Geleneksel, tutucu, teokratik ve totaliter anlayışlar, gruplar ve kimlikler, kadın ve aile arasında bir bütünlük, kutsallık ve yücelik ilişkisi kurmak, bu ilişkiyi korumak ve tartışılmaz kılmak için çok sistematik, sürekli ve sabit bir çabanın içerisindedirler. Bu anlayışlara göre kadın ve aile bir bütündür, kadın ve ailenin birbirinden ayrılması durumunda insanlığın, dinin, ve ahlakın sonu gelecektir. Kadın, ailesine ve evine karşı sorumluluklarını fedakar bir şekilde yerine getirdiği sürece erdemlidir, değerlidir ve iffetlidir.

Otoriter, totaliter, teokratik ve tutucu anlayışların kurgladığı aile içinde kadın ve erkek ilişkisi, katı bir hiyerarşiye dayanmaktadır. Bu anlayışlara göre, evin ve ailenin reisi erkektir. Kadın ise, erkeğe itaat ve biat etmekle sorumlu, erkeğini her açıdan memnun etmekle sorumlu bir nesnedir. Teokratik ve tutucu anlayışların aile bağlamında kadın ve erkek arasında kurduğu ilişkide adalet ve eşitlik bulunmamaktadır. Kadın, insan onuruna, özgürlüğüne ve haklarına sahip eşit bir birey olarak değil, erkeğin altında yer alan, iradesini ona teslim etmiş olan bir nesne olarak konumlandırılmaktadır. Kadın, evlilikte, ailede, boşanmada, yönetimde, mirasta ve eğitimde erkekle eşit ve adil haklara sahiptir. Evlilik, miras, hukuk, çalışma, boşanma, yönetim ve eğitim gibi hayatın kritik alanlarında kadını erkeğe eşit görmeyen bütün tutucu, teokratik ve totaliter kanun sistemlerinin hiçbiri, günümüze taşınmamalıdır.

Kadını erkekten daha düşük bir varlık olarak gören, kadını erkeğin malı ve tarlası olarak konumlandıran, kadın ve erkek arasında eşitlik, özgürlük ve adalete dayalı bir ilişki kurulmasına yabancı ve karşı olan geçmişin köhne anlayışlarının ve kurallarının, günümüzde kadın hakları konusunda referans olması mümkün değildir. Yüzyıllar öncesinin kadın karşıtı kanun anlayışlarını geride bırakmadan, kadına yönelik insani, adil, eşitlikçi bir anlayışın geliştirilmesi mümkün değildir. Kadına karşı aşağılayıcı ve ayırımcı kurallarla dolu teolojik, tutucu ve totaliter anlayışların kadın ve aileye dair dediklerinin sosyal ve insani açılardan uygulanmassı mümkün olmadığı gibi, modern insanlık durumuyla hiçbir şekilde ilgisi ve ilişkisi de bulunmamaktadır.

Kadına yarım insan muamelesi yapan bir anlayışın, kurallarından, kaynaklarından ve kalıplarından adalet, eşitlik ve özgürlük temelli bir yaklaşım üretilmesi imkansızdır. Kadın ve aile arasında kurgulanan ilişkinin arkasında kadını aile içinde kontrol etme ve yönetme amacı vardır. Kadını kontrol etmeyi, korkutmayı ve kapalı hale getirmeyi amaçlayan bütün tutucu ve totaliter anlayışların amacı, kadın üzerinde aile yoluyla erkeğin egemenliğinde dinsel, siyasal, kültürel, cinsel ve ekonomik bir iktidar kurmaktır. Aile ve kadın arasında bütünlük ilişkisini sürekli olarak gündemde tutmaya çalışan tutucu, teokratik ve totaliter anlayışların amacı, aile içinde kadına karşı olan eşitsizliklerin ve adaletsizliklerin ortaya çıkmasını sağlamak, kadına yönelik cinsiyetçi önyargıların ve uygulamaların tartışılmasını sağlamak, aile içinde kadın ve erkek aaarasında eşitlikçi ve adil ilişki yolları bulmak değildir. Aile ve kadın arasında kurulan ilişkinin amacı, aile içinde kadının zaptü rapt altına alınması için yapılmaktadır.

Kadını zapturapt altına almak için aileyi yücelten ve kutsallaştıran ataerkillliğin tutucu, teokratik ve totaliter biçimleri, kadına aileyi her ne pahasına olursa olsun koruma görevi vermektedirler. Hiçbir doğmatizm, kadına ve aileye dair en doğru yol ve çerçeve değildir. Kadın, hiçbir teokratik doğmatizme ve despotizme sığmaz. Kadın, kendisi için uygun olan idealleri, değerleri, yaşam tarzını, kurumları ve ilişki biçimlerini özgürce seçme hakkına sahip onurlu ve özgür bireydir. Kadının aile, evlillik, boşanma, çalışma, miras, eğitim gibi alanlarındaki özgürlüğüne hiçbir müdahale yapılamaz. Kadının özgürce karar vermediği, adalet ve eşitliğin olmadığı bir aile yapısı, kadının hapishanesidir. Kadın ve aile arasındaki ilişkiye dair tartışma, kadın-erkek eşitliğini ve kadının onurlu ve özgür birey olarak hak ettiği adalete dayalı konumunu geliştirecek ve güçlendirecek şekilde yapılmalıdır. Kadın ve aile arasındaki ilişki, disiplin ve kontrol temelinde değil, özgürlük, eşitlik ve adalet çerçevesinde olmalıdır.

"Ben ne için ölüyorum?" diye sormuştu Antigone. Belki şimdi yeniden sormalıyız: Biz ne için yaşıyoruz? Ve daha önemlisi: Kim yazıyor bizim adımıza zamanı?

Uyumanın pek mümkün olmadığı bir  gecenin sabahı, direncimi kaybedip birkaç saat uykunun ardından anlamlandıramadığım bir yankıyla uyandım. Yangınla değil, bir sızıyla. Hava dardı ama koku yoktu. Zaman kırılmış gibiydi; o gün, gökyüzünden değil, takvimden düştü kıyamet. Ve ben işte o an anladım: Zaman artık ilerlemiyor, zaman bizi yutuyor.

"Kronos çocuklarını neden yedi? Çünkü her çocuk, zamanı değiştirme ihtimali" diye yazıyordu eski bir metinde. Bugün Kronos'un çocukları biziz; doğan her şeyden korkuyor. Çünkü her doğan, geçmişe bakabilir ve geçmiş, hükmün zayıfladığı yer. Bu yüzden zaman artık bize ait değil: Kronos onu yok etmiyor; yönetiyor, eğiyor, büküyor ve unutturuyor. Silahları belli: Takvimlerin yapraklarıyla yakar geçmişi, resmî bayramlarla üstünü örter, dilleri 'ilerleme' diye diye köreltir.

Mnemosyne, zamanın altında gizli bir su gibi akıyor; kayalara çarparak ilerler bu su: tıpkı bir çocuğun tebeşirle çizdiği resimler gibi, silinir ama izi kalır. Unutmamak direniştir. Yazmak da. Yazdıkça hatırlıyoruz. Hatırladıkça zaman yeniden akıyor. Kronos'un eğip büktüğü zaman çizgisinde, Mnemosyne bir kıvrım, bir dirsek, bir sapma.

Kronos'un hükmü yalnızca takvimlerde değil. Dilin içinde de sürüyor. Her sabah başka bir felaketin adı konuluyor, her akşam başka bir trajedinin üstü örtülüyor. Bu çağda her şey "programlı kriz". Tesadüf değil, ihmal değil. Kronos'un yeni silahı planlı çöküş. Hatırlamaya vakit bırakmayan bir hızla gelişiyor her şey. Yangınlar sadece ormanı değil, hatıraları da kül ediyor. Oysa Antigone'nin mezarı şimdi yanan bir zeytin ağacının altında. Ve biz, damacana taşıyan çocukların ellerine bakarak anlıyoruz: Zamanın değil, iktidarın iştahı bizi yutuyor. Alev gibi yutuyor  memleketi hem de. (Maalesef mecazen de değil) Kimi zaman bir açıklamayla, kimi zaman sessizlikle... Hep istikrarlı bir iştahla.

Bütün bunları düşündüğüm bir sabah, Jean Anouilh'in Antigone'si geldi aklıma. Bir kadının yalnız başına, kendisine yasaklanmış bir mezarı kazması. Toprak iktidarın değil. Yas da, yası taşıyanın. Antigone, "Kimsenin anlamadığı bir düzenin kurbanı olmaktansa, ölmeyi tercih ederim" demişti. Ölüm bir reddedişti onun için. Bugünse ölüm, ne yazık ki çoğu zaman pasiflik biçimi. Çünkü düzen seni yaşarken de öldürebiliyor. Ve seni yaktıktan sonra hatırana ad veriyor.

(Yakmak derken hala aklım memleketimin yok olan ağaçlarında, geleceğinde…)

Bazen soruyorum kendime: Bu ülkede bir mezarın başında ne kadar durabilir insan? Bir kaybın ardından ne kadar sessiz kalabilir? Ya da kaç gün sonra suskunluk, unutmakla yer değiştirir?

Nemesis hâlâ uykuda. Bu adaletin değil, öfkenin gecikmesi. Nemesis uyanırsa dengeler bozulur. Sistem onun uykusundan faydalanır. Gözleri kapalı adalet, adaletsizliği besleyenlerin ekmeğine yağ sürer. Nemesis uyanmadıkça her şey aynı kalır. Ama belki bir sabah, beklenmedik bir anda, o uyanır ve teraziyi değil, aynayı gösterir. Biz de o aynada kendimizle birlikte unuttuklarımızı görürüz.

Nemesis'in adı intikamla anılır. Oysa o hınç taşımaz. Dengeyi gözetir. Aşırının karşısında bir denge taşı gibi durur. Her şeyi olması gerektiği yere iade eder. Belki de bu yüzden hep görmezden gelinir.

Eris bekliyor sonra. Bir türkünün yasaklı dizesinden doğar o çoğu zaman. Çatışmanın tanrıçası. Her sessizlik bir çatlak çünkü. O çatlakta büyür Eris. Yavaş yavaş, sabırla, silmeye direnenlerin içinde. Çünkü çatışma yalnızca öfkeyle değil, anlamla başlar. Ve her anlam bir hatırlamanın meyvesi. O yüzden çatışma sadece yıkmaz; aynı zamanda yeni olanın kapısını aralar.

Bu yazı bir çağrı değil. Kronos'un unutturmaya çalıştığı zamana düşülmüş bir not. Nemesis'e yazılmış bir işaret. Mnemosyne'ye sessiz bir selam. Eris'e açık bir davet.

"Ben ne için ölüyorum?" diye sormuştu Antigone. Belki şimdi yeniden sormalıyız: Biz ne için yaşıyoruz? Ve daha önemlisi: Kim yazıyor bizim adımıza zamanı?

Ve neden hep böyle yazdığımı soranlara şöyle derim: Çünkü bu çağda hakikat saklanmaz; unutturulur. Ve unutuşa karşı en eski, en kadim direnç biçimi anlatıdır.Yazdıklarımla, hafızanın sınır çizgilerini belirlemeye çalışıyorum. Mit, tanrıça, alev, sızı  hepsi birer arayış biçimi. Çünkü zamanın dili tekleştiğinde, çok sesli hatırlama en radikal eylem olur. Bu yüzden yazdıklarım bazen bir ağıt, bazen bir ritüel, bazen de bir çatlak sesi gibi.

Çünkü ben tanrıların öfkesinden değil, insanların suskunluğundan korkarım.

Çünkü zamanın diliyle yazmayı reddediyorum.

Çünkü hafızayı korumak için kelimelerimi seçiyorum.

Çünkü anlatı yalnızca bir biçim değil; bir duruş.

Bu üslup, bir ses değil yalnızca; bir taraf olma biçimi.

Bitirirken tekrar hatırlayalım. Antigone'nin sorusu canlı kaldıkça, anlam da yaşamaya devam edecek.

Hukuk, sadece yasalardan oluşan bir tecrübe değildir. Hukuk, insanın içinde derinleşen, kökleşen, gelişen ve yeşeren vicdan ve ahlak duygusundan, düşüncesinden, duyarlılığından ve tecrübesinden kaynaklanır. Hukuk, manevi bir tecrübedir. Sahici bir şekilde maneviyatı yaşamamış kişilerin, grupların, kurumların ve otoritelerin, hukukları yoktur, hileleri vardır. Ahlaksız ve hukuksuz güçler, sürekli olarak  hukukun egemenliği yerine, hilenin egemenliği için   her türlü, yolu, imkanı, tezgahı, doğmayı, söylemi yaratırlar.

Korkuyu, korkutmayı ve kontrolü hakim kılmayı amaçlayan doğmatik, kapalı ve kısır bütün kimliklerin, kültürlerin  ve teolojilerin amacı, hukuk ve maneviyatın gerçekleşmesi değildir. Doğmatik, kapalı, despotik nitelikte olan bütün  kimlikler ve kurgular, korku, korkutma ve kontrol yoluyla  siyasete, ticarete ve devlete hakim olmaya çalışırlar. Siyasete ve devlete hakim olmayı  amaçlayan bütün doğmatizmler, sözde olarak adalet ve maneviyatı gerçekleştirme iddiasında bulunmalarına rağmen, özde gerçekleştirmek istedikleri şey, hukukun ve maneviyatın ortadan kaldırılarak hilenin ve yağmacılığın egemen olmasını sağlamaktır. Hukuk maneviyatın meyvesi iken yağmacılık da hilenin meyvesidir. Hilelerin hukuklaştırılması ve yüceleştirilmesi, yağmacılığın, talanın, hırsızlığın, yolsuzluğun ve rüşvetin meşrulaşması, suç ve kötülük olmaktan çıkarılması anlamına gelmektedir.

Adalet, insanlarla ve doğayla doğru, dengeli, verimli ve yaratıcı bir şekilde  sağlıklı ve pozitif ilişkiler kurmayı, ilgilenmeyi ve bağlanmayı ifade etmektedir. Diğer insanlar üzerinde korku ve korkutma yöntemleriyle kontrol düzenleri kuran, hukuku ve maneviyatı korku ve kontrol aracı olarak uygulayan doğmatik despotizmler, aslında birer bedevi haydutluğundan öte  bir şey değildirler. Hukuk ve maneviyatın amacı, insanın güvenliğini, gelişimini, esenliğini ve özgürlüğünü sağlamaktır. Hileye ve hakimiyete dayanan doğmatik despotizm, iddia ettiğinin aksine hukuk ve maneviyatı değil ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır.

Adalet ve maneviyatın  tecrübe edilmesi için ana değer, insan onuruna saygıdır. Demokrasiye, insan haklarına ve barışa yabancı ve karşı olan doğmatik despotizmde insan onuruna saygı yoktur. Siyaseti ve devleti ele geçirmeyi maneviyat ve adalet olarak kabul eden doğmatik despotizm,  diğer insanlara adilce davranmamakta, kadın ve erkeği onur ve eşit bireyler olarak görmemektedir. İnsan onuruna uygun bir şekilde herkesin özgürce, adilce, eşitçe ve insanca sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik imkanlara erişmesi fikri, modern bir fikirdir ve pratiktir. Irkçılık, kabilecilik, cinsiyetçilik ve fanatizmden beslenen doğmatik despotizmin bütün çeşitleri, hakimiyet uğruna  kurguladıkları hilelerle kadın ve erkek bütün bireylerin onurlarını ortadan kaldırarak onları etkisiz, değersiz ve işlevsiz nesnelere indirgemektedirler.

Adalet ve maneviyat, hiçbir doğmanın, kimliğin, kabilenin, partinin, erkekliğin, kurumun ve kültürün tekelinde değildir. Yasal, sosyal ve bireysel özelliklere sahip hukuku ve maneviyatı ilişkilendiren ve bütünleştiren değerler, adalet, özgürlük, duyarlılık, merhamet, çoğulculuk ve eşitliktir. İnsanın adalet olarak  maneviyatı tecrübe etmesi demek, sevgiyle, incelikle ve anlayışla  kendisini diğer insanlarla ve doğayla ilişkilendirmesi, onlarla ilgilenmesi ve onlara yaklaşmasıdır. Doğmatik despotizmin hilelerle ve hakimiyet hırsıyla  insanları ve doğayı  nesneleştirerek tahrip etmesinin arkasında onun kabalığa, nefrete, çatışmaya, şiddete ve  cehalete dayanması vardır. Hilelerin ve hakimiyet hırsının kararttığı ve kirlettiği  içimizdeki karanlık gölge canavarla yüzleşme ve hesaplaşma cesareti göstermeden manevi, adil ve özgür varlıklar olmak mümkün değildir.

Sahici anlamda maneviyat hayatına sahip olan insanların, ahlaklı, adil ve akıllı olmaları imkanları vardır. Manevi kapasiteleri ve yetenekleri gelişmiş bireyler, hakikati, maneviyatı ve hürriyeti kendi dışlarındaki güçlerden değil, bizzat kendilerinden, diğer insanlardan ve doğadan öğrenerek olgunlaşabilirler. Doğruluk, adalet ve maneviyatın kaynağı, insanlık ve doğadır. Doğmatik ve kültürel  despotizmin bireylere ve toplumlara yüklediği sorumlulukları, görevleri ve emirleri yerine getirmek maneviyat, hakikat ve adalet değildir. Adaleti, nezaketi ve hakikati insanın kendi içinden kaynaklanan akli ve duygulu  yetenekleriyle doğadan ve diğer insanlardan öğrenmesi yoluyla gelişmesi ve olgunlaşması olarak anlayan yeni bir maneviyat tecrübesine  her zamankinden daha fazla ihtiyaç vardır.

Örsan Öymen’i uzun yıllar önce kaybetmiş olsak da, genç yaşta mesleğinin zirvesindeyken gelen ölümü ve ardından özdeşleştiği Milliyet ile Türk basınının yaşadığı dönüşümler, sanki hâlâ aramızda gibi hissettiriyor.

Öymen’in gazetecilik etiğine dair mirasının yanı sıra, öldüğünde yalnızca 22 yaşında olan ve onun adını taşıyan oğlu Örsan Kunter Öymen de ondan bizlere bir miras olarak kaldı.

Siyasetçi kimliğiyle zaman zaman gündeme gelen Örsan Kunter Öymen, bir felsefeci olarak uzun yıllardır sessiz sedasız bir binanın tuğlalarını döşüyor. Mirasın hakkını sonuna dek veriyor.

Kuzey Ege’nin görece bakir kalmış bir bölgesi olan Assos, yalnızca doğal güzellikleriyle değil, dünya düşünce tarihindeki özel yeriyle de tanınıyor. Aristo’ya ev sahipliği yapmış bu antik kent, fiziksel yapısını büyük ölçüde korurken, fikri mirasını da zamanın yıpratıcılığına direnerek günümüze ulaştırmakta. Assos’un felsefenin odak noktası olma kimliği, 25 yıldır devam eden felsefe toplantılarıyla sürüyor. Bu geleneksel toplantılara bu yıl ilk kez katılma fırsatı buldum. Programın felsefe ile politik ekonomiyi harmanladığını öğrendiğimde, katılmakta hiç tereddüt etmedim.

Örsan Öymen’in kurucusu olduğu Felsefe Bilim Sanat Derneği tarafından yılda iki kez düzenlenen etkinlik, yaz aylarında İngilizce, kışın ise Türkçe gerçekleşiyor. Katılımcılar başvurularını e-posta yoluyla yapıyor ve kabul bildirimleri aynı şekilde iletiliyor. Etkinlik ücretsiz olsa da, katılımcıların ellerinden geldiğince katkıda bulunması bekleniyor.

Dört güne yayılan program, ilk gün tanışmaya, ikinci ve üçüncü gün seminerlere, son gün ise Truva Müzesi ve ören yeri gezisine ayrılmış. Her akşam, Assos’un güzel restoranlarında yemeklerle toplantılar devam ediyor.

İlk gün, Assos Antik Kenti’nde buluşan katılımcılar, sıcağa rağmen kenti birlikte geziyor ve ardından Aristo heykelinin yakınındaki Aristo Kampı’nda şarap ikramıyla birbirine ısınıyor. Ancak, antik kentte şarap içmek kesinlikle yasak; şarap tanrısının ülkesinde bu kural ironik olsa da gerçek.

Örsan Öymen, bizi antik kentin girişindeki Aristo heykelinin önünde selamlarken, heykelin dikiliş öyküsünü, felsefe toplantılarını tasarlarken yaşadıklarıyla harmanlayarak anlatıyor. Heykelin onun çabalarıyla orada olduğunu öğrenmek şaşırtıcı değil.

Seminer programı, politik iktisatla ilgilenenler için son derece zengin ve yoğun. Örsan Öymen’le birlikte toplam sekiz konuşmacı, modern toplumun güncel sorunlarını Marksist bir perspektiften, ancak Marksizmi kayırmadan ele alıyor.

İlk konuşmacı, Michigan Üniversitesi’nden Daniel Little, sağlık sorunları nedeniyle gelemese de sunumunu Örsan Öymen aktarıyor. Little’ın konusu, “Çalışmanın Geleceği ve Mülkiyeti Toplumsallaştıran Demokrasi”. Little, kapitalizmin eşitsizliklerini azaltmanın yolunu, mülkiyeti topluma yaymakta görüyor. Orta sınıfların eridiğini, dünya nüfusunun %1’inin toplam zenginliğin %30,8’ini elinde tutarken yarısının %2,5’le yetindiğini belirtiyor. Bilimkurgudaki robotlar dünyası, yerini robota dönüşmüş çalışanlara bırakmış durumda. Çözüm olarak, çalışanların reform talep etmesi, zenginlerin vergilendirilmesi ve bu kaynakların mülkiyetin demokratikleşmesi için kullanılması gerektiğini savunuyor.

Little’ın reformist yaklaşımını, West Chester Üniversitesi’nden Larry Udell, “Üretim Fonksiyonu ve Adalet Kuramı” başlıklı sunumuyla sürdürüyor. Udell, tam istihdamın gerekliliğini vurguluyor ve çözümü, herkese iş sağlamak, üst gelir gruplarını vergilendirmek ve gerekirse çalışma saatlerini azaltmakta görüyor. Ona göre, özsaygı yalnızca çalışan birey için mümkün.

Bu iyimser sunumların ardından gerçekçi bir perspektif sunmak için Strasbourg Üniversitesi’nden Sina Badiei sahne alıyor. “Neoliberalizm ve Kapitalizme Dair Kritik Belirlemeler” başlıklı sunumunda, İran kökenli araştırmacı, neoliberalizmin “neo”sunu sorguluyor: “Bu bildiğimiz kapitalizm!” diyerek şablonları reddediyor. Neoliberalizmin saf kapitalizm olduğunu savunan Badiei, Milton Friedman’ın özgürlük vurgusunu (benim tabirimle “öküz/kelebek” ) alegorisiyle eleştiriyor. Sunumunun ikinci bölümünde, Marksist kapitalizm eleştirisinin sığlığına dikkat çekiyor. Bu noktada, AKP’nin Ziraat Bankası genel müdürünün kredilerin %72’sini vermesiyle övünmesi aklıma geliyor; Friedman’ın özgürlük söylemiyle birleşen bu kumanda ekonomisi tercihi, bana yeniden öküz/kelebek alegorisini hatırlatıyor. Woody Allen’den ilhamla :

Seçmenlerime kumanda ekonomisi ile ülke yönettiğimi söylemeyin onlar beni sağcı zannediyor.

Öymen’in mirası, bu toplantılarla yalnızca yaşamıyor; geleceği şekillendirmek için yeni sorular, yeni umutlar üretiyor. Assos, bir kez daha, felsefenin sadece geçmişte değil, bugün ve yarında da bir pusula olabileceğini gösteriyor.

İlk günün sonunda, Duisburg Üniversitesi’nden Raphael Van Riel, “Politik İktisadın Kültür Meselesi” sunumuyla altyapı-üstyapı ilişkisini Almanya örneği üzerinden sorguluyor. Milliyetçiliğin yalnızca yoksul mahallelerden değil, Almanya’nın lüks semtlerinden de yükseldiğini vurguluyor.

Yoğun geçen günün ardından Antik Liman’da buluşuyor ve zihinlerimizi anasonlu ve anasonsuz üzüm  içecekleriyle dinginleştiriyoruz.

İkinci gün, Sussex Üniversitesi’nden Andrew Chitty’nin “Piyasa Mekanizması Komünizme Yol Açar mı?” sunumuyla başlıyor. Komünistlerin, kapitalizmin kendi yıkımını barındırdığı iddiasına karşı Chitty, sosyalizme giden yolun o kadar açık olmadığını savunuyor ve bizi biraz kötümserliğe sürüklüyor.

Ardından, Bologna Üniversitesi’nden Giovanni Giorgini, “Kapitalizme Kadim Alternatif: Aristo, Marx, Marcuse” başlıklı sunumuyla umut aşılıyor. Aristo’nun doğal ve doğal olmayan kazanç ayrımını, Marx’ın yabancılaşma teorisiyle ilişkilendiriyor. Paradan para kazanmayı sorgulayan Aristo’nun, Marksist bir temel attığını belirtiyor ve 20. yüzyılın kapitalist açgözlülüğünü eleştiren Marcuse’yi bu geleneğe ekliyor. Marcuse’nin bisikletçi metaforunu hiç üzerime almıyorum. Kariyer dağları umrumda değil. Allah meraklısına bağışlasın.

Örsan Öymen ise “Marx’ın Geleceği” başlıklı sunumuyla insanlık tarihini özetleyen, “Bu senin hikayen, iyi dinle” tadında bir anlatı sunuyor.

Toplantının son sunumu, Reims Üniversitesi’nden Fabien Tarrit’e ait. “Marksizm ve Antroposen” başlıklı sunumunda, ekolojizm ve büyümeme tezlerini tartışıyor. Çevresel meselelerle ilgilendiğim için bu sunumu dikkatle dinledim. Keito Sato’ya selam gönderilen bu konuşma, gezegenin ve insanlığın geleceği için son çıkış kapısını kavramsallaştırıyor. Hemen aklıma Perfect Day ve mutlu tuvalet temizleyici geliyor.

Yoğun entelektüel program, Truva gezisiyle taçlanıyor. Son akşam yemeğinde, katılımcılar vedalaşırken geride kalan fikirler ve dostluklar unutulmaz bir iz bırakıyor.

Assos’taki dört günlük bu felsefi yolculuk, Örsan Öymen’in gazetecilik etiğinden miras kalan hakikat arayışını, oğlu Örsan Kunter Öymen’in Aristo’nun izinde inşa ettiği düşünce platformuyla buluşturdu. Kapitalizmin krizlerinden ekolojik sınırlara, Marksizm’den antik felsefeye uzanan tartışmalar, yalnızca zihinlerimizi değil, daha adil ve sürdürülebilir bir dünya hayal etme cesaretimizi de ateşledi. Antik kentin taşlarında yankılanan sohbetler, şarap kadehlerinde paylaşılan dostluklar ve Truva’nın tarih kokan topraklarında atılan adımlar, bize düşüncenin hâlâ dönüştürücü bir güç olduğunu hatırlattı. Öymen’in mirası, bu toplantılarla yalnızca yaşamıyor; geleceği şekillendirmek için yeni sorular, yeni umutlar üretiyor. Assos, bir kez daha, felsefenin sadece geçmişte değil, bugün ve yarında da bir pusula olabileceğini gösteriyor.

Kimlik, çağdaş dünyada en fazla talep gören fakat en az düşünsel itiraza uğrayan varoluşsal kurgulardan biridir. Nitekim, kimlik, her ne kadar tanınma arzusunun meşru bir ifadesi olarak sunulsa da, aslında bu arzunun içkin bağımlılık ilişkisini görünmez kılan ve öznenin kendilik imkanlarını dışsal onay mekanizmalarına bağlamıştır. Tanınmak isteyen özne, her daim fark edilmek adına kendi özgünlüğünü dış bakışa rehin bırakmış; böylece kimlik, özgürlüğün zemini olmaktan çıkar ve başkasının gözünde yer edinme uğraşına dönüşmüştür. Bu uğraşta özne, hiç bir evrede kendi varlığının tanığı olamamıştır; dolaysıyla kendini sürekli olarak bir başkasının bakışına göre inşa etmeye yöneltmiş; varoluşunu dış bakışın ölçütlerine göre biçimlendirme çabası içinde konumlandırmıştır. Her birey, tanınmak ister: sesinin duyulmasını, adının bilinmesini, yüzünün kaydedilmesini, hikâyesinin kabul görmesini talep eder. Fakat bu tanınma, özgürlüğün değil, başkasının bakışında yer edinme arzusunun ontolojik izdüşümüdür. Görünür olmak, artık var olmaktan çok, gösterilebilir olmak anlamına gelir.

Kimlik, görüldüğümüz yerde değil; görünmek zorunda kaldığımız yerde başlar.Tanınma arzusu, öznenin kendine kapalı kalma hakkından vazgeçmesidir. Kabul görmek isteyen bir varlık, çoktan kendini teslim etmiştir.Tanınma, çoğu zaman özerkliğini unutur, bir başkasına yöneltilmiş sessiz bir onay çağrısının biçimidir. Bu çağrı, özneyi kendilikten kopararak, kendini ancak başkasının tanıklığında geçerli kılmaya çalışan bir varoluş biçimine sürükler. Tanınmak istemek, kendilikle değil, ötekinin tasdikiyle kurulan bir özdeşlik inşasıdır. Bu inşa, baştan itibaren kırılgandır; çünkü kendi üzerine kapanamayan, kendi kaynağını kendinde kuramayan bir varlığın sürekli yeniden dışarıya açılma zorunluluğuna dayanır.Kimlik, tanınma adına başkasının yargısına verilmiş bir otobiyografidir.Tanınmak, yalnızca görünmek değildir; biçimlenmektir. Kimliğin bedeli, kendilikten vazgeçmektir.

Buradaki esas paradoks şuradadır: Tanınmak, öznenin kendi başına gerçekleştirebileceği bir edim olmaktan uzak olmasıdır; daima bir başkasının bakışına, o bakışın üreteceği yankıya ve bu yankının sürekliliğine bağımlılığıdır. Dolayısıyla özne, kendi varoluşunun merkezini ötekinin algısına devrettiği anda, özgürlüğünü de o algının sınırlarına mahkûm etmiş olur.Bu mahkûmiyet, özneyi kendi varoluşsal açıklığından, kendi içe dönük düşünümünden uzaklaştırır ya sa uzaklaştırmıştır. Pekala bu uzaklaştırma da varlığı bir kendilik biçimi olmaktan çıkartayacağı mutlaklık garantisini vermiyor; bir bakıma temsil edilebilir, onaylanabilir, kabul edilebilir bir “görünürlük istenci”ne indirger. Bu bağlamda denilebilir ki her tanınma, kendinden biraz daha uzaklaşmaktır.Özne, görünürlüğünü artırdıkça, iç sesini yitirir.Başkası seni tanıdığında, sen artık kendin olamazsın.Kimlik böylece bir özgürlük değil, bir kapanma olur. Çünkü tanınmak isteyen özne, kendini gösterirken aynı anda kendini sınırlandırır; görünürlüğün bedeli, derinliğin kaybıdır. Bu nedenle tanınma arzusu, başlı başına bir kapanma pratiğidir; kendiliği başkasının diline, imgesine ve yargısına emanet eden bir varoluş devridir. Tanınmak isteyen özne, aslında tanınmadan var olamayacağına inanan, dolayısıyla kendi başlangıcını başkasının bakışında arayan bir bağımlılık yapısı içinde hareket eder. Bu, salt bir psikolojik eğilim değildir; varoluşun yapısal bir tıkanmasıdır.Tanınmak isteyen özne, kendini unutmaya razı olan öznedir.

Hegel’in formülü açıktır: Tanınmak için savaşmak gerekir; ama her tanınma, bir boyun eğmeyi de içerir; yani tanınma kimi kiplerde, bir özgürlük yanılsaması üretir. Böylece özgürlük, artık başkasının tanıklığına ve onayına tabi hale gelir.

Hegel’in (2019) Efendi-Köle Diyalektiği, tanınmanın her zaman bir çatışma ilişkisi üzerinden işlediğini ortaya koyar.. Hegel'in bu düşüncesi öznenin, kendini ancak başkasının bilincinde tanınma yoluyla var kılabilir olduğunu gösterir; ki bu da tanınmayı kaçınılmaz biçimde bir mücadele alanına taşır.Fakat bu tanınma, özneyi özgürleştirmek yerine, ötekine bağlayan bir bağ kurar her seferinde. Özne, kendi kendisinin nedeni olmaktan çıkarır, ötekinin bakışına ihtiyaç duyan bir aynalanmaya dönüştürür. Bu noktada Hegel’in (2019) formülü açıktır: Tanınmak için savaşmak gerekir; ama her tanınma, bir boyun eğmeyi de içerir; yani tanınma kimi kiplerde, bir özgürlük yanılsaması üretir. Böylece özgürlük, artık başkasının tanıklığına ve onayına tabi hale gelir.

Bu diyalektik, tanınmanın yalnızca bir karşılaşma değildir, aynı zamanda bir tahakküm biçimi olduğunu da gösterir... Efendi tanınır çünkü köle onu tanır; fakat tam da bu nedenle, efendinin varlığı kölenin tanıklığına bağımlıdır. Tanınmak, yalnızca görünmek değildir, başkasının bilincine mahkûm olmaktır. Hegel’in (2019) diyalektiği bize şunu öğretir: Özgürlük, başkasının tanımasından doğmaz; tanınma talebini aşabilme kudretinden doğar. Efendi görünürdür ama kendiliğini başkasının gözüyle var eder; köle görünmezdir ama emeğiyle dünyayı dönüştürür. Tanınma, görmenin değil, boyun eğmenin biçimidir. Ve her boyun eğme, özgürlüğün ertelenmiş bir taslağıdır. Bu bağlamda, Hegel'in (2019) diyalektiği, özneleşmenin merkezine bir paradoks yerleştirir: Kendin olmak istiyorsan, önce başkasının sen olmadığını kabul etmen gerekir. Fakat bu kabul, her zaman gecikmiş, eksik ya da yanıltıcıdır. Tanınmak, bir süreklilikten çok, kırılmanın adıdır. Her tanınma bir ödünle kurulur; özne, başkasının gözünde parladığı anda, kendilik ateşinden bir kıvılcımı yitirir

Honneth (2004), Hegelci çizgiyi takip ederek tanınmayı etik bir temel olarak yeniden düşünür. Ona göre sevgi, saygı ve değer görme, bireyin özgüvenini inşa eden asli öğelerdir. Ancak bu üçlü yapı, görünürde olumlu bir çerçeve sunsa da içinde yapısal bir tehlike barındırır: Tanınmanın bu etik sistemi, bireyi sürekli olarak tanıyanın sınırları ve koşulları içinde tutar. Bu bağlamda Honneth’in yaklaşımı, özneyi her daim “başkası tarafından tanınan biri” olarak konumlandırır. Oysa daha radikal bir özgürlük tahayyülü, başkasının tanımasına muhtaç olmadan, kendi varoluşunu tesis edebilme imkânını düşünmeyi gerektirir.Honneth’in (2004) tanınma rejimi, özneyi iyileştirmeye değil, biçimlendirmeye yöneliktir; çünkü tanınma, burada  öz-bilinç ile ilgilenmez, normatif bir çerçevede geçerlilik kazanmak ister. Sevgiyle kabul edilen, saygıyla tanınan, değerle anlam kazanan özne; aslında tanıyanın kategorilerine hapsedilmiş bir figürdür. Bu çerçevede Tanınmak, bir hak değil, bir koşuldur; özne, önce uygun görülmeli, sonra tanınmalıdır.  Honneth’in (2004) etiği, özgürlüğün değil, uygunluk sınavının etikleşmiş biçimidir. Başkası tarafından tanınan özne, kendi sınırlarını başkasının değer yargılarından ödünç alır. Oysa etik, tanınmakla başlamaz; tanınmamayı göze alabilen bir içkinlikten doğar. Özgürlük, görünürlükle değil, görünmezliğe tahammülle ölçülür. Bu nedenle Honneth’in (2004) sistemi, her ne kadar bireyi onarmayı hedeflese de, aslında onu sürekli tanınma talebiyle meşgul eden, başkasıyla kurduğu ilişkiyi bir bağımlılık hâline getiren içkin bir kapanmayı sürdürür. çünkü tanınmak, hak edilmiş bir onur değil, başkasının kapısında bekletilen bir özne olma biçimidir. 

Özgürlük, tanınma talebini aşabilen özneye aittir. Gerçek özgürlük, başkasının bakışında görünür olmaktan çok, kendi görünmezliğini göze alabilmektir (Hegel, 2019). Kimlik politikalarının bizi götürdüğü yer, bir çoğullaşma değil, bir sabitleşme krizi, bir ontolojik kilitlenmedir. Bu nedenle düşünmemiz gereken şey, kimliğimizin ne olduğu değil; kimliğe neden ihtiyaç duyduğumuzdur.

Bu noktada Cioran’ın (2020) yaklaşımını anımsamak gerekir. Ona göre her kimlik, bir kapanmadır. “Her tanınma, kişiliğin mezar taşıdır” der Cioran. Zira onun için özgürlük, bir kimliğe sahip olmakta değil; kimliksizliğe cesaret edebilmekte yatar. Tanınma, özneyi ontolojik olarak çürütür; çünkü tanınan özne artık kendi varlığının değil, başkasının arzusunun nesnesine dönüşür. Cioran’ın düşüncesi dikkatlice okunduğunda, kimliğin varoluşun damarlarını tıkayan bir pıhtı olduğu sezilir. Kimlik, akışın süreksizliğine direnen, sabitleyici bir yapı arzular; böylece varoluşun akışkanlığını donduran bir kapanma üretir.Tanınmak, Cioran için yalnızca bir teslimiyet değidir, aynı zamanda bir biçimsizliğe razı olmaktır: Başkasının tahayyülünde yer bulmak için kendini inkâr etmek. Kendini göstermek isteyen özne, artık kendine değil, görünürlüğüne aittir. Bu çerçevede kimlik bir maske değil, maskeye dönüşmeyi içselleştirmiş bir yokluk hâlidir. Tanınmak, başkasının dilinde donmuş bir kendilik olmaktır. Cioran’ın en radikal maksadı, bu kapanmayı dağıtmaktır: Mesele kendilikten vazgeçmek değil; kendiliği her türlü tanınma ihtiyacından arındırabilmektir. Çünkü özgürlük, tanınmanın kendisinden değil; tanınma ihtiyacının ötesine geçebilmekten doğar. Bu nedenle kimliksizleşme, bir silinme değil; özne olma iddiasını terk edişin metafizik zarafetini taşır. “Her tanınma, kişiliğin mezar taşıdır” der Cioran (2020). Zira adını kaybetmeyi göze alan, varlığın sessizliğinde var olmayı öğrenir.

Çağdaş kimlik politikaları, pek çok bağlamda özgürleşme vaadiyle yola çıktı; fakat ekseriyetle özneyi kendi suretinde değil, tanınabilir bir surette üretmeye zorladı (Taylor, 2018). Tanınma arzusunun merkezine yerleştiği bu süreçte, temsil artık bir imkân değil; bir yükümlülük hâlini getirildi… Çünkü tanınmak için önce görünmek, görünmek içinse kendini biçimlendirmek gerekir. Fakat bu biçimlenme, öznenin içkin akışını dondurur; kimlik sabitlenir, temsil tekrara dönüşür ve varlık, bir jest hâline gelir. B u eksende özne artık kendisi olmaz; kendisini temsil eden bir gösteriye indirgenir. Bu gösteri, içeriği olan bir hakikati taşıdığı söylenemez, başkası için düzenlenmiş bir sahneye dönüşür. Ve her sahne, kaçınılmaz olarak bir izleyici gerektirir.Tam da bu izleyici-odaklı sahne kurgusunun içinde, kimlik politikalarının görünürlüğü kutsaması, görünmezliğin taşıdığı direnci bastıran bir yapıya evrilir (Rancière, 2012). Zira özgürlük, görünürlüğe indirgenen bir varoluş hâli değil; görünmez kalabilme kudretidir. Oysa tanınmanın norm hâline geldiği yerde, özne sürekli olarak kendini meşrulaştırmak zorunda bırakılır ve bu zorunluluk, derin bir ontolojik kapanma üretir. Tanınmak isteyen özne, kendini sunmakla yetinemez; sunulabilir kalmak için kendini durmaksızın yeniden üretmek zorundadır. Bu ise kimliğin kendisinin değil, kimlik performansının tiranlığıdır.

Dolayısıyla özgürlük, tanınma talebini aşabilen özneye aittir. Gerçek özgürlük, başkasının bakışında görünür olmaktan çok, kendi görünmezliğini göze alabilmektir (Hegel, 2019). Kimlik politikalarının bizi götürdüğü yer, bir çoğullaşma değil, bir sabitleşme krizi, bir ontolojik kilitlenmedir. Bu nedenle düşünmemiz gereken şey, kimliğimizin ne olduğu değil; kimliğe neden ihtiyaç duyduğumuzdur. Zira sorun, kimliğin içeriğinde değil; kimliğe duyulan varoluşsal açlıkta yatar. Kimlik, çoğu zaman bir aidiyetin değil, bir yoksunluğun dilidir. Tanınma talebi, bastırılmış bir varlık arzusunun estetikleştirilmiş biçimidir; ama her estetikleştirme, hakikati eritir, onu temsile dönüştürür (Honneth, 2004). Özne tanınmak istediği ölçüde, kendi derinliğini başkasının gözünün sığlığına terk eder. Oysa özgürlük, tanınmanın ötesinde, tanınmamaya rağmen var kalabilmenin etik kudretinde saklıdır. Görünmezliği seçmek, varoluşun mutlak biçimidir; çünkü görünürlük, her zaman bir anlam montajıdır. Bu yüzden sorulması gereken en radikal soru şudur: Varlık, temsil edilmeden de var olabilir mi? Kimlik politikalarının çeperinde değil, o sorunun sessiz merkezinde bu soru yankılanır. Ve orada, tanınmanın gürültüsünü susturabilen özne, belki ilk kez kendine yaklaşabilir.

Kaynakça 

[1]  Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. (2019). Tinin Fenomenolojisi. Çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: Sentez Yayınları.

[2]  Honneth, Axel. )2004).Tanınma Mücadelesi: Ahlaki Birlikte Yaşamanın Toplumsal Çatışmaları. Çev. Fikret Adaman, Tuncay Birkan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

[3] Cioran, Emil M. (2020). Çürümenin Kitabı. Çev. Haldun Bayrı. İstanbul: Metis Yayınları.

[4] Foucault, Michel. (2002). Bilginin Arkeolojisi. Çev. Veli Uğur. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

[4] Butler, Judith. (2008). Kıvrımlı Cinsiyet: Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi. Çev. Zeynep Direk. İstanbul: Metis Yayınları.

[5] Taylor, Charles. (2018). Tanıma Politikaları: Çok-Kültürcülüğün Siyaseti. Çev. Ahmet Cevizci. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

[6] Rancière, Jacques. (2012). Estetiğin Huzursuzluğu: Sanat Rejimi ve Politika. Çev. Aziz Ufuk Kılıç. İstanbul: İletişim Yayınları.

Kadim zamanlardan beri insan, insanı, hayvanı, canlıları ve doğayı  feda ettiği takdirde daha iyi insan olacağı, insan üstü ve ötesi kurguladığı yanılsamalarını memnun edeceği yanılgısı  içinde olup, kendi kurguladığı yalana hakikat düzeyinde inanabilmektedir. İnsanın, insanı ve doğayı  her ne amaç uğruna olursa olsun feda etmesinde, bir iyilik ve sevgi yoktur. İyilik ve sevgi insanın insanı ve doğayı feda etmemesiyle gerçekleşecek olan güzelliklerdir, iyliklerdir ve doğruluklardır.

Maneviyat, insanın içinden başlayarak dışarıya doğru yayılan ve genişleyen bir tecrübedir. Hayata, doğaya ve canlılara zarar veren ve onları yok eden  bir maneviyat  mümkün değildir. Maneviyat, insanın  insanı, canlıları ve doğaya özel ve  doğal  akrabalar ve kökler görmesiyle mümkündür. Maneviyat, bizi doğaya, canlılara, hayvanlara, insanlara  duygusal, düşsel ve düşünsel olarak bağlayan bir tecrübedir. Vehimlerden başka bir şey olmayan yanılgılarımızı memnun etmek için insanları, hayvanları, kuşları, ağaçları, toprakları feda etmek, maneviyatın, hayatın, bereketin ve bolluğun ortadan kaldırılması demektir. Maneviyat, vahşet değildir. Vahşet, bereketi ortadan kaldırır. Bereketin olması için hayata saygı duyan, hayatı koruyan ve yücelten  sahici bir maneviyata ihtiyaç vardır.

Dünya, insandan ibaret değildir. Dünyanın ve doğanın insan etrafında döndüğünü sanan antroposentrik bakışaçısı, diğer canlıları, hayvanları ve doğayı insanın hakimiyetine sokan ve  insanın onlara istediği gibi  davranma hakkı veren tehlikeli bir bakış açısıdır. İnsan, canlılar ve hayvanlar aleminin ve doğanın bir parçasıdır. İnsan, canlıların ve doğanın efendisi ve hakimi değildir. İnsan, diğer canlılarla birlikte doğa dediğimiz büyük evin bir sakinidir. İnsanın kurguladığı kabuller, kurgular ve kanaatler uğruna, diğer insanları, canlıları ve doğayı ortadan kaldırmasının ve yağmalamasının hiçbir meşru, hukuki, manevi, ahlaki ve  barışçıl temeli ve gerekçesi bulunmamaktadır. Maneviyat adına feda etmek, politiktir. Diğer insanları, canlıları ve hayvanları  yüce  memnuniyetler, rızalar ve bağlılıklar adına feda etmek, aslında insanın kendi hegemonik ihtiraslarını  maneviyat formunda tatmin etme arzusunu ifade etmektedir.

İnsanın insanı, canlıları ve doğayı  aşkın diye kurguladığı  vehimleri uğruna feda etmesinde hiçbir maneviyat unsuru bulunmamaktadır.Maneviyat, insana, canlılara ve doğaya yakın olma tecrübesidir.İnsanı, canlıları ve doğayı feda eden her şey, bizi doğadan, insanlıktan ve canlılar aleminden uzaklaştırmakta, düşmanlaştırmakta ve yabancılaştırmaktadır.Bizi birbirimize yabancılaştıran,  uzaklaştıran ve  düşmanlaştıran her şey,  maneviyat değil, vahşettir.

Tarih boyunca sapkın kültler, kurumlar ve kaynaklar, insanı insana öldürten, canlıları feda eden, doğayı yağmalatan kurallar ve buyruklar ortaya koymuşlardır. Canlıları ve doğayı feda etmenin, hiçbir maneviyat boyutu olmadığı gibi, makul ve meşru tarafıda bulunmamaktadır. Kökleşmiş  kanaatlerimizi ve kabullerimizi değiştirmeden ve onlardan kopmadan  makul ve  meşru ölçüler içinde özgür ve özgün bir maneviyatı yaşamak mümkün değildir. Sahici bir maneviyat için, sahte kabullerimizden vazgeçmeliyiz. Kurban edemeyeceğimiz tek şey,  aklımız, bilincimiz ve ruhumuzdur. Aklını, bilincini ve ruhunu feda edenler, her türlü vahşete kapı açmaktadırlar.Bütün sahte kurgularımızı feda edersek  vahşet yerine hürriyete, hukuka ve barışa dayalı yeni bir hayatın  önünü açmak mümkün olabilir.

İnsanın hayatı, ilişkileri, işleri, fedakarlıkları, bağlılıkları ve  emekleri insanlık ve doğa için olmalıdır. Hayatını  sahteliklere köle olmaya adayan, maneviyattan, ahlaktan, sanattan ve bilimden yoksun  köleci bir zihniyet, sahte efendilerini memnun etmek için  insanları,  canlıları ve  doğayı  öldürmekten ve feda etmekten  çekinmez. Öldürmek, kardeşlik, yakınlık ve iyilik değildir. Öldürmek, düşmanlık, kirlilik ve kanlılıktır. Maneviyat, kanla oluşmaz. Maneviyat, ruhta ruhun  duygusal, düşünsel ve  düşsel açılardan gelişimi ve değişimiyle oluşur. Ruhunu  geliştirme ve değiştirme konusunda yeterli donanıma ve yeteneklere sahip olamayanlar, insanları, doğayı ve canlıları kendileri için yok edilecek hedef haline getirerek sahte bir  maneviyat eylemi gerçekleştirmekle  kendilerini avutmaktadırlar.

Özgür ve özgün düşünme yeteneğine ve kapasitesine sahip olmak, mümkündür, ama çok zordur. Descartes, Kant, Marx, Hegel, Levinas, Sartre, Russell, Foucault, Socrates, Aristoteles, Comte, Deleuze, Nietzsche, Marx, Durkheim, Freud, Darwin özgün, özgür ve yaratıcı düşünmenin mümkün olduğunu gösteren sahici insanlardır. Özgür ve özgün düşünen insanlarla sevmek ve onlara bağımlı olmak şeklinde duygusal ve dogmatik bir ilişki kurulamaz. Düşünme tecrübesinin özgür ve özgün  olması gerektiği gibi, düşünmüş ve düşünen  insanlarlada özgünlük, yaratıcılık ve özgürlük temelinde ilişki kurulmalı, düşünceler sorgulanmalı, tartışılmalı, konuşulmalı ve aşılmalıdır.

Bedevi doğmaların dayatıldığı ve Ortaçağ’da üretilen kalıplarla, kaynaklarla ve kurumlarla özgür ve özgün düşünmek mümkün değildir. Ortaçağ talim kurumlarında körelmiş ve kararmış kişilerin ve  kaynakların, günümüz dünyasında düşünür, mütefekkir, filozof, münevver olarak sunulmasının hiçbir gerçekliği ve geçerliliği bulunmamaktadır.

Düşünme, yerlilik, dinsellik, ulusallık gibi kalıplara sığmayacak  kadar evrensel ve doğal bir insani tecrübedir. Yerlilik, dinsellik, ulusallık, geleneksellik, cemaatsellik, cinsiyetçilik gibi kalıplar içinde düşündüğünü iddia eden insan, aslında düşünmediğini, ancak dogmatikliğini ifade etmektedir. Dogmatiklik, düşünme değildir. Dogmatiklik, düşünmemedir. Dogmatik olan  kişiler, düşünmedikleri gibi,  orijinal olmadıkları gibi, anlayan, anlamlandıran ve  açıklayan kişiler de değildir. Ortalıkta dogmatik kişilerden ve kitaplarından geçilmemektedir, ancak ortada özgürce ve özgünce düşünen insan ve eser yoktur.

Dogmatik, gerici ve Ortaçağcı kalıblar, kurallar ve kaynaklar çerçevesinde düşünemeyen fakat düşündüğünü vehmeden kişilerin özgün ve orijinal düşünür olmaları mümkün değildir. Dogmatizmden düşünme çıkmaz. Doğal, insani ve  evrensel olmayan bir zihniyet, bilinç ve biliş dünyasından  özgür ve özgün düşünme çıkmaz. Düşünmek için dogmatizme, yapay kurumlara, kalıblara, kurallara, insanüstü ve ötesi olduğu vehmedilen kurgulara ihtiyaç yoktur. Düşünmek için, varlığı, bilgiyi ve değeri sürekli olarak üretmek lazımdır. Bütün hakikatin, değerin ve bilginin kendisinde olduğunu vehmeden ve dayatan despotik bir bedevi dünyadan, düşünme değil, cehalet çıkmaktadır. Düşünme, varlığı, bilgiyi ve değeri sürekli var etme, yenileme ve yaratma tecrübesidir.

Hakikate, bilgiye, varlığa ve değere mutlak doğru olarak sahip olduğunu, insan üstü ve ötesi bilgi kaynakları olduğunu vehmeden dogmatik cehalet, aslında düşünmeye, duyguya ve duymaya dair her şeyi ortadan kaldırmaktadır. Dogmatizmde düşünme olmadığı gibi, duygu ve duyarlılık da yoktur. Doğmatizmde ilim yoktur. Doğmalarını  dayatmak için  yazılan cilt cilt kitaplar, ilim değildir. Dogmatizm, cilt cilt kalın kitaplar yazdırır, ancak insanı inceltecek rafine edilmiş incelikli, açık ve çoğulcu teorilere, fikirlere, ufuklara ve zihniyetlere sahip değildir. Dogmatizm, kalınlaştırır. Düşünme ise inceltir.

Dogmatizm, insana, dünyaya ve doğaya yabancıdır ve karşıdır.Sahte kurguları ve vehimleri, doğru, bilgi ve değer olarak dayatmak, düşünme değil, dogmatizmdir. Hiçbir dogmatizm, çözüm ve cevap değildir. Dogmatizm, çözüm değil, sorundur.

Dogmatik olmak, doğaya yabancı olmak, insana ve dünyaya karşıt olmak demektir.Doğada ve dünyada yer edinemeyenler, kendilerine yerlilik adına sahte, yapay, katı ve kalın hapishaneler inşa ederler. Olmayan dünyaları ve hayatları ezeli ve ebedi hakikat olarak dayatan dogmatizm, insanı kendisinden ve dünyadan koparmakta, olmayan sahteliklerin kölesi ve kulu yapmaktadır. Dünyayı, doğayı ve insanlığı önemseyenler, düşünebilir, duygulanabilir ve duyabilir. Yerlilik adına bir etnisite, din, kabile, mezhep kurgusu çerçevesinde kendi olmak gibi bir vehmin peşinde olmak, insanın  insanlığını inkar etmesidir. Kişi, insan olmalıdır. İnsan için en önemli soru, kendim sahici anlamda  dolu dolu düşünen, duygulanan ve duyan bir insan nasıl olabilirim sorusudur. Dolu dolu düşünmeyen, duygulanmayan ve duymayan birisinin özgürce ve özgünce düşünmesi mümkün değildir. Özgürlük ve özgünlük, doğada ve dünyada insan olmanın ve düşünmenin olmazsa olmazlarıdır.

Dogmatik düşüncesizlik, aklı değersizleştirir ve yüzyıllar öncesinden kurgulanan kuralların, kaynakların ve kurumların mutlak doğru olduğunu savunur. Hiçbir doğma, akılla meşrulaştırılamaz ve düzenlenemez. Doğma, kendisini her zaman en başa alır ve mutlak doğru olarak dayatır. Doğma, dünya ve doğa yerine dünya ötesi ve doğa ötesi alemler, varlıklar ve hayatlar vehmederek, insanların onları nihai amaç edinmelerini  dayatır. Doğmanın olduğu yerde düşünme ve akıl yoktur.

Yüzyıllardır insanlığa dayatılan bir yanılsama vardır. İnsanlığın eleştirel düşünme yeteneğinin ortadan  kaldırılması  için köhnemiş ve küflenmiş  inançlar, kalıblar ve klişeler  insan üstü nitelikte  mutlak doğrular olarak dayatılmaktadır. Cehaletin en önemli özelliği, insanı  düşünmeme hapishanesinde esir etmektir. Düşünme olmadığı takdirde aptallaştırılan yığınlar,  otoritenin ve güçlünün her buyurduğunu yapmakta, bütün vahşiliklerine teslim olmakta,  her türlü şiddeti, akılsızlığı ve adaletsizliği meşrulaştırmakta ve desteklemektedir.

İnsan,  kendi başına düşünme yeteneğine sahip olan birey demektir. Birey, kendi adına  düşünemiyorsa, bu  onun insanlığının  merkezinde çok ciddi bir kriz ve çürüme olduğu anlamına gelmektedir. Düşünemeyen insan, aslında artık özgür değildir. Hakimiyet, servet ve şehvet uğruna toplumları  aptallaştıran ve bireylerin tek başlarına düşünme yeteneklerini körelten  popülizm denilen bedevi vahşet  yaklaşımlarının dünyaya yükselişe geçmesi sonucu, karanlık, düşüncesiz ve vahşi odaklar birçok ülkede ana güç merkezi olmaya başlamışlardır.

Cehalet zihniyeti, eleştirel düşünme  kapasitesini ortadan kaldırmak için din, milliyet, kimlik, kültür, siyaset, hukuk, ekonomi, medya dahil her türlü aracı  kullanmaktadır. Eleştirel düşünmeyi ortadan kaldırmak için kadercilik zihniyetini egemen kılmak, cehalet zihniyetinin  en önemli karakteristiklerindendir. Düşünme, felsefe, bilim, sanat adına hiçbir şey üretmeyen cehaletin egemen olduğu toplumlar, kadere sığınırlar ve her şeyi kaderle, kısmetle, nasiple ve takdirle meşrulaştırara teslim olurlar. Teslimiyetin ve kaderciliğin olduğu yerde  çoğulculuk, yaratıcılık ve değişim yoktur. Felsefi düşünme yeteneğinin olmadığı bir yerde felsefe sapkınlık olarak görülür ve felsefeye giden bütün yollar kapatılır.

Felsefede, bilimde, sanatta, siyasette, edebiyatta, ilahiyatta ve  iletişimde  bütün farklılıklar, zorbalıkla ortadan kaldırılarak, her alana tek  sesliliğin, tek kurgunun ve tek yalanın dayatılması otoriteryanizm ve totaliteryanizmin yaptığı en önemli cehalet pratiğidir.

İnsanlığın felsefesine, bilimine, sanatına,  psikolojisine, teolojisine, maneviyatına, teknolojisine hiçbir katkısı olmamış cehalet zihniyeti, despotizm, teokrasi, otoriteryanizm ve  totaliteryanizmden başka bir şey üretmemektedir. Kerameti kendinden menkul bir şekilde kesin inançlı olmayı tek üstünlük ölçüsü sayan, insanlığın farklı kültürlerine ve kimliklerine tepeden bakan kibirli cehaletin, içi koftur. İnsanlığın  farklı tecrübelerine, birikimlerine ve bilgilerine kendini açmayan, bana inancım yeter, kimliğim, cinsiyetim ve kültürüm beni üstün yapmaktadır şeklindeki  kibirli cehaletin düşündürtmeyen iklimi,  dünyayı çölleştirdiği gibi, insanlığın yüzyıllar öncesinin  kabilevi ve bedevi ilkelliklerine doğru gerilemesine de yol açmaktadır. Hep aşkın otoriteler adına kurallar, yasaklar, kurumlar ve kalıblar koyan dar tahakkümcü grupların etkin olduğu kültürlerde ve toplumlarda, düşünme ve eleştirme yoktur. Demokrasiye, hukuka, akla, çoğulculuğa, özgürlüğe ve barışa düşmanlık yapmaktan ve  bunları reddetmekten başka bir şey yapmayan cehalet zihniyeti, siyasal, sosyal, ekonomik, diplomatik, teknolojik ve medyatik güç olarak dünyada  etkili olmaktadır.

Cehalet, din, kült, tarikat,  mezhep, kimlik, cinsiyetçilik, particilik gibi   daha bir çok biçimde üretilmektedir. Düşüncesizlik kültü üretmekten başka bir işe yaramayan cehalet zihniyetinin, eleştirel düşünmeye imkan vermesi mümkün değildir. Cehaletin  gerçek doğasının  düşünmeye ve eleştirmeye izin vermemesi olduğunun  yeniden keşfetmeye ve  anlamaya ihtiyaç vardır. Cehaletin olduğu yerde düşünme ve eleştirme yoktur. Düşünmek, eleştirmektir. Hiçbir doktrin ve doğma, eleştirilmeme ayrıcalığına sahip değildir. Düşünme ve eleştirmenin olduğu yerde de cehaleti minimuma indirmek mümkündür.

Cehaletin değişmez özelliği  otoriteyi sorgulatmamaktır ve düşündürtmemektedir.  Söylenilen bir konu hakkında düşünüldüğünde ve sorgulandığında verilen cevap, çünkü ben böyle dedim veya tartışılmaz otoriteler böyle buyurmaktadır şeklinde olmaktadır. Sorgulanmadan ve düşünmeden itaat ve teslimiyet, en yüce erdem ve ahlak olarak kabul edilmektedir. Gücü ve otoriteyi sorgulamamak ve eleştirmemek, akılsızlık ve ahlaksızlıktır. Sahici anlamda aklın kullanılması ve ahlaklı bir hayat sürmek için düşünmenin ve eleştirmenin geliştiği yeni bir kültüre, insanlığın ihtiyacı vardır.

Ekmek aslanın ağzında, ekmeğine göz koymak, ekmeğini taştan çıkarmak, ekmeği ile oynamak, ekmek kapısı… Günlük hayatımızda ekmek ile ilgili bunlar gibi kullandığımız daha birçok deyim var. Doğu toplumlarında ekmeğin ne kadar önemli olduğunu biliyoruz. Temel tüketim maddesi olmasının ötesinde neredeyse varoluşla özdeşleştirilmiş, kutsallaştırılmış bir kavram olarak kullanılıyor. Belki başka hiçbir gıda maddesine gösterilmeyen saygı ona gösteriliyor. Yere düşen ekmeğin öpülerek yüksek bir yere konması, ekmeğe basılmasının çok büyük günah ve ayıp karşılanması, yemin etmek için bile ekmeğin kullanılması gibi birçok olayda bu saygıyı ve kutsallığı görebiliyoruz.

Bu kapsamda “ekmek parası kazanmak” deyimi de çok sıklıkla kullanılıyor. Bu ifade de insanın kendisi, çoluğu-çocuğu, ailesi vd. kimselerin geçinmesi, giderlerinin karşılanması için çalışıp para kazanma anlamında kullanılan bir deyim. Burada da hem ekmeğin kutsallığı hem de çocuk/aile kavramının kutsallığı birleşerek çok daha büyük ve kutsal bir anlam oluşuyor. Tabii bu düzeyde bir kutsallık olunca kavramın kötüye kullanımı da çok daha rahat oluyor. “Ekmek parası kazanmak”, “eve ekmek götürmek” için yapılan her türlü faaliyet genellikle hoş görülüyor hatta çoğunlukla takdir ediliyor. “Ekmek parası için” denince akan sular duruyor!

Örneğin ters yöne giren bir taksi şoförünü uyarmaya cesaret eden birisi olursa hemen “Ne yapalım kardeşim, biz ekmek paramızın peşindeyiz.” dediğini duyuyoruz. Yine hem kaldırımdan gidip hem de yayaların önünden çekilmesi için korna çalan bir motosiklet sürücüsü de “Abi, ne yapalım, ekmek parası.” diyor. Ya da sahte bir ürün satan bir insanın da ilk aklına gelen gerekçe “ekmek parası” oluyor. Örnekleri çeşitlendirebiliriz. Ancak bir gerçek var ki “ekmek parası” ifadesi; her türlü kuralsızlık, usulsüzlük, keyfilik için bir bahane olarak da kullanılabiliyor.

Bu çerçeveden bakıldığında aslında yapılan her iş, bir anlamda kutsal bir amaç uğruna yapılmış oluyor. Peki ama kutsal bir amaç (eve ekmek götürmek, çoluğun çocuğun rızkını sağlamak, geçimlerini temin etmek vd.) uğruna yapılan her iş meşru mudur? Yapılan her hareket ve sahip olunan her meslek aynı şekilde kutsal mıdır? Ya da amaçtan bağımsız olarak, yapılan her işin kendi içinde bir sorumluluk duygusu, kurallar/değerler bütünü, onuru/haysiyeti/şerefi olması gerekmez mi? “Ekmek parası” için, “eve ekmek götürmek” için çalışmak, kişiye her türlü “değer”den bağımsız/yoksun bir özgürlük alanı sağlar mı?

Toplumsal hayatta yaptığımız her iş ve her türlü faaliyetimiz, bir şekilde diğer insanları, canlı-cansız varlıkları, doğayı, hayatı etkiliyor. Her birimiz hayatı beraber paylaştığımız diğer bileşenler tarafından kullanılması için bir ürün veya hizmet üretmeye çalışıyoruz. Fırıncı ekmek, çiftçi meyve-sebze-tahıl, öğretmen eğitim hizmeti, hemşire sağlık hizmeti, polis güvenlik hizmeti, savcı/hâkim/avukat adalet hizmeti, basın çalışanı haber/bilgi/yorum hizmeti, bankacı finans hizmeti, gibi. Dolayısıyla her birimiz bu ürün ya da hizmeti üretirken yasal kurallara uymamız gerektiği gibi insan olmaktan kaynaklanan sorumluluklarımızı yerine getirmek ve toplumsal yaşamın gerektirdiği bazı değerleri de dikkate almak durumundayız. Bizi biz yapan, bize insan olarak değer katan, yaşam içinde saygın bir yer edinmemize neden olan bu değerler, hayatımızın “olmazsa olmaz”ı olmalıdır. Aksi halde sadece para kazanan ama insanlık/dünya/hayat için bir anlam taşımayan hatta zaman zaman onlara da zarar veren birer varlık haline gelme ihtimalimiz vardır.

Ahlak felsefesi kapsamında tartışılan bu gereklilik tüm meslek ve iş gruplarını kapsamakla birlikte konuyu biraz daha somutlaştırmak için özellikle son dönemde çok tartışılan birkaç meslek grubunu örnek olarak vermek istiyorum.

Örneğin şu an medyamızda, televizyonlarda, gazetelerde bir sürü haberci, köşe yazarı, yorumcu, programcı var. Bunların içinde saygın ve işini dürüst bir şekilde yapan çeşitli kişiler olduğu gibi gerçeği çarpıtmak, insanlara yalan söylemek, belirli bir görüş doğrultusunda kamuoyunu yönlendirmek vd. amaçlarla yayın yapan, yazı yazan, yorumda bulunan, sosyal medya üzerinden “algı yönetimi” yapmaya çalışan çok sayıda insanın olduğunu da görüyoruz. Yaptıkları şeyin hakikatle ilgisinin olmadığını, genellikle yanıltıcı hatta çoğunlukla doğrudan yalan şeyler söylediklerini kendileri de biliyorlar. Bu anlamda dünyanın daha güzel ve yaşanabilir bir dünya olmasına katkıları olmadığı gibi tam tersine insanları kandırarak, birbirine düşman ederek ve hatta bazen doğrudan saldırarak zarar görmelerine neden oluyorlar. Dolayısıyla insanlığın ortak değerleri (hak, hukuk, adalet, vicdan, merhamet, eşitlik, özgürlük, saygı, sevgi vd.) açısından bakıldığında dünyaya zarar veren bir rol oynuyorlar. Çoğunlukla da bu işlevlerinin farkındalar. Buna karşın bu insanlardan birisiyle konuştuğunuzda, neden böyle yaptığını sorduğunuzda, muhtemelen bu işi “ekmek parası” için, “çoluğunu çocuğunu geçindirmek” için yaptığını söyleyecektir. Bu tür “kutsal” gerekçeler, yapılan her türlü yanlışın üzerini örtmek için bir perde olarak kullanılabilmektedir.

Eğer bir ülkede insanların adalet duygusu zedelenmişse, yargıya güven kalmamışsa, o toplumda ekonomi başta olmak üzere herhangi bir konunun düzgün işlemesi mümkün değildir.

Yine örneğin ülkemizde son dönemlerde yargının işleyişi çok tartışılıyor. Toplumda hemen hemen hiçbir bireyin yargıya, hukuka, adalete güveninin kalmamış olduğunu görüyoruz. Bir toplumda adalet duygusunun ne kadar önemli olduğunu biliyoruz. Eğer bir ülkede insanların adalet duygusu zedelenmişse, yargıya güven kalmamışsa, o toplumda ekonomi başta olmak üzere herhangi bir konunun düzgün işlemesi mümkün değildir. Hukuk ve adalet bu kadar kötü bir duruma düşmüşse bundan sorumlu olan insanların (özellikle yargıçların, savcıların, Bakanlık yöneticilerinin vd.) sorumluluklarını kabul etmeleri ve buna göre davranmaları (sistemi düzeltmeleri, düzeltemiyorlarsa istifa etmeleri, en azından durumla ilgili üzüntü duyup bunu ifade etmeleri vd.) gerekmez mi? Ancak genellikle konunun sorumlularından böyle bir yaklaşım görmüyoruz. Yine bu insanlarla konuşsak muhtemelen kendilerinin de durumun farkında olduklarını, hukuk sisteminin bu kadar itibarsızlaşmasından kendilerinin de rahatsız olduklarını ancak “çoluk çocuğun rızkı”, “ekmek parası”, “işsizlik kaygısı” vd. gerekçelerle bu işleyişin parçası olmaya devam ettiklerini söyleyeceklerdir.

Yine örnek olarak bugün herhangi bir hak arama mücadelesinde polislerin göstericilere çok sert davrandıklarını, biber gazı sıktıklarını hatta zaman zaman fiziksel ya da psikolojik işkence uyguladıklarını görüyoruz. Normal olarak iyi birer insan olan ve hatta hukuk, insan hakları vd. konularda çeşitli mesleki eğitimlerden geçen birçok polis, sıradan bir insan olarak son derece haklı bulacağı hatta belki kendisinin de katılacağı barışçıl bir gösteride birden bambaşka bir insana dönüşebiliyor. Sanki hak arayan kişi düşmanmış, her türlü cezayı hak ediyormuş gibi davranıp şiddetle saldırabiliyor. Bu şekilde hem kendi içinde bir psikolojik kırılma yaşıyor hem de karşıdaki insanlara zarar veriyor. Yine böyle bir polisle konuştuğumuzda genellikle söylediği şeyler; işsizlikten ya da geçim sıkıntısından dolayı bu işi yaptığı, nihayetinde eve ekmek götürmesi, çoluk çocuğun rızkını temin etmesi gerektiği, bu davranışların yanlışlığını kendisinin de bildiği, durumdan kendisinin de memnun olmadığı ama mecbur olduğu için böyle davrandığı şeklinde oluyor.

Bir insan çocuğuna bakacak ya da evine ekmek götürecek diye mutlaka yanlış/hatalı iş yapmak, yalan söylemek, rüşvet almak/vermek, onursuz/haysiyetsiz bir davranış içinde olmak zorunda değildir.

Yukarıda da belirttiğim gibi konu aslında tüm meslekleri kapsayan, her birisinin de aynı şekilde belirli sorumlulukları taşıması gereken bir konu. Uzatmamak için son iki örneği daha hatırlatıp konuyu toparlamak istiyorum: Geçenlerde Kartalkaya’da büyük bir facia yaşandı. Aynı şekilde depremde yüzbinlerce insanımızı kaybettik. Bütün bu ölümlere, yaralanmalara ve yıkımlara neden olan bazı insanlar vardı. Birileri bir şeyleri yapmadığı, yanlış yaptığı, eksik yaptığı için onca insan öldü, yaralandı, acı çekti. Ama yine onlara sorsak yapılan yanlışların/hataların sorumluluğunu üstlenmek yerine alacağımız yanıtlar; “ekmek parası”, “çoluğun çocuğun rızkı”, vb. gerekçeler olacaktır.

Yani kısaca şunu demek istiyorum: Bir insanın kendisine, çocuklarına, ailesine bakmak için ekonomik kaynak yaratması, iş bulması, meslek edinmesi, bir işte çalışması gereklidir ve hatta zorunludur. Ancak burada önemli olan nokta; işini yaparken hakkı, hukuku, adaleti, iyiliği, onuru, şerefi, haysiyeti vd. değerleri gözetip gözetmediğidir. Bir insanın çalışıp (ya da çalışmadan!) evine para götürmesi; yalnızca çocuklarına, ailesine vd. karşı sorumluluklarını yerine getirmesi anlamına gelir. Ama insanın ailesine karşı sorumlulukları dışında bir de insan olmaktan kaynaklı insanlığa, doğaya, hayata, dünyaya karşı da sorumlulukları vardır. Bu sorumlulukların başında en azından insana, hayvana, bitkiye, doğaya, dağa, denize zarar vermemek gelir. Devamında ise mümkünse bunlara bir fayda sağlamak; iyiyi, güzeli, doğruyu savunmak, geliştirmek, koruyup kollamak vardır. Bu nedenle sadece “eve ekmek götürmek”, saygıdeğer bir birey olmak için yeterli değildir. Bunu yaparken işinde, gücünde, hareketlerinde hakkı, hukuku, adaleti, iyiliği, onuru, şerefi, haysiyeti vd. değerleri de gözetmek, onlara uygun da davranmak gerekir.

Tekrar altını çizmek gerekirse; bir insan çocuğuna bakacak ya da evine ekmek götürecek diye mutlaka yanlış/hatalı iş yapmak, yalan söylemek, rüşvet almak/vermek, onursuz/haysiyetsiz bir davranış içinde olmak zorunda değildir. Bizim gibi toplumlarda belki birinci önermeye (“ekmek parası”, “eve ekmek götürmek” vd.) yüklenen kutsallıktan dolayı önermenin ikinci tarafı gözden kaçırılıyor. Doğru iş yapmak, yalan söylememek, dürüst, adaletli, onurlu, haysiyetli olmak bölümü, önermenin birinci bölümünün altında kayboluyor. Öyle olunca da sadece evine ekmek götürmek bir insan için yeterliymiş gibi değerlendirilebiliyor. Halbuki insan olmak sadece eve ekmek götürmekle değil, onu götürürken neler yapıldığıyla, insanlara yarar mı zarar mı verildiğiyle, onurun/haysiyetin korunup korunmadığıyla da ilgilidir.

Bu noktada belki her birimizin kendisine şu soruları sorması gerekir: Ben ne yapıyorum? Benim hayattaki rolüm nedir? Benim yaptığım iş insana, doğaya, hayata, dünyaya herhangi bir fayda sağlıyor mu? Ben hayatta olduğum, bu işi yaptığım, bu rolde olduğum için dünyada herhangi bir insanın, hayvanın, bitkinin, canlı-cansız varlığın yaşamı olumlu bir yönde etkileniyor mu? Ya da ben hayatta var olduğum, bu işi yaptığım, bu şekilde yaptığım için dünyada herhangi bir insanın, hayvanın, bitkinin, doğanın, hayatı olumsuz yönde mi etkileniyor? Bu anlamda ben dünyaya faydalı bir birey miyim yoksa -bilerek veya bilmeyerek, isteyerek veya istemeyerek- hayata, doğaya, insanlara, hayvanlara, bitkilere zarar veren birisi miyim? Ben bu dünyayı güzelleştirenler arasında mıyım yoksa kirletenlerden birisi miyim?

Tabii bir insan, “Ben aldığım paraya bakarım; onur, şeref, haysiyet, hak, hukuk, adalet, vicdan, merhamet vd. değerler benim ilgi alanımda olan şeyler değil.” de diyebilir. Bu da bir görüştür. Ancak pek saygın, takdir edilesi ve bireysel/toplumsal mutluluk açısından çok savunulabilir bir görüş olmadığı da ortadadır. Nihayetinde bu değerler; özellikle onur, haysiyet dediğimiz şeyler, insan öldükten sonra geriye kalanlardır.

Son söz: Onur, Ortadoğu'da bir erkek ismi midir yalnızca? Yoksa yaptığım işin içinde onur, haysiyet, ahlak, hak, hukuk, adalet, vicdan, merhamet, saygı, sevgi de var mıdır? Bütün mesele bu sanırım.

Akademi dünyası derin bir çöküş içinde…

İnanılır gibi değil ama demokrasiyi seçimlerden ibaret sayan azımsanmayacak sayıda “akademisyen” var.

Teori ile ilgilenme zamanı bulamayan bu “makbul ve saygın” grup okuma alışkanlığını kaybedenlere hitap ediyor ve fikirlerini hızla yayabiliyor.

Bu yüzden gerçek demokrasi ve cumhuriyeti anlatmak gerekiyor…

Demokrasi ve cumhuriyete sahip çıkmak için bunların yeşerdiği Antik “kent devletleri” ile Roma Cumhuriyeti’ne gitmek demokrasi ile cumhuriyet gelişimi ile çöküşünü izlemek gerekiyor.

Antik “kent devleti”nden başlayalım…

Kent devletlerinin krallık yönetiminden demokrasiye evrilmeleri aşağı yukarı 500 yıl sürdü (X-V yüzyıllar arası).

Bu evrimin belirgin özelliklerinden birisi görev sürelerinin sürekli olarak kısalmasıydı.

Günümüz Batı demokrasilerinin esin kaynağı olan Atina’da başlangıçta kabile tipi örgütlenme vardı ve toplamda dört kabile bulunuyordu.

Kabileler başlangıçta arkhont adı verilen kabile şefleri tarafından yönetiliyordu; Kral da bir kabile şefi (arkhont) idi.

Başlangıçta 3 arkhontluk vardı.

Önceleri kabile şefi olan arkhonlar kabilesel yaşamdan kopuşla birlikte yüksek devlet görevlilerine dönüştüler.

VIII. yüzyılda 10 yıllığına seçilen arkhontlar görev süreleri dolunca Areopagus adı verilen Yaşlılar Meclisine giriyordu. Saygınlığı olan Yaşlılar Meclisi Kral’a danışmanlık yapıyordu.

Böylece kabile şefleri ya yönetimde bizzat bulunarak ya da danışma görevi yürüterek kabile mensuplarını korumaya çalışıyordu.

Zamanla üretimin artması ve ticaretin gelişmesiyle birlikte toplumda soylular sınıfı ile zengin kentsoylu sınıf doğdu.

Soylular, Kral’ı devirerek yönetimi eline aldı ve aristokrasi kuruldu.

Bu gelişmeyle birlikte 633 yılında arkhontların görev süresi 10 yıldan bir yıla düşürüldü. Böylece emekli arkhontlardan oluşan Soylular Meclisinin üye sayısı artmış oldu.

Soylular meclisinin üye sayısının artmasının bir başka nedeni arkhontluk sayısının 9’a çıkarılmış olmasıydı. (Thesmothet adı verilen 6 yeni görevli yasaların yazılı hale getirilmesinden sorumluydu. Yasaların yazılı hale getirilmeye başlanması hukuk devleti yönünde atılan bir adımdı.)

Özetlemek gerekirse Krallıktan aristokrasiye ve aristokrasiden demokrasiye geçiş sürecinde hem görevler çeşitlenmekte hem de görev süreleri kısalmaktaydı.

Toplumsal sınıflar arasındaki gelir uçurumunun büyümesi ayaklanmayla (Kylon ayaklanması) sonuçlandı; sorunların çözümü için önce Drakon ve ardından Solon yasal reform yapmakla görevlendirildi.

Solon bütün sınıfların katılımına açık bir halk meclisi (ekklesia) kurdu; bu dönemin doğrudan demokrasi olarak adlandırılmasının temel nedeni bütün erkek yurttaşların katılımına açık bu meclisti.

Solon, dört kabilenin varlıklı sınıflarının belirlediği 100’er kişiden oluşan bir “dörtyüzlermeclisi” (bule) kurdu.

Demokrasinin işaretleri olan bu kurumlar, demokrasinin gelişimiyle birlikte görevlerin çeşitlendiğini ve halkın değişik kanallardan yönetime katılım kanallarının genişlediğini gösteriyordu.

Solon’un kurduğu ve demokrasinin özünü temsil eden önemli bir kurum halk mahkemeleri (helaia) idi.

500 üyeli halk mahkemelerine üye olma hakkı 30 yaşını dolduran bütün erkek yurttaşlara tanınmıştı.

Mahkemeye üye olmak için hiçbir çabaya gerek yoktu, demorkhos adlı deme başkanları tarafından hazırlanan yurttaş listeleri kullanılarak kur’a ile seçim yapılıyordu.

Doğrudan demokrasilerde temel seçim ilkesi kur’a ile seçim’di. Çünkü demokrasi eşitlik ilkesi üzerine temelleniyordu ve kur’a ile seçim “eşitlik” ilkesini güvenceye alıyordu.

Demokrasiler için vazgeçilmez olan seçim ilkesi kur’a ile seçim’di ve doğrudan demokrasiler temsili seçimlere tümüyle yabancıydı.

Dolayısıyla günümüzde seçim ile demokrasi arasında kurulan özdeşliğin hiçbir temeli yoktur: Demokrasiler temsili seçimlere yabancıdır.

Doğrudan demokrasi kuramcısı Rousseau, antik demokrasilerin bu yönünü bildiği için bizim bugün “demokrasinin beşiği” olarak nitelediğimiz İngiltere için şunları söylemekteydi:

“İngiliz halkı kendini özgür sanıyorsa da aldanıyor, hem de pek çok; o, ancak parlamento üyelerini seçerken özgüdür: Bu üyeler seçilir seçilmez, İngiliz halkı köle olur; bir hiçtir artık o. Kısa süren özgürlük anlarında, özgürlüğünü o kadar kötüye kullanır ki, onu yitirmeyi hak eder.”

Bu çözümleme demokrasi ile seçim arasında bugün kimilerince iddia edildiği gibi bir ilişki olmadığını göstermektedir.

Nitekim Batı demokrasilerinde seçimin demokrasiyi gerçekleştirmedeki yetersizliği göz önünde bulundurularak referandum, plebisit, yurttaş girişimi, halk vetosu, azil, sivil toplum katılımı gibi yarı doğrudan demokrasi araçları geliştirildi ve temsili demokrasilerin doğrudan demokrasilere yaklaşmaları sağlandı.

Demokrasinin özü eşitlik ilkesine dayalı olduğundan, antik demokraside eşitlik ilkesine tehdit oluşturabilecek durumlara karşı önlemler alındı.

Bu önlemlerden birisi çanak çömlek mahkemesi idi.

Halk meclisi yılda bir kez “çanak çömlek mahkemesine” (ya da sürgün mahkemesi) dönüşüyordu.

Yurttaşlar tiranlığa eğilimli olduğunu düşündükleri kişilerin adlarını çanak çömlek parçaları (ostrakon) üzerine yazarak bir oylama yapıyorlardı.

Bir kişinin adı 6.000 yurttaş tarafından çanak çömlek parçalarına yazılmışsa, o kişi on yıllık bir süre için polis dışına sürgün edilirdi.

Burada sözü edilen ostrakismos uygulaması Montesquieu’nun kuvvetler ayrılığı teorisinin ilham kaynağı sayılır.

Montesquieu insan doğasının oldukça kötü olduğunu söylüyordu: “İnsan kötüye eğilimlidir; bencillik, gurur, kıskançlık ve iktidar peşinde koşma tutkularıyla hareket eder.”

Bu nedenle “deneyim göstermiştir ki kendisine iktidar verilen her insan bu iktidarı kötüye kullanmaya ve bir sınırla karşılaşıncaya kadar bu iktidarı kötüye kullanmaya devam etmeye, yetkisini son sınırına kadar götürmeye eğilimlidir.”

Antik demokrasiyi inşa edenler Montesquieu’nun bu söylediklerini yüzyıllar önce keşfederek önlem almışlardı: İktidarı kendi çıkarına kullanma ihtimali olan yurttaşlar 6000 kişinin oyuyla kentin dışına 10 yıllık bir süre için sürgün ediliyordu.

Demokrasilerin bir başka güvenlik supabı bu yazının konusu olan görev süreleriydi.

Demokrasinin M. Ö. V. Yüzyılda kurumsallaşmasıyla birlikte kurumların yapısında önemli değişiklikler oldu.

Önceleri 10 yıllığına görev yapmak için seçilen yüksek devlet görevlilerinin sayıları 9’a çıkarıldı ve görev süreleri 1 yıla düşürüldü.

Demokrasi kurumsallaştıktan sonra bunların sayısı 10’a çıkarıldı ve çoğulculuğu sağlamak amacıyla kent yeniden bölümlenerek kentin her bir bölümünden 1 yüksek yönetici seçilmesine olanak tanındı.

Daha önce dört kabileden 100’er kişinin seçilmesiyle oluşan dörtyüzler meclisi, kabile yapısının kan bağına dayalı olmaktan çıkarılmasıyla yeni kabile yapısına uyduruldu: Artık her kabileden 50 kişinin seçilmesiyle beşyüzler meclisi oluştu. 

Beşyüzler meclisindeki görev süreleri kısaltıldı; seçimler demokratik esaslara bağlandı: Bir yıl görevde kalan üyeler, adaylıklarını koyan otuz yaşını aşkın deme yurttaşları (demotes) arasından kur’a çekilerek belirleniyordu.

Bu dönemde günümüz hükümetlerine benzeyen bir yönetim kurulu (prytaneia) oluşturuldu:

Yeni yönetim kurulu, beşyüzler meclisinin kabile grupları tarafından oluşturuluyordu.

Her kabile yılın onda birlik süresince (sadece 36 gün) beşyüzler meclisinin yönetim kurulu olarak görev yapıyordu.

Özetle yurttaşların eşitliğine dayalı olan demokrasilerde bir taraftan bütün yurttaşların kamusal görev almalarına özen gösterilirken, diğer taraftan herhangi bir yurttaşın sivrilerek kamu gücünü kendi çıkarları doğrultusunda kullanmasının kesin olarak önüne geçilmişti.

Prytaneia epistates adındaki kurul başkanı, hergün kura ile yeniden seçiliyordu ve kur’a ile seçilen bu kişi aynı zamanda beşyüzler meclisi ile halk meclisi’nin de başkanıydı.

Bu durumda her yurttaşın herhangi bir çaba göstermeksizin bir gün meclislerin başkanı olma şansı vardı.

Hem yönetim kurulunun kısa süreli görev yapması ve hem de başkanın günlük seçilmesi etkili devlet görevlilerinin tiranlaşmasına karşı bir önlem olarak tasarlanmıştı.

Görevler 1 gün, 36 gün, 1 yıl gibi kısa süreler için veriliyordu; demokrasinin kurumsallaşmasıyla birlikte ömür boyu görevler, on yıllık görevlere son verildi.

Özetle yurttaşların eşitliğine dayalı olan demokrasilerde bir taraftan bütün yurttaşların kamusal görev almalarına özen gösterilirken, diğer taraftan herhangi bir yurttaşın sivrilerek kamu gücünü kendi çıkarları doğrultusunda kullanmasının kesin olarak önüne geçilmişti.

Görev sürelerinin kısa olması, hem daha çok yurttaşın kamu görevlerinde bulunmasını olanaklı kılıyor, hem de göreve gelenlerin yetkilerini kendi çıkarları için kullanmalarını önlüyordu.

Bugünkü demokrasiler antik demokrasinin bu ilkelerinden hareketle önlemler almaya çalışmaktadırlar.

Demokrasilerde en fazla bir ya da iki kez seçilmeye ilişkin kurallar bu mantıktan hareketle üretildi.

Örneğin ABD de başkanların en fazla iki kez seçileceklerine ilişkin 1951 Anayasa değişikliğinde bu düşünceler kullanıldı.

Demokrasilerde demagoglar ortaya çıkıp halk yığınlarını kandırmaya ve kendi çıkarlarını çoğunluklara onaylatmaya başlayınca demokrasiler çöktü.

Bu analizi okuduktan sonra “Ne yani Krallıkla yönetilen İngiltere gibi ülkeler demokrasi değil mi?” türünde soru soranlar olacaktır.

Cevap şudur:

İngiltere bir demokrasidir ve dolayısıyla “Krallık”, Kralın sembolik yetkili olması koşuluyla demokrasi ile bağdaşır.

Krallık Cumhuriyetle bağdaşmaz.

Ancak sembolik yetkili olmayan bir Krallık demokrasiyle de bağdaşmaz.

İngiltere’de Krallığın demokrasi ile bağdaşmasının temel nedeni, Kralın sadece geleneği temsil etmesi ve İngiliz halkının geleneklerine bağlı olmasıdır.

Kral “yürütme” iktidarının sadece sembolik kanadıdır ve yürütmenin sorumlu kanadı olan Bakanlar Kurulu Parlamentoya karşı siyasal sorumluluğa sahiptir.

İngiltere’nin geleneklerinden biri olan “Kral yanlış yapmaz” ilkesi, Kralın yetkisiz kılınması sayesinde korunabilmiştir.

Kral, mutlak olduğu için değil yetkisiz olduğu için sorumsuzdur.

Demokratik hukuk devletlerinde yetkili olan herkes sorumludur; sorumluluktan kurtulmak için yetkiden vazgeçmek gerekir; İngiliz Kralı öyle yapmıştır.

Dolayısıyla yürütmede bir payı olmayan Kral’ın kullanabileceği bir yetki olmadığından demokrasi için bir tehdit oluşturması mümkün değildir.

Daha açık söylemek gerekirse, Krallık bütün yetkilerinden arındırıldıktan sonra demokrasiyle uyumlu hale getirilmiştir.

İngiliz tarihinde Kralın yetkili olduğunu iddia ettiği dönemlerde olmuştur ve bu dönemlerde Parlamento ile Kral arasında iç savaş yaşanmıştır.

Dolayısıyla demokrasilerde asıl sorun görevli kişilerin ellerinde tuttukları yetkiyi kendi çıkarlarına kullanma olanaklarının bulunmasıdır.

Görevliler hem karar alıp uygulayabiliyor, hem de bu iktidarı uzun süre ellerinde tutuyorlarsa, demokrasinin yaşama şansı yoktur.

Peki ya cumhuriyetlerde durum nedir?

Bunun için Roma’ya bir yolculuk yapmak gerekir.

Günümüzde Latince Res Publica karşılığı olarak İngilizce’de republic, Fransızca’da republique, İtalyanca’da republica, Almanca’da republik sözcükleri kullanılmaktadır.

Latince res publica, res privata’nın karşıtıdır; özel şahıslara ait olanın karşısında halka ait olanı gösterir. (res: ait olmak, publica: halk, kamu) 

Cumhuriyet özel kişilere ya da sınıflara ait olmayıp halka ait olandır; ancak halk adına karar veren yetkili meclislerdir.

Cumhuriyetin başlarında meclislere hâkim olan soylular olduğundan Roma Cumhuriyeti bir “aristokratik cumhuriyet” idi.

Mücadeleler sonunda plebler de patricuslar gibi meclislerde söz sahibi olmaya başlayınca “aristokratik cumhuriyet” “demokratik cumhuriyet”e evrildi.

Cumhuriyet rejimini inşa eden Roma’da, Antik demokraside olduğu gibi halkın doğrudan yönetime katılması söz konusu değildi.

Roma’da halk Senato, Comitia Curiata ve Comitia Centuriata gibi Meclisler aracılığıyla temsil ediliyordu.

Pleblerin ayaklanıp önemli ödünler koparmalarından sonra hem particileri hem de plebleri içeren Tribünler Meclisi kuruldu; cumhuriyet demokratikleşti.

Cumhuriyetin yarattığı en önemli kurum, Krallık döneminde ömür boyu görev yapan kralların yerine gelen yürütme erkini kullanan konsüllüklerdi. 

Roma Cumhuriyetinde iki konsül vardı.

Bu konsüller comitia centuriata tarafından bir yıl için seçiliyordu; görev süreleri sona erdiğinde sıradan yurttaşa dönüşüyor ve görevleri sırasında yaptıkları işlerden sorumlu tutuluyorlardı. 

Konsüllüğe ilişkin olan ve diğer anayasal uygulamaların da temeli olan iki ilke bulunmaktaydı: 

(1) İkiz birlikte yönetme,

(2) Yıllık olma. 

İkiz olarak ortaklaşa ve bir yıllığına yöneten konsüller imperium yetkisiyle donatılmıştı. 

Konsüller arasında uyuşmazlık olduğunda olumsuz görüş geçerliydi; bir başka anlatımla bir karar alınabilmesi için her iki konsülün de aynı fikirde olması zorunluydu.

Halk Meclisi tarafından seçilen konsül’ler halkın temsilcisi durumundaydı ve orduya komuta etmek dâhil olmak üzere bütün devlet işlerini yönetmekteydi.

Bu çözümlemeden anlaşılacağı gibi Roma’nın “Cumhuriyet” olarak adlandırılmasının temel nedeni, halkta, yönetimin kendilerine ait olduğu inancının bulunmasıdır.

Halkın kendisi yönetime katılmamakla birlikte, Meclisler, halkı temsil yeteneğine sahip yürütmeyi, yani konsülleri seçmektedirler.

Bu Meclislere halkın katılımının artması aristokratik cumhuriyeti demokratik cumhuriyete dönüştürdü.

Roma Anayasası ile kurulan önemli kurumlardan birisi de “diktatörlük” kurumu idi.

O zamanlarda “diktatörlük” günümüzdeki kötüleyici anlama sahip değildi. Diktatörler günümüzdeki anlamından farklı olarak olağanüstü dönemlerde krizleri yönetmek üzere konsüller tarafından atanıp Senato tarafından görevlendiriliyordu. Diktatörlerin görev süreleri 6 ayla sınırlıydı.

Dolayısıyla demokrasi ve cumhuriyet birbirinden farklı kavramlar olmakla birlikte, demokratik bir cumhuriyet kurmak mümkündür.

Kritik nokta halkı temsil ettiği düşünülen devlet başkanının seçimle gelmesidir; bu seçimin halk tarafından doğrudan yapılması gerekmemektedir. (İngiltere’nin demokrasi olmasına rağmen Cumhuriyet olmamasının nedeni budur).

Roma Anayasası ile kurulan önemli kurumlardan birisi de “diktatörlük” kurumu idi.

O zamanlarda “diktatörlük” günümüzdeki kötüleyici anlama sahip değildi.

Diktatörler günümüzdeki anlamından farklı olarak olağanüstü dönemlerde krizleri yönetmek üzere konsüller tarafından atanıp Senato tarafından görevlendiriliyordu.

Diktatörlerin görev süreleri 6 ayla sınırlıydı.

Roma’nın Cumhuriyetten İmparatorluğa dönüşümü diktatörlüğe yapılan atamalarda görev süresine uyulmaması sonucunda gerçekleşti.

Roma, fetihler sonucunda İspanya’dan Batı Anadolu’ya kadar uzanan ve Akdeniz bölgesine hükmeden bir devlete dönüştü.

Fetihlerin sonunda Roma’da işsiz ve parasız durumda olan kabarık ve tedirgin bir kitle oluştu.

Düzensizliğin artması üzerine alınan yeni bir kararla paralı ve sürekli bir ordu kuruldu.

Profesyonel ordunun kurulmasına öncülük eden Marius, 100 yılına kadar ardarda altı kez konsül seçilmesine rağmen, askerlerine dayanarak iktidarını kurma başarısı gösteremedi.

Bu başarıyı Roma tarihinde ilk kez ordusuyla Roma kenti üzerine yürüyüp savunmasız kenti ele geçiren ve ardından iç savaşa son veren, Optimates partisinin (zenginlerin partisi) desteğine sahip Sulla gösterdi. 

Sulla, kendisini 81 yılında süresiz olarak diktatör seçtirdi; düzeni sağladığına inanarak 79 yılında görevden çekildi ve bir yıl sonra öldü. 

Bu zamana kadar Senato tarafından altı ayı geçmemek üzere seçilen diktatör bundan böyle sürekli olarak seçilebilir hale geldi. 

Sulla ölse de girişimi, monarşi fikrini güçlendirdi.

52 yılında Senato Pompeius’a olağanüstü yarı diktatörlük yetkileri verdi.

Pompeius daha sonra tek başına konsül olarak atandı.

Caesar 46 yılında yaşam boyu imperator olarak atandı; on yıl için consul seçildi ve 44 yılında diktatörlüğü sürekli bir nitelik aldı; dini kullanmak amacıyla başrahiplik görevini üstlendi ve Senato tarafından yarı tanrı ilan edildi. 

Octavianus'un Senato’nun kararıyla Augustus adını almasıyla birlikte, 27 yılında Roma bir imparatorluğa dönüştü.

Özetlemek gerekirse 

(1) Senato üyesi olan soylular elde ettikleri ayrıcalıkları kaybetmemek için Senato’nun ve Cumhuriyet’in devam için mücadele ettiler.

(2) Fetihler, sınırların genişlemesine, yabacıların vatandaşlık taleplerinin artmasına ve taleplerin karşılık bulmasıyla sonuçlandı. Yabancılara vatandaşlık verilmesiyle Roma Cumhuriyeti’nin temel değerleri çürümeye başladı ve ordu komutanlarına bağlılık temel değer halini aldı.

(3) Soyluların giderek zenginleşmesi halkın yoksullaşmasına ve topraklarını kaybetmesine neden oldu ve toprak reformu vaat edenler iktidarı elde ettiler.

(4) Bu süreçte ortaya çıkan krizleri bastıran diktatörler görev sürelerini aşacak biçimde başta kalınca imparatorluğun kapıları açıldı.

(5) Ordu komutanları birbirleri karşısında üstünlük gösteremeyince önce triumvirlik ve duumvirlik yönetimlerinde birlikte yönettiler; ortaklıklarını güçlendirmek için birbirleriyle evlilikler yaptılar ancak sonunda güçlendiklerinde tek başlarına iktidarı ele geçirdiler.

Roma Cumhuriyeti deneyimi görev sürelerine uyulmamasının Cumhuriyetin yaşama şansını sonlandırdığını göstermektedir.

Antik demokrasi ve cumhuriyet örnekleri, demokrasi ve cumhuriyetin çok sayıda kurum, kural ve ilkenin varlığını gerekli kıldığını göstermektedir.

Seçimle gelenlerin çok uzun süreler iktidarda kalmaları antik dönemde demokrasi ve cumhuriyete yönelik bir tehdit idi ve halen tehdit olmayı sürdürmektedir.

Uzun süre iktidarda kalanlar yönetimi kendi kişisel çıkarları için kullanma eğiliminde olacaklarından hukuk devletinin de yaşama şansı yoktur.

Tarihsel deneyimler göstermiştir ki uzun süren kamu görevleri söz konusu olduğunda sorun sadece bir kişinin seçilmesi sorunu değildir; cumhuriyet, demokrasi ve hukuk devletinin sonu sorunudur.

Bunun anlamı açıktır: Aklın kullanıldığı yerde kadın ve erkek eşittir.

Kimileri Platon’un bir kadın düşmanı olduğunu söyler.

Başkaları, tam tersine, onu kadın erkek eşitliğinin ilk savunucusu olarak görür.

Başka bazıları ise bu iki sonuca bakarak Platon’u çelişkili bir düşünür olarak değerlendirir.

Tüm bu farklı sonuçlar Platon’u bütünlüğü içinde okumamaktan kaynaklanır.

Aslında bu sorun siyasal düşünceler tarihinde genel bir sorundur: Herhangi bir düşünürün belirli bir eserinin bir bölümünden hareketle sonuç üretme sorunu.

Platon’un genel felsefesi gözönünde bulundurulduğunda günümüze de ışık tutacak bir kadın erkek eşitliği savunusu bulmak mümkündür.

Antik demokrasinin yozlaşmasına bilge hocası Sokrates’in ölüm cezasına çarptırılmasıyla tanık olan Platon tam bir demokrasi düşmanı kesilir.

Liyakatsiz çoğunluğun yönetimi ele geçirmesi durumunda demokrasinin yol açabileceği sorunlara yakından tanık olur.

(Platon’un bu düşünceleri bugün bile yabana atılabilecek gibi değildir. Örneğin Amerikan demokrasisi içinde Donald Trump ve Elon Musk gibi iki demagog ve oligark son yapılan seçimlerde iktidarı ele geçirebildiler. Demokrasiden oligarşiye geçiş yönünde çok sayıda mesajı bulunan bu figürler, çıkarları oligarklarla bağdaşmayan çoğunluk tarafından desteklendiler.)

Platon da dâhil olmak üzere antik dönemde bilgi ile ahlak arasında çok sağlam bir bağlantı kurulur.

Ahlaklı olmak doğru ile yanlış, iyi ile kötü arasında seçim yapmayı gerektirir; doğrunun ve iyinin seçilebilmesi için doğru ve iyinin, yanlış ve kötünün ne olduğunun bilinmesi gerekir.

Örneğin Sokrates’e göre kötülük yapan birisi kötü olduğundan kötülük yapmaz; kötünün ne olduğunu bilmediğinden kötülük yapar.

Bu yüzden ahlaklı olabilmek için gerçek iyinin ve kötünün bilgisine sahip olmak gerekir.

Bu durumda ahlak ve bilgi arasında kopmaz bir ilişki vardır.

Çoğunluğun yaptığı yanlışları gören Platon, hocası Sokrates’ten farklı olarak, çoğunluğun eğitilemeyeceğini ve doğru ile yanlışın bilgisiyle donatılamayacağını düşünür.

Platon, düşüncelerini açıklamak için çok sayıda “mitos” (efsaneler) kullanır.

Bu mitoslardan birisi “Mağara Mitosu”dur.

Platon, içinde insanların olduğu, boydan boya ışığa açılan bir girişi olan bir yer altı mağarası tasarlamamızı ister. Mağarada insanlar çocukluklarından beri ayaklarından ve boyunlarından zincire vurulmuşlardır; ne kımıldayabilmekte, ne kafalarını oynatabilmekte ne de burunlarının ucundan başka bir yer görebilmektedirler; yüzleri mağaranın arka duvarına dönüktür. Arkalarında yüksek bir yerde yakılmış bir ateş parıldamaktadır. Mahkûmlarla ateş arasında dimdik bir yol bulunmaktadır. Bu yol boyunca insan boyu yüksekliğinde bir duvar vardır. Duvarın arkasında insanlar duvar boyunca ellerinin üzerinde taştan, tahtadan yapılmış insana, hayvana ve başka şeylere benzeyen kuklalar taşıyarak yürümektedirler.

Bu mahkûmlardan biri kurtarılarak ayağa kaldırılır ve başı çevrilerek yürütülürse hayatı boyunca gördüğü şeylerin aslında sadece kuklaların gölgesi olduğunu anlayacaktır. Duvarın arkasına götürülürse, kuklaların da gerçek olmadığını ve asıl insanların duvarın kenarında yürümekte olduğunu görecektir.

Ancak bunu yapsa bile henüz gerçeğe ulaşmış değildir. Mahkûm zor ve sarp yokuştan geçirilerek mağaranın dışına çıkarılırsa gözleri kamaşır, gerçek denen nesneleri de göremez hale gelir. Gözlerinin kamaşması geçtikçe önce gölgeleri, sonra insanların ve kuklaların sudaki yansımalarını, sonra da kendilerini görür.

Günümüzle karşılaştırılırsa, her gün olayları TV’lerdeki çarpıtılmış haberlerden, yorumlardan dizilerden, yarışmalardan izleyen büyük çoğunluk Platon’un mağarasının dibindeki kuklaların gölgesini gerçek zanneden insanlar gibidir.

Mağaranın çıkışına yönelmek cehaletten kurtulmanın başlangıcını simgelemektedir.

Platon bu benzetmeyi sıradan insanlarla filozoflar arasındaki farkı ortaya koymak için yapmaktadır.

Ancak Platon sıradan insanların filozofların yardımı olmaksızın mağaranın çıkışına yönelemeyeceklerini ve mağaradan çıkış için filozofun yardımının zorunlu olduğunu düşünmektedir.

Bu durumda soru, filozofun diğer insanlardan neden farklı olduğu sorusudur.

Platon burada Hristiyan felsefesinin temeli olan bir ayrım yapar: idealar dünyası ve nesneler dünyası. (Bu ayrım Hristiyan felsefesinin kurucusu Augustinus’ta gökyüzü dünyası-yeryüzü dünyası ayrımı olarak yeniden biçimlendirilmiştir.)

Platon’a göre gerçek bilgi idealar dünyasındadır; nesneler dünyası olan yeryüzünde ideaların sadece bozuk kopyaları vardır.

İdea, gerçek bilgi; sanı, yeryüzünde sahip olunan yanıltıcı bilgidir(sanı).

O zaman yapılması gereken bellidir; idealar dünyasına gidip gerçek bilgiyi bulmak.

Platon bu amaçla yeni bir mitos kullanır: “Kanatlı araba mitosu”

Mitosa göre ruhun gıdaları olan idealar gökyüzünün üzerinde bulunurlar ve ruhlar bu ideaları seyrederler. Gökyüzünün üzerinde yukarıya doğru bir açıklık vardır ve ruhlar bu açıklıktan geçerek ideaları görürler. Ruhlar iki at tarafından çekilen ve bir arabacısı bulunan kanatlı arabalara benzerler. İnsanların ruhlarının atlarından beyaz olanı iyi, siyah olanı kötüdür. Bu yüzden insanların ruhları ideaları belli aralıklarla ve yarım yamalak görebilirler. Nefsi temsil eden kötü at sürekli olarak arabayı aşağılara çekmeye çalışır ve arabacının iyi ideasını görmesini engellemeye çalışır. Kötü at çırpınışları sonunda başarılı olursa araba kanatlarını yitirir ve kanatlarını yitiren ruh yeryüzüne düşer ve bir bedenin içine girer. Bu, ruh ile bedenden kurulu ölümlü insanın doğuşudur. (Hristiyanlık inancında insanın yeryüzüne günahkâr düşmesinde olduğu gibi).

Kanatlı araba mitosu kullanıldığında şöyle bir sonuca ulaşılabilir: Arabacı ruhun ussal parçası, beyaz at yürekli parçası, siyah at da itkisel parçasıdır. Ussal parçanın yani arabacının bağlaşığı olan yürekli parça ya da beyaz at, arabacının buyruklarıyla kolayca sürülür. İtkisel parça olan siyah at ise tensel maddi tutkuların sesine boyun eğer.

Platon’a göre ideaları yeryüzünde hatırlayacak olan ruhtur ve bu hatırlama “ruhun ölümsüzlüğü” sayesinde gerçekleşir.

Ancak ruhun üç parçası vardır ve her insanda ruhun bu parçalarından biri daha etkindir.

Platon ruhu devinimin kaynağı olarak tanımlar. Devinimin kaynağı olan ruh hem tek başına idealar evrenindedir hem de ölümlü bedenle birlikte nesneler evrenindedir. Farklı evrenlerde bulunması, ruhun hem nesneler evrenine ait hem de idealar evrenine ait parçaları yapısında barındırmasına neden olur. Ruh bir yanda yeryüzüne ilişkin tutkuları içerir, diğer taraftan da bu tutkuların denetlenmesini sağlayarak insanın idealar evrenine yönelmesini sağlar. Ruhun hem nesneler evrenine ve hem de idealar evrenine sürükleyen bölümleri üç parçadır:

1. Ussal Parça: Ruhun, insanı hayvandan ayıran ve tanrısala yaklaştıran en üstün öğesidir. Kafada bulunur. Günlük işlevi itkisel parçayı denetim altında tutmak, nihai ereği idealara ulaşıp onları seyretmektir.

2. Yürekli Parça: İnsandaki ahlaksal yürekliliğe daha yakın ve aklın bağlaşığıdır. Yürekte bulunur. İtkisel parça ile ussal parça arasında bağdaştırıcı işlevi görür. Ruhun kızan coşan tarafıdır.

3. İtkisel Parça: Bedensel, maddi isteklerle ilgilidir. Midede bulunur, acıkır, sever, susar, doymak ve haz almak ister.

Kanatlı araba mitosu kullanıldığında şöyle bir sonuca ulaşılabilir: Arabacı ruhun ussal parçası, beyaz at yürekli parçası, siyah at da itkisel parçasıdır. Ussal parçanın yani arabacının bağlaşığı olan yürekli parça ya da beyaz at, arabacının buyruklarıyla kolayca sürülür. İtkisel parça olan siyah at ise tensel maddi tutkuların sesine boyun eğer. İtkisel parça kendi başına buyruk davranarak arabayı devirebilir, yoldan çıkarabilir. Buna karşılık arabanın sürücüsüyle yani ussal parça ile arabanın düzeninin birliğinin korunmasında işbirliği yapan yürekli bölüm beyaz attır.

Her insanda ruhun bir bölümü egemendir. Dolayısıyla ruhun üç parçasına karşılık düşen üç ayrı insan tipi vardır. Ruhun bedene hükmetmesi gerekiyorsa, ruhtaki ussal parçanın da diğer iki parçayı yönetmesi gerekir. İdealara ulaşabilen insan, ruhunda ussal parçanın ağır bastığı kişidir. Ancak bu tür kişiler çok azdır. Sadece azınlıkta olan bu kişiler, yani sadece filozoflar ruhun üç parçasını doğru hiyerarşik düzene sokarak gerçek bilgiye ya da idealara ulaşabilir.

Filozof, idealar dünyasındaki ideayı (gerçek bilgiyi) gördüğünden, onu yeryüzünde anımsayabilir.

Sıradan insanların ruhu gerçek bilgiyi görmediğinden filozofun yardımına muhtaçtır.

Bu durumda yeryüzünde ideal devleti kuracak ve yönetecek olan sadece filozoftur; çünkü gerçeğin bilgisine yalnızca filozof sahiptir. Filozofun yapması gereken idealar dünyasında gördüğü gerçek bilgiyi hatırlamaktır.

Yeryüzünde mutlu bir yaşam için filozof tarafından idealar dünyasından esinlenen bir “ideal devletin” kurulması gerekir.

Vücut nasıl akıl tarafından yönetiliyorsa, toplumun da akıllı insanlar, yani filozoflar tarafından yönetilmesi gerekir.

Bu felsefenin sonucu, “organizmacı toplum” anlayışıdır.

Toplum bir organizmadır ve organizmanın yaşayabilmesi için üç temel işlevin yerine getirilmesi gerekir: Yönetim, korunma ve beslenme. Bu üç işlev insan vücudunun üç organına karşılık gelir: Akıl, yürek ve mide.

Organizmacı toplum anlayışında birey organizmanın selülünden başka bir şey değildir. Bireyin görevi tıpkı bir selül gibi önceden saptanmıştır ve birey sadece bu görevi yerine getirmekle yükümlüdür.

Mitos’a göre bütün insanlar gerçekte silahları, eşyalarıyla birlikte yerin altında yetişmiştir. Toprak insanları bir ana gibi iyice büyüttükten sonra yeryüzüne çıkarmıştır. Üzerinde yaşanmakta olan toprak, onu emziren anasıdır. Dolayısıyla ona saldıran olursa, bu saldırıdan korumak her insanın borcudur.

Devletin parçalarından birinin işbölümü ilkesine göre kendisine düşen işlevini yerine getirmemesi ya da kopması, sakatlanmasına ya da yaşamını yitirmesine neden olur. Devletteki sınıflar ve meslekler devletin organlarıdır ve hepsi baş olan devletin yönetimi altındadır. Ancak bu boyun eğme bir zorlamayla ya da sözleşmeyle değil organizmanın ve parçalarının yararına olduğundan doğaldır. Bu nedenle toplumun bölünmüşlüğü ve yöneten yönetilen ayrımı doğaldır.

Her devlette (1) Üretim, (2) Koruma, (3)Yönetim biçiminde 3 işlev vardır.

Bu üç temel işleve karşılık gelen üç toplumsal sınıf vardır: (1) Üreticiler, (2) Koruyucular, (3) Yöneticiler.

Yöneticiler koruyucuların içinden çıktıklarından toplum aslında yönetenler ve yönetilenler biçiminde iki parçaya bölünmüştür.

Bu sınıfların her biri organizmanın bir parçasını oluşturur. İnsan vücudu ile karşılaştırılırsa, yöneticiler “baş”, koruyucular “göğüs”, üreticiler “mide”ye benzetilebilir. Vücudun her üç parçası da devletin ya da toplumun varlığını sürdürmesi için zorunludur. Vücudun maddi gereksinimleri, beslenmesi mide organıyla, manevi gereksinimleri ve korunması göğüs aracılığıyla, yönetimi de baş ve başın içindeki akılla sağlanmaktadır. Dolayısıyla bu sınıfsal bölünme toplumun parçalanmasını değil, organik dayanışmanın zorunluluğunu ve birliğin organik temellerini gösterir. “Devletin doğru olması her üç sınıfın kendi işlerini görmesine” bağlıdır. Nasıl ki “içimizdeki yanlardan her biri kendi işini gördüğünde biz de ödevini yapan doğru kişiler oluruz”, devletin de doğru devlet olması için içindeki her sınıfın kendi işini yapması gerekir.

Platon kitlelerin toplumdaki yerlerini benimsemelerini sağlamak için bir başka mitos kullanır: “Metaller mitosu”

Mitos’a göre bütün insanlar gerçekte silahları, eşyalarıyla birlikte yerin altında yetişmiştir. Toprak insanları bir ana gibi iyice büyüttükten sonra yeryüzüne çıkarmıştır. Üzerinde yaşanmakta olan toprak, onu emziren anasıdır. Dolayısıyla ona saldıran olursa, bu saldırıdan korumak her insanın borcudur. Diğer taraftan aynı toprağın çocukları olan insanlar kardeştirler. Ancak Tanrı bu kardeşleri yaratırken önderlerin ya da yöneticilerin mayasına altın; yardımcıların ya da koruyucuların mayasına gümüş; çiftçi ve işçilerden oluşan üreticilerin mayasına da demir ve tunç katmıştır.

Platon’un kadın erkek eşitliği ve eşitsizliği ile ilgili düşünceleri genel felsefesi üzerine oturtulmadan anlaşılamaz. Bu yüzden buraya kadar genel felsefesini özetledim.

Şimdi yazının konusu olan kadın erkek eşitliğine başlayalım.

Platon’un kadın erkek eşitliğine ilişkin düşünceleri sadece koruyucular (ve dolayısıyla yöneticiler) sınıfı için geçerlidir.

Bu sınıflar vücuttaki baş (akıl) ve yüreğe karşılık gelir.

Bunun anlamı açıktır: Aklın kullanıldığı yerde kadın ve erkek eşittir.

Altın mayalı yöneticiler gümüş mayalı koruyucular içinde yetiştiğinden, altın mayalılar sınıfı ile gümüş mayalılar sınıfı arasında tam bir geçişkenlik vardır.

Koruyucular, Platon için ideal devletin varlığını sürekliliğini sağlayan temel sınıf olduğundan çok önemli bir sınıftır ve bu nedenle Devlet adlı yapıtın önemli bir kısmı koruyuculara ayrılmıştır.

Koruyucular her şeyden önce organizmanın “baş”ını, “us”unu oluşturan ve aralarındaki birlik yok olduğunda kaçınılmaz olarak devletin yıkılmasına neden olan yöneticiler sınıfının kaynağıdır.

Koruyuculardan çeşitli yaşlarda girdikleri sınavlarda başarılı olanlar ve diyalektik eğitimini başarıyla tamamlayanlar elli yaşından sonra yönetici olabilir.

Platon’un kendi sözleriyle…Yurdu koruyacak adam, yaradılışı bakımından filozof, azgın, çevik ve güçlü olacak.

Çok iyi eğitim almış koruyucular, kendilerinden sayısal olarak üstün olan düşman güçleri yenecek biçimde yetiştirilmiş olup ülke savunmasını sağlarlar. Koruyucular ayrıca içeride de düzeni ya da iç güvenliği sağlamakla yükümlüdürler. Askerlik hizmetini profesyonelleştirerek ve böylece halkın eline silah verilmesi engellenerek iç güvenliğin önemli bir kısmı halledilmiş olur. Dolayısıyla koruyucuların özenle seçilmesi, özenle eğitilmeleri ve yaşamlarının özenle düzenlenmesi zorunludur.

Koruyucu olarak en dayanıklı, en yiğit ve olanaklıysa en güzeller seçilir. Seçim için sadece iyi huylu, aklı başında olmak yetmez, verilecek eğitime elverişli bir yaradılışta doğmuş olma koşulu da aranır. Eğitime elverişli bir yaradılışta doğmuş olmak, anlama kapasitesi ve öğrenme kolaylığı bakımlarından elverişli olmak anlamını taşır. Bu kişilerde güçlü bir bellek, çalışarak yorulmama, her türlü işi sevme özellikleri vardır. Bu kişiler felsefeyi seven “felsefenin öz evlatları”dır. Seçim yapılırken ölçülülük, yiğitlik, büyüklük gibi değerlere bakılır ve bu açılardan doğuştan bozuk olanlar elenir. Bu kişilerin bedenleri de kafaları da sağlamdır; bunların çetin bir eğitimden geçirilmeleri yoluyla devlet ve anayasa korunabilir.

Altın ve gümüş mayalı çocuklar doğdukları anda, kız-erkek ayrımı yapılmadan anne-babalarından alınarak ortak bir kurula verilir; baba ve ana oğlunu ve kızını, kız ve oğul da ana babasını bilmez.

Bu kurulda kadınlar ve erkekler bulunur çünkü devlet işlerinde her iki cins ortaktır.

Bu çocuklar, kentin belli yerinde yerleşmiş bakıcı kadınlara verilir.

Doğuştan kusurlu çocuklar burada ayıklanır ve gözden uzak uygun bir yere bırakılır.

Göğüsleri süt dolu olan analar yuvaya getirilerek, kendi çocuklarını tanımamalarına özen gösterilerek, çocukları emzirmeleri sağlanır.

Çocukları eğitme işi erkek bakıcılara bırakılır.

Çocuklara büyüdükleri zaman yapacakları işi daha yakından görmeleri için önce ata binme eğitimi verilir ve güçleri yettiğinde savaşa götürülür.

Çocuklar her yaşta gözetlenir ve toplumun yararına işler gören, zararından kaçınan insanlar oldukları kanıtlanacaktır.

Koruyucular toplumun yararını gözetme ilkesi bakımından her türlü sınavdan geçirilir, bu ilkeyi unutmaları ya da değiştirmeleri gereken koşullar içine sokulur ve ödevlerini unutmayanlar, aldanmayanlar koruyucu kalır; çocukluğunda, delikanlılığında ve olgun çağında bu denemelerden başarıyla çıkanlar devletin yöneticisi olur.

Aritmetik, geometri ve diyalektik eğitimine başlanmadan önce diğer bütün bilimlere daha çocukken başlanır ve yirmi yaşına kadar bütün bilgiler karmaşık olarak verilir. Eğitim çocuklara bir oyun gibi sunulur. Bütün bu süreçte işlerde, derslerde ve tehlikelerde en atılgan olanlar bir kenara ayrılır.

Bundan sonra yirmisine varanlar arasında bir seçme yapılır. Seçilenlere daha önceden karmakarışık verilmekte olan bilgiler artık bir sıraya göre verilmeye başlanır. Bu aşamada koruyucuların hem bilimlerin kendi kendileriyle hem de gerçek varlıkla ilintileri geniş bir görüşle kavrayıp kavrayamadıklarına bakılır. Geniş bir görüşe yükselebilenler diyalektikçi olabilir.

Otuz yaşına kadar verilen bu sistematik eğitimden sonra diyalektiğe en elverişli, bilimlerde, savaşta ve yasaların istediği bütün işlerde en sağlam olanlar ayrılarak filozofluğa aday olur.

Diğerleri koruyucu olarak kalmaya devam ederler, filozof ya da yönetici olma şansını kaybetmiş durumdadırlar.

Bundan sonra beş yıl sürecek olan bu süreçte sürekli olarak diyalektik çalışmaları yapılır. Bu çalışmalar diğer eğitim çalışmalarının iki katı bir zaman gerektirir.

Diyalektik eğitimini sadece ölçülü ve sağlam kafaların alması gerekir çünkü öteki türlü diyalektik kullanmasını bilmeyenlerin elinde tehlikeli bir silah haline gelebilir. Bu kişiler bu silahı kendi yararlarına, toplumun zararına kullanan demagoglara dönüşebilirler. Dolayısıyla sadece seçilmiş olan kişilere beş yıl süresince verilen diyalektik eğitimini de başarıyla tamamlayanlar, idealar evrenine adım atmış sayılır. Bunlar onbeş yıl boyunca yeniden mağaraya indirilir, gençlere özgü bütün görevlere getirilir, savaş işlerine koşulurlar. Görgüden yana eksik kalmamaları sağlanır. Dört bir yana yapılan çağrıların hepsine direnebiliyor, kendilerini kaybetmiyorlarsa, koruyuculuktan yöneticiliğe ya da filozofluğa yükselmiş olurlar.

Burada sadece bir özeti verilen eğitimin bu kadar ayrıntılı ve zorlu olmasının temel nedeni devlet yönetiminin ciddi bir iş olarak görülmesidir.

Nasıl ki vücuttaki akıl noksanlığı bedenin yanlışlar yapmasına neden olursa, devlette nitelikli yönetici yoksunluğu devletin çöküşüne ve o toplumda yaşayan insanların mutsuz olmasına neden olur.

Dikkat edilirse buradaki seçimde erkek çocuk-kız çocuk ayrımı yapılmamıştır. Kız çocukları da erkek çocukları gibi hem koruyucu, hem de yönetici olabilir: Tek koşul bu çocukların yönetici ve koruyucu sınıftan gelmeleridir.

Platon’a göre erkek ve kadın ayrı yaradılışta olmakla birlikte, bu farklılık sadece kadının doğurması ve erkeğin tohum salmasından başka bir şey değildir; bunlar arasında şu veya bu sanata ya da işe yatkınlık bakımından bir fark yoktur.

Platon bu konuda dazlak kafalılar-saçlılar benzetmesini kullanmaktadır.

Dazlak kafalı ve saçlı erkekler arasında da yaradılış bakımından fark vardır ama bu fark aynı işi yapmalarına engel değildir.

Nasıl ki dazlak bir erkek saçlı bir erkeğin yaptığı işin aynısını yapabiliyorsa, kadın da erkeğin yaptığı işin aynısını yapabilir.

Devlet yönetiminde de erkeğin, “erkek olduğu için”; kadının da “kadın olduğu için” yapacağı hiçbir iş yoktur: Devlet yönetiminde kadın erkeğin gördüğü bütün işleri görebilir.

Gerçi koruyuculuk yapabilecek kadınlar olduğu gibi yapamayacak kadınlar da vardır ama aynı şey erkek için de geçerlidir.

Dolayısıyla tıpkı erkeklerde olduğu gibi kadınlarda da bir seçim yapılmalı ve kadınlar da aynı sınavlardan geçerek koruyucu ve filozof olabilmelidir.

Erkek bir koruyucunun erkek bir kunduracıdan daha iyi olması gibi kadın bir koruyucu da erkek bir kunduracıdan iyidir: iyi olan koruyucudur.

Erkek kadından değil, koruyucu kunduracıdan iyidir ve hem erkek hem de kadın koruyucu olabilir.

Platon şöyle demektedir:

Demek ki bekçilerimizin kadın olanları çırılçıplak soyunacak, değerleri elbiseleri yerine geçecek, onlar da savaş ve barışta devletin bütün bekçilik işlerini erkeklerle paylaşacaklar, başka iş de görmeyecekler…Barışta olsun savaşta olsun kadınlar da devleti koruyacaklar, dişi köpekler gibi onlar da erkekleriyle birlikte ava gidecekler ve her şeyi elden geldiği kadar eksiksiz, artıksız bölüşecekler… 

İdeal devlette koruyucuların kadınları bütün koruyucular arasında ortaktır, hiçbiri hiçbir erkekle ayrı oturmaz; çocuklar da ortaktır.

Platon’da kadınların ortak olması, monogamik aile düzeninin kalıplaştırdığı kafalarda çağrıştırılan kadınların erkekler tarafından arzu aracı olarak kullanılmaları anlamına gelmez.

Kadınlar erkekler için ortak ise erkekler de kadınlar için ortaktır.

Önemli olan aile kurumunun oluşumunun engellenmesi ve koruyucular sınıfının bütünlüğünün korunmasıdır.

Kadının erkeğin boyunduruğuna girmesi, koruyucular sınıfının yerine getirmesi gereken işlevi aksatır; önemli olan koruma ve yönetme işlevinin yerine getirilmesidir; bunun kadın ya da erkek tarafından yerine getirilmesi önemli değildir.

Dolayısıyla kadın erkek ilişkilerinin bu hedefe uygun olarak düzenlenmesi gerekir ki bu da kadın erkek eşitliğini zorunlu kılar. Çünkü yönetim ve koruma işlevlerinin iyi yerine getirilmesi, cinsiyet ya da başka türlü farklılıkların önemsenmemesini gerektirir.

Burada Platon yönetim işini sadece küçük bir azınlığa vermek yönünden eleştirilebilir.

Gerçekten de kadın erkek eşitliği sadece bu azınlık içinde geçerlidir.

Toplumun büyük çoğunluğu üreticilerdir ve burada akıl egemen olmadığından kadın erkek eşitliği de yoktur.

Dolayısıyla aklın kullanımı ile kadın erkek eşitliği arasında bir koşutluk vardır; akıl dışlanmışsa kadın erkek eşitliği tartışmasına yer yoktur.

Burada dikkat edilmesi gereken şey Platon’un soy bağına dayanan bir aristokrasinin çıkarlarını ve ayrıcalıklarını savunma gibi bir amaca sahip olmamasıdır.

Tam tersine Platon bu küçük azınlığı topluma hizmetle görevlendirir ve bu hizmeti karşılıksız yapmaları için onları bencil olmalarına neden olabilecek tutkulardan arındırır.

Antik dönemden beri “erdem” kavramının en temel bileşeni kişisel çıkar karşısında toplumsal çıkarın ağır basması olmuştur.

Platon koruyucuların toplumun hizmetinde olması için onları “insani tutkulardan” arındırır. Örneğin koruyucular sınıfından birinin mülk edinmesi yasaktır.

Kimi yorumcular bu duruma bakarak Platon’u komünizm savunucusu olarak değerlendirir.

Oysa bu kesinlikle yanlıştır; savunduğu eşitsizliğe dayalı hiyerarşik bir toplumsal örgütlenmede üreticiler sınıfının mülk edinmesi mümkündür.

Komünal yaşam sadece koruyucular sınıfı için geçerlidir; çünkü mülkiyet sahibi olabilen bir koruyucular sınıfının, ellerindeki iktidarı mülkiyetini genişletmek için kullanması kuvvetle muhtemeldir.

Bu yüzden üretim işiyle uğraşmayan koruyucular sınıfının geçimini sağlama sorunu bulunmamakla birlikte mülk edinerek zenginleşme olanağı da yoktur.

Aynı şekilde koruyucular sınıfı “aile” kavramına da yabancıdır.

Aile kavramının koruyucular sınıfı yönünden dışlanmasının nedeni ebeveynlerin çocuklarına yönelik şefkat duyguları gereği ailelerinin ve aile fertlerinin çıkarlarını toplumun çıkarlarının önüne koyma seçeneklerinin tümüyle ortadan kaldırılmasıdır.

Bir başka anlatımla aileye sahip bir koruyucu ailesinin çıkarlarını toplumun çıkarlarının önüne koyabilir ve bu nedenle aile kurması yasaklanmıştır.

Bir koruyucu için toplumun tüm üyeleri organizmanın parçasıdır ve işbölümünde kendilerine düşen işi yerine getirmek zorundadır.

Ailesi olmayan ve ebeveyni olduğu çocuğu tanımayan erkek ve kadın için bütün çocuklar eşit değerdedir ve herhangi birinin herhangi bir nedenle kayırılması mümkün değildir.

Kadın ve erkek arasında “aşk” gibi bir tutkunun yaşanmasına izin verilmemesinin nedeni de benzerdir.

Özetle koruyucular sınıfı ilk bakışta seçkin bir sınıf gibi görünmesine rağmen, aslında toplumun diğer üyeleri ile karşılaştırıldığında, aile, mülkiyet, aşk, eğlence gibi olanaklar yönünden hakları tümüyle sınırlandırılmış bir sınıftır; koruyucular ve yöneticiler sınıfında fedakarlık esastır.

Yöneticiler ve koruyucular sınıfının temel görevi organizmanın uyumlu bir birlik olarak varlığını sürdürmesini sağlamaktır; tümüyle eşit kadın ve erkeklerden oluşan bu sınıfın üyeleri yaşam boyunca eğitimden geçirilir ve zorlu sınavları aşmak zorundadır.

Toplumun maddi gereksinimlerini karşılamakla görevli ve koruyucular sınıfının karşı kutbunda yer alan üreticilerin eğitim görmelerine gerek yoktur, çünkü eğitimle düzelmeyecek kadar kötü bir doğaya sahiptirler. Bunlar yurttaştırlar ancak hiçbir siyasal hakları yoktur. Bu halk kitlesinin tek işlevi hizmet görmek, tek erdemi itaat etmektir.

Bu yüzden üreticiler sınıfı içindeki kadınların erkeklerle eşit olmamaları Platon için bir sorun değildir. Bu sınıf içindeki kadınlar üretimin devam etmesini sağlamak amacıyla çocuk doğurmak ve bu çocukların bakımını sürdürmek zorundadırlar.

Bu durumda Platon’un koruyucular ve yöneticiler sınıfları için tam anlamıyla kadın erkek eşitliğini ve üreticiler sınıfı için kadın erkek eşitsizliğini savunduğu söylenebilir.

Bu yönüyle Platon’da hem kadın erkek eşitliğini hem de kadın erkek eşitsizliğini savunması bir çelişkiyi ifade etmez.

Platon’un aydınlanma kavramının tanımıyla tutarlı olan bu yaklaşımı aslında günümüzde de geçerlidir.

Aydınlanma, “kişinin, aklını, başkasının kılavuzluğu olmaksızın kullanması ve toplumsal normlar ile değerleri akıl süzgecinden geçirip akılla eleştirip aydınlatması” olarak tanımlanmaktadır.

Akıl yerine bir tarikat, cemaat ya da benzeri bir yapının liderinin kılavuzluğunun tercih edildiği bir örgütlenmede ne kadın erkek eşitliğinden ne de bu yapının üyelerinin eşitliğinden söz edilebilir.

Tarikat, cemaat ve benzeri nitelikteki yapılar Platon’un mağarasıdır ve mürit ya da üyeler mağaranın duvarının ardında boyunlarından ve ayaklarından zincire vurulmuş durumdadır.

Henüz 5-6 yaşlarında evlendirilen ya da peçe-çarşafın içine sokulan kız çocukları Platon’un mağarasında zincire vurulan mahkumları andırır.

Aklın dışlanmasını zorunlu kılan bu tür örgütlenmelerde kadın erkek eşitliği sağlanamaz ve zorla sağlansa bile sonuç doğurmaz.

Siyasal İslamcı iktidarların, dünyanın her yerinde ilk iş olarak kadını çarşaf ve peçenin içine sokmaya çalışmaları tesadüf değildir.

Yanlış değerlendirmeleri önlemek adına şunu eklemem gerekir: Kendi kişisel inançlarının ve ibadetlerinin gereği olarak başörtüsü takan kadınlar bu grubun içinde değildir.

Kendi inançlarını kendi akıllarına göre yorumlayıp yaşayan kadınların kadın erkek eşitliği yönünden sorun oluşturmadıklarını kabul etmek gerekir.

Kadın erkek eşitliği açısından sorun kadının ya da erkeğin din ve vicdanı değil, aklın dine feda edilmiş ve dogmatik bir yaşama teslim olunmasıdır.

Kadın erkek eşitliğinin önkoşulu, Platon’un 2400 yıl önce uyardığı gibi aklın kullanımı ve bunu sağlamak için aklın kullanımını engelleyen yapıların tasfiyesidir.

İnsanlık tecrübesinin ürünü olan dinler, kendilerine özgü tarihsel ve sosyal şartlar dahilinde   meydana gelmiş, değişmiş ve kendi içlerinde teolojik, mistik, siyasal ve kurumsal olarak farklılaşmışlardır. Bütün dinler, dini kaynaklar, kurumlar ve kalıplar, insani tecrübeden kaynaklanmışlardır.İnsanlık tecrübesi sayesinde bütün dinlerin vatanı, yeryüzüdür. Yeryüzünde başlayan, gelişen ve değişen dinler, kendi içlerinde mezhepler, tarikatlar ve cemaaatler meydana getirmişlerdir. Hiçbir din, homojen ve tek tip değildir. Dinin içinde varolan tarikatlar, mezhepler ve cemaatler, kurumsal üst dinin kendisini oluşturan    farklı dinler olarak yapılanmakta ve işlevlerini yerine getirmektedirler.

Dinler, mezhepler, tarikatlar, varlığın akıl dışı ve ötesi bir manası ve gayesi olduğunu iddia ederek insanları kendilerine bağlamaktadırlar. Aklın devre dışı bırakılması, aslında maneviyatın ve ahlakın devredışı bırakılması anlamına gelmektedir. Varlığın gayesi ve manası, ancak akılla, bilgiyle, düşünmeyle, emekle anlaşılabilir ve yaşanabilir. Aklı reddeden, sinikleştiren ve etkisizleştiren bütün dinler, tarikatlar, cemaatler ve mezheplerin   birer maneviyat yolu olmadığını, insanlar üzerinde hakimiyet kurmak isteyen hegemonik yapılar olduğunu söyleyebiliriz.

Dini esaslar konusunda otorite olarak kabul edilen imam, fakih, şeyh, halife, kutub, müçtehid gibi ünvanlara sahip kişiler, ortaya koydukları kurallar ve kararlarla maneviyat alanını belirlemekte ve insanların ruhsal, bireysel ve sosyal dünyaları üzerinde kendilerine bir hakimiyet alanı oluşturmaktadırlar.

Dinler, mezhepler, tarikatlar ve cemaatler, insanlar üzerinde hakimiyet kurmak için inanç, ahlak, akide ve ilişkiler konularında doğmalar, kurallar, emirler ve nehiyler koyarlar. Bir mezhep imamını takip etmenin veya bir tarikat şeyhine mürit olmanın zorunlu kabul edilmesi, bu yapıların insanlar üzerinde tahakküm kurma amacının bir sonucudur. Dini esaslar konusunda otorite olarak kabul edilen imam, fakih, şeyh, halife, kutub, müçtehid gibi ünvanlara sahip kişiler, ortaya koydukları kurallar ve kararlarla maneviyat alanını belirlemekte ve insanların ruhsal, bireysel ve sosyal dünyaları üzerinde kendilerine bir hakimiyet alanı oluşturmaktadırlar.

Yol anlamına gelen tarikatlar, kendilerinin İnsanları Allah’a götüren yüce yollar (turik-i aliyye) olduklarını iddia etmektedirler. Tarikatlar, Allah’a götüren yollar değil, saltanata ve hakimiyete giden yollardır. Bir tarikata mensup olan müridler, şeyh denilen kişiye iradelerini teslim etmiş kişilerdir. Mürid, zaten iradesini devreden kişi demektir. Mürit, şeyhim irademdir demektedir.İradesi olmayanın  maneviyatı ve ahlakı yoktur.

Bireyin, maneviyat için şeyhe ve tarikata ihtiyacı yoktur. Şeyhler ve tarikatlar, insanların maneviyat dünyalarını ve tecrübelerini gasbeden korsanlardır. İnsan, dilediği şekilde aklına ve vicdanına uygun şekilde maneviyatını tecrübe edebilir. Maneviyatın kapıları, bütün insanlara açıktır. Maneviyat, tarikatların ve şeyhlerin tekelinde değildir. Maneviyatın bireyin özgün tecrübesi olmaktan çıkarılması sonucu şeyhler ve tarikatlar başta olmak üzere birçok hegemonik yapı, bu alan üzerinde hakimiyet   iddiasında bulunarak hegemonik mücadele vermektedirler, Tarikatlarda hakimiyet, şeyhler öldükten sonra oğullarına veya kardeşlerine geçmektedir. Şeyh öldükten sonra oğullar ve kardeşler arasında çıkan post kavgası, ekonomik, sosyal, dini, kurumsal, ekonomik ve siyasal kaynaklar üzerinde verilen saltanat ve hakimiyet mücadelesinin bir sonucudur. Tarikatlarda Allah’a dost olmak değil, posta sahip olmak hedeftir. Tarikatlarda, maneviyat yoktur, saltanat ve hakimiyet vardır.

Tarikatlar, insani, ahlaki ve manevi tecrübenin önünde en büyük engeli oluşturmaktadırlar. Tarikatlar, kendi dışlarında Allah’a giden yol olmadığını iddia ederek, bütün insani gelişim kapılarını kapatmaktadırlar. Şeyhi olmayanın şeyhinin şeytan olduğunu iddia eden tarikatlar, müridin gassalın elindeki ölü gibi şeyhe teslim olmasını dayatmaktadırlar. Bireyin maneviyat tecrübesi için, şeyhe de tarikata da ihtiyacı yoktur. Tarikatlar, manevi olgunlaşma yolu olmadıkları gibi, şeyhler de maneviyat mimarları değildir. Tarikatlarda marifet ve hakikat adına hiçbir şey yoktur. Aşk, hoşgörü ve hikmet değerlerini istismar eden tarikatlarda fanatizm, cehalet ve menfaat hakimdir. Tarikatlar, yanılsamalar, yanılgılar ve yalanlar üzerine kurulu hegemonik yapılardır. Tarikatlar ve şeyhler, insani, ahlaki ve manevi gelişimi durduran, donduran ve öldüren karanlık mağaralardır. Şeyhi olanın şeyhi şeytandır. Şeytani yollarla değil insani, özgürlükçü ve bireysel yollarla maneviyat tecrübe edilebilir

Maneviyat, insanla başlar. Bütün manevi tecrübelerin kaynağı insandır. İnsanı esas almayan ve öncelemeyen hiçbir tecrübe, insani ve manevi değildir. Bütün manevi tecrübeler, öznel, sübjektif ve bireyseldir. Başkalarının yapıp ettiği pratiklerin ve ritüellerin taklit ve tekrar edilmesi, özgün bir maneviyat tecrübesi anlamına gelmemektedir.

İnsan önemlidir ve önceliklidir. İnsanın önemli ve öncelikli olduğunu anlamadan ve kavramadan kişinin kendisini geliştirecek ve büyütecek bir maneviyat tecrübesi yaşaması mümkün değildir. Dış dünyadan gelen ve empoze edilen kalıbların ve kuralların uygulanması, bireyi biyolojik, psikolojik ve sosyolojik açılardan hiçbir şekilde desteklememekte, bilakis zayıflatmaktadır.

Gerçek bir maneviyat için hürriyete ihtiyaç vardır. Hürriyeti ortadan kaldırarak insanı köleleştiren bütün pratikler, insanı yozlaştıran sahteliklerdir, yozlaşmalardır ve yapaylıklardır. İnsan, köleci pratiklerle, kalıblarla ve kurgularla güçlenemez.

Maneviyat tecrübesi, insanın insanla ve doğayla ilişkisini sorgulatan, yenileyen ve değiştiren bir tecrübedir. İnsana, ilişkilerini, ilgilerini ve ideallerini sorgulatmayan hiçbir tecrübe, manevi sıfatıyla nitelenmeyi hak etmemektedir. İnsan, kendisini, insanlığı, doğayı ve varlıkları istismar edip etmediğini sürekli olarak düşünmek ve sorgulamak zorundadır. Maneviyat, insanın, insanı ve doğayı istismar etmeme tecrübesidir.

Maneviyatın günü, ayı ve mevsimi yoktur. Maneviyat, bütün zamanlarda ve mekanlarda yaşanması gereken bir yaşam stilidir ve tecrübesidir. Belirli bir zaman ve mekanla sınırlandırılmış pratikler, maneviyat tecrübesi değil, soluk ve sahte bir şekilde maneviyat adı verilen sığlıklardır.

Maneviyat ve ahlak içiçedir. Ahlaktan arınmış bir maneviyat olmayacağı gibi, maneviyattan arınmış bir ahlak da yoktur. Ahlak, dışarıdan insana dayatılan yap-yapma ikilemine sıkıştırılan kurallar, yasaklar, emirler ve nehiyler kataloğu değildir. Maneviyatın ve ahlakın kaynağı, vicdandır. İnsanın derin iç dünyasından, ruhundan ve vicdanından kaynaklandığı zaman maneviyat ve ahlak, insanın dış dünyasını ve davranışlarını etkilemektedir.

Maneviyat, soru sormak, soruşturmak ve sorgulamaktır. Birey, sürekli olarak bu soruları sormalı, cevaplarını soruşturmalı ve sorgulamalıdır: İnsan nedir? Bilgi nedir? Güzel nedir? Doğru nedir? İyi nedir? Adalet nedir?  Özgürlük nedir? Barış nedir? Mutluluk nedir? Tutku nedir? Büyümek nedir? Asli temel sorular konusunda bakışını ve kavrayışını derinleştiren birey, sahici bir maneviyat tecrübesini yaşama imkanlarına kavuşabilir. Doğmaları, kalıbları, ritüelleri ve kuralları taklit ve tekrar düzeyinde takip eden çocuksu bir zihin yapısının maneviyatı olamaz. Eksikliklerimizden, ayıplarımızdan ve günahlarımızdan kaçmaya, utanmaya ve onları örtmeye gerek yoktur. Maneviyat, kendimizle yalın bir şekilde yüzleşmektir, konuşmaktır, tartışmaktır ve yol almaktır. Maneviyat, çocuksu durumdan kurtulup akleden, düşünen, sorgulayan, büyüyen ve gelişen olgunlaşmış bir kişilik seviyesiyle mümkündür.

Maneviyat, hayata giden kapıları hiçbir zaman kapatmamak demektir. Maneviyat, hayata hep açık olmaktır. Maneviyat, hayatın etrafında hiçbir duvar veya kapı örmez. Hayata, akla ve özgürlüğe giden yolları uzun duvarlarla ve kapılarla kapatan bütün formalizmler ve doğmatizmler, maneviyatı ortadan kaldırmaktadırlar.

MANEVİYAT, HAYATA GİDEN KAPILARI HİÇBİR ZAMAN KAPATMAMAKTIR

Maneviyat sayesinde insan, sürekli olarak kendisini ve doğayı keşfetmektedir. Maneviyat, insanın sürekli olarak ruhundan ve aklından fışkıran duygularla, düşlerle ve düşüncelerle davranışlarını ve dünyayı yenilemesidir. İnsan ruhu, köhnemiş ve küflenmiş bir dünya değildir. İnsan ruhundan ve vicdanından kaynaklanan her düş, düşünme ve duygu, insana   yön ve yol göstermektedir. Ruh ve vicdan, insanı yeniliğe, yaratıcılığa ve yaşamaya sürekli olarak davet etmektedir. Maneviyat, hayata giden kapıları hiçbir zaman kapatmamak demektir. Maneviyat, hayata hep açık olmaktır. Maneviyat, hayatın etrafında hiçbir duvar veya kapı örmez. Hayata, akla ve özgürlüğe giden yolları uzun duvarlarla ve kapılarla kapatan bütün formalizmler ve doğmatizmler, maneviyatı ortadan kaldırmaktadırlar. Maneviyat, insanın tutkuyla ve akılla hayatı özgürce, insanca ve vicdanlıca yaşamasıdır.

Maneviyat, bu dünyada gerçek manada hayatı kazanmak için emek sarf etmek, uğraşmak ve   çaba göstermek demektir. İnsanı hayattan uzaklaştıran her şey, kötülüktür. Şer, hayatı insana ıskalatan ve kaçırtan her türlü kurum, kural, kalıb, kimlik ve kültürdür. Ruhun arınması ve olgunlaşması için, bireyin dışarıda olan hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Ruh, kirlenmiş ve kötürüm bir yer değildir. İnsan, ruhunu olgunlaştıracak ve büyütecek pozitif kapasiteye ve yeteneklere yeterli düzeyde sahiptir.

Maneviyat, hayatın, hürriyetin, saadetin (mutluluğun) ve selametin (barışın) yaşanması için her zaman ve her yerde imkanların olduğu ve her yöne giden yolların açık olduğu bir insani tecrübedir. İnsanı yaşamaya koşturan her şey, hayırlı iştir. İnsan, hayatı özgürce, onurluca ve vicdanlıca yaşayarak bedenini, ruhunu ve aklını arındırabilir, olgunlaştırabilir ve geliştirebilir.

İnsan, son derece karmaşık bir varlık olarak hem kendini tanıma hem de toplumda yer edinme sorunlarıyla karşı karşıya kalır. Hepimiz dünyaya geldiğimiz andan itibaren, doğuştan sahip olduğumuz biyolojik özelliklerin yanı sıra ailemizden, çevremizden ve içinde bulunduğumuz toplumdan öğrendiklerimizle bir kimlik oluşturmaya çalışırız. Bu kimlik, yaşadığımız toplumun kurallarına ve kültürel normlarına uyum sağlamamıza yardımcı olur.  Uyum sağladığımız sürece kabul göreceğimiz inancını ise daha çocukluk yıllarında ebeveynlerimizden öğreniriz.

Yaşadığımız toplumun, kimliğimizi ve kişiliğimizi oluşturma sürecindeki katkısı şüphesiz çok büyüktür. Hatta toplumsal kimliğimizden bağımsız düşünebileceğimiz salt kimliklerimizin olduğu bile şüphelidir. Kimlik, büyük ölçüde toplumsal etkileşimler ve aidiyetler üzerinden inşa edilir. Dil, kültür, din, cinsiyet, etnik köken, sınıf gibi unsurlar, bireyin kendini tanımlamasında ve başkaları tarafından tanınmasında belirleyici rol oynar. Örneğin, bir birey kendisini “Türk’’, “Müslüman’’, “kadın" veya “erkek’’ olarak tanımladığında aslında bu kimliklerin hepsi toplumsal bağlamda şekillenmiş olur.  Dolayısıyla toplumsal kimliklerden tamamen bağımsız bir kimlik yaratmak oldukça güçtür.

Peki o zaman bizi biz yapan şey nedir? Doğduğumuzda kim olduğumuzu biliyor muyuz, yoksa hayatımız boyunca toplumun bize biçtiği rolleri mi oynuyoruz? “Kadın dediğin nazik olur’’, “Erkek dediğin güçlü olur’’ gibi cümleler, gerçekten doğamızın bir parçası mı, yoksa bize ezberletilen roller midir?

Varoluşçuluk, özellikle Jean-Paul Sartre ve Martin Heidegger gibi filozoflar aracılığıyla bu sorulara kafa yoran bir felsefe. Onlara göre kimlik, sabit bir şey değil; her an, her seçimimizle yeniden inşa ettiğimiz bir süreç. Ama mesele şu ki, bazı seçimlerimiz bize ait olmayabilir.

Sartre’a göre insan, doğduğunda herhangi bir belirlenmiş kimliğe sahip değildir. Onun ünlü ifadesiyle ‘‘Varoluş özden önce gelir’’, yani birey önce dünyaya gelir ve kimliğini seçimleriyle kendisi inşa eder. Bu, insanın tam anlamıyla özgür olduğu anlamına gelir. Kimliğimizi biz oluştururuz ve bundan tamamen biz sorumluyuzdur.

Sartre için kimlik, yaptığımız eylemlerden ibarettir. Bir kişi kendini ‘‘cesur’’ olarak tanımlıyorsa, bu cesaret onun doğuştan gelen özelliği değil, cesurca eylemler yapmasının sonucudur.  Sartre’a göre insanlar her an kendilerini yeniden tanımlayabilir ve değiştirebilir. Ancak bu özgürlük aynı zamanda bir sorumluluktur. İnsan kimliğini toplum ya da dışsal etkenler belirlediğinde, aslında kendi varoluşunu inkar etmiş olur.

Şimdi bunu toplumsal cinsiyet açısından düşünelim. Örneğin, bir kadın güçlü bir lider olmak istiyorsa ama toplum ona ‘‘Kadın dediğin geri planda durur’’ diyorsa, Sartre’a göre o kadının bu role boyun eğmesi, kendi özgürlüğünden kaçması demektir. Sartre buna ‘‘kötü niyet’’ diyor. Yani, insan özgürlüğünü inkar edip kendine biçilen rolü kabullenirse, aslında kendini kandırmış olur.

Peki ya erkekler? Erkeklerin de sırtına yüklenen bir sürü kalıp var: ‘‘Erkek dediğin ağlamaz’’, ‘’ Güçlü olmalısın’’, “Bak, ekmek parası kazanman lazım" gibi baskılar, onlar da özgürlüğünü sınırlamıyor mu?  Sartre’a göre evet. Erkek ya da kadın fark etmez, hepimiz toplumun üzerimize biçtiği kimlikleri sorgulamak ve gerçekten ne olmak istiyorsak onu seçmek zorundayız.

Ama işte tam burada büyük bir sorun ortaya çıkıyor? Ya o seçimleri yapma şansımız bile yoksa?

Sartre, kimliğimizi seçimlerimizle belirlediğimizi söylüyor ama Heidegger, biraz daha temkinli. Ona göre, çoğu insan aslında özgür seçimler yapmıyor, sadece toplumun ona sunduğu hayatı sorgulamadan kabul ediyor.

Düşünelim: Küçüklüğümüzden beri ‘‘Kızlar pembe sever, erkekler mavi giyer’’, ‘’Kadınlar hassastır, erkekler serttir’’ gibi kalıplarla büyütülüyoruz. O kadar içimize işliyor ki, bir noktadan sonra bunu sorgulamamaya başlıyoruz. Heidegger işte tam burada devreye giriyor ve diyor ki: ‘‘Gerçekten kendin misin, yoksa toplumun senden beklediği kişi mi?’’

Heidegger’e göre insanlar, toplumun dayattığı kimlikleri sorgulamadan kabul ettiğinde, ‘‘otantik olmayan’’ (yani sahte) bir hayat yaşarlar. Bir kadın ‘‘Ben duygusal olmalıyım çünkü toplum böyle diyor’’ diye düşünüyorsa, bu gerçekten onun kendi seçimi mi? Ya da bir erkek ‘’Ben güçlü olmak zorundayım çünkü erkekler öyledir’’ diyorsa, bu gerçekten içinden gelen bir şey mi?

Sartre’a göre herkes özgürdür, kimliklerimizi kendimiz yaratırız. O halde, bir kadın ‘‘Ben toplumun bana dayattığı rolleri reddediyorum, güçlü ve bağımsız bir birey olacağım’’ diyebilir mi? Teoride evet. Ama pratikte? İşte burada Heidegger devreye giriyor. Çünkü kadınların ve erkeklerin yaşadığı gerçeklik eşit değil.

ÖZGÜRLÜK VAR AMA EŞİT DEĞİL

Şimdi, Sartre ve Heidegger’in fikirlerini toplumsal cinsiyet bağlamında düşünelim.

Sartre’a göre herkes özgürdür, kimliklerimizi kendimiz yaratırız. O halde, bir kadın ‘‘Ben toplumun bana dayattığı rolleri reddediyorum, güçlü ve bağımsız bir birey olacağım’’ diyebilir mi? Teoride evet. Ama pratikte?

İşte burada Heidegger devreye giriyor. Çünkü kadınların ve erkeklerin yaşadığı gerçeklik eşit değil. Kadın bir seçim yaparken önüne daha fazla engel çıkabiliyor. Çünkü içinde bulunduğumuz toplum, bu seçimleri özgürce yapmamızı her zaman desteklemiyor.

Örneğin, bir kadın kariyer yapmaya karar verdiğinde, ondan beklenen şeyin ‘‘iyi bir anne’’ olması gerektiği dikte ediliyor. Ya da bir erkek evde çocuk baktığında ‘‘Sen nasıl adamsın?’’ denilerek  toplumsal baskıya maruz kalabiliyor. Yani Sartre’in söylediği gibi ‘‘Özgürsünüz, seçimizi yapın’’ demek her zaman o kadar kolay değil. Heidegger’in vurguladığı gibi, çoğu insan, toplumun onlara biçtiği rolleri sorgulamadan yaşamak zorunda kalıyor.

PEKİ YA GERÇEK ÖZGÜRLÜK?

Özgürlük sadece bireysel seçimlerle mi mümkün, yoksa toplumun dönüşmesi mi gerekiyor?

Sartre’a göre, herkes kendi seçimlerinden sorumlu ve kimliğini kendisi yaratıyor. Yani kadınlar da erkekler de üzerlerine biçilen rolleri reddedebilir. Ama Heidegger bize diyor ki, ‘‘Dur bir dakika, sen toplumun içinde yaşıyorsun, bazı şeyleri sorgulamadan kabulleniyorsun.’’ Yani gerçek özgürlük, bireyin sadece seçim yapmasıyla değil, o seçimleri yapabilceği toplumsal alanın da yaratılmasıyla mümkün.

Bir kadın özgürce seçim yapabiliyor mu? Bir erkek, ‘‘erkeklik’’ kalıplarının dışına çıkabiliyor mu? Eğer toplum bireylere gerçekten özgür olabilecekleri bir alan yaratmıyorsa, o zaman Sartre’in bahsettiği mutlak özgürlük ne kadar mümkündür?

İşte bu yüzden, kimliğimizi gerçekten özgürce seçebilmek için, sadece bireysel olarak değil, toplumsal olarak da bir dönüşüme ihtiyaç var.

Belki de en büyük soru şu: Gerçekten özgür müyüz?

Eğer gerçekten özgür olsaydık, bir kadının gece yalnız yürürken korkmasına gerek olmazdı. Eğer gerçekten özgür olsaydık, bir kadın iş yerinde erkek meslektaşlarından daha fazla çalışıp, daha az kazanmaya mahkum edilmezdi.  Eğer gerçekten özgür olsaydık, bir kadın ‘’Hayır’’ dediğinde, bu canından olmasına sebep olmazdı. Eğer gerçekten özgür olsaydık, bir kız çocuğu doğduğunda onun için belirlenmiş sınırlar değil, sonsuz olasılıklar olurdu.

Sartre haklı mıydı? Kim olduğumuzu tamamen biz mi seçiyoruz? Ya da Heidegger’in dediği gibi, çoktan çizilmiş bir kaderi mi yaşıyoruz?

Bir kadın, sesini yükseltirken, sınırlarını aşarken, kendine dayatılan rolleri yırtıp atmaya çalışırken sadece kendi kimliğini mi inşa ediyor, yoksa bütün bir sistemi mi sarsıyor? Çünkü bir kadın özgürce seçim yaptığında, bunun bedelini ödemek zorunda kalıyor: Daha fazla çalışıp daha az kazanarak, istediği gibi giyinme hakkı elinden alınarak, şiddete uğrayarak, hakkında herkesin söz sahibi olmasına katlanarak, istediği kadar iyi eğitimlere sahip olsa da yönetici pozisyonlarına erkekler kadar layık görülmeyerek, partnerinden ayrılmak istediğinde canından olarak…

Belki de asıl soru şu: Özgürlüğümüz gerçekten bizim mi? Yoksa onu her gün, her an, yeniden kazanmak zorunda mıyız? Çünkü eğer kimliklerimizi gerçekten biz seçiyorsak, o halde neden kadınlar hala seçimlerinin bedelini ödemek zorunda? Eğer özgürlük gerçekten bizimse, neden kadınlar onu her gün, yeniden ve yeniden savaşarak savunmak zorunda kalıyor?

Otorite kavramından ve kurgusundan hep korktum. Özgürlük kavramı, duygusu, düşü ve düşüncesi, ümit ve umut gibi hep içimi ısıttı. Bilim, din, siyaset, kültür, idare dahil her alanda otoriteler arttıkça, özgürlüğün silikleştiğini ve silindiğini düşündüm. Otorite ve özgürlük, her zaman için birbiriyle uzlaşmaz iki kavramdır. Otorite içinde özgürlük arayışında olmak, aslında köleliğe teslim olmaktır.Özgürlük için bütün otoritelere  başkaldırmayı hep en değerli erdem  olarak gördüm.

Otorite, çok kapsayıcı, buyurgan ve dayatmacı bir kavramdır ve kurgudur. Otorite, kanundur, kuraldır, normdur, ölçüdür, kimliktir. Otorite, değiştirilmez ve kapalı güçtür. Otorite, değişmeye kapalıdır. Otorite, güç kullanarak herkesi ve her şeyi değiştirmeye zorlayabilir. Din, sanat, felsefe, bilim, ahlak, eğitim, aile ve diğer alanlarda otorite  deyince, kişinin  biat ve teslim olduğu,  varlığını  otorite denilen çerçevenin sınırları içinde oluşturduğu,  hep ölçü olarak alınan, doğruluğundan ve geçerliliğinden asla şüphe edilmeyen  kurumları, kaynakları ve kişileri  anlamak mümkündür.Otorite olarak nitelenen  kurguların  gölgesini, yüzyıllar boyunca oluşturulan  kitaplarda,  ritüellerde, kimliklerde ve  kurumlarda  görmek mümkündür. Otorite sürekli olarak eski ve düzenli olana bağımlı olmayı ve teslim olmayı içermektedir. Otoriteler, kendilerine bağımlı olmayan ve biat etmeyen hiçbir bireyi sevmezler. Dini, siyasal, ideolojik, kültürel otoritelerin tamamı, kendilerine hizmet eden tebalar ve köleler isterler.

Felsefe, bilim, sanat, eğitim, din, siyaset, ahlak, edebiyat, aşk ve diğer bütün insani tecrübeler, insanın dünyayı, doğayı ve insanlığı görme, bilme, anlama ve yaşama biçimleridirler. Felsefe, bilim, sanat, maneviyat, düşünce, siyaset, ahlak, edebiyat ve maneviyat alanları otorite denilen kurgular tarafından işgal edildiği zaman, bu alanlarda insanın özgürce özgünce tecrübeler yaşaması mümkün değildir. Otorite, insan tecrübesine dair bakış değildir. Otorite, insanın tecrübe alanlarının bir bütün olarak işgal edilmesi ve gasbedilmesidir. Felsefede, bilimde, sanatta, edebiyatta, ahlakta, maneviyatta gelişebilmek için en iyi yol bireyin otoritelerin kabalığından, kalabalıklığından ve kısırlığından kurtulup özgürlük vadisinde yalnız başına kalması, yaşaması ve yürümesidir.

İnsanlık, sanat, felsefe, bilim, din, kültür, edebiyat, siyaset alanlarında yaratıcı eserler üretmiştir. Yeryüzünde mevcut bütün eserler, insan tecrübesinin ürünüdürler. Hiçbir eser veya kurum, insanın üstünde değildir. İnsanlık tecrübesinin bütün eserleri, insanlığa ilham kaynağı olmaya devam etmektedirler. İnsanlık tarafından üretilen bir kaynağı, insanlığın üstünde   buyruklar veren bir otorite haline getirmek, insanın içindeki canlı ve yaratıcı yaşam akışını  boğmak ve kurutmak anlamına gelmektedir. İnsanın, hiçbir konuda bir otoritenin kalıbları ve buyrukları çerçevesinde özgür olması mümkün değildir. Bilim, felsefe, sanat, edebiyat, siyaset, düşünce alanlarında otorite olarak   vehmedilen kaynakların ve kurumların sınırlarının dışına çıktıkça birey, özgürleşmekte, olgunlaşmakta ve gelişmektedir.

Otoriteryanizm, felsefeye, bilime, sanata, ahlaka ve özgürlüğe karşıdır. İnsanlık tecrübesinin  siyasal, sosyal, entelektüel, felsefi, sanatsal ve manevi gelişimin önündeki en büyük tehdit, otoritelerden ve otoriteryanizmden gelmektedir. Otoriteryanizmin olduğu yerde akıl, ahlak ve adalet yoktur.

Otoritenin ve otoriteryanizmin olduğu yerde insani tecrübeye eleştirel bakış yoktur. İnsan, doğaya, bilime, felsefeye, sanata, topluma, siyasete, edebiyata, aşka dair sözünü özgürce söyleme hakkına, yeteneğine ve kapasitesine sahiptir. İnsanların özgürce söz söyleme hakkını gasbeden otoriteler, kendilerini insanın üstünde konumlandırarak insanlığa buyruklar vermeyi kendi ayrıcalıkları olarak kabul etmektedirler.

Otoriteyi canlı insanların dünyasında değil, ölülerin dünyasında konumlandırmak lazımdır. Mezarlıklar, kendilerini vazgeçilmez sanmış insanlarla doludur. İnsanların dünyasında canlı, diri ve dinamik kılınması gereken otorite değil, özgürlüktür.

MEZARLIKLAR KENDİLERİNİ VAZGEÇİLMEZ SANANLARLA DOLU

İyi zordur. Güzel zordur. Doğru zordur. Otoritelerin iyinin, güzelin ve doğrunun kaynağı ve sahibi olduğunu zannetmek, hayatlarımızı iyileştirmemekte, güzelleştirmemekte ve doğru kılmamaktadır. İyinin, doğrunun ve güzelin sahibi olarak görülen bütün otoriteler, aslında çirkinliklerin, kötülüklerin ve yalanların kaynağıdırlar. Otorite, politiktir. Din, felsefe, sanat, siyaset, edebiyat alanlarında kurgulanan bütün otoriteler, yüz yıllar boyunca insanın insana tahakküm etmesi için dizayn edilen araçlardır.

Yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğini geride bıraktığımız şu anda insanlığın otoritenin yeni biçimlerini veya otoritenin yeni kaynaklarını uydurma cehaleti içinde olduğunu görüyoruz. Popülizm, aşırı sağ, faşizm, ırkçılık, dini fanatizm, dinbazlık, cihadizm, paternalizm, kolektivizm, devletçilik, milliyetçilik, otoriteye teslim olma ve biat etme biçimleridir. Aslında otorite uydurma alışkanlığının kendisi, çok eskidir. Otorite hakkında aslında yeni bir şey yoktur. Otorite denilen kurgunun yeniden canlandırılması, bir geleneğin, dinin, ritüelin, kimliğin, ideolojinin yeniden değerli hale getirilmesi veya akredite edilmesiyle mümkün olmaktadır.

Otoriteyi canlı insanların dünyasında değil, ölülerin dünyasında konumlandırmak lazımdır. Mezarlıklar, kendilerini vazgeçilmez sanmış insanlarla doludur. İnsanların dünyasında canlı, diri ve dinamik kılınması gereken otorite değil, özgürlüktür. İnsanlığın bugün acilen ihtiyaç duyduğu şey, otoriteye biat etme sapkınlığından kurtulması ve özgürlük arayışına girmesidir.

Felsefeden sıkılan öğrencilerime sıklıkla şunu söylerim; bu dersi belli bir notla geçersiniz. Beni de unutursunuz. Ama bu derste tartışılan meseleleri hayat karşınıza çıkaracak. Bundan kaçış yok. Elbette şaşırıyorlar çünkü hayata son derece pragmatik bakıyorlar ve her tür bilgiyle ilişkilenmeleri de bu temelde gerçekleşiyor. Felsefe ise onlardan şu an için hayatlarında olup biten her şeyle ilgili derin bir muhasebe talep ediyor. Bu bildiğin doğru mu? Hayatını ne için yaşıyorsun? Niçin ahlaklı olmalıyım? Birçok şey için olması gereken ne?

Bu sorular onlar için son derece yorucu. Çünkü akıllarını işlevsel olan şeylere, en temelde getirisi olan bir şeylere yormak istiyorlar. Getiri nedir? Para, güç, tanınırlık, ün…  Aslında sadece gençler için değil yetişkinler için de benzer bir durum söz konusu. Kendimizi bir şekilde hep “gösterme” derdindeyiz. Görünür olma tutkumuz anlamı anlamsızlaştıracak kadar baskın. Korkunç bir görüntü enflasyonu içinde dağılıp gidiyoruz. Öyle ki herhangi bir odakta kalmak ve orada derinleşmek neredeyse imkânsız. İletişim teknolojilerinin birçok şeyi kolaylaştırmasının yanında bazı bakımlardan bizi sakatladığı da bir gerçek. Aklın hiç olmadığı kadar araçsallaştığı bir çağda yaşıyoruz. Düşünmenin hayata bir anlam atfetmek ya da ruhu derinleştirmek gibi amaçlara hizmet ettiği söylenemez. Zaten ruh en az hissiyatla kendini var etmenin peşinde, terapilere ve antidepresanlara müptela yaşıyor. Bizi kendimizden bu kadar uzağa süren bir çağın adını koymaya çekindiğimiz bunalımı içinde var kalmaya çabalıyoruz. Aslında çağın bunalımını 20. yüzyılın başında ölmüş bir düşünür isabetli bir şekilde ortaya koymuştu; “Daha büyük olmak isteyen hiçbir şey görmüyoruz bugün (…) İnsana bakmak yoruyor artık – bugün nihilizm bu değilse başka nedir? İnsan yorgunuyuz.” (Nietzsche, Ahlakın Soykütüğü, Birinci İnceleme, Bölüm 12)

Nietzsche’nin “daha büyük olmak isteyen hiçbir şey görmüyoruz bugün” derken büyük olmakla kastettiği şey nedir? Buna belki kendisinin de sıklıkla bahsettiği ruhun tinselleşmesi diyebiliriz. Başka bir deyişle, ruhun güçlü bir şahsiyet edinerek derinleşmesi ve yükselmesi. Elbette bunun için gerçekten bir şeyler hissetmeye ve dürüst bir şekilde kendimizle yüzleşmeye ihtiyacımız var. Bunu ne kadar yapabiliyoruz? Sıkıntı, endişe ve acı gibi duygulara neredeyse öcü muamelesi yapıyoruz. Halbuki bu duygular varoluşsal kaygılarımızın ve anlam arayışımızın tezahürü olarak yorumlanabilir. Bunun için varoluşçu felsefeye biraz göz atmak yeterlidir. Peki sürekli iyi bir hal içinde olma çabasında iyi olmayan bir şey yok mu? Her gün görünür olma çabasıyla kadrajın dışında bırakılan şeyler nedir? Gülümsemelerimiz bilincimizden süpürdüğümüz hangi yoksunluğu örtüyor? Evet insana bakmak yoruyor artık. Çünkü insanda gittikçe hiçleşen bir varoluşun gösterişli yüzeyselliği seziliyor. Gösterişli çünkü görünenin ötesinde hiçbir şey yok. Olup biten yalnızca geçici de olsa bir etki oluşturmak, dikkat çekmek ve kendinden söz ettirmek…

Evet, bu manzaraya bakmak bizi yormuyor mu? Nietzsche’ye katılmamak elde değil. Ruhlarımızın bu derin sefilliğinin adı nihilizm değilse nedir? Peki teşhisi koyan felsefeden çözüm için ne umabiliriz? Felsefe akademik bir disiplin olmadan çok önce bir yaşam pratiğiydi. Yani hayatı belli bir biçimde tasavvur etme ve buna uygun bir eyleme pratiği.

Sokrates’ten sonra ve onun etkisiyle gelişen tüm felsefe okulları bir yaşama felsefesi ortaya koyma çabasındaydı. Kiniklerin toplumsal uzlaşımlara meydan okuyan pratikleri, Stoacıların tutkularla mücadelesi ve Epikür’ün ölüm korkusuna çare arayışı hep belli bir biçimde var olmayı gerektiriyordu. Çünkü felsefe yaşama yön veren bir şeydi.

FELSEFE YAŞAMA YÖN VEREN BİR ŞEYDİ

Felsefe yapmak belli bir biçimde var olmaktı. Yalnızca bir köşeye çekilip derin düşüncelere dalmak değil… Düşünce ve eylem birliği içinde var olmak… Bugün belki en çok ihtiyacımız olan şey bu birliği yeniden kurmaya çalışmak… Ama şunu gözden kaçırmadan; felsefe her şeyden önce saf, samimi ve dürüst bir hakikat arayışıdır. Hayatımızı üzerine inşa edeceğimiz fikirler bu arayıştan beslenir. Kendi gerçeğine sadık olmayan ve bu gerçeği eğip büken her çaba düşünceyi bulanıklaştırdığı gibi yaşam pratiğini de anlamsızlaştırır.

Sokrates’ten sonra ve onun etkisiyle gelişen tüm felsefe okulları bir yaşama felsefesi ortaya koyma çabasındaydı. Kiniklerin toplumsal uzlaşımlara meydan okuyan pratikleri, Stoacıların tutkularla mücadelesi ve Epikür’ün ölüm korkusuna çare arayışı hep belli bir biçimde var olmayı gerektiriyordu. Çünkü felsefe yaşama yön veren bir şeydi. Felsefe teorik bir bilmece olduğu kadar pratik bir uygulamaydı. Bu yüzden belki şimdi kendimizi başkalarının geçici ilgisine teslim etmeyi bırakıp -belki daha az görünür olmayı göze alarak- kendimizden daha büyük bir şey inşa etmeye yönelmeliyiz. Yalnızca farklı olmak için değil, ki her türden farklılığın da dolaşıma sokulup prim yaptığı bir çağda farklılığı öteki olmayı göze alacak bir başkalık geliştirmek olarak düşünüyorum. Yani gözden düşmek, beğenilmemek, belki kıyasıya eleştirilmek olarak bir başkalık deneyimi… oyunbozan bir başkalık deneyimi…

Felsefeyi yoksullaştırdığımız ve giderek kaybettiğimiz ruhlarımızla yeniden buluştuğumuz bir başkalık deneyimi olarak yaşayabiliriz. Uçucu heyecanlarda ve yavan fikirlerde eriyen ruhumuzun yeni bir yaşam atılımı olarak düşünebiliriz. İçinde debelendiğimiz vasatlıktan bir çıkış yolu olarak görebiliriz. Ya da farkında olmadan acısını çektiğimiz, içimize dolan derin boşluğun anlam veremediğimiz kaygısına çare olarak düşünebiliriz. Felsefeden umabileceğimiz hala çok önemli şeyler var.

Siz de kendinizi büyük bir boşluğun içinde kaybolmuş, anlamlı olan her şeyin sizi terk etmiş olduğu hissine kapılıyor musunuz?

Tüm sözlerin, tüm kelimelerin boşuna sarf edildiğini, ne bu dünyayı anlamanın ne de bir şeyleri değiştirmenin mümkün olduğunu düşündüğünüz oluyor mu? Oynanan türlü türlü ayak oyunları içinde ne olduğunu anlamaya çalışırken yorulduğunuz hatta tükendiğiniz zamanlar yaşıyor musunuz?

Muhtemelen evet. Son dönemlerin en büyük sorunu içinde bulunduğumuz bu anlam karmaşası.. Günlük hayatın içinde muhatap olduğunuz insanların yüzünde bunu görmek, konuşmalarındaki umutsuzlukta bunu hissetmek mümkün. Kimsenin geleceğe dair bir planı, hayali yok gibi. Sanki herkes günü kurtarmanın, sorumluluklarını yerine getirmenin, yani yaşamak denilirse, yaşayabilmenin telaşında.

Bir şeylerin yolunda gitmediğinin farkında olan ama itiraz etmeye bile mecali olmayan onlarca insan tanıyorum. Eskiden içten içe kızardım bu insanlara. ‘‘Sessiz kalmak rıza göstermektir, kötülüğün bir parçası olmaktır’’ diye düşünürdüm.  Şimdi de aynı düşüncelere sahip olmakla birlikte kızamıyorum o insanlara. Yorgunluklarını ve enerjilerinin kalmamasını anlıyorum.

Anlamlı sandığımız, değer atfettiğimiz her şey değer kaybetti. Büyük bir boşluğun içinde ne tarafa gideceğimizi şaşırmış bir halde, büyük bir anlam boşluğu içinde bulduk kendimizi.

BİR ANLAM BOŞLUĞU İÇİNDE BULDUK KENDİMİZİ

Önce inandığımız tüm değerlerin içi boşaltılarak büyük bir boşluk içinde bırakılıverdik. İdeolojilerin, dinlerin, siyasi örgütlenmelerin beklentilerimizi karşılamadığını ve gerçek olmadıklarını fark ettik. Anlamlı sandığımız, değer atfettiğimiz her şey değer kaybetti. Büyük bir boşluğun içinde ne tarafa gideceğimizi şaşırmış bir halde, büyük bir anlam boşluğu içinde bulduk kendimizi.

Ama bugün artık her şey değişti. Artık yaşadığımız şey, anlam boşluğundan ziyade anlam kalabalığıdır. Ve bu kalabalık arasından sıyrılıp ortaya gerçekten anlamlı olan şeyleri sunabilmek, insanları bu anlam etrafında buluşturabilmek artık oldukça zor.

Dört bir taraftan üretilen anlamlar ile kuşatılmış haldeyiz. İzlenilen TV programları, diziler, haberler, siyasi söylemler, her ne varsa hepsi, üretilen anlam kalabalığına kitleleri dahil etmek için varlar. Hiç biri sıradan ve kendiliğinden olan durumlar değil. Tıpkı J.Baudrillard’nın söylediği gibi: ‘‘İster politik, ister eğitici, isterse kültürel içerikli olsun sonuçta niyet anlam ileterek kitleleri anlamın egemenliği altında tutmaktır. Onlar anlam yerine gösteri istemektedir.’’  Yani, önce tüm değerlerimizin içini boşaltıp kitleleri anlam boşluğu içinde kalan yığınlara dönüştürmeleri de şimdi yeni anlamlar üreterek aynı kitleleri o anlamlar etrafında toplamak istemeleri de boşuna değil.

Ekonomik krizin içinden geçerken size sabretmeniz, fedakarlık göstermeniz gerektiği söyleniyorsa, yaratılan anlamın etrafında sizi tutabilmek için söyleniyordur. Ya da demokrasi ile yönetildiği iddia edilen bir ülkede seçimle göreve gelen belediye başkanları görevlerinden alınıp yerine kayyum atanırken size terörden, güvenlikten dem vuruluyorsa bu da yine oluşturulan anlam kalabalıkları içinde kaybolmanız içindir. Kadınlar, en güvenli alanları evlerinde, aile dedikleri kurumun içinde canlarından olurken durmadan aileyi koruma ve güçlendirme adına politikalar yürütülüp, kadınların canları önemsenmiyorsa yine bu da üretilen anlam kalabalığında kitleleri tutabilmek içindir.

Çünkü ‘’aile’' bir anlamdır ve bu anlamın etrafında kitle oluşturmak kolaydır. ‘’Aile yılı’’ başlığıyla kadınların canı üzerinden gösteriler yapmak, kadınlara sadece annelikleri ile değer biçmek kolaydır. Fakat büyük bir sorun vardır ki; kadınlar ve  çocuklar ölmeye, en yakınları tarafından öldürülmeye devam etmektedir. Siz üretilen anlamlar etrafında bu gerçekleri görmez olduğunuzda bir şey değişmemektedir. Olan tek şey sıranın size ne zaman geleceğini sadece bilmemenizdir. Çünkü anlam ve gerçekliğin yeri asla doldurulamaz.

Gerçek olan şudur: Cinsiyet farketmeksizin insan değerlidir ve  can güvenliği her şeyden önemlidir. Adalet, hukuk ve demokrasi olmadan yaşamak mümkün değildir. Üretilen anlamlar etrafında kitlelere tahakküm kurarak yönetmek, kitleleri uyuşturarak sessizliklerini sağlamak ne tarihte ne de günümüzde toplumlara fayda sağlamıştır. Büyük felaketlerin, savaşların ve kayıpların en büyük sebebi iktidarların kötülüğü değil, kitlelerin sessizliğidir.  İnsan fıtratı hep suçlayacak, günah keçisi ilan edecek birilerini bulmak ister ya işte, biz de hep bizi yönetenlere, iktidarlara, dünyaya yön verenlere kızıyoruz sadece. Elbette kızmakta çok haklı sebeplerimiz var. Kötülüklerinin sınırı da yok affedilir bir tarafı da. Fakat bu yeni bir durum değil ki.

Tarih boyunca, şimdiye kadar tek bir dram sahnelenmiştir, hiç durmadan tekrarlanan tahakkümler oyunu. Muhtemelen bundan sonra da hep aynı oyun sahnelenmeye devam edecektir.

Bu nedenle bireyler olarak, bu akışın içinde kaybolmak, dağılmak ve pes etmek gibi bir lüksümüz olduğunu düşünmüyorum. Yorulacağız ve  kaybolmuş hissedeceğiz zaman zaman kendimizi. Tükenmiş hissedeceğiz. Ama ASLA PES ETMEYECEĞİZ. Düşünmekten, düşüncelerimizi cesaretle paylaşmaktan, bizi sessiz yığınlara dönüştürmek isteyenlerle mücadele etmekten vazgeçmeyeceğiz. Vazgeçersek yaşayan ölülerden hiç bir farkımız kalmayacak, hatta ölüm bile daha anlamlı olacaktır. Bu anlam kalabalığı içinde kaybolursak bizzat kötülüğün bir parçası haline dönüşeceğiz.

Bağımsız değiliz birbirimizden, görünmez bağlarla bağlıyız birbirimize. Ne kadar farklı olsak da aynı dünyanın içinde aynı döngüde yaşıyoruz. Her birimizin eylemi diğerini etkiliyor: "Ben neyi değiştirebilirim ki” diye düşünenlere “kelebek etkisini” hatırlatmak isterim. Bir kelebeğin kanat çırpışından oluşabilecek kasırgalar vardır. Buradaki amaç, kelebeğin kanat çırpmasının doğrudan bir kasırga oluşturduğunu söylemek değil, ama başlangıçtaki küçük bir hareketin, karmaşık bir sistemde büyük olayları tetikleyebileceğini vurgulamaktır.

İşte biz de bu karmaşık sistemin içinden ancak kendi bireysel çabalarımızla çıkabiliriz.

Ahmet Kaya’nın eşsiz güzellikte olan şarkısındaki sözler gibi.

Yorgunum.

Çünkü yorgunluğumun yaşamak gibi bir anlamı var…

Yine de yaşamaktan duyduğum mutluluğun tadına

Düşmanlarım ulaşamazlar…

Sevgi ve muhabbetle…

Seyahat ettiğim her yerde ilk olarak o bölgedeki arkeoloji müzesine gidiyorum. Arkeoloji müzelerini gezmek benim için geçmişe zaman yolculuğu yapmak gibi… Böyle bir yolculuk, o şehir ya da bölgede var olmuş kültürlerin, medeniyetlerin günlük yaşam pratiklerinden dini ve felsefi görüşlerine kadar birçok konuda bilgi sahibi olmaya imkân tanıyor. Üstelik Anadolu gibi sayısız medeniyetin var olduğu bir coğrafyada eşsiz bir kültürel mirasa sahip olduğumuz için epey şanslıyız.

Bugün neredeyse her şehirde bir arkeoloji müzesi var. Bu mekanları gezerken yalnızca entelektüel açıdan tatmin olduğunuzu hissetmiyorsunuz, aynı zamanda duyularınız da estetik bir şölen yaşıyor. Öyle ki, küçük bir kullanım eşyasındaki detaylı işçilikten tutun da bir mimari yapının kalıntılarındaki harikulade süslemelere varıncaya dek son derece zengin bir estetikle büyülenmemek elde değil. Fakat bu büyü maalesef müzeden dışarı çıkınca birdenbire yok oluyor. Dışarı çıkıp etrafınıza şöyle bir bakmanız gözlerinizin acımasına yetiyor. Çünkü müthiş bir görüntü kirliliği duyularınıza hücum etmeye başlıyor. İster istemez, estetiği bu kadar dışlayan bir yaşama kültürünün nasıl olup da bu derece yaygınlaştığını merak ediyor insan. Öyle ki hemen hemen her şeyde bir derme çatmalık, kaba bir işlevsellik ve duyulara işkence eden bir çirkinlik kendini gösteriyor.

Estetik sözcüğü Yunanca “aisthesis” sözcüğünden geliyor. Bu sözcük duyularla, duyumsanabilir olanla, algıyla bağlantılıdır. Duyularla algılama, hissetme anlamına geliyor. ‘Estetik’ aynı zamanda güzel olanı soruşturan, güzel olanla ilişkimizi anlamaya çalışan ve beğeni yargıları üzerine kafa yoran bir felsefe alanıdır. Felsefe tarihinde hemen hemen her filozofta estetik üzerine düşünme bulabiliriz. Örneğin Platon harikulade Şölen (Symposium) diyaloğunda eros (sevgi/aşk) üzerine tartışırken bu duygunun güzel olanla bağlantısını ortaya koyar. Ona göre sevmek ruhu güzelliğe taşımaktır. Sevmek bir yükseliştir. Bu yükseliş, duyusal olarak güzel olandan, kavramsal olan Güzel’e doğrudur. Başka bir deyişle, sevmek güzel olan şeyleri severek Güzel ideasını (güzeli güzel yapanı) kavramaktır. Dolayısıyla, hakikate bu dolayımla yani güzel olanı severek varılabilir. Platon için en yüce sevgi bu bakımdan philosophia’dır, yani felsefedir. Şölen diyaloğu en yüce sevgi olan hakikat sevgisinin yani felsefenin böyle estetik bir dolayımla ortaya çıktığını göstermesi açısından son derece ilginçtir.

Nietzsche ve Schopenhauer gibi filozofların felsefelerinde ise estetik önemli bir yere sahiptir. Nietzsche estetiği zengin yanılsamaların kaynağı olarak olumlar. Hakikat de ona göre zengin yanılsamalar oluşturabilme becerisidir. Bu açıdan ele alındığında, felsefe bize yavan bir hakikat sunar. Zira felsefe kavramlarla düşünür. Nietzsche ise duyusal metaforu ve imgeyi daha yaratıcı bir dünya tasavvuru oluşturması nedeniyle kavramlardan üstün tutar. Kavramlar olanca farklılığı içindeki dünyayı belli şemalara indirgeyen düzeneklerdir. İmge ise dünyanın daha zengin bir temsilini ortaya koyması açısından benzersizdir. Bu bakımdan sanat Nietzsche’ye göre kültürün en yüksek formudur. Sanatçı da en üstün güç istencine sahip kişilik olarak Nietzsche’nin düşüncesinde bir übermensch yani üstün insandır.

Schopenhauer için ise sanat bizi istemenin tahakkümünden kurtaracak iki seçenekten (diğeri asketizm/çilecilik) biridir. Estetik deneyim doymak bilmeden isteyen yanımızı susturur. Öyle ki, hoşumuza giden bir melodinin yarattığı coşkuda ya da etkileyici bir manzaranın seyrinde akan zaman birdenbire durur ve o an ebedi bir şimdiye (nuc stans) dönüşür. Schopenhauer’a göre böyle anlarda dünya bize kalbini açar ve biz şeylerin yüreğine dokunduğumuzu, yaşamın özüyle gerçekten temas ettiğimizi hissederiz. Aslında kısa bir an için güzelliğin keyfini çıkarmaktır bu.

Dolayısıyla felsefenin bu alanına bakmak bize estetiğin sadece duyusal bir ihtiyaç değil aynı zamanda ruhsal bir ihtiyaç olduğunu gösteriyor. İnsan güzeli sever, güzeli arar, güzelle varoluşunu yüceltir, yaşama bir anlam vermeye çalışır. Yaşam yalnızca eylemek, yapmak, problem çözmek değildir. Yaşamı yalnızca pragmatik bir anlayışla sürdüremeyiz. İnsanda bundan daha derin bir arayış da vardır. Çünkü insan yalnızca bir homo faber değil aynı zamanda bir homo esteticus’tur. Akıllı bir hayvan olan homo faber yaşadığı çevreyi kontrol etmek ve bu çevreyi yaşamını kolaylaştıracak şekilde dönüştürmek için şeyleri kullanışlı hale getirir. Burada yaratıcı bir çaba olmakla birlikte bu çaba temelde işlevselliğe yani problem çözmeye yöneliktir. Estetik anlamda yaratıcı bir çaba ise sorun çözmeyi hedeflemez. Homo esteticus’un çabası Güzel’i ortaya koymaktır. Sanatsal etkinlik dünyayı başka bir biçimde tasavvur etme cüretidir. Günlük yaşam pratikleri içinde sıradanlaşan insan ruhu, bu etkinlik içinde kendi otantikliğini, kendi benzersizliğini keşfeder. Bu bakımdan, sanatsal etkinlik insanın kendi yaratıcı çabasıyla kendisini de inşa ettiği bir süreçtir.  

Estetiği bu kadar ıskalamamıza gerekçe olarak tarihsel, sosyolojik ya da ekonomik sebepler ileri sürülebilir. Belki birçokları için temel sebep yoksulluktur. Fakat egemen olanın son yirmi yılda ortaya koyduğu estetiğe baktığımızda tek sebebin bu olmadığı aşikâr görünüyor.

ESTETİĞİ ISKALAMAK

Meseleyi yaşama kültürü açısından ele aldığımızda şunu söylemek mümkün; gerçekten büyük kültürler yalnızca işlevselliğe takılıp kalmadan kendi yaşama pratiklerini estetik bir çabayla da buluşturmuş olanlardır. Kendi kültürümüz açısından duruma baktığımızda ise yaşama pratiğimizin işlevsellik odaklı yürüdüğünü görüyoruz. Bu yüzden içinde yaşadığımız evler, şehirler, sokaklar, sokakları süsleyen heykeller ‘Güzel’ olandan hiçbir şekilde nasibini almış değil. Zaman zaman sosyal medyaya da yansıyan yapıların, anıtların, heykellerin duyularımızı paralize ettiği bir gerçek. Elbette hepsi bu şekilde değil ama çoğunluğu böyle. Estetiği bu kadar ıskalamamıza gerekçe olarak tarihsel, sosyolojik ya da ekonomik sebepler ileri sürülebilir. Belki birçokları için temel sebep yoksulluktur. Fakat egemen olanın son yirmi yılda ortaya koyduğu estetiğe baktığımızda tek sebebin bu olmadığı aşikâr görünüyor. Ben bunun aynı zamanda yeterince gelişmemiş bir beğeni duygusu eksikliğinden kaynaklandığınıve bir eğitim sorunu olduğunu düşünüyorum. Zira estetik beğeni duygusunun gelişmesine olanak tanıyan bir eğitim sistemimiz yok. Yalnızca temel bilimlerin öğretimine - o da eleştirel biçimde değil - odaklı bir eğitim anlayışında diretiyoruz. Güzel sanatlar eğitimi eğitimin hiçbir kademesinde yeterince önemsenmiyor. Beğeni duygusu gelişmemiş bir toplumda da her şey maalesef fazla özensiz, kaba, derme çatma oluyor. Sonuç olarak ne oluşturduğumuz mimaride ne çevre düzenlemesinde ne sokakları, meydanları süsleyen heykellerde kayda değer bir estetik görebiliyoruz.

Paolo Sorrentino’nun Youth (Gençlik) filminde akılda kalan son derece ilginç bir replik var; karakterlerden biri kendisini pencereden boşluğa bırakmadan önce şöyle diyor; “Duyguların abartılı olduğunu düşünüyorsun ama bu saçmalık. Duygular sahip olduğumuz tek şey.”

Gerçekten de duygular sahip olduğumuz tek şey mi? Duyguların felsefi bir analizini yapmak mümkün mü? Ya da duygular bizi felsefe yapmaya götürür mü?

İnsanları felsefeye yönelten sebepler birbirinden farklıdır. Durduk yere insan felsefi bir sorgulama içine girmez. Düşünme, insanın bir şeyleri dert edinmesi ile başlar. Duygular da bu ‘dertlerin’ başında gelir. Zira, bu dünyada birçok şeyi anlama ihtiyacında olduğumuz gibi hissettiğimiz bazı duyguların da anlamlı bir açıklamasını yapmak isteriz. Neden böyle hissediyorum?

Bazen hissettiklerimize bir anlam vermek güçtür. Ama duygular nefesimizi keser. Duygular yaşam enerjimizi en coşkulu varoluşa yükseltebildiği gibi bazen de bizi içimizdeki karanlığa gömebilir. Üstelik her güçlü duygu bir hafıza yaratır. Bu hafıza zamanla hatırlanmaya değer güzel anılara da dönüşebilir; derin yaralara, iç sızılara da evrilebilir. Dolayısıyla bizi biz yapan bir duygu anlatısı, bir duygu tarihi vardır. Hepimiz bir ömür boyu bu tarih içinde yol alarak aynı zamanda kendi içimizde bu tarihin yarattığı izlerle mücadele ederiz. Bazı ruhlar içinse bu mücadele çok sert ve çetindir. Edebiyat ve sanat bunu ortaya koyan şahane örneklerle doludur. Peki ya felsefe bu konuda ne der, bize ne önerir?  

Aslında felsefe antik dönemden beri içsel süreçleri, duyguları anlama ve açıklama, aynı zamanda onlarla nasıl başa çıkılacağını öğretme noktasında birtakım ruhsal alıştırmalar önermektedir. Neticede insan kendi iç denizinde savrulmadan güvenli bir biçimde yol almayı ve zaman zaman kabaran duygularıyla boğulmadan başa çıkmayı öğrenmelidir. Fakat bu öğrenme önce anlamayı gerektirir. Tüm değişimlerin önce anlamayı gerektirmesi gibi.

Fakat asıl mesele, Spinoza’nın da yerinde bir şekilde tespit ettiği gibi duygulara ilişkin doğru bir yaklaşım ortaya koymaktan geçer. Söz konusu doğru yaklaşım da öncelikle duyguların sahip olduğumuz en temel şeyler olduğunu fark etmektir.

DUYGULAR SAHİP OLDUĞUMUZ EN TEMEL ŞEYLER

Duygular, felsefe tarihinde birçok düşünürün inceleme alanına girmesine rağmen onları ötekileştirmeyen bir bakış çok az düşünürde karşımıza çıkar. Çoğunlukla duygular akıl karşısında hiyerarşik olarak daha aşağıda konumlandırılır, beden ve ona ait süreçlerle birlikte insanın egemen olması gereken yanını ifade eder. Duygular bedene ait süreçlerdir, dolayısıyla doğal, hayvani ve karanlık tarafımızla bağlantılıdır. Filozofların aklı ve bilinci bedenden ve duygusal süreçlerden soyan bu bakış açısı nihayetinde insanı da neredeyse bir akıl varlığı olmakla özdeş kılmıştır. Hatta tek tanrılı dinlerin de bu bakımdan aynı bakış açısını izledikleri görülür. Monoteistik inanışta Tanrının suretinde yaratılmış olmak Tanrısal akıldan pay almakla ilişkilendirilir. Beden ve duygusal süreçler hiyerarşik olarak bizi hayvana ve doğaya daha yakın tutan özelliklerdir. Antik Yunan’da kırların Tanrısı olarak karşımıza çıkan Pan aslında içgüdüsel ve doğal yanımızı temsil eder. Pan’ın Ortaçağ mitolojisinde şeytanla benzer şekilde betimlenmesi, insanın doğal, dürtüsel yanının ötekileştirilmesine mükemmel bir örnektir. Aslında tüm bu yaklaşımlar duygulara gereğinden daha az önem vererek onların gücünü görmezden geliyor değildir. Tam tersine duyguların gücünün farkında olarak onların her ne pahasına olursa olsun dizginlenmesi gerektiğini savunan yaklaşımlardır. Fakat asıl mesele, Spinoza’nın da yerinde bir şekilde tespit ettiği gibi duygulara ilişkin doğru bir yaklaşım ortaya koymaktan geçer. Söz konusu doğru yaklaşım da öncelikle duyguların sahip olduğumuz en temel şeyler olduğunu fark etmektir.

Peki felsefeyle kurduğumuz ilişki duygular bağlamında bir çeşit ruhbilimi olarak düşünülebilir mi? Ya da bu bakımdan bir felsefi psikoloji mümkün mü? Elbette psikolojinin bir bilim olarak ortaya çıkmasından çok önce felsefeyle bu çeşit bir ilişkilenme de pekâlâ mümkündü. Hâlâ da mümkün. Bu bağlamda Augustinus’un yaklaşımı son derece çarpıcı bir felsefi psikolojiyi yansıtır. Özellikle Confessiones (İtiraflar) adıyla kaleme aldığı eseri, Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar’ı kadar etkileyici bir ruhsal analiz ortaya koyar. İtiraflar’ında Augustinus çalkantılı ve karmaşık duygusal dünyasını son derece dürüst ve samimi bir yaklaşımla anlamaya ve açıklamaya çalışır. Onun Tanrı karşısında itirafları aslında kendi gerçek benliğini arayışı, kendi sislerinden arınma mücadelesidir. Bu açıdan da hayranlık uyandırıcıdır. İlginç olan şu ki, Augustinus’u Azizlik mertebesine çıkaran Hıristiyanlık duyguları ve dürtüsel yanımızı dizginlemeyi salık verirken diğer yandan da bizi bu açıdan sağaltacak yollar geliştirmiştir. Hıristiyanlığın “itiraf etmek hepimize iyi gelir” anlayışı modern psikolojideki yaklaşımlarla bilhassa psikanalizin bakış açısıyla paralellik gösterir.

Varoluşçuluk da yirminci yüzyılda kaygı problemine yoğunlaşarak felsefenin sorunlarını psikolojik bir zemine çekmiş, dünyayı ve varoluşumuzu felsefi açıdan dert edinmemizin belli duyguların kendilerini açık etmeleriyle ortaya çıktığının altını çizmiştir. Buna göre, sıkıntı, huzursuzluk, iç bunaltısı gibi duygular bizi yaşamın anlamını düşünmeye götüren duygulardır. Bu duyguların felsefi bir sonucu olarak beliren modern nihilizm, ilkçağ septisizmindeki epistemolojik nihilizmden farklı olarak varoluşsal bir karaktere sahiptir ve kökeninde dünyayla duygusal ve anlamlı bir bağ kuramamak yatar. Varoluşçu düşünürlerin şunun altını çizmeleri önemlidir; anlam verili değil, yaratılan bir şeydir. Yaratılan bu anlam dünyanın açıklanamayan saçmalığına rağmen var olma iradesi gösterebilmektir. Belki de bu bakımdan anlam, Nietzsche’nin söylediği gibi felsefi hakikati aşan, sanata yükselen bir şeydir.

Aklı merkeze alan felsefe geleneğindeki filozofların çoğu, duyguları ötekileştirse de başta söylediğim gibi bedeni ve duyguları merkeze alan, bu bakımdan zihni bedenle ve duygularla bağlantılı düşünen birçok yaklaşım da öne çıkar. Örneğin Spinoza upuygun ya da değil her tür bilginin temeline bedendeki etkilenimlerle ortaya çıkan hayal gücünü yerleştirir. Buna göre, zihnimizde oluşan ilk fikir bedenin fikridir. Başka bir deyişle, zihnimizde oluşan ilk fikir bedendeki belli bir duygulanımın ne olduğunun fikridir. Spinoza aynı zamanda bedenin, aklın idaresine başvurmadan kendi başına yapabildiği çok şey olduğunu belirtir ve duyguların aklın üzerinde muazzam bir gücü olduğunu ortaya koyar. Günümüzde de yaygın bir yaklaşım olarak aklımızı duygularımızdan bağımsız işlettiğimizi düşünürüz. Halbuki akıl çoğu zaman bilinçsizce en derin duygularımızın tatminine yönelir.

Elbette bugün modern farmakolojinin sunduğu ilaçlar ve farklı psikoloji uygulamaları, duyguları anlama ve onlarla başa çıkmada yadsınamayacak önemde bir destek sunsa da, bazı şeyleri daha geniş bir bakış açısıyla analiz etmeye ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Dolayısıyla felsefeyi etkili bir ruhsal terapi olarak ele almayı değerlendirmeliyiz. Örneğin bugün iletişim teknolojilerinin yarattığı aşırı enformasyon ve şeffaflık her şeye olduğu gibi duygulara da “sergi değeri açısından bir anlam” atfetmektedir. Yaşanan mutluluk ve sevinç görünür olduğu sürece anlamlı hale gelmektedir. Bu durum, çekilen acı için de geçerlidir. Bir zamanlar, dünyayla anlamlı bir bağ kuramadığını hisseden insanın kaygısının, huzursuzluğunun, derin iç sıkıntısının bir anlamı vardı. En azından bu duyguları üzerinde düşünecek mesafe, yalnızlık ve yoğunlaşma geliştirebiliyordu. Şimdi ise anlam arayışı yerini görünür olmaya bıraktı. Görünür olmak için sonu gelmeyen bir meşguliyet içindeyiz. Duygusal olarak kendimizi sakatladığımızın farkında bile değiliz. Çünkü yaşadığımız hiçbir an’a, duyguya çarçabuk görünür olmadığı sürece hak ettiği değeri vermiyoruz artık. Kendisini sürekli teşhir etme telaşında bir öznenin kendi varlığıyla, duygularıyla, iç dünyasıyla hakiki ve anlamlı bir bağ kurabileceğini söylemek güç. Byung-Chul Han’ın deyimiyle, “aşırı enformasyon ve aşırı iletişim hakikat eksikliğinin, dahası varlık eksikliğinin belirtisidir.”[1]

Dünyanın talep ettiği hıza ve etkileşime meydan okuyarak, kendimize doğru bir şekilde yoğunlaşabileceğimiz bir varoluşu sürdürmeye daha fazla ihtiyacımız var. Duyguları onlara gereken önemi verecek kadar abartalım, çünkü sahip olduğumuz tek şey onlar.

Kaynaklar

Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu, çev. Haluk Barışcan, Metis Yayınları: İstanbul, 2018.

Bilinçdışı kavramını Freud’la anmaya alışkınız. Freud kibirli bir şekilde buluşunu bize adeta bir Kopernik devrimi olarak sunar ve şöyle der; insan hiç de kendisinin efendisi değildir. Freud’a kadar olan süreçteki felsefi antropolojide yaygın olan eğilim ise insanı bilinci ve akletme yetisiyle hem kendi doğasına hem de dışsal doğaya egemen bir varlık olarak düşünmüştür. Antik çağın rasyonalizmi, Orta çağ teolojisi ve Aydınlanmanın kurgusu hep bu yöndedir. Fakat yine de felsefe tarihinde Freud’a kadar uzanan çizgide bilinçdışı kavramını düşünebileceğimiz çok fazla uğrak bulunur.  

Kavramın felsefi köklerine ilişkin bir sorgulamayı özellikle 19. yüzyılı temel alarak sürdüren çalışmalardan biri Günter Gödde’nin Traditionslinien des “Unbewussten”: Schopenhauer, Nietzsche, Freud (1999) başlıklı kitabıdır. Bu çalışmayı ayrıcalıklı kılan özellik, yazarın aynı zamanda bilinçdışı kavramının kaynağını ve zaman içindeki gelişimini Traditionslinien dediği üç temel hat içerisinde belirlemiş olmasıdır. O bu gelenek hatlarını, bilişsel/kognitif bilinçdışı, romantik/estetik bilinçdışı ve bedensel/dürtüsel bilindışı olarak nitelendirir.

Bu bakımdan Freud’un bilinçdışı kavrayışı Schopenhauer ve Nietzsche gibi filozoflarda öne çıkan bedensel/dürtüsel bilinçdışı kavrayışına yakındır. Bu bakış açısı, bilinç fenomeninin bilinçdışı fizyolojik süreçlerce koşullandığını ileri sürer. Bu bakımdan bedene, bedensel süreçlere ve dürtülere dikkat çeker. Bu yaklaşım, yaratıcılığın kökleri bağlamında romantik bilinçdışı fikrinden etkilense de daha çok insandaki ilkel ve yıkıcı dürtülere, aynı zamanda bu dürtülerin karanlık mücadelesine odaklı bir bilinçdışı fikrine sahiptir.

Dolayısıyla, 19. yüzyıl Alman felsefesi içinde bu kavram çok güncel olmakla birlikte Schopenhauer ve Nietzsche gibi filozoflarda isteme, güç istemi, beden ve güdülerle bağlantılı olarak düşünülmüştür. Bu filozoflar her ne kadar “bilinçdışı” kavramını merkeze alan bir tartışma ortaya koymamış olsa da ele aldıkları birçok konuda bu kavrama göndermede bulunurlar. Örneğin bilinçli düşünmenin otonom bir yapısı olmadığını iddia ettiklerinde, bedensel ve fizyolojik süreçlerin düşünce ve davranışlarımız üzerindeki etkilerine değindiklerinde ya da insan davranışlarının kendini kandırma ve manipüle etmeyi de içeren özellikler taşıdığına vurgu yaptıklarında bilinçdışını kavramına işaret ederler. Dolayısıyla bilinçdışı söz konusu filozoflarda şöyle ya da böyle hep göz önünde bulundurulan bir kavram olmuştur.

Aslında aynı çizgide biraz daha geriye gittiğimizde bedeni ve duyguları temel alan benzer bir yaklaşım Spinoza’da karşımıza çıkar. Spinoza Ethica’nın 3. bölümünün başındaki önsözde kendisinden önceki düşünürleri duyguları insan doğasının bir kusuru olarak görmeleri bakımından eleştirir. Ona göre bu düşünürler insanın kendi eylemleri üzerinde mutlak bir denetim gücü olduğuna ve eylemlerine özgürce yön verebileceklerine inandıkları için hatalı bir yaklaşım içindedirler. Bu düşünürler genel olarak insani zayıflıkları ve tutarsızlıkları doğal nedenlere bağlamak yerine insan doğasının bir kusuru olarak görme eğilimindedirler. Halbuki “doğada, onun kusuru olarak gösterebileceğiniz hiçbir şey yoktur; çünkü doğa hep aynıdır, gücü ve etkileme imkânı her yerde bir ve aynıdır.” Diğer bir deyişle, her şey doğa yasalarına uygun olarak meydana gelir. Var olan her şey gibi nefret, öfke, kıskançlık gibi olumsuz duygular da doğanın zorunluluğundan ve kudretinden kaynaklanır. Bunu göz önünde bulundurarak, her şeyi doğanın evrensel kuralları ve yasalarıyla anlamaya çalışmamız gerekir.

Spinoza beden ve zihin arasındaki ilişkiyi Kartezyen bir mantıkla ele almaz. Bedeni ve zihni iki ayrı töz olarak düşünmek yerine aynı tözün (Tanrı/Doğa) iki farklı görünümü olarak düşünür. Her bir görünüm bu anlamda Tanrısal doğanın zorunlu bir sonucu olarak ortaya çıktığı için belirli bir şekilde var olmaya ya da eylemde bulunmaya belirlenmiştir. (Ethica, Bölüm I, Önerme 29). Mutlak anlamda sonsuz töz olan Tanrı/Doğa hem düşünen hem de yer kaplayan bir varlıktır. Temelde aynı tözün farklı görünümlerini ifade eden düşünce ve yer kaplama arasında bu bakımdan bir paralellik bulunur. Spinoza bunu “fikirlerin düzeni ve bağlantısı şeylerin düzeni ve bağlantısıyla aynıdır” şeklinde ifade eder. (Ethica, Bölüm II, Önerme 7). Daha açık bir deyişle, “Tanrının düşünme kuvveti onun gerçekleşmiş kudretine eşittir. Böylelikle, biçimsel dünyada Tanrının sonsuz doğasından ne çıkmışsa, aynı düzen ve bağlantıda düşünce dünyasında da Tanrı fikrinden çıkar.” (Ethica, Bölüm II, Önerme 7.) Tanrısal doğanın zorunlu bir sonucu olarak ortaya çıkan tüm varlıklar farklı tarzlarda ortaya çıksa da düzen ve bağlantı açısından benzerdir.

Bu bağlamda düşünüldüğünde, bedendeki herhangi bir etki zihinde de buna paralel bir düşünce yaratır. Spinoza bedendeki bu etkileri duygulanış (affectio) olarak adlandırır. Duygu derken de “bedenin etki gücünü çoğaltan ya da azaltan, bu güce yardımcı olan ya da onu engelleyen bedenin değişik hallerini ve aynı zamanda bu haller hakkındaki fikirleri” kastettiğini belirtir. (Ethica, Bölüm III, Tanım 3). Herhangi bir karşılaşmanın etkisiyle bedende ortaya çıkan duygulanışlar zihinde de eşzamanlı bir fikir oluşturur. Bu bakımdan, bedenimizin etkime gücünü artıran ya da azaltan herhangi bir duygu zihnimizin düşünme gücünü artıracak ya da azaltacaktır. Bu nedenle duygular insanın var kalma çabasını (conatus) olumlu ya da olumsuz biçimde etkileyen unsurlardır. Spinoza bu bakımdan iki temel duygu tanımlar: sevinç ve keder. Diğer tüm duyguları da bu iki duygunun türevi olarak düşünür. Dolayısıyla sevinç türünden duygular conatus’u olumlu etkileyerek bu var kalma çabasını artıracak, keder türünden duygular ise zayıflatacaktır. Başka bir deyişle, sevinç olumlu bir karşılaşmadan türeyen ve zihni de daha yetkin hale getiren bir duyguyken keder hem bedeni hem de zihnin yetkinliğini olumsuz etkileyen bir duygudur.

Sonuç olarak, duyguları bir kusur olarak görmek, yok saymak ya da bastırmak yerine onları tanımak önemlidir. Spinoza’ya göre, insan ancak aklın kılavuzluğunda upuygun fikirler geliştirerek duygularının sebepleri hakkında doğru bir düşünceye ulaşabilir. Ve ancak bu şekilde onlara egemen olmayı öğrenebilir. Bu bir güç ve kudret meselesidir.

DUYGULARI YOK SAYMAK YERİNE ONLARI TANIMAK ÖNEMLİDİR

Dolayısıyla zihnimiz bazı durumlarda etkin, bazı durumlarda ise edilgindir. Ethica’nın 3. bölümünün 1. önermesine göre, zihin birebir fikirlere sahip olduğu sürece zorunlu olarak etkindir, birebir olmayan fikirlere sahip olduğu sürece de zorunlu olarak edilgindir. Spinoza bu bağlamda farklı bilgi türleriyle varoluş tarzları arasında bağlantı kurar. Bu bilgi türlerini birinci, ikinci ve üçüncü tür bilgi olarak adlandırır. Birinci tür bilgi hayal gücüne dayanan, büyük ölçüde karşılaşmaların tesadüfleriyle beliren ve genel olarak bir bedenin diğeri üzerindeki etkisini ifade eden rastlantısal bir bilgidir.

Bu bilginin öne çıkan bir diğer özelliği şeyleri yalnızca sonuçlarıyla yani etkileriyle tanıması, nedenleri ise bilmemesidir. Bu bilgi seviyesinde bir varoluş bize aslında bilinçdışı süreçlerin etkin olduğu bir var olma tarzını düşündürür. Başka bir şekilde söylersek, gerçek sebeplerin farkında olmadan tamamen duygulanımların etkisiyle hareket ettiğimiz bir var olma biçimini ifade eder. Üzerimizdeki etkilerin gerçek sebeplerini anlamaktan uzak olduğumuz için, bulanık ve yanlış fikirlere kapılmak kaçınılmazdır. Spinoza bu noktada başka bir bilgi türüyle bu var olma tarzını aşabileceğimizi söyler.

İkinci tür bilgi dediği bu bilgi türü upuygun fikirler (adaequata idea) üretmemizi sağlayan aklın (ratio) bilgisidir ve bize doğruyu yanlıştan ayırt etmemizi öğretir. (Bölüm II, Önerme 42) Bu tür bir bilgiyle birinci tür bilgideki bulanıklığın, yanlışlığın aşılması ve şeyler arasındaki ilişkilerin doğru anlaşılması söz konusudur. Başka bir deyişle, ikinci tür bilgi yalnızca bir şeyin üzerimizdeki etkisini bilmekle sınırlı değildir, aynı zamanda şeyler arasındaki ilişkileri tanımaya ve söz konusu şeyler arasındaki gerçekten ortak olanı kavramaya yöneliktir. Elbette sevinç türünden duyguların çoğalması bu kavrayış gücüne olumlu bir etkide bulunacaktır. Üçüncü tür bilgi ise bu doğrultuda Tanrının ya da Doğanın zorunluluğunu kavramaya yöneliktir.

Zihinsel bulanıklığı ve dalgalanmaları aşmak ve etkin bir varoluş sürdürmek açısından ikinci tür bilginin kılavuzluğunda yaşamak gerekir. Yine de birinci tür bilgideki bilinçdışı yön ikinci tür bilgide de tümüyle ortadan kalkmış değildir. Şöyle ki, şeyler arasındaki ilişkilerin farkında olma ve zorunluluğu kavrama fikir düzeyinde nereye kadar götürülebilir? Bedenimiz üzerindeki herhangi bir etkinin farkında olma ve sebeplerini bilmeye yönelik bir çaba hangi noktaya kadar sürdürülebilir? Doğanın karmaşık nedenselliği içinde herhangi bir duygulanımın ve ona bağlı bir fikrin ortaya çıkması geriye doğru gidildiğinde son derece karmaşık bir nedensellik zincirini ortaya çıkaracaktır. Dolayısıyla, duygulanımlarımıza, fikirlerimize etki eden biyolojik, toplumsal, kültürel birçok unsur ele alındığında son derece karmaşık bir nedenler ağı içinde kendimizi bulmamız kaçınılmazdır. Bu nedenle ikinci tür bilgi belli zorunlulukları ve sebepleri kavramaya yarasa da etkilerin ve buna bağlı olarak ortaya çıkan fikirlerin ve eylemlerin bilinçdışı arka planını tümüyle aydınlatmaya muktedir değildir.

Sonuç olarak, duyguları bir kusur olarak görmek, yok saymak ya da bastırmak yerine onları tanımak önemlidir. Spinoza’ya göre, insan ancak aklın kılavuzluğunda upuygun fikirler geliştirerek duygularının sebepleri hakkında doğru bir düşünceye ulaşabilir. Ve ancak bu şekilde onlara egemen olmayı öğrenebilir. Bu bir güç ve kudret meselesidir. Yine de şunun altını çizmek lazım, duygulanış dediğimiz ruhun edilginliğini yaşamak kaçınılmazdır. Bununla birlikte, bilincinde olduğumuz durumlarda bile eylemlerimiz üzerinde mutlak bir denetim gücümüzün olduğunu söylemek ve eylemlerimizi özgürce kendimizin belirlediğini iddia etmek kendimizi kandırmak olur.

Kaynakça

Spinoza, B. (2016) Ethica, çev. Çiğdem Dürüşken, İstanbul: Alfa Basım Yayım.

Yılın son günlerine yaklaştıkça, üzerimize çöken o garip ağırlığı hissetmeye başladık. Bu yalnızca fiziksel bir yorgunluk değil; ruhsal bir tükenmişlik, her şeyin üzerine devasa bir gölge gibi inen bir huzursuzluk. Pandemi sonrasında giderek boğucu bir hal alan, gündemin bitmek bilmeyen yoğunluğu, her gün başka bir felaket haberiyle başlayan sabahlar ve bireysel yaşamlarımızdaki küçük mücadeleler birleşerek bir kasırgaya dönüşüyor. Çoğumuz haberleri takip etmenin ağır yüküyle, uzaklaşmanın suçluluğu arasında sıkışıp kalıyoruz. Bu yılın sonunda bir kısmımız artık daha sessiz, daha kırılgan ve daha içe dönük. Bu gibi dönemleri zaman zaman yaşayan biri olarak çıkış yolunu çoğu zaman geçicilikte bulmaya başladım. O nedenle yılın bu son yazısında beraberce geçicilik üzerine düşünmek istedim.

Etimolojiden Düşünsele Zamana Dokunan Bir Kavramın İzleri

Pek çok dilde olduğu gibi dilimizde de “geçicilik” hayatın bir akış içinde olduğunu, hiçbir şeyin kalıcı olmadığını vurgulayan bir kavram. Latince kökenli dillerde “transience” ya da “impermanence” olarak geçen bu terimler, “bir yerden bir yere geçiş” veya “sonsuz olmayan” anlamlarını taşıyor. Kavramın etimolojik kökleri, insanlık tarihindeki ilk metafizik tartışmalara kadar uzanır.

Geçicilik fikrinin, ilk olarak Antik Yunan düşünürleri tarafından felsefi bir mesele olarak ele alındığını görürüz. Herakleitos’un ünlü “Panta Rhei” (Her şey akar) sözü, geçiciliğin felsefi tarihindeki en eski ve etkili ifadelerden biridir. Herakleitos’a göre, evrendeki her şey sürekli bir değişim içindedir ve hiçbir şey aynı kalmaz. Ona göre, aynı nehirde iki kere yıkanamayız zira  su sürekli akar ve ikinci defa girilen nehir artık aynı nehir değildir. Bu düşünce, geçiciliği sadece bir gerçeklik olarak değil, aynı zamanda bir yaşam felsefesi olarak kabul etmeyi önerir. Batı düşüncesindeki bu felsefi temelin Doğu’da manevi bir huzur arayışına evrildiğini görürüz. Örneğin Budizm, geçicilik kavramını manevi bir huzur yolu olarak derinleştirmiştir. Buda, her şeyin değişime ve çürümeye tabi olduğunu ve bu gerçeğin fark edilmesinin insanın ıstıraptan kurtulmasının anahtarı olduğunu işaret eder.

Alvin Toffler, “Bilişim Toplumu: Hız ve Geçiciliğin Çağı” adlı kitabında, modern dünyanın hız ve geçicilik üzerine kurulu olduğunu belirtirken bu durumun insanlara hem fırsatlar sunduğunu hem de yabancılaşmaya yol açtığının altını çizer.

TESELLİ Mİ, HUZURSUZLUK MU?

Yüzyıllar boyunca geçicilik, insan için hem bir teselli hem de bir huzursuzluk kaynağı olmuştur. Geçiciliğin derin gücü, kalıcılık arayışındaki insana huzursuzluk verir. İnsan, doğası ilişkilerinde, başarılarında ve hayallerinde bir süreklilik, bir devamlılık görmek ister. Ancak geçiciliği kabul etmek, hayatın sürekli bir değişim içinde olduğunu fark etmek, bu arayışın temelde boşuna olduğunun da kabulünü gerekli kılar. Bu da kişide bir hayal kırıklığı yaratabilir.

Diğer yandan ‘Zaman her şeyin ilacıdır’ sözünden de bildiğimiz gibi, acıların, sıkıntıların ve zorlukların da geçici olduğunu hatırlamak, yaşanan sıkıntının bir süreliğine olduğunu bilmek umudu çapalama konusunda insana iyi gelir. Zamanın giderek daha hızlı geçtiğinin algılandığı modern dünyada geçicilik de farklılaşır. Alvin Toffler, “Bilişim Toplumu: Hız ve Geçiciliğin Çağı” adlı kitabında, modern dünyanın hız ve geçicilik üzerine kurulu olduğunu belirtirken bu durumun insanlara hem fırsatlar sunduğunu hem de yabancılaşmaya yol açtığının altını çizer. Toffler’a göre, modern toplumun geçici yapısı bireylerin üzerindeki baskıyı artırırken, aynı zamanda onları sürekli olarak yeniliklere adapte olmaya zorlar. Hızla değişen iş yaşamı, ilişkiler ve değerler sistemi, insanları sürekli bir hareketlilik içinde tutar. Ancak bu, aynı zamanda duygusal anlamda bir köksüzlüğün ve güvensizliğin zeminini de beraberinde getirir.  Modern dünyada geçicilik, birey için bir özgürlük alanı açarken, bir tür varoluşsal yalnızlık da yaratabilir güce ulaşır.

İvan İlyiç’in hikayesinin en güçlü noktası, onun geçiciliği kabullenme sürecidir. Romanın sonlarına doğru, İvan, hayatın ve ölümün doğasını anlamaya başlar. Geçmişte ona büyük acılar veren hastalığı ve ölüm korkusu, yerini bir tür dinginliğe bırakır.

İVAN İLYİÇ’İN AYNASINDAN GEÇİCİLİK

Edebiyat, geçicilik kavramını sıklıkla ele alır ve bu kavramı hem hüzünlü hem de yüce bir tema olarak işler. Lev Tolstoy’un İvan İlyiç’in Ölümü adlı romanındaki İvan İlyiç karakteri, çoğumuza benzeyen yanıyla geçicilik kavramını en çarpıcı ve insani yönleriyle ele alan bir kahramandır. Okudukça daha da tanıdık gelecek bu karaktere gelin biraz yakından bakalım.

İvan İlyiç, ilk bakışta sıradan bir memur olarak görünür; toplumun beklentilerine uygun bir yaşam sürmüş, hırslarının ve başarılarının peşinden gitmiştir. Ancak hayatının son döneminde, ölümün kaçınılmazlığıyla yüzleştiğinde, her şeyin ne kadar geçici ve yüzeysel olduğunu fark eder. Bu farkındalık, hem karakterin hem de okuyucunun varoluşsal bir sorgulama içine girmesine neden olur.

Romanın başlangıcında, İvan İlyiç’in yaşamı, toplumun dayattığı normlara uygun bir “başarı öyküsü” olarak sunulur. İyi bir eğitim almış, toplumda saygın bir yer edinmiş, prestijli bir meslek sahibi olmuştur. Ancak bu hayatın temelinde yüzeysellik yatar. İvan, statü ve maddi başarı odaklı bir yaşam sürmüş, insanlarla olan ilişkilerini bile bu bakış açısıyla şekillendirmiştir. Karısı ve çocuklarıyla arasındaki bağ, gerçek bir sevgiye değil, bir tür zorunluluğa dayanır. Hayatı boyunca kendi ölümlülüğünü hiç düşünmemiş olan İvan, ciddi bir hastalığa yakalandığında, ilk kez hayatın ve yaşadığı her şeyin geçiciliğiyle yüzleşir. Tolstoy, bu noktada insanın ölüm karşısındaki çaresizliğini ve varoluşsal korkusunu derin bir şekilde tasvir eder. İvan İlyiç’in hastalığı, içsel bir aydınlanma ve sorgulama sürecine dönüşür. Hastalık ilerledikçe, hayatında değer verdiği şeylerin aslında ne kadar anlamsız olduğunu fark eder. Statü, para, toplumdaki saygınlık gibi şeylerin ölüm karşısında hiçbir anlam taşımadığını anlar. Bu farkındalık, İvan İlyiç’i bir yandan derin bir acıya sürüklerken, diğer yandan hayatın gerçek anlamını keşfetmesi için bir kapı aralar.

“Peki ya hayatım yanlış yaşandıysa? Eğer bütün hayatım boyunca gerçekten önemli olan şeylere değil de, başkalarının bana önemli olduğunu söylediği şeylere değer verdiysem?” cümlesi İvan’ın ömrü boyunca geçici şeylerin peşinde koştuğunu ve bu yüzden hayatının anlamını kaçırdığını ifade eder. Geçmişteki anılarını ve kararlarını sorgulamaya başlar; bu da onun için bir tür varoluşsal kriz yaratır.

İvan İlyiç’in hikayesinin en güçlü noktası, onun geçiciliği kabullenme sürecidir. Romanın sonlarına doğru, İvan, hayatın ve ölümün doğasını anlamaya başlar. Ölümün sadece bir son değil, aynı zamanda bir başlangıç olduğunu hisseder. Geçmişte ona büyük acılar veren hastalığı ve ölüm korkusu, yerini bir tür dinginliğe bırakır.

Romanın final sahnesi, bu farkındalığın en çarpıcı ifadesidir. İvan İlyiç, ölmeden hemen önce ışığı ve huzuru sembolize eden bir deneyim yaşar. Tolstoy, bu sahneyi şöyle betimler:

“Ölüm sona erdi, artık ölüm yoktu.”

Bu cümle, İvan’ın hayatın geçici olduğunu ve ölümün de bu geçiciliğin bir parçası olduğunu kabullendiğini gösterir. Geçicilik, burada bir korku kaynağı değil, bir özgürlük aracına dönüşür.

Hız ve Yabancılaşma: Modern Dünyada Geçicilik

Modern çağda geçicilik, yalnızca bir yaşam felsefesi değil, bir hayatta kalma stratejisi olarak da karşımıza çıkıyor. Sosyal medya, hızla tüketilen içerikler ve bir sonraki yeniliği bekleyen heveskar kitleler, geçiciliğin modern hayatın merkezi haline geldiğini gösteriyor. Ancak bu hız içinde geçiciliği kabullenmek, bireye bir denge noktası sunabilir. Hayatın sürekli akışında, her anı bir sonrakine bağlayan zincirin güzelliğini fark etmek, hem huzur hem de özgürlük getirebilir.

Yeni Bir Başlangıç İçin…

Yılın bu son günlerinde, yorgunluktan bunalmış, huzursuz ve umutsuz hisseden herkese geçiciliğin hafifliğine sığınıp biraz olsun rahatlayabilmeyi diliyorum. Yeni yılda, kendi geçiciliğimizle yüzleşme cesaretini bulup, hayatın geçici anlarının güzelliğini fark edebilmenin huzurunu yaşayalım. Çünkü, “Ne içindeyiz zamanın, ne de büsbütün dışında…” Hepinize umut dolu, hafif ve huzurlu bir yıl diliyorum.

Kadın naif midir, yoksa şeytan mı? En hakikisinden yosma mıdır, yoksa evinin yamacından ayrılmayan bir melek mi? Kadın sürekli şekil değiştirdiğinden tanımlanamaz. Bir erkek, bir kadın için “Evet, artık elimde” dediği anda, elinden bir kuş gibi uçup gider. Hapsedilebileceği düşünülendir kadın, ama asla sahip olunamayan. Kadın, tarih boyunca renkten renge bürünmüştür. Köle olmuştur kadın, sonra kraliçe, sonra hayat arkadaşı, sonra kız kardeş. Sonra şeytani kırmızı renkli elbise giyen bir fahişe ve sonra gün ışığında parıldayan bir çiçek. Kimi zaman tanrıça Hera gibi gücüyle, kimi zaman aşk tanrıçası Afrodit gibi cazibesi ve güzelliğiyle ölümlü ölümsüz herkesi mest etmiş, kimi zamansa Artemis gibi savaşçı doğasıyla erkeklere taş çıkarmıştır. Efsanelerde ve tarihsel süreçte şekilden şekle girerken kadın hâlâ kendi kimliğini aramaktadır. Kadına dair neler söylenebilir? Freud, kadının keşfedilmemiş belki de hiç keşfedilmeyecek kara bir kıta olduğundan bahsederken bir nevi dişinin hammaddesinin karanlık olduğunu söyler. Öyle midir gerçekten, kimdir kadın? 

Kadını tanımak çok zor değil aslında, dolunaylı bir gecede başınızı göğe çevirmeniz başlangıç için yeterli. Tam orada gümüşi ışığıyla parıldayan, doğadaki en dişil güç olan Ay, kadının tabiatına ışık tutar. Birçok kültürde Ay’ın kadınların hâkimi olduğuna inanılmış, Ay ve kadın arasında ilişki kurulmuştur. Şairler, “Ay yüzlü kadın” derken, Ay ve kadını birlikte anarlar. Peki neden Ay ile kadın aynı cümle içinde geçer? Ay’ın tabiatı kadının hangi hallerine ışık tutar?  

Erkek kadını tanıdığını sandığı an yanılır. Bir kedi yavrusu gibi miyavlayıp süt isteyen kadın birdenbire bir aslan gibi kükreyebilir.

ERKEK, KADINI TANIDIĞINI SANDIĞI AN YANILIR

Ay’ın denize vuran aksinde yaşanan romantizm anlarını düşünün. Ay, sevgilileri birbirine yakınlaştırmıştır, tıpkı kadın gibi. Kadın yakınlaştırır, bağlar kurar. İki şeyi yan yana getirir. Yuvayı dişi kuş yapar derken bir nevi onun birleştirici yanından bahsederiz. Ay’ı takip edin. Işığını yaya yaya insanın tenine değdirip bir zaman sonra görünmez olduğuna tanık olursunuz. Ay’ın sürekli değişmesi, yoktan büyümesi, düzenli bir döngüselliğe sahip olması, kadının değişken ruh haliyle benzerlik gösterir. Kadın, dışarıdaki dünyadan kolayca etkilenir ve heyecanın esintisine göre yön değiştirebilir, değişkendir. Sabah kahkahalar atarken akşam suratını asabilir. Ve o geçişleri sadece zihninde değil yüreğinde de hisseder. Bir erkek için bu durum içinden çıkılabilecek ve anlaşılacak bir şey değildir. Erkek kadını tanıdığını sandığı an yanılır. Bir kedi yavrusu gibi miyavlayıp süt isteyen kadın birdenbire bir aslan gibi kükreyebilir.

Kadının ruhsal değişiminin bedensel bir karşılığı da vardır. Kadın sadece duygusal değişkenlik göstermez, bedeni de ona ayak uydurur. Aylık ritme karşılık gelen bedensel değişiklikler kadının duygusallığını etkiler. Regl zamanı şehveti artar, bedeni acıdan kıvranır. Duygusal girdaplara kapılır, sinirlenir, öfkelenir. Sonra hiçbir şey olmamış gibi yaşamına devam eder. Ay gibidir kadın, değişkendir. Bedeni ve ruhu borsa gibi inip çıkar. Zaten fiziksel olarak da Ay’ın 28 günlük döngüsü kadının regl olmasıyla senkronize bir olaydır. Etimolojiye bile yansımıştır bu durum; Ay (Moon), ay (month), aybaşı (menses) kelimeleri aynı kökten gelir.  

Kadın, fırtınadaki en güçlü dalgada teknesini kurtardıktan sonra hafif bir meltem esintisinde durgun bir denizde süzülür. Yelkenini dolduran sevgi ve şefkattir böyle zamanlarda. Tıpkı Ay ışığı gibi veya tene değen ipek kumaş gibi yumuşacıktır. Kız çocuklarına dikkat edin, aynısını görürsünüz. Hemen hemen her yerde kız çocukları başkalarının yakınlığını arar ve bundan keyif alırlar. Konuşarak, severek, dokunarak ve öperek ilişki kurmak isterler. Ay’ın gülümseyen yüzüne benzerler. Erkek çocuklara oranla daha sevecen, samimi ve sıcakkanlı olma eğilimindedirler. Algılarımızda da kadın çocukken neyse, büyüdüğünde aynı olmalıdır: sıcak, sevecen, narin ve kırılgan. Öbür türlüsü erkektir zaten, kadın değil! 

Gözlerimiz yalnızca ışığı ve karanlığı ayırt edebilen basit organlar olarak görülebilir. Oysa baktığımız her yerde karmaşık düzenin izlerini görebilmek, bir anlamda doğanın kendini ifade etme biçimidir. Evrendeki her şey – yıldızlar, atomlar, DNA’mızın kıvrımları ve hatta bir kar tanesinin simetrisi – bir tasarımın, belki de çok daha büyük bir zekânın yansımalarıdır. İşte bu fikir, Halil Cibran’ın Peygamber eserinde dile getirdiği o derin bakış açısıyla örtüşür: “Beni tapınaklarda aramayın, ruhum vadilerde, rüzgarın dansında ve denizin gürültüsündedir. Çünkü ben, siz neredeyseniz oradayım; iç sesinizde, düşlerinizde ve hatta kaybolduğunuzu düşündüğünüz o karanlık anlarınızdayım.”

Bu cümlelerde Cibran’ın ifade ettiği şey, Tanrı kavramının yalnızca dinî bir olgu olarak algılanmasının ötesine geçip bilimle buluştuğu noktadır. Modern fizik ve biyoloji, doğanın işleyişini anlamak için her geçen gün daha derine indikçe, rastlantısallığın arkasında yatan o düzenin izlerine rastlıyor. Kuantum teorisi, evrenin en küçük yapıtaşlarında bile düzenli bir kaosun var olduğunu ve bu kaosun belirli kurallara göre işlediğini gösteriyor. Cibran’ın vadilerde, rüzgarın dansında gördüğü Tanrı da aslında bu düzenin ifadesi olarak karşımıza çıkıyor.

Beynimiz, doğayı ve evreni anlamlandırmak için sürekli olarak kalıplar arar, anlamlı bütünler oluşturmaya çalışır. İnsanlık, tarih boyunca Tanrı’yı bu anlamlandırma çabasının bir ürünü olarak görse de, belki de asıl mesele, onu her şeyin içinde saklı bir düzen olarak algılamaktır.

BEYNİMİZ SÜREKLİ KALIPLAR ARAR

Ünlü biyolog Richard Dawkins, evrim teorisinin yaratıcılığına dikkat çekerken, canlıların rastgele bir süreç sonucu değil, doğa yasalarının işleyişi sayesinde şekillendiğini savunur. Ancak bu yasa ve kuralların kendisi öyle muazzam bir denge ve uyum içerisindedir ki, evrende yalnızca kaos ve rastlantılar olmadığını hissettirir. Cibran’ın satırlarında yankılanan da budur: Doğa, kendi içinde bir zekâya sahiptir; bu zekâ kendini her şeyde, her yerde hissettirir.

Nörobilim ve psikoloji de bu konuda ilginç yaklaşımlar sunar. Beynimiz, doğayı ve evreni anlamlandırmak için sürekli olarak kalıplar arar, anlamlı bütünler oluşturmaya çalışır. İnsanlık, tarih boyunca Tanrı’yı bu anlamlandırma çabasının bir ürünü olarak görse de, belki de asıl mesele, onu bir dış güç olarak değil; her şeyin içinde saklı bir düzen olarak algılamaktır. Bu düzen, tıpkı Cibran’ın söylediği gibi, tapınaklarda veya uzaklarda değil, bizzat hayatın kendisinde, gözlerimizin önünde açığa çıkar.

Cibran’ın çağrısı, Tanrı’nın doğadaki izlerini görmekle ilgilidir. Bilim ise bu çağrıyı daha ileriye taşıyarak, bu izlerin doğa yasalarındaki karşılığını bulmamıza olanak tanır. Bu iki bakış açısı birleştiğinde, Tanrı’yı ya da doğanın zekâsını görmek için yalnızca dinî inançlara değil; gözlem yapmaya, düşünmeye ve anlam arayışına ihtiyaç duyduğumuzu anlarız. Baktığınız her yüzde Tanrının izlerini görmeniz dileğiyle

* Halil Cibran

Beden vardır ve maruz kalır; maruz bırakır. Zihin, ancak bir bedenin zihnidir ve bedenin aksine, bedenin duyumlarını analiz ederken duyumlar dışına ilişki ağları atar. … Beden kaçar, zihin baskılamaya çabalar. Değişim hızlı olduğunda beden, yavaş olduğunda zihin kazanır.

“İnsanlar arasındaki farklılık bilgelikte değil, sanattadır”

 Ralph Waldo Emerson

İngiliz kültür tarihçisi ve eleştirmeni Raymond Williams’ı izleyecek olursak; 13. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlayan sanat terimi, 17. yüzyılda tamamen yaygınlık kazanmıştır. Bu süre zarfında, mesela orta çağın üniversite müfredatında “sanat” dendiğinde, dilbilgisinden mantığa; retorikten aritmetik ve geometriye; nihayet, müzikten astronomiye kadar geniş bir fikrî faaliyet alanları kastedilir olmuştur.

SANAT TERİMİ 17. YÜZYILDA TAMAMEN YAYGINLIK KAZANMIŞTIR

Sosyolog Marcel Gauchet’in dikkat çektiği üzere; sanatın bizi doğrudan fenomenlerin ötesine, “adı ne olursa olsun, hissedilen şeylerin ötesine, mutlak’a, tanrısal’a götürecek bir protokol yolu” olduğu da bilinmelidir. Bu yönüyle sanat, “temsil edilemeyeni temsil etme, görülmeyeni gösterme, anlaşabilir şeyleri duyumsanır hâle getirmemizi sağlayan araçlar, simgeler” bütünüdür.

TEMSİL EDİLMEYENİ TEMSİL ETME

Weber, politika için benzer bir saptamada bulunur. Ona göre, insanın politikayı meslek edinmesinin iki yolu vardır: Ya politika “için” yaşar insan, ya da politika “sayesinde”. Bu anlamda, politika “için” yaşamayı (politikayı politika için yapmayı) zanaatkârlık; politika “sayesinde” yaşamayı da sanatkârlık kabul etmemiz herhâlde yanlış olmayacaktır.

WEBER’E GÖRE İNSANIN POLİTİKAYI MESLEK EDİNMESİNİN İKİ YOLU

Varlık, kendisine baktığım şeyden en uzak şeydir. O bir bağlam, zihin ve zihinler arası uzlaşının her saniye tekrarlandığı bir göstergedir. Anlamı en az kendisine, en çok kendisi olmayanlara bağımlı olan bir gösterge.

Geçmişin zihinlerinin, bugünün zihinlerinin, bugünün ortamının ve gelecekte olması beklenen ortam ve zihinlerin anlık bir oylamasının geçici göstergesidir.

Felsefî açıdan hukuk-politika ilişkisine gelelim. Bazı basit kuramsal sorularla başlayayım: Hukuk bir gerçeklik mi, yoksa politikanın simgeselliğinin yerini almaya yeltenen bir imgesellik mi? Hukuk var olan bir şey mi, yoksa gelmekte olan mı?

FELSEFÎ GÜNLÜK 1

Ölüm nedir?’ diye bir soruyla başlamak, kötü bir başlangıç gibi görünse de bu puslu havanın ayarttığı, ebelik yapıp, ortaya fırlattığı bir kösnüllük olduğunu biliyorum. Büyük üstadı, Heidegger’i hatırlamamak mümkün mü?

FELSEFÎ GÜNLÜK 2                                                                                      

Ne kadar özeniyorum bazen;  neon ışıkları gibi parlayan bir üslup geliştirmeye… Felsefi bir tonda hoş-boş sözler sarf etmeye… Topluma, insanlara şöyle uzaydan bakan bir mesafeden konuşmaya… Başarmak çok zor, kabiliyet meselesi… Gene de denemeye değer. Aşağıdaki felsefî-entelektüel üslup denemesi, belki hiç yabancı gelmeyecektir.  “Ne yapıyorsun öyle?” sorusunu akıllarına getirenler için, peşinen söyleyeyim: Bu sıkıntılı ortamda ben ne yaptığımı biliyor muyum?! 

DEĞERLERİN KAYBI

Ortamı – doğru olup olmaması gerekmez, önemli olan ikna ediciliğidir – en güçlü şekilde betimleyen, ilişkiler ağını görece daha basit şekilde açıklayan ve bu çözümlemeleri sürekli tekrarlayarak bir ezber kurmayı başaran öznelerin tasavvur ettikleri atmosfer, diğer özneleri de ele geçirir.

Sisteme dışarıdan enjekte edilen her büyük enerji, ortam içerisindeki ilişki ağlarını, hali hazırdaki duruma oranla - az ya da çok – değiştirir ve böylece ortam da geri dönüşsüz şekilde dönüşmüş olur.

İnsanlar (zihinler) arasındaki ilişkiyi tesis etmek, görece sabit ve yoksul temsil olan dilin yükümlülüğünde olunca, deneyimle, dilin gerçekleştirdiği öyküleme arasında ciddi bir farklılık meydana gelir. Her zihnin dünyayla zorunlu olarak bambaşka şekillerde kurduğu ilişkiler, dilin görece güdüklüğü ve sabitliği yüzünden, benzer temsillerle temsil edilirler.

İnsan, kendi dışına her atılım denemesinde hem varlık hakkında herhangi bir bilgi edinemeyip, yalnızca varlıklarla kurduğu ilişkinin deneyimi hakkında veri çekebilirken, bir yandan da çektiği verileri dilsel malzemeye tercüme ederken onu pek çok açıdan çarpıtarak, zihinler arası transfer edilebilir bir indirgeme ve dönüştürmeyle yıpratır

John Stuart Mill, nezaketi faydacılığın bir parçası olarak görür. Nazik tutumlar, karşı tarafta iyi duygular uyandırır. Nezaket mutluluk getirince bizde de karşılığını bulur, kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlar.

MİLL, NEZAKETİ FAYDACILIĞIN BİR PARÇASI OLARAK GÖRÜR

Seneca, öfkenin kontrol edilmesi için nazik davranışı önerir. Aklınızda hayır varken evet demek, karşı tarafı incitmemek için düşüncesi ve gerçek davranışını gizlemenin adı nezaket olamaz.

SENECA, ÖFKE KONTROLÜ İÇİN NEZAKETİ ÖNERİR

Bizim sözlüğümüzde sertlik güçlülük ile, esneklik ise zayıflıkla eşdeğerdir. Hedeflerimiz yolunda zorluklarla mücadele ederken katı ve inatçı olmanın yani sert olmanın işe yarayacağını düşünürüz. Esnemeden kararlı bir şekilde ilerlersek kazanabiliriz. Esnek olmak sanki bir tür başı boşluk gibi bizi bir yer götürmez, her şeyi dağıtır diye korkarız. Oysa gerçek güç tam tersidir, uyumdan, esnemeden, yumuşaklıktan geçer.

GERÇEK GÜÇ ESNEMEDEN, YUMUŞAKLIKTAN GEÇER

Belirli bir konudaki fikrimizi ve bakış açımızı değiştirmeyi göze aldığımızda, esnediğimizde yeni bilgi ve deneyimlere açık oluruz. Asıl güçlü olma hali budur, büyümenin devam ettiği hal!

ESNEDİĞİMİZDE YENİ DENEYİMLERE AÇIK OLURUZ

Parazitlerin hak ettikleri tek bir şey vardır: yok edilmek. Sağ popülizm, kendinden olmayanlara bir böcek ilacı gibi yaklaşır ve kendi dışındaki her şeyi zararlı haşareler olarak görür.

Sağ popülizmin bir ileri versiyonu, sokaklarda sivil toplum örgütü ya da sivil halk olarak nitelendirilen bir takım devlet görevlisi olmayan silahlı kişilerin ve grupların, paramiliter örgütler halinde sağ popülist olmayanları fiziksel olarak yaralaması ya da öldürmesinin de gündeme geldiği faşizmdir.

Ancak bütün bu gerçekliklerin yanında, kendisinin en iyi versiyonu olmak isteyen insan, mutluluk, tatmin, doyum gibi duyguları da farkında olmadan uzaklara bir yere konumlandırır. Kendisiyle mutluluğu arasındaki mesafeyi durmadan açar.  

MUTLULUK, DOYUM GİBİ DUYGULARI UZAKLARA KOYMAK

Sosyolojik perspektiften ele alındığında, “en iyi versiyon” söylemi, neoliberal ekonomik sistemin birey üzerindeki baskısını yansıtır. Modern toplumda bireyler, sürekli olarak daha üretken, daha verimli ve daha başarılı olmaları yönünde teşvik edilirler.

NEOLİBERAL SİSTEMİN BİREY ÜZERİNDEKİ BASKISI

Tabuların kırılmasından alınan bu acı dolu memnuniyet, bazen kadere, bazen Tanrı’nın arzusuna, bazen de yaşamın saçmalığına ve anlamsızlığına gizlenir. Bizleri iyi giden her şeyi sabote etmeye çağıran o tekinsiz güdü, ölümde de yanı başımızda pusuda bekler.

Oikeiosis kelime anlamı itibariyle, “eve/hâneye ya da kendine ait olan” manasına gelen “ (Yunanca: οἰκείωσις/oikeíōsis)” kelimesinden[1] türediğini ekleyelim. Evinde olan kişi iyi olmanın sadece kendi iyiliğiyle ilgili olmadığını bilir. İyilik diğerlerinin iyiliğini istemesi ve buna yönelik hareketiyle pekişir.

İYİLİK, DİĞERLERİNİN İYİLİĞİNİ İSTEMESİYLE PEKİŞİR

Yorumunuzu, kanaatinizi, yargınızı, olayı değerlendirme biçiminizi değiştirdiğinizde ağdalı duygular sizde yapışacak yer bulamaz. Bunun için de öncelikle kriz zamanlarında beliren kaotik duyguların gelip gitmesine izin vermek gerekir. Acıya yapışmış bizler, kabulle acıdan özgürleşebiliriz. Stoacılara göre asıl korkunç olan acıdan korku duymaktır.

STOACILARA GÖRE ASIL KORKUNÇ OLAN ACIDAN KORKU DUYMAKTIR

Merdivenin basamaklarını çıkarken ya karamsarlıkla olduğumuz basamak da kalıyoruz ya da aklımızı kullanarak bilincimizi bir üst noktaya taşımakla kendi yasalarımızı yazıyoruz. Tabii Hegel’in ifade ettiği gibi kendi irademizle kendimizi sınırlamaya da karar verebiliriz.

HEGEL’İN İFADE ETTİĞİ GİBİ KENDİMİZİ SINIRLAMAYA DA KARAR VEREBİLİRİZ

Fikir kitaplarına, akademik metinlere veya kültürel eserlere alışmış okuyucular için edebi eserler, okunması zor ve çekinilen, bazen hakir görülen, bazen vakit kaybı olarak bakılan kitaplar olur çoğunlukla. Bilhassa şiir ve romanlar, akademisyenlerin de bu tür kültürel kitap okumaya alışkın okuyucuların da uzak durmaya çalıştığı türlerin başında gelir. Hâlbuki örneğin sosyoloji, felsefe, siyaset bilimi, tarih veya uluslararası ilişkiler çalışanlar için bilhassa romanlar, çok zengin bir malzeme ve dönem anlatısı sunar [elbette bu tür metinleri karşılaştırmalı okuyup, doğru bir şekilde "süzmek" koşuluyla]. 

Dolayısıyla edebi eserleri her sahadan okuyucunun dikkatli takip etmesinin dil kullanımı ve edebi zevkin incelip daha rafine hale gelmesine yapacağı katkının yanında, düşünce dünyasını da zenginleştireceği kanaatindeyim ve bu hususu vurgulamakta büyük fayda görüyorum. 

Her iki alanı da –akademik metinleri ve edebi eserleri- yakından takip etmeye çalışan bir okur olarak, bilhassa romanlara özel bir ilgim var. Bunun farklı toplumları tanıma ve zaman zaman çalıştığım akademik alandaki bakış açıma derinlemesine katkı yaptığını da belirtmeliyim. Örneğin Hitler Almanya’sını incelerken Hans Fallada romanlarının; Rus toplumunu tanıma çabasında Tolstoy ve Dostoyevski başta olmak üzere Gogol, Çehov, Turgenyev, Gonçarov, Puşkin gibi yazarların; XX. yüzyıl İran toplumunu çalışırken Sâdık Çûbek, Sîmîn Dânişver, Mahmud Devletâbâdî, Sâdık Hidâyet, Gulam-Hüseyin Sâidî gibi edebiyatçıların eserlerinin hem toplumu yansıtma hem de kültürü daha yakından tanıma adına büyük faydasını gördüm. Ancak romanlar arasında bir tür var ki ondan genellikle uzak durur gerçek roman okuyucusu bile: Psikolojik romanlar, bir başka deyişle derinlemesine ruhsal durum tasvirleri. Bilerek uzak dururuz bundan biraz da, zira psikiyatriste veya psikoterapiye gitmek istememekle benzer bir noktadan başlar bu tür metinleri okumaya yanaşmama tavrımız. Korkarız, tedirgin oluruz, ruhumuzun derinliklerindeki saklı kalmış mağaralara girmekten çekiniriz, başkalarının görmesine tahammül edemediğimiz zaaflarımızı kendi gündemimize dahi almamaya çalışırız. Romanlarda da toplumsal ve tarihi romana veya ütopyalara, bilim-kurguya, polisiye/gerilim metinlerine sığınırız, velhasıl kendimizi değil de kendimiz dışındaki dünyayı merak ederiz bu şekilde davranarak. 

Bir şeylerden kaçma hali bu aslında, kendinle yüzleşmekten, kendini tanımaktan, tanımaya çalışmaktan, sertçe eleştirmekten, hasıraltı edilen şeyleri görmekten… Çünkü bu tür yüzleşmeler soğuktur, risklidir, ruhumuza meydan okumalar barındırır, sert ve acımasızdır, zira bu yüzleşmeler bir süre sonra ruhu kemire kemire bazı şeyleri düzeltmeye zorlayacaktır insanı. O sorgulamaları yaptıktan sonra düşüncelerimizde, inançlarımızda, dünyayı ve toplumu algılayışımızda, kendi bireysel hayatımızda bazı taşlar yerinden oynayacaktır, oynamak zorundadır, değişmek ve dönüşmek zorundadır. O sorgulamalar basit ve sıradan bir zihin jimnastiği değil, bilakis hayatın belirli bir döneminde/dönemlerinde "rotayı yeniden oluşturmak" için ortaya çıkan bir nevi pusula rolündedir. Dolayısıyla popüler deyimle ve basite indirgenmiş slogan haliyle, salt bir "kendini tanı, içine doğru yolculuk yap" ucuzluğunun çok ötesinde bir meydan okuma bu aslında.Ancak buna girişmek de bir o kadar zor, zahmetli ve maliyetli.

Psikanalizin doğum sancılarının görüldüğü XIX. yüzyılın bu netameli döneminde, Yalom’un psikiyatri/psikanaliz ihtisası, Nietzsche-Freud-Breuer üçgeninde bu sahanın ortaya çıkış dönemini yakından görebilmek açısından da ustaca işlenmiş bir tarihsel-kurgu ortaya çıkarmış.

NIETZSCHE AĞLADIĞINDA NE OLUR?

Bu satırları, geçtiğimiz günlerde okuduğum Nietzsche Ağladığında kitabının üzerimde yarattığı iklimde yazıyorum. Nietzsche’nin fikirlerinden ve kişisel hayatındaki istikrarsız duygu durumundan hareketle kaleme alınan bu roman, ünlü psikoterapist Amerikalı Prof. Irvin Yalom’un (d. 1931) kült eseri. Ailesi Belarus Yahudi cemaatine mensup olup, I. Dünya Savaşı sonrası ABD’ye yerleşen Yalom da tıpkı Amerikan sosyolojisinin gelişimine önemli katkılar sunan Pitirim Sorokin ve ABD’deki sanat, bilim ve edebiyat dünyasının önde gelen isimlerinden Vasili Leontief, Ayn Rand, Isaac Asimov, Chuck Palahniuk, Sergey Rahmaninof gibi eski Rus Çarlığı kökenli. Yalom’un dini kökeni, kitapta Sigmund Freud ve Josef Breuerile ailesinin Yahudi kökenlerini vurgularken pek çok detayı ustalıkla işlemesini de kuşkusuz kolaylaştırıyor. 1882’de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun başkenti Viyana’daki Yahudi cemaati içerisinde geçen bu yarı-kurgusal öykü, Yahudilere karşı bu dönemdeki toplumsal baskı ortamını gözlemleme noktasında da genel bir çerçeve sunuyor. Psikanalizin doğum sancılarının görüldüğü XIX. yüzyılın bu netameli döneminde, Yalom’un psikiyatri/psikanaliz ihtisası, Nietzsche-Freud-Breuer üçgeninde bu sahanın ortaya çıkış dönemini yakından görebilmek açısından da ustaca işlenmiş bir tarihsel-kurgu ortaya çıkarmış. Çevirisi ve editoryal kontrolü iyi olmakla birlikte, okuması zor bir kitap bu. Üç nedenle zor. Öncelikle psikolojik roman okumanın verdiği zorluk ki bilhassa toplumsal ve tarihi roman okurlarının alışık olmayabileceği bir tarzı var kitabın. İkinci olarak bazı yerlerde derinlemesine bir felsefi analiz var ki felsefeyle aşina olmayan okurların metni ve argümanları takibini zorlayıp kitaptan uzaklaştırabilecek bir unsur bu. Ancak asıl zorluk, kitabın son beşte birlik bölümündeki sert ve agresif tarzdaki sorgulamaların insan ruhuna getirdiği ağır yük. Yukarıda da değindiğim gibi, kişiyi kendi nefis muhasebesi veya kişisel sorgulamasıyla baş başa bırakan zorlayıcı bir bölüm burası. Belki biraz da bu yüzden bu kitaba başlayıp da yarıda bırakanların sayısı da az değil.

Sonunda Nietzsche’nin gözyaşları içinde kendi serüvenini itiraf ederek ondan kurtulmak ve Lou Salome’ye kendi zihninde atfettiği değeri yine kendi elleriyle parçalamak zorunda bırakılması, aslında bir argümanın diğerini yenmesinden ziyade, "sınırsız özgürlük ve düzeni bırakıp kaçma" fikrinin ehlileştirilmesi ve daha sürdürülebilir bir formata sokulması gibi de okunabilir. Yani özetle amor fati, yani yazgını sev, ondan kaçma, onunla barış ve onu severek, ona alışarak onunla yaşa.

YAZGINI SEV, ONUNLA BARIŞ VE ONU SEVEREK ONUNLA YAŞA

Yalom kitabın argüman dengesini öyle ustalıkla kurgulamış ki metnin herhangi bir yerinde okuyucu durup da kitabın sonunu tahmin edemez. Çoğu tartışmada hem Nietzsche hem de Breuer öyle kuvvetle kendi argümanlarını savunuyor ki ilkinin ümitsizlik içindeki “özgürlüğünün peşinden git, kendin ol, önce kendini kurtar” feryadının mı, yoksa ikincisinin “önce zorunlu olanı istemek, sonra da istenileni sevmek” formülünün mü tartışmayı kazanacağını tahmin etmek çok zor. Metindeki Breuer’in Max’la satranç müsabakaları gibi bir taktik mücadele var bu münazaralarda hep Ancak Yalom, modern çağın insanının özgürlüğe düşkün yanına da rahatına ve düzene alışkın tarafına da çiçek atmayı ihmal etmiyor kitabın finalinde. “Ümitsizliğin Mehdi’si” Nietzsche’ye bile sonunda diz çöktürüyor. Bunu da Freud’un Breuer’e yaptığı hipnