilen tutum ve davranışlarda kararlı olmak ve bilimsel bilgiden yararlanarak, siyasal enerjiyi doğru kullanmak olarak tanımlanabilecek doğru bir iletişim stratejisi oluşturmak…

Bütün bu kötü yönetime rağmen hala her üç seçmenden birini kendi periferisinde tutan iktidarın seçmen üzerindeki etkisini boşa çıkartmanın yolu buradan geçer. Hiç kuşkusuz, değişim için insana dokunmaktan daha sihirli bir değnek yoktur.

Denizlerin bağımsızlık türküsünü yeniden anlamlı kılmanın yolu, evde, işyerinde, sokakta, okulda, derste, sıra ve insanın yaşadığı bilumum alanlarda yüz yüze sıcak iletişim kurmaktan geçer. Bizim için otokrat bir iktidarı uygun gören “Küresel Hükümdarın” planlarını ters yüz etmek için atılması gereken ilk adım budur. Aşılması olanaksız görünen pek çok sorunu aşmanın yolu, Denizler gibi, insanın olduğu yere gidip, etkin çalışmaktan geçer. Denizlerin fikrini burca taşımak, örgütlü mücadeleyi gerektirir.

Enerji piyasaları, bu karşılıklı atışmalar hiç de iyi karşılamadı. Fiyatlar alev aldı yeniden. İran savaşı doğal gaz arzını kısıtlarken, Asya ve Afrika'daki ülkeler yakıtı karneye bağlıyor. Avrupa’yı ise şimdiden kış endişesi sardı. Brent petrolü 126 doları geçti. Kaliforniya'da benzinin fiyatı galon başına 6 doları aştı. Buğday fiyatları son iki yılın zirvesine çıktı. Küresel ekonomik yavaşlama korkuları her hafta biraz daha artıyor. Merkez bankaları faizleri sabit tutarken yüksek enflasyonla beraber oluşacak ekonomik durgunluk için diken üstünde.

Trump'ın kamuoyundaki onay oranının rekor seviyede düşük olduğunu iddia ediliyor. Birleşik Arap Emirlikleri, tarihi bir adım atarak önümüzdeki ay OPEC'ten ayrılacağını açıkladı. Fitch, ABD'nin kredi notunun, artan bütçe açığı nedeniyle baskı altında olduğunu ve borcun emsallerine göre "çok yüksek" olduğuna dair uyardı. Dünya ilginç bir eşiğe doğru gidiyor sanki.

Trump, senatoya “savaş bitti” demiş ama, ABD ordusu hipersonik füzeleri Orta Doğu'ya gönderiyor Pentagon yetkilileri savaşın maliyetini şu ana kadar 25 milyar dolar olarak açıkladı. Bitti denmesi senatoyu oyalama çabası mı yoksa? ABD 25 milyar doları, “ne yapalım görev zararı” diye sineye çeker mi?

FED faizi serbest bıraktı. Ama üyeleri arasında görüş ayrılıklarının derinleştiği görüldü. Faiz artsın diyenler kadar faizin inmeye devam etmesine inananlarda var. İnsin mi çıksın mı diye karar veremeyince “sabit bırakalım bari” türünde bir karar almışlar sanki.

Koş Sevim! Türkiye’de işsizlik düşmeye devam ediyor. Anlaşılır gibi değil. Bu tür veriler devlet kurumunun tüm itibarını zedeliyor, neden kurumu komik duruma düşürmek için bu kadar inat ediyorlar. Mart ayında işsizlik %8,1 seviyesine gevşemiş. Geniş işsizlik ise %31,5 seviyesine çıkmış. İşsiz kalanlar mirasyedi herhalde, iş aramıyorlar. Böyle saçma sapan bir veri. Yeminle söylüyorum, tüm Türkiye’yi işim gereği geziyorum; işçi çıkaran çıkarana.

Sevim bak! İhracatta patladı; Altın hariç dış ticaret dengesindeki bozulma devam ediyor. Dış ticaret açığı Mart ayında % 56 arttı. Türkiye üretmek ve ihraç etmek için ithalat yapması gereken bir ülke. İhracat artıkça ithalatımız daha çok artıyor doğal olarak. Mart ayında İhracat %6,4 azaldı, ithalat %8,2 arttı. İhracat yapan firmalar para kazanamıyor, günü kurtarıyor. İhracatın ithalatı karşılama oranı %66,1 e gerilemiş. 2025 Mart ayında %76,5 seviyesindeydi. %60 altı daha önce iyi sonuçlar yaratmamıştı Türkiye’de.

Devalüasyon diyen hainler. Bir kısım ısrarla devalüasyon riskinden bahsedenleri adeta hainlikle, felaket tellallığı ile suçluyor. Kardeşim ne yapayım otuz yılın yaşanmışlıkları var; yaşanmamış mı kabul edelim. Dış ticaret açığı büyüyor, ihracatın ithalatı karşılama oranı düşüyor. Enerji fiyatları yükseliyor. İthalatının yarısı neredeyse enerji. Petrol 150 dolar olursa ne yapacaksın? Var mı B planın.

2021 yılında %1 altında, 2024 yılında %4 olan İngiltere 30 yıllık tahviller %6 seviyesine yöneldi. 2022 yılında %1,30 olan ABD 10 yıllık tahvilleri %4,50 seviyesinde. Eskisi kadar kolay değil Türkiye’ye döviz yağması. BofD dan sonra Barclays de Türkiye’deki pozisyonların kapatılmasını önerdi. Deli mi bu adamlar? Kur politikasının ve devasa denilen MB rezervlerinin bir haftada nasıl çöktüğünü bir yılda iki defa gördüler. Artan cari açık, yükselen petrol fiyatlarının Türkiye’yi olumlu etkilemeyeceğini biliyorlar.

Siz bu yazıyı olurken Nisan ayı TÜFE si açıklanmış olacak. %3 ile %4 arasında bekleniliyor. İTO, %3,74 açıkladı. TÜİK bile %3 altında bir rakam açıklayamaz. Komikliğin bile bir sınırı vardır.

24. 04. 2026 TCMB ve BDDK verilerine göre;

Yabancı Portföy; ilgili hafta DİBS lerde 194 milyon dolar ve hisse senedinde 328 milyon dolarlık alım var. 1,7 milyar dolarlık da kesin ihraç var.

DTH; Toplamda 3,3 milyar dolar azalış var.

TCMB rezerv; Üç rezervde de 3 ile 4 milyar dolar civarında azalış var.

Krediler; Klasik dördüncü hafta hacim daralmasından sonra ufak bir artış var ama ticari krediler buna eşilik etmemiş. Kredi ve mevduat faizlerinde kayda değer bir hareket yok.

Piyasalar; Mayıs sonuna kadar daha çok barışı satın alarak dalgalanmaya devam edecek. Sonrası için iyimser değilim.

Gümüş; Mart ortasından beri sürdürdüğüm “90 ile 103 dolar arasına kadar yükselecek” tahminimin Mayıs 2026 sonuna kadar gerçekleşmesini bekliyorum. Bunun için 80,70 doların üstüne çıkması gerek önce. Destek 71,50 dolar.

Altın; Mart ortasından beri; “4900 dolar ile 5200 dolar arasına kadar yükselebilir” diye yazıyorum. 4700 dolar destek, 4400 dolar ana destek. 4765 dolar direnç. Yukarı hareket için 4975 dolar direncini kırıp üstünde kalmalı. Devam.

Dünya emtia endeksi; Beş hafta önce 138 ile 126 puan arasında dalgalanır demiştik. Geçen hafta 138 puan kırılıp 142 puanı gördü. Petrol ürünlerinin alevlenmesiyle yukarı tırmanıyor. Bu hafta 138 puanın altına inmesi gerek yoksa 138 puan destek olabilir.

USD/TL; Geçen hafta“Haftalık kapanış 4.05 ile 4,15 arasında kalacaktır” diye tahmin etmiştik. 4,17 kapadı. Doların diğer para birimleri karşısında değerlenmesi de bunda etkili oldu. Bu hafta 4,30 civarında olur kapanış.

Eur/Usd; 1,17 yine destek, ana destek 1,1575. Direnç ise 1.1780 ve 1.1850.

ABD Tahvil 10 YR; %4,30 ve %4,21 destek. %4,42 ve %4,50 direnç.

Bist100; Destek 13600, 13900 puanda. Direnç 15100 puanda. Dolar bazında 3,27 dolar direnç. 3,31 dolar kuvvetli direnç. Kırılması zor. Destek ise 3 dolar da.

Dolar endeksi; 99,50 direnç, 96,50 puan destek. 99,50 üstüne atamadı.

Bitcoin; “78.200 ve 84.800 dolar direnç. Buraları denemesi bile yeniden yükseliş trendi girdi demek değil” demiştik. 84400 dolara gidiyor. 73500 ve 71000 dolar destek.

Brent ve Ham petrol; Brent petrol, 126 dolar ana direncini denedi ama çıktığı hızla geri geldi. 126 dolar üstüne çıkması savaş büyüdü ve uzun sürecek demek. Destek 98 dolarda.
Ham petrol, 123 dolar ana direncine doğru bir hamlelerdi ama gücü yetmedi. 95 dolar destek. Bu hafta barış meltemi eserse brent 92 dolara, ham petrol 87 dolara gevşeyebilir.

2018’de yani al papazı ver papazı kur krizinde ise son atandığım Şube’deki ilk yazımı idrak ediyordum.

Ondan önceki kur krizinde yani 2001 krizinde ise Bartın Şubesinde teftişte idim.

2002’de Genel Müdürlük kredi tahsis biriminde 5 yıl vadeli kur projeksiyonlarımız 2004’de TL’den sıfır atılmasına uzanan istikrar dönemi sonrasında 14 yıl boyunca TL’nin değer kaybının yaklaşık 3 kat seviyesinde gerçekleşmesiyle kenara atıldı. 2018’den bu zamana ise bu oran yani kurdaki değer kaybı 10 kata yaklaştı.

2018-2026 dönemi 2004-2018’e göre kur artışı açısından yaklaşık 40 yıla tekabül eder. Yani 2018’e kadar devam eden istikrar süreci aynı şekilde devam etseydi mevcut 45 TL/Dolar kuru için normal şartlarda 2058’i beklememiz gerekirdi.

Pırıldayan göz Nebati bey ve Yeni Şafak isimli mevkutenin kalemşörlerinin faiz sebep enflasyon sonuç vaazları ile zamanda yolculuk kısmet oldu. 2026’da 2058 tadında döviz kuru ile müşerrefiz.

Bugünlerde enflasyona nazaran kur artışını beğenmeyenler, Trump’un dünya ekonomisine yaptığı suikasti de dikkate alarak bu terazi bu sikleti çekmez deyip kurda artış, patlama, zıplama, devalüasyon, evalüasyon, artış bekliyorlar.

Malum ülkemizin ana ekonomik politkası Makro ihtiyati çerçeve olduğu için İhtiyatlılık milli sporumuzdur. Ekonomistlerin kur/enflasyon makasına bakarak ve dünyadaki politik-iktisadi verileri irdeleyerek bu ihtiyatlı yaklaşımı göstermeleri şaşırtıcı değil.

Makro İhtiyati önlem denen şeyin dünyadaki anlamı Babacan-Şimşek okulunun ortaya koyduğundan çok farklı. Finansal sistemin ve “Consctructionomy” nin yada “İnşatisat”ın çıktısı ve temel paradigması Makro İhtiyati önlemdi. Buna göre devlet maliye ve para politikasındaki alanını Bankacılık sistemini kanırtarak ve mengenede engizisyon papazı modunda gererek artırabilirdi.

Kamu Bankalarına sermaye enjeksiyonunun ise 50 tonu vardı. Sermaye bittikçe basılacak bir tulumba idi.

İktisadi kavramların böylesine çarpıtıldığı ekonomik sistemlere kısaca kumanda ekonomisi deniyor ve çoğunlukla Sovyet blokunda görülüyor.

Türkiye ise tabii ki merkezi planlamaya dayanan bir doğu bloku ülkesi değil. Durum bu olunca bir yandan temel piyasa mekanizmaları işler gibi görünmek zorunda. Ana konuyu dağıtmak tabii ki istemiyorum. Bununla beraber bu konunun da altını çizmediğimiz zaman konu tam anlaşılmıyor.

Kumanda ekonomisine yakınsayan model içinde yaşamak ise sizi iktisadın temel kurallarından kurtarmıyor. İktisat kuralları da politik iktisata dair temel rezervlerimizi saklı tutmak kaydıyla özünde fizik kurallarından farklı değildir.

5. kattan tepe üstü atladığınızda olacaklarla faiz sebep enflasyon sonuç dediğinizde olacaklar arasında fark yoktur. Her ikisi de sizin çakılmanıza yol açar ve bunun hangi tür fikri, dini, uhrevi yerli ve de milli bakışlara sahip olduğunuzla alakası yoktur.

O zaman baştaki yani başlıktaki soruya geri dönelim. Bu sorunun cevabını aramak için 3 Silahşörlerin yani Faiz-Kur- Enflasyonun 2001-2025 dönemindeki seyrine bir bakalım.

Kırmızı Kur artışının yıllık gelişimini, mavi enflasyon oranını, yeşil de politika faizini veriyor. Grafik Grok ürünü dolayısıyla mutlak rakamlara dair çok da takılmayalım. Ama ana trende yakından bakalım.

Kırmızının %20 sınırının altındaki yolculuğu enflasyondan önce faizden ise çok daha önce başlamış. Kur istikrara kavuşmuş, sonra enflasyon yola gelmiş en son yeşil faiz ben de oyundayım demiş.

Kurun kafasını 20 sınırının ardından kaldırması sonrası bir süre bekleyen yeşil mavi kardeşler koşarak onun yanına gelmiş tam 2000’lerin başı gibi onu tekrar geçmişler.

Zaten kur artsın, artmalı, artacak taraftarlarının baktığı da tam bu grafik. Kameralarının fokusunda 2024 sonrasındaki trend var.

Filozof Herakleitos’un dediği gibi aynı ırmakta iki defa yıkanılmaz. Bununla beraber kur faiz enflasyon üçlüsünün makro ekonomik istikrar için bu sırayla düzelmesi gereği de yukarıda belirttiğimiz ekonominin fizik kuralları arasında yer alıyor.

Ancak fizikte NŞA diye bir şey var. Yani Normal Şartlar Altında şu kadar atmosfer basıncı vesaire diye gider ya o hikaye. 2000’lerin başında iyi kötü demokrasi, seçimlere seçilene saygı, hukukun siyasetle ilişkisinde bir düzey vardı. (1) Bu gün bunlarda çok geri gidildi. Türkiye ekonomisi bu yüzden düzelmiyor zaten. Dolayısıyla kur artsın da ekonomi dengelensin demek grafikte bizi yeni bir döngüye ve 8 yıl geriye götürecek. Ancak ekonominin politik boyutunu gözünü kapayanlar da politik baskıların işi ne kadar bozduğunu anlamak zorunda.

İktisat kuralları ne kadar netse, onları bozan siyasi ve kurumsal zaaflar da o kadar vahim sonuçlar doğuruyor. 2001’den bugüne uzanan bu uzun maratonda gördük ki; kur istikrara, enflasyon disipline, faiz de akla döndüğü sürece yol alınabiliyor. Aksi takdirde aynı ırmakta defalarca yıkanıyor, her seferinde biraz daha yoruluyoruz.

Artık “yerli ve milli” fantezilerle değil, evrensel iktisat kurallarıyla ve sağlam kurumlarla oynamanın vakti geldi. Çünkü 5. kattan atlamak ile “faiz sebep enflasyon sonuç” demek arasındaki fark sadece lafta kalıyor; ikisi de yere çarpmakla bitiyor. Bundan sonrası, dersleri alıp almamamıza bağlı.

----

1) Mahkemelerin siyasete müdahale konusunda AKP’nin de mağdur olduğu bir döneme dair Yeni Arayışta yayınlanan bu çeviri yazıyı anımsamak lazım. Ama AKP maçı 2-0 dan 8-2 falan yaptı. Yeter. Fark daha açılmasın

https://www.yeniarayis.com/yazi/mahkemeler-demokrasiyi-nasil-baltaliyor-13209

Hukuk kurallarının kaynağı üzerine kafa yoran disiplin hukuk felsefesidir.

Hukuk felsefesi derslerinde genel olarak pozitivist okul, doğal hukuk okulu, tarihselci hukuk okulu ve hukuki realizm okulu adı verilen okulların görüşleri incelenir ancak pozitivist okul ve doğal hukuk okulu üzerindeki tartışmalar daha yaygındır.

Bu okulların her biri hukukun kaynağına ilişkin olarak farklı görüşlere sahiptir; okulların her biri içinde de birbirinden farklı görüşlere sahip düşünürler vardır; her okulun temel tezleri aynı olmakla birlikte düşünürler içerik konusunda ciddi biçimde ayrışırlar.

Kabaca söylenirse, doğal hukukçular hukukun kaynağını doğada ararlar ve doğada bulunan doğa yasalarını insanların aklıyla bulabileceklerini söylerler: Doğa yasası, aslında insan aklından başka bir şey değildir.

Örneğin insan hakları beyannamelerinde yer alan “insanlar doğuştan özgür ve eşittirler” biçimindeki ilke, insan aklıyla bulunduğu varsayılan bir doğa yasasıdır.

Doğal hukukçular hukukun ahlakla ilişkili olması gerektiğini ve bu yüzden adaleti sağlaması gerektiğini ileri sürerler.

Adalet içermeyen bir hukuk, toplumsal düzeni sağlayamayacağından doğal hukukçuların gözünde hukuk değildir; adaletsiz kurallar içeren bir düzenleme kanun olabilir ama hukuk değildir.

Roma düşünürlerinden Marcus Tullius Çiçero’ya göre eğer düzenleme adaletli değilse hukuk değildir; hukukun olmadığı yerde de devlet yoktur: Devlet ya hukuk devletidir, ya da devlet değildir.

Bu durumda Çiçero’ya göre adaletsiz kanunları olan bir yapı, bir devlet olmaktan çok bir çetedir.

Bugün ülkemizde yaygın biçimde kabul gören pozitivist hukuk okulu ise hukuk ile ahlak arasındaki bağı reddeder.

Doğal hukukçulara şiddetle karşı çıkan David Hume, doğal hukukçuları, “olması gereken”den yola çıkıp “olan”a ulaştıkları için suçlar; “olması gereken”den yola çıkarak “olan”a ulaşılamaz.

Örneğin doğal hukukçuların temel tezi olan “insanın doğuştan eşit ve özgür olduğu” ilkesi ancak “olması gereken”dir:

Öyle ya… insanın doğuştan eşit ve özgür olduğunu nereden bilebiliriz?

O’na göre insanın eşitliği ve özgürlüğü ancak bir temenni olabilir.

Bu noktadan yola çıkan pozitivistler, hukukun kaynağını “egemenin iradesi” olarak ortaya koyarlar.

Klasik hukuki pozitivizmin temsilcisi John Austin’e göre hukuk “egemenin iradesi”dir; hukuku belirleyen şey adaletli olması değil bir “emir” içermesidir.

Bir kural “emir” içermiyorsa “hukuk” değildir; bu bağlamda örneğin anayasa hukuku emir içermediğinden bir hukuk dalı değildir.

Bu bağlamda klasik pozitivistlere göre hukuk tanımına en çok uyan hukuk disiplini ceza hukukudur.

19. yüzyıl boyunca, görüşleri kabaca aktarılan bu iki okuldan, doğal hukuk okulu düşüşte, pozitivist hukuk ekolü yükselişteydi.

Bu dönüşümün arkasında hiç kuşkusuz kapitalist devletin yükselişi vardı: Dönemin egemen sınıfı olan burjuvazi devletin sadece güvenlikle ilgilenmesi gerektiğini ve adaleti sağlamak üzere sosyal harcamalar yapmaması gerektiğini ileri sürüyordu.

Bu durumda hukukun da sosyal adaletle ilgilenmeyip güvenlikle ilgili olması gerekiyordu; devletin sosyal harcamalar yaparak belirli kesimlere yardımcı olması işveren kesimi üzerindeki vergileri artıracağından sermaye birikimini geciktirebilirdi.

Pozitif hukukla doğal hukuk arasındaki bu ilişki, II. Dünya Savaşı’yla birlikte tersine döndü.

Bu yer değiştirmenin nedeni “emredici kanunların” başta Almanya olmak üzere faşist rejimlerde insanlık onurunu çiğnemiş olmasıydı.

Faşist rejimlerde hiç kimse kanunsuzluk olduğunu ileri süremezdi; hatta bu rejimlerde kanunlar demokratik rejimlerde olduğundan çok daha katı biçimde uygulanıyordu.

Disiplinli rejimler olan faşist rejimlerde emir alan her kişi sorgulamaksızın emrin gereğini yerine getirmek zorundaydı.

Nitekim savaştan sonra Nazi subaylarının yargılandığı Nüremberg Mahkemelerinde subaylar suçlu olmadıklarını ve sadece dönemlerinde mevcut kanunları en iyi şekilde uygulamaya çalıştıklarını söylüyorlardı.

Gerçekten de yargılama esnasında suçlu oldukları ileri sürülen askerler, Nazilerin yönetimi döneminde görevlerine son derece bağlı ve aldıkları emri harfiyen yerine getirmeye çalışan görevlilerdi.

İnsanların fırınlarda yakılmasına ilişkin emir, adaletsiz de olsa bir emirdi ve bu emri alan kişinin emrin içeriğini sorgulama hakkı yoktu.

Özetle gerçekleştirilen fiil, insanlık dışıydı ama kanuna aykırı değildi.

Bu durumda Nüremberg mahkemeleri, Nazi subaylarını cezalandırabilmek için yorum yoluyla doğal hukukçu bir anlayışı benimsemek zorunda kaldılar ve kanuna uygun olmakla birlikte insanlık trajedilerine yol açan fiilleri cezalandırmak için yeni bir suç ihdas ettiler: “İnsanlığa karşı şuçlar” (Crimes against humanity).

Bu hiç kuşkusuz doğal hukuk okulunun yeniden yükselişe geçmesi anlamına geliyordu, çünkü pozitivist hukuk insan türünün alnına kara bir leke gibi sürülen son derece trajedik insan hakları ihlallerini önleyememiş; tam tersine bu ihlallerin aracı olmuştu.

Bu gelişmeyi gösterdikten sonra konuya dönelim:

Doğal hukuk okulu ve pozitivist hukuk okulu arasındaki bu tartışma, bir hususu tartışmaya yer bırakmayacak biçimde gözlerimizin önüne sermektedir:

Hukuk devleti olmak için kurallar koyan bir devlet olmak yetmez; totaliter yönetimlerde de kurallar vardır ve bu kurallar demokratik devletlerde olduğundan daha kesin biçimde uygulanırlar; totaliter ve otoriter devletler kuralları olan yönetimlerdir ama hukuk devleti değildirler.

Hukuk devletlerinde kuralların adaletle ilişkilendirilmiş olması gerekir: Kurallar adaletli olmalıdır; ancak kuralların adaletli olması yetmez adaletli biçimde uygulanması da gerekir.

Aslına bakılırsa her iki okulun da eleştirilecek yönleri vardır: Pozitivist okulun temel sorunu yetkili organlar tarafından konulan kuralların adaletsiz olabilmeleri; doğal hukuk okulunun temel sorunu ise akıl yoluyla gerçek adaletin nasıl bulunabileceğidir.

Bu yüzden okullar, zaman içinde, kendilerini karşı tarafın eleştirilerini karşılayacak biçimde geliştirdiler.

Sonraki yazılara…

1 Mayıs’ın Anadolu’da ilk kez 1905 Yılında İzmir’de Türk, Ermeni, Rum Bulgar ve Makedon işçilerin katılımlarıyla, Basmane yakınlarında kutlandığı biliniyor. Kitlesel boyutlara ulaşması ise 1909 yılında Üsküp’te gerçekleşir.

İstanbul’a gelişi 1911-1912 yıllarındadır. Balkan Savaşı sürecine rastlar. İmparatorluk sınırları içinde yaşayan, farklı etnik grupların emek ortak paydası altında birleşerek kutladıkları, “1 Mayıs” günümüzde Dünyanın hemen her köşesinde bayram coşkusu yaratıyor.

Türkiye’de Cumhuriyetin ilanının ardından, “Amele Bayramı” adıyla kutlanırken, 1924 yılında kitlesel gösterilere izin verilmedi. Kısıtlamalar soğuk savaş dönemi boyunca sürdü.

Geniş katılımlı ilk kutlama uzun aradan sonra 1 Mayıs 1976 günü Taksim Meydanında yapıldı. Meydanı dolduran kitle yüzbinlerle ifade ediliyordu. 12 Mart 1971 yılında gerçekleştirilen, askeri darbenin ardından Türkiye’de yeniden güçlenmeye başlayan, sol siyasal hareket, DİSK ile sınıfsal içerik kazanıyordu.

Taksim’deki gösteri; darbeci askerlerden Genelkurmay Başkanı Tağmaç’ın, 1961 Anayasası'nın tanıdığı hakları fazla bulduğunu belirten, tutumuna verilmiş kitlesel yanıt gibiydi. Meydanda yükselen coşku, bazılarını rahatsız etmiş olmalıydı.

Ertesi yıl 1 Mayıs 1977 Pazar günü daha geniş katılımla kutlanmayla başladı. Hayat pratiğinden uzak, günümüzde hala siyasal amaçları iyi tahlil edilemeyen, kendilerini “sol” eğilimli tanımlayan, grupların önceden yaptıkları açıklamalar ortamı gerginleştirmişti.

DİSK Başkanı Kemal Türkler’in kürsüdeki, konuşmasının sonlarına doğru Tarlabaşı yönünden meydana girişler sürüyordu.

Günümüzde Taksim Camisi'nin yer aldığı, yapının önündeki duvarda bulunanlarla, meydana gelenler arasında karşılıklı sloganlar atılırken, birkaç el silah sesi duyuldu. Kürsünün karşısında bulunan kitle paniğe kapıldı.

Kazancı Yokuşu'na doğru koşmaya başlayanlar, burada kurulu barikat ve panzerlerin önünde yığıldılar. Arkadan gelenler ile barikat arasında sıkışan çok sayıda katılımcı ezildi. 36 kişi boğularak can verdi. Türkiye’de karanlık bir dönem başlıyordu.

Anayasa değişiklikleri ile ortadan kaldırılan, demokrasi geçmişimizin örnek alınacak yıllarından -1965-1971- geriye kalan, kazanımları sindiremeyenler, 1 Mayıs kutlamalarını yasaklamayı yeğlediler.

Baskıcı iktidarların başvurdukları sıkıyönetim uygulaması; dönemin koalisyon hükumetinde yer alan, Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan’ın karşı çıkışı yüzünden, hayata geçirilemedi.  Seçmen iktidarın tutumuna karşı tepkisini 1977 yerel seçimlerinde CHP’ne % 41.5 oranında oy vererek gösterdi.

Demokrasinin iyice ortadan kaldırılması için aradan 3 yılı aşkın bir süre geçecekti. Sonunda dönemin ABD Başkanı Carter’a; “bizim çocuklar” olarak tanımlanan askerler, 12 Eylül darbesini yaptılar.

Benden neler duyulmazdı ki… “Arkası Yarınlar, Solistler Geçidi, Bir Şarkı da Sen Tut” … Hele fal bakanlar… “Sıradaki şarkı ondan bana gelsin, acaba beni düşünüyor mu?” dediklerinde içimde bir şey sıkışır, hafızamda dolaşıp en doğru şarkıyı bulmaya çalışırdım. Eğer birinin kalbine dokunabilirsem, o an benden mutlusu yoktu. “Eşyanın mutluluğu mu olur?” dersiniz belki… Olur, hem de bal gibi olur.

Komşular sırf beni dinlemek için toplanırdı:

“Şu radyoyu aç da memlekette ne oluyor öğrenelim.”
“Geçen dinlediğimiz hikâyede ne oldu, Adnan iyileşti mi?”

Ev sahibi şaşırırdı:

“Hangisini hatırlayayım ayol, herkes başka bir şey soruyor!”

Kimi alınır, kimi içerlerdi.

“Bizimki de işe girsin de ben de bir radyo alayım, seni çatlatayım!” diyenler bile olurdu.

Eşyaların doğum günü kimsenin aklına gelmezdi. Ama ben kendi yolumu bulmuştum. Girdiğim her evde ilk gün kendi seçtiğim şarkıları çalar, sanki yeniden doğardım. Bir evden ötekine geçerken başka hayatların arasına karışırdım

Asım Bey’le tanışmam da öyle oldu. Yağmurlu bir günde bir tezgâhın üstünde gördü beni. Önce satıcıya söylendi, sonra ceketiyle sarıp sarmaladı. Koynu sıcacıktı. Eve gidene kadar nefesiyle, elleriyle içimde eridim sanki.

Kapıyı çaldı:

— Kim o?
— Benim, Asım!
— Hayırdır bey?
— Hanım, al bunu. Menekşelerin önüne koy, cam kenarında dursun.
— Ne o bey?
— Radyo işte…

Nuriye Hanım beni alır almaz öptü:

“Ah bey, yine gönlümü aldın.”

Ev o an değişti sanki. Cam kenarında yerimi aldım. Nuriye Hanım’ın sesi, kokusu, hareketleri… Evin içinde dolaşırken hanımeli gibi kokuyordu.

Akşamı iple çekiyordum. Asım Bey gelsin, beni eline alsın, temizlesin, karşısına otursun… Nihayet ayak sesleri geldi. Islığından tanıdım.

Kapı açıldı.

“Evimin direği!” dedi Nuriye Hanım.

Asım Bey beni kucağına aldı. Yeni tıraş olmuştu. O kokuyu hemen tanıdım. Ellerini üzerimde gezdirdi, antenime dokundu… Sanki içimdeki bütün sesler bir anda canlandı.

Bir şarkı başladı:

“Görmedim ömrümün asude geçen bir demini…”

O dinledikçe ben açıldım, ben açıldıkça o derinleşti.

Nuriye Hanım yanımıza geldi:

“Bey, bu senin şarkın mı?”

İlk şarkım, bizim şarkımız olmuştu artık.

O gece sofraya birlikte oturduk. Rakı içildi, hayaller kuruldu, şarkılar birbirine karıştı. Gece bitince onlar odalarına çekildi, ben de olduğum yerde usulca uykuya daldım. İçimde ilk kez mutluluktan akan bir sessizlik vardı.

Günler geçti. Nuriye Hanım bana “oğlum” demeye başladı. Misafirlere öyle tanıttı. Hatta çay getirir, benimle konuşurdu.

“Nasıl olmuş, demli mi?” diye sorardı.

Asım Bey bir gün gülerek:

“Bizim oğlan annesinin sevdiği türküleri çabuk öğrendi,” dedi.

Hiç incitmediler beni.

Kış geldiğinde sobayı benim bulunduğum odaya kurdular. Kapıyı açık bırakır, geceleri benimle güler, benimle ağlar, şiirler okurlardı.

Bir gece biri şöyle dedi:

“Ben seni sevdiğimde, kışın ayakları çok küçüktü…”

Yıllar geçse de aklımda kalan tek cümle bu oldu.

Bir akşam misafir geldi. Sofra doldu taştı. Kahkahalar, kadehler, anılar… Ben de elimde ne varsa döktüm ortaya:

“Söyleyin güneşe bugün doğmasın…”

O gece durmadan çaldım.

Misafirler gidince Asım Bey beni göğsüne bastı:

“Oğlum, bu gece beni çok mutlu ettin. Ölsem de gam yemem.”

Sesi içime saplandı.

Hepimiz yorgunduk.

 Hepimiz mutluyduk.

Ama o gece… son geceymiş.

Sabah olduğunda ev sessizdi. Ne bir çay kaşığı sesi ne bir öksürük

Sonra bir koku doldu içime. Önce soba sandım. İçimi yakan ağır bir şeydi bu.

Açılmak istedim. Bir türkü bulup seslenmek: “Uyanın” demek… yapamadım. İçimdeki sesler karıştı. Bir istasyon açıldı, kapandı. Cızırtılar…

Elimle antenime uzandım. Olmadı.

Cızırtılar çoğaldı.

Kısa, çok kısa bir an:

“Görmedim ömrümün…”

Dedi bir ses.

Devamı gelmedi.

Duman her yeri kapladı. Ağırdım. Çok ağır. Nefessiz ve sessizdim.

Sonra kapıyı kırdılar.

Herkes telaşlıydı.

Onları buldular.

Ben… hıçkıra hıçkıra ağlıyordum.

“Anne… Baba…”

Seslendim. Bir daha seslendim.

Beni kimse duymadı.

Rengim o geceden sonra siyah oldu.

Değiştim.

O günden sonra beni alan oldu, satan oldu. Bir evden diğerine savruldum.

Ama hiçbir yere alışamadım.

Doğum günlerini unuttum.

Burada canım isterse çalıyorum, söylüyorum… Kimse bana “oğlum” demiyor, “kızım” demiyor. Sanki yokum.

Şimdi orada kalsaydım…

Asım Bey'in evinde, menekşelerin arasında…

Kapı çalınacaktı.
Çalmadı.

Öneriler güncellendi

O dönemde Galler Prensi’nin biraz “zayıf” biri olduğu söylenirdi. Her zaman güçlü annesinin gölgesinde kalan, kurdele kesmekle görevlendirilmekten rahatsız olan biri. Donald Trump gibi gösterişli “blingu” (80’lerin gösteriş budalası) kralların hüküm sürdüğü o parlak on yılda Charles, başka bir zamandan gelmiş gibiydi.

Ciddi bir şekilde tanınmak ve küresel meselelerde etki bırakmak istiyordu. Devlet yemeğine katılan İngiliz aktör Peter Ustinov’un bana dediği gibi: “İzin verilse ne yapacağını çok net biliyor. Keşke 1400 yılında yaşasaydı.”

Washington’da gezerken Charles, satış görevlilerini ve senatörleri kültüre ve siyasete olan samimi ilgisiyle, esprili ve alçakgönüllü sohbetiyle etkilemişti. 1985’te Times’a yazdığım gibi: “Protokolü aşmak için özellikle çaba sarf ediyordu. Baltimore’un mimarisi, ‘Dynasty’ dizisindeki aktrisler, Beverly Hills’in ünlü opera rolleri ve uluslararası ilişkilerin kırılgan hali hakkında rahatça konuşabiliyordu.”

Ama bu hiç fark etmedi. Kimse onu umursamıyordu. O, sadece Prenses Diana ile Washington’a gelen adamdı. Diana çok konuşmasa bile, utangaçça çenesini eğip o parlak mavi gözleriyle yukarı baktığında prensini tamamen gölgede bırakıyordu. Tam bir güneş tutulması gibiydi. Devlet yemeğinden Charles’la ilgili tek bir fotoğraf bile hatırlamıyorum. Konuşması tarihe gömüldü.

Tüm gözler Sloane Square’den gelen Cinderella’daydı. Devlet yemeği, Diana’nın masal gecesiydi; perisi de Nancy Reagan’dı. First Lady, Clint Eastwood, Mikhail Baryshnikov ve John Travolta’yı prensesle dans etmeleri için çağırmıştı.

Diana dansı çok severdi. Reagan, Deniz Kuvvetleri Bandosu’na klasik iki-adım parçalarını bir kenara bırakıp “Saturday Night Fever” müziklerini çaldırmıştı. Travolta, muhteşem gece mavisi kadife elbise ve elmas tacıyla Diana için “Harika bir dansçı” demişti.

Ziyaretin genel etkisi “Charles kim?” sorusuydu. Yıllarca annesinin gölgesinde kaldıktan sonra genç karısı tarafından da gölgede bırakılmak, egosunu pek yükseltmemişti. Sonraki on yıllar Charles’a nazik davranmadı. Skandallar ve acılarla boğuştu. Evliliğini görkemli bir şekilde bitirdi, eski sevgilisi Camilla’ya döndü.

Diana BBC’ye içini döktükten sonra Paris’te yeni erkek arkadaşıyla korkunç bir trafik kazasında öldü ve İngiltere’de azize mertebesine yükseldi. Netflix’in “The Crown” dizisi, Charles’ın annesini tahttan vazgeçirmeye çalışarak nesil değişimini hızlandırmasını olumsuz gösterdi. Kraliçe kenara çekilmedi ve Charles 70’li yaşlarında hâlâ bekliyordu.

Harry ve Meghan “Megxit”i yapıp 8000 km öteye taşındı. Harry, “Spare” kitabıyla okyanus ötesi bir füze fırlattı; babası ve ağabeyini duygusal olarak mesafeli ve duyarsız göstermekle suçladı. Üvey annesi Camilla’yı da manipülatif bir kötü karakter olarak resmetti. Charles, Harry ve Meghan’a siyah bir papaz ve gospel korosuyla görkemli bir düğün yaptıktan sonra Meghan Markle, Oprah’ya kraliyet ailesi içinde ırkçılıkla karşılaştığını söyledi.

Charles kanser tedavisi gördü, gelini Kate Middleton da öyle. Ardından Charles, kardeşi Andrew’u Jeffrey Epstein’la olan skandal dostluğu nedeniyle unvanından mahrum etmek zorunda kaldı.

Ama bu hafta Washington’da Charles nihayet kendi ışığını yaktı. Diana’nın Cinderella gecesinden 40 yıl sonra Charles, Cinderfella (erkek Cinderella) oldu. “Krallara Hayır” protestolarının kol gezdiği bir ülkede bu kral ilaç gibi geldi.

Kendisini zarafet, zeka ve espriyle sundu. Bunlar Trump döneminde Washington’da aranan her şeydi. Bağımsızlıklarını ilan eden isyankâr koloninin neden baskıcı bir kralın tiranlığından kaçtığını, Beyaz Saray’daki otokrata hatırlatmak için tam zamanında geldi.

Kral Charles devlet yemeğinde şöyle dedi: “Acı ve kanlı Devrim Savaşı’nın ateşinden, bu ülkenin babası George Washington ve diğer kurucu babalar, özgürlük ve hukukun üstünlüğü üzerine kurulu bir demokrasi yarattı.”

 Kongre’deki konuşmasında Anayasa’nın Magna Carta’dan esinlenerek tiran gücüne fren koyduğunu hatırlattı. Kral, Donald’ı ustaca eğitti ve Donald bunu kabul etti çünkü İngiliz kraliyet ailesine her zaman hayranlık duymuştur.

Bir İngiliz gazetesinin soy ağacı araştırmasında Charles’ın uzak akrabası olabileceği çıkınca çok mutlu olmuştu. (Bush ailesi de öyleydi.) Trump, kralı memnun etmek için İskoç viskisi tarifelerini bile kaldırdı.

Kral Charles, İran bataklığından kurtulmak için NATO’yu suçlayan başkana nazikçe 11 Eylül sonrası müttefiklerin nasıl harekete geçtiğini hatırlattı. İngiltere 20 yıl boyunca Afganistan’da yanımızda savaştı ve yeniden inşa etmeye çalıştı. “Değerlerimizi savunmak için halklarımız birlikte savaştı ve birlikte düştü” dedi.

Mesaj açıktı: Biz Afganistan ve Irak’taki yanlış maceralarınızda yanınızdayken, şimdi siz İran’daki maceranızda bizi suçlamayın. Devlet yemeğinde toprak peşindeki Trump’la dalga geçerek “Zaten Kanada’nın kralıyım, bir başkasına gerek yok” dedi.

Ayrıca espri yaptı: “Ay için büyük planlarınız olduğunu biliyorum Sayın Başkan, ama gazetelere baktım, korkarım Ay da Commonwealth’in bir parçası!”

Savaşçı başkana barış çağrısı yapmak için Shakespeare’in V. Henry’sinden alıntı yaptı: “Konuşmam istirham ediyor ki… neden nazik Barış… bizi eski nitelikleriyle kutsamasın?” Liderimizin dilindeki intikam, küfür ve kabalığın aksine Kralın İngilizcesini duymak çok hoştu. Kral, yaralı ittifaka merhem sürdü.

Trump, Keir Starmer’ı “korkak” ve “kaybeden” diye nitelendirmişti. İngiltere’nin Washington Büyükelçisi’nin “özel ilişki artık İsrail’le” şeklindeki sızdırılan yorumu da işe yaramamıştı. Son devlet ziyaretinde Charles, Diana’nın parlaklığının gölgesindeydi. Bu sefer kendi ışıltısıyla parladı .

Klas bir adam, kaba saba Trump’ın yanında ışıldıyordu. Nihayet 77 yaşında Charles, kimsenin gölgesinde kalmadı. Her zaman yapmak istediği şeyi yaptı: Dünyada iz bıraktı.

* Margaret Wood

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/05/02/opinion/king-charles-america-visit-trump.html

Basın özgür mü bilmiyorum ama gazeteciler tutuklu. Ben tutukluyum, 150’nin üzerinde gazeteci tutuklu.

Son yıllarda şu giderek daha fazla söylenir oldu: “Bu ülkede gazeteci olmanın bedeli var”. Sahi neydi gazeteci olmanın bedeli?

Gazeteci doğruluğunu birden çok kaynaktan teyit ettiği, kamu yararına olduğunu düşündüğü gerçeklerin haberlerini yapar, köşe yazarı fikirlerini yazar. Gazetecinin görevi halkın haber alma hakkını savunmaktı.

Gazeteci bunları yaptığı için neden bedel ödesin ki?

Elbette bunun anlamsız bir soru olacağını öğrenecektim. “Büyük” konuları, haberleri, insanları yazmaya, onların haberlerini yapmaya başladığınızda, bu bedel yavaş yavaş ortaya çıkıyordu. Basit şikayet ve davalar yerini zaman içinde daha ağırlarına bırakıyordu. İşte bedel buydu. Yoksa bu ülkede magazin, moda, spor haberleri gibi “apolitik/soft” alanlarda haber yapmanın bir bedeli yoktu. En azından şimdilik.

Haksız, suçsuz ya da nedenini bilmeden gözaltına alınan ya da tutuklanan herkes, Franz Kafka’nın Dava romanındaki Josef K.’yı hatırlar. Bunun nedeni olsa olsa karşı karşıya kalınan durumun Josef K.’ninki ile benzer olmasıdır. Diğer taraftan Josef K.’yı hatırlamak, Türkiye’de belli bir sosyokültürel kapasitenin varlığını hatırlatır bize. Bu konumda olanlar tutuklanıyorsa hukuk sisteminde genel bir sorundan bahsetmek olasıdır.

Can Dündar şunu yazmıştı; “Türkiye’de hapisliği sürgünde hürriyete tercih ettim”. Evet, hayat aslında bu kadar basitti. Basitlik ise bir tercihten kaynaklanıyordu. Hoş, Dündar bu satırları yazdıktan muhtemelen 5-6 ay sonra tam tersini yapmış ve “sürgünde hürriyeti, Türkiye’de hapisliğe” tercih etmişti.

Haklı mıydı bilmiyorum ama Türkiye’yi terk etmiş ya da terk etmek zorunda kalmıştı.  Çünkü Türkiye’de onu sadece hapis değil, Sabahattin Ali veya Hrant Dink gibi ölüm de bekliyor olabilirdi.

Bugün 3 Mayıs Dünya Basın Özgürlüğü Günü.

Özgür olmayan basına ve tutuklu gazetecilere kutlu olsun.”

DOKUZ YIL ÖNCE DAHA İYİYDİK

Üstteki satırları bundan tam 9 yıl önce tutuklu bulunduğum Silivri 9. No’lu Cezaevi’ndeki B Blok 1. koridorda bulunan 10 nolu koğuşumda yazmışım. Aradan geçen 9 yılda gazetecilik ne yazık ki daha iyi durumda değil.

Üstelik sadece Türkiye’de değil, dünyada da öyle.

Geçtiğimiz günlerde Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), her yıl düzenli açıkladıkları “Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi”’ni açıkladı.

RSF’nin açıkladığı rapor, dünyada gazeteciliğin ne kadar zor durumda olduğunu ayrıntılı biçimde ortaya koydu.

Endeks, araştırma tarihinde ilk kez, dünyadaki ülkelerin yarısından fazlasında (yüzde 52.2) gazetecilin, “zor” veya “çok ciddi” bir durumda olduğunu ortaya koydu yıl.

Bu verilerde bizi şaşırtmayan durum, dünyada ifade özgürlüğünün alanının daralması ile de demokratik ülke sayısının azalması ile de paralellik göstermesi.

Son çeyrek yüzyılda demokratik ülkelerde dahi habere erişim hakkı aşınıyor.

ABD’DEKİ DÜŞÜŞ SURİYE’DEKİ YÜKSELİŞ

Açıklanan endekste genel olarak Amerika kıtasında olumsuz anlamda önemli bir değişim yaşandığını gösteriyor. ABD, endekste bu yıl 7 sıra gerileyerek 64. sıraya düşmüş. ABD dışında Ekvador, Peru gibi diğer kıta ülkeleri de sıralamada büyük düşüş yaşadı bu yıl. Özetle demokrasinin alanı daraldıkça gazetecilik zorlaşıyor.

Gazetecilerin en kolay, silahlı çatışma ve savaşların olduğu ülkeler ile rejim değişimi ya da rejimlerin daha sertleştiği ülkelerde hedef oluyor.

Mesela İsrail’in Filistin’e karşı 2023’ten beri Gazze’de yürüttüğü savaşta en az 70’i görev başında olmak üzere 220’yi aşkın gazeteciyi öldürüldü.

Bununla birlikte otoriter ülkelerde durum değişmiyor. Endekste Çin sondan üçüncü (178. sıra), Kuzey Kore sondan ikinci (179. sıra) ve Eritre sonuncu (180.) sırada. Bu yıl Rusya sıralamada 172., İran ise 1 sıra gerileyerek 177. sıraya düşmüş.

Endeksteki en önemli verilerden birisi de; siyasi rejim değişimi ya da rejimin sertleşmesiyle ülkelerin sıralamadaki yerlerinin düşüşü.

Mesela Çin merkezi yönetiminin iktidarı ele geçirmesinden bu yana Hong Kong, son çeyrek yüzyılda 122 sıra birden gerileyip 140. sıraya düşmüş. Benzer biçimde çetelere savaş açan El Salvador’un 2014’ten bu yana 105 sıra gerileyip 143. sıraya düşmesi. Yine son yıllarda Gürcistan’da siyasi baskının baskıyı artması sonucunda 2020’den bu yana yani 6 yılda 75 sıra gerileyerek 135. sıraya düşmesi.

Endekste en ilginç ve sevindirici gelişme ise Esad sonrası Suriye’nin 36 sıra birden yükselerek 141. sıraya çıkması.

TÜRKİYE DÜŞÜŞE DEVAM EDİYOR

Bu açıdan Türkiye’yi de 2014’ten bu yana önce rejimin sertleşmesi sonra yönetim sisteminin değişmesi sonucu ile endeksteki düşüşü arasında doğrudan bağ kurabiliriz.

Türkiye bu yıl 180 ülke arasında 163. sırada. Son 25 yılın en düşük seviyesi bu.

RSF’nin endeksinde Türkiye, 2002’de 99. sırada iken, 2016’de 151. Sıra, 2019’da 157. sıra, 2025’de 159. Sıra ve bu yıl da yani 2026’da ise 163. sıraya geriliyor.

Yani Türkiye endekste 24 yılda 64 sıra birden geriliyor.

Bu gerilemede gazetecilik faaliyetlerinin terörle mücadele, ulusal güvenlik veya "yalan haber" yasaları üzerinden suç sayılmasının, cumhurbaşkanına hakaret ve dezenformasyon yasasının rolünü sayabiliriz.

Mesela İsmail Arı, Alican Uludağ, Merdan Yanardağ’ın durumları bunlarla doğrudan bağlantılıdır. Sadece çalışan değil, çalışmayan, çalışamayan gazeteciler için tehlikeler devam ediyor.

GAZETECİ DEĞİL DEVLET MEMURU İSTİYORLAR

Türkiye’nin içinde bulunduğu siyasi iklimi ve kutuplaşmayı göz önüne aldığımızda şunu söylemek mümkün.

İktidar bloku eleştirel gazeteci değil devlet memuru gazeteci istiyor. Tüm kesimler, tüm güç blokları kendi seslerini duymak ve onun çoğalmasını istiyor.

Ne yazık ki, buna seçmenler de dahil olabiliyor.

Gazeteciler ancak, siyasi iktidarın görüşlerini seslendirdikleri ve o politikaları destekleri ölçüde “özgür”; eleştirel her tutum, düşünce, yazı ne yazık ki, hala yazan için "risk" teşkil ediyor. Yargı, gazetecilerin gerçekleri ifade edebilmelerinin önünde bir caydırıcı set olarak duruyor. 

Halkın haber alma kaynağı ve aracı olan gazetecilik ne yazık ki, dar bir alana sıkışmış durumda. İktidar, gazeteciliği bir tür “devlet memurluğu” olarak görüyor.

Oysa gazetecilik, devlet otoritesinin ve hükümet uygulamalarının kötüye kullanımını açığa çıkararak adeta bir “bekçi köpeği” gibi işlev görmek durumundadır. Oysa gazetecilik, iktidardan değil kim söylerse söylesin gerçekten, doğrudan yana olmaktır.

Aksi tutum gazetecilik değildir.

Bugün 3 Mayıs, Dünya Basın Özgürlüğü Günü.

Nerede olursa olsun tüm meslektaşların gününü kutluyorum.

Hayatın suda başladığına dair bilimsel görüşler insanın bilinç dışında suyun yerini de özel kılar. Tekerlek gemiden çok önce keşfedilmiş olsa da insanoğlu dünyayı tekerlekten çok suyun her şeyi yutan derinliğine karşı koyan icatlarıyla keşfetmiştir.

Denizler sayesinde insanlar başka ülkelere ulaşmayı başarmış, farklı coğrafyalarda kendilerine yurtlar edinmişlerdir. Dünyaya hükmeden pek çok ülke bu güce denizcilik yeteneklerini kullanarak ulaşmışlardır. Yüzlerce yıl kervanlarla yavaş ilerleyen ticaret, suya hükmeden ulusların sayesinde hızlanmış ve akıl almaz zenginlikleri taşımayı başarmıştır.

Denizden gelenlere karşı koymak için surlar, duvarlar inşa edilmiş hatta su yolları zincirlerle kapatılarak bu akınların önüne geçmeye çalışılmıştır.

Yunanistan’ın antik sakinleri denizcilik yetenekleri ile aralarında İstanbul’un da olduğu pek çok limanda koloniler kurarak denizciliğin bu ülke ve halkı ile neredeyse özdeşleşmesini sağlamışlardır. Tarih farklı yazılsa belki de Portekiz yada İspanya değil de Yunanlılar yeni dünyaları keşfedebilirdi. Yine de modern zamanlarda dünyada denizcilik denince akla gelen Onasisler gibi pek çok güçlü isim Yunanistan’dan çıkmıştır.

Film festivalinde listeme alıp izlediğim Denizin Getirdikleri’nin Yunanca konuşulmasa hikayenin bir Yunan filmi olduğunu anlamak kolay değil. Toplumsaldan uzak bireysel bir hikaye olarak herhangi bir şehre de atıf yapmıyor. Pire limanının adını duysak da limandan uzak bir kumsalda geçiyor filmin büyük kısmı.

Aristotelis Maragkos’un (evet soyadı Marangoz) yönettiği 2025 yapım Yunan filmi, denizci-şair Nikos Kavvadias’ın şiirlerinden esinleniyor. Başkarakter Elias, hurda bir gemiden yüzen bir hayal yaratmaya çalışıyor. Babasının denizci mirasının gölgesinde yaşayan Elias, bu imkânsıza yakın projeyle kendini geçmişiyle yüzleştiriyor. Film, başarısızlığa doğru giden bir hayalin peşindeki adamın, deniz tutkusu ve erkeklik mitleri üzerinden sakin ve içe dönük bir portresini çiziyor. Büyük olaylardan ziyade, karakterin iç dünyasına ve pek de parlak görünmeyen bir sahildeki gündelik çabalara odaklanıyor.

Film notlarında filmin esin kaynağının benim adını ilk kez duyduğum Nikos Kavvadias’ın şiirleri olduğunu okuyoruz. 1910’la 1975 arasında yaşayan Kavvadias’ın denizden uzak neredeyse tek bir günü yok. Meslekten bir denizci olarak geçiyor hayatı. Limanları dolaşarak geçen ömrü boyunca deniz hikayeleri dinleyip onlardan süzdüklerini çokça şiire biraz da düz yazıya geçiriyor.

Limanların karanlık ve tekinsiz halleri, uzak ülkelerin bilinmezleri ve onlara ulaşmak için yapılan yolculukları sembolik dizelere yansıtan bir şair olarak biliniyor.

Filmin baş kahramanı Elias da denizden başkasını bilmeyen birisi. Tıpkı Nikos gibi o da bu mirası babasından almış.

Nikos’un dizeleri denizcilik serüvenini yansıtıyor

“Ve bir gece, diğer tüm geceler gibi öleceğim

Ufkun bulanık çizgisini aşmadan.

Madras, Singapur, Cezayir ve Sfax için

Gemiler her zamanki gibi gururla kalkacak yola”

“Kurak bir burunda nöbet tutarken

Ve Güney Haçı serenlerin arkasında...

Mercan tespih tutuyorsun elinde

Ve acı kahve çekirdekleri çiğniyorsun.”

“Kemerimin altında sıkıca taşıdığım

Küçük bir Afrika çelik bıçağı

— Zencilerin oynamaya alışkın olduğu türden —

Cezayir'de yaşlı bir tüccardan aldım. ...

"Bu bıçak ki satın almak istiyorsun,

Efsaneler korkunç hikayelerle sarmış onu,

Ve herkes bilir ki bir zamanlar sahibi olanlar,

Her biri yakınlarından birini öldürmüş."

“Katran tırnaklarının altına girer ve yakar;

Balık yağı yıllarca kıyafetlerinde kokar,

Ve hâlâ kulaklarında çınlar onun sözleri:

"Gemi mi dönüyor, pusula mı?"

Kavvadias’ın şiirlerine sinen denizin ve denizcinin ikircikli hali yansıyor sinemaya. İçlerine deniz girmiş ve suya açılsalar bütün dertlerinin biteceğine inanan insanların olmayacak bir hayalin peşinde koşmalarına dair bir film Denizin Getirdikleri.

Yorgun bir gemi ölüsünü tekrar sularda salınacak bir şilebe dönüştürmek bir deniz tutkunu dışında kimin aklını çeler ki zaten.

Bostancı sahilinde bisiklet sürerken Yunan turistleri muhtemelen Aya Yorgi’ye götürmek için gelen otobüslerden birinin üzerinde Kavvadias Tur yazıyordu. Belli ki Kavvadias’ın mirası Yunanlı zihinde derinlere çıpa atmış.

Nazım’ın dört nala gelen uzak Asya atlıları bizler için neyse Megaralı denizciler de Yunanlılar için aynısı olmalı.

20. Yüzyıl boyunca limanlarda dolanmış denizci bir şairin avare zihninden akan imgeleri 21 . yüzyılın ilk çeyreği biterken kapitalizmin çetrefilleşen koşullarıyla mücadele eden bireylerle çaprazlayan bir filmden söz ediyoruz.

Denizin Getirdikleri, aslında denizin hepimize getirdiklerini ve bizden götürdüklerini aynı anda anlatıyor. Kavvadias’ın dizelerinde olduğu gibi, ufuk çizgisini aşamadan ölen denizcilerin, hurda bir gemiyi yeniden yüzdürmeye çalışan yalnız adamların ve limanlarda çapa atmış hayallerin hikâyesi bu.

Belki de en derin gerçek; deniz ne getirirse getirsin, asıl mesele onunla birlikte içimizde taşıdığımız o sonsuz açlıkla mücadelemiz.

Elias’ın kumsalda verdiği mücadele, hem çok kişisel hem de evrensel; tıpkı her birimizin, babalarımızdan miras kalan ya da kendi yarattığımız hurda gemileri, tekrar denize indirmeye çalıştığımız gibi.

Ve gemi kalktığında, ister başarıyla yüzsün ister batıp gitsin, önemli olan denize açılmayı denemektir. Çünkü karada hareketsiz kalmak asıl büyük batıştır.

Danışanlarım sık sık “artık değiştim” der. Daha az mesaj atıyordur, daha kontrollü konuşuyordur, daha mesafeli görünüyordur. Ama birkaç hafta sonra aynı tetikleyicide aynı kırılganlıkla geri döner. Çünkü değişim, çoğu zaman semptomu düzenler; dönüşüm ise kaynağa iner. Değişmek, eski bir hikâyeyi yeni cümlelerle anlatmaktır. Dönüşmek ise o hikâyeyi artık anlatmaya ihtiyaç duymamaktır.

Bilişsel davranışçı yaklaşımlar bize düşünceyi değiştirmenin duyguyu ve davranışı etkileyebileceğini söyler; evet, bu değişimdir ve işlevseldir. Ama şema terapisi ya da derinlik psikolojisi şunu fısıldar: Eğer çocukluktan taşınan o temel inanç—“ben yeterli değilim”, “terk edilirim”, “sevilmek için çabalamalıyım”—yerinde duruyorsa, yapılan değişiklikler ince bir makyajdan ibaret kalır. Dönüşüm, o çekirdek inancın çözülmesiyle başlar. Yani mesele sadece “farklı davranmak” değil, “kendini farklı bir yerden hissetmek”tir.

Peki bizi ne değiştirir, ne dönüştürür? Değişim çoğu zaman dış uyaranlarla gelir: bir ayrılık, bir iş değişikliği, bir şehir, bir kriz. Bunlar bizi adapte olmaya zorlar. Yeni stratejiler geliştiririz, eski alışkanlıkları törpüleriz. Ama dönüşüm genellikle içsel bir yüzleşmeyle doğar. Kaçtığımız duyguya dönmekle, inkâr ettiğimiz parçayı kabul etmekle, kendimize dair kurduğumuz o sert yargıyı yumuşatmakla. Dönüşüm acı vericidir çünkü savunmaları söker. Ama aynı zamanda özgürleştiricidir çünkü o savunmalara artık ihtiyaç kalmaz.

Carl Jung’un şu cümlesi bu ayrımı çok iyi yakalar: “İnsan, aydınlığa ulaşmak için ışığı hayal ederek değil, karanlığın bilincine vararak aydınlanır.” Bu cümledeki karanlık, tam da dönüşümün alanıdır. Değişim ışığı yakmak gibidir; dönüşüm ise karanlıkla oturabilmektir.

Kendi hayatıma baktığımda da bunu görüyorum. Beni değiştiren şeyler genellikle dış dünyaydı: taşınmalar, biten ilişkiler, yeni başlangıçlar. Ama beni dönüştüren şeyler içimde oldu: bir gün “neden hep aynı insanları seçiyorum?” sorusunun gerçekten cevabını duymaya hazır olmam gibi. O cevap geldiğinde, artık sadece davranışım değil, seçimlerimin anlamı değişti.

Bu yüzden bugün biri “değişmek istiyorum” dediğinde, içimden şöyle soruyorum: Gerçekten değişmek mi, yoksa dönüşmek mi? Çünkü değişim daha konforludur; hızlıdır, görünürdür, alkış alır. Dönüşüm ise yavaştır, görünmezdir, çoğu zaman yalnızdır. Ama kalıcı olan odur. Çünkü dönüşen insan, artık eski hayatına sığmaz.

Daha önemlisi, bu süreç artık yalnızca bireysel tercihlerle değil; algoritmalar, veri işleme mekanizmaları ve platform ekonomisi tarafından yönlendiriliyor. Çocuğun karşısına çıkan içerik, çoğu zaman onun seçimi değil; onun adına yapılmış bir seçimin sonucu.

Bu nedenle 1 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7578 sayılı Kanun’un 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’da yaptığı değişiklikler, yalnızca teknik bir internet düzenlemesi olarak görülmemelidir. Bu değişiklikler, çocuğun dijital ortamda korunmasına ilişkin yeni bir hukuki iradenin ifadesidir.

7578 sayılı Kanun ile 5651 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikler:

Kanun’un 21. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’un tanımlar maddesine “oyun”, “oyun dağıtıcı”, “oyun geliştirici” ve “oyun platformu” kavramları eklenmiştir. Böylece dijital oyun alanı, ilk kez bu açıklıkta 5651 sayılı Kanun’un kavramsal çerçevesine alınmıştır. “Oyun platformu”; dijital oyunların sergilenmesi, satışı, dağıtımı, indirilmesi veya oynanmasına yönelik teknik altyapı sunan gerçek veya tüzel kişiler olarak tanımlanmıştır. Bu tanım, ilerleyen yükümlülüklerin muhatabını belirlemesi bakımından önemlidir.

Kanun’un 22. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’un ek 4. maddesinin 7. fıkrası yeniden düzenlenmiştir. Buna göre sosyal ağ sağlayıcı, on beş yaşını doldurmamış çocuklara hizmet sunamayacak; bu hizmetin sunulmaması için yaş doğrulama dâhil gerekli tedbirleri almakla yükümlü olacaktır. Aynı fıkrada, sosyal ağ sağlayıcının on beş yaşını doldurmuş çocuklara özgü ayrıştırılmış hizmet sunma konusunda gerekli tedbirleri alacağı ve bu tedbirleri kendi internet sitesinde yayımlayacağı düzenlenmiştir.

Aynı maddeyle eklenen 20. fıkrada sosyal ağ sağlayıcılara açık, anlaşılır ve kullanıma elverişli ebeveyn kontrol araçları sağlama yükümlülüğü getirilmiştir. Bu araçların; hesap ayarlarının kontrol edilmesine, satın alma, kiralama ve ücretli üyelik gibi işlemlerin ebeveyn iznine bağlanmasına, kullanım süresinin izlenmesi ve sınırlandırılmasına imkân vermesi gerekmektedir.

Kanun’un 23. maddesiyle 5651 sayılı Kanun’a eklenen Ek Madde 5 ise dijital oyun platformlarını düzenlemektedir. Buna göre oyun platformları, usulüne uygun olarak derecelendirilmeyen oyunları sunamayacak; ancak derecelendirilmeyen oyunları en yüksek yaş kriterine göre derecelendirmek kaydıyla sunabilecektir. Ayrıca oyun platformlarına da ebeveyn kontrol araçları sağlama yükümlülüğü getirilmiştir. Türkiye’den günlük erişimi yüz binden fazla olan yurt dışı kaynaklı oyun platformları için Türkiye’de temsilci belirleme zorunluluğu da öngörülmüştür.

Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: Kanun’un 27. maddesine göre 5651’e ilişkin 22 ve 23. maddeler, yayımı tarihinde değil, yayımı tarihinden itibaren altı ay sonra yürürlüğe girecektir. Bu süre, platformların teknik uyum hazırlığı yapabilmesi bakımından anlamlıdır.

Küresel eğilim:

Türkiye’deki düzenleme, dünyadaki daha geniş bir eğilimle birlikte okunmalıdır. Avrupa Birliği’nde Digital Services Act, 2022 yılında kabul edilmiş; çok büyük çevrim içi platformlar ve arama motorları bakımından 2023’ten, tüm aracılık hizmetleri bakımından ise 17 Şubat 2024’ten itibaren uygulanmaya başlanmıştır. DSA, çocuklara yönelik hedefli reklamların sınırlandırılması, platformların sistemik risk değerlendirmesi yapması ve çocukların çevrim içi güvenliği bakımından daha şeffaf mekanizmalar kurması yönünde önemli yükümlülükler içermektedir.

İngiltere’de Online Safety Act 2023, çevrim içi platformlara çocukların zararlı içeriklerden korunması konusunda kapsamlı yükümlülükler getirmiştir. Ofcom’un 16 Ocak 2025 tarihli açıklamasında, özellikle pornografik içerikler ve çocuklara zararlı içerikler bakımından “etkili yaş doğrulama” ve “yaş güvencesi” mekanizmalarının devreye alınması gerektiği belirtilmiştir. Hükümet açıklamalarına göre Kanun’un çocukların erişim değerlendirmesi ve yaş doğrulama yükümlülükleri kademeli olarak uygulanmaktadır.

ABD’de ise COPPA, yani Children’s Online Privacy Protection Act, 1998 tarihli bir federal düzenlemedir ve 21 Nisan 2000’den itibaren uygulanmaktadır. COPPA, 13 yaş altındaki çocuklardan çevrim içi kişisel veri toplanmasını ebeveyn iznine bağlamaktadır. Burada doğrudan sosyal medya yasağı değil, çocuk verilerinin işlenmesine ilişkin sıkı bir rıza ve bilgilendirme rejimi vardır. FTC’nin düzenlemesi de 13 yaş altındaki çocuklara yönelen veya 13 yaş altından veri topladığını bilen çevrim içi hizmet sağlayıcılarına yükümlülük getirmektedir.

Avustralya ise daha sert bir model benimsemiştir. Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024, 10 Aralık 2024’te kabul edilmiş ve sosyal medya kullanımı bakımından 16 yaş altı için minimum yaş sınırı getirmiştir. Düzenleme, sosyal medya platformlarına yaşa tabi kullanıcıların hesap sahibi olmasını önlemek için makul adımlar atma yükümlülüğü yüklemektedir.

Danimarka’da da 2025 yılında hükümet, 15 yaş altı çocukların sosyal medyaya erişiminin yasaklanmasını öngören bir düzenleme hazırlığını açıklamıştır. Modelde, ebeveyn izniyle 13 ve 14 yaşındaki çocuklar bakımından istisna tanınabileceği belirtilmektedir. Bu yönüyle Danimarka yaklaşımı, mutlak yasak ile ebeveyn takdiri arasında ara bir model oluşturmaktadır.

Koruma mı, denetim mi?

Bütün bu örnekler gösteriyor ki mesele yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Devletler artık platformların “tarafsız aracı” olduğu kabulünü sorgulamaktadır. Çünkü çocukların dijital ortamda karşılaştığı riskler; bağımlılık, siber zorbalık, uygunsuz içerik, kişisel verilerin kötüye kullanılması, oyun içi satın alma baskısı ve algoritmik yönlendirme gibi çok katmanlı bir nitelik taşımaktadır.

Ancak düzenlemelerin meşruiyeti kadar uygulanabilirliği de tartışılmalıdır. Yaş doğrulama nasıl yapılacaktır? Kimlik doğrulama sistemleri yeni bir kişisel veri riski doğuracak mıdır? Çocuğu korumak için getirilen mekanizma, çocuğu ve aileyi daha yoğun bir dijital gözetimin konusu hâline getirebilir mi?

Bu sorular, düzenlemenin insan hakları boyutunu gündeme getirir. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme bakımından temel ilke, çocuğun üstün yararıdır. Ancak çocuğun üstün yararı, çocuğun mahremiyetini, gelişen özerkliğini ve ifade özgürlüğünü tamamen ortadan kaldıran bir denetim anlayışı olarak yorumlanamaz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin özel hayatın korunmasına ilişkin 8. maddesi ve Anayasa’nın kişisel verilerin korunmasına ilişkin 20. maddesi de bu tartışmanın hukuki zeminini oluşturur.

Bu nedenle yeni düzenleme, doğru yönde atılmış önemli bir adımdır; fakat tek başına yeterli değildir. Sosyal ağ sağlayıcıların ve oyun platformlarının yükümlülükleri ikincil düzenlemelerle açık, ölçülü ve denetlenebilir biçimde somutlaştırılmalıdır. Yaş doğrulama, çocuğun güvenliğini sağlarken yeni veri güvenliği sorunları üretmemelidir. Ebeveyn kontrolü, çocuğu korurken aile içi ilişkiyi bütünüyle gözetim ilişkisine çevirmemelidir.

Sonuç:

Dijital çağda çocukları korumak, onları yalnızca platformlardan uzaklaştırmak değildir. Asıl mesele, platformları çocuklar bakımından güvenli, şeffaf ve hesap verebilir hâle getirmektir. Hukuk burada yalnızca yasak koyan değil, denge kuran bir araç olmak zorundadır.

Çünkü çocukluk artık yalnızca sokakta, okulda, evde değil; algoritmaların seçtiği, sıraladığı ve yönlendirdiği içeriklerin içinde şekillenmektedir. Ve hukuk, bu yeni çocukluk hâlini görmezden gelirse geç kalır; yalnızca yasakla karşılık verirse eksik kalır. Asıl mesele, çocuğu dijital dünyanın dışında tutmak değil, dijital dünyanın çocuğu tüketmesini engellemektir.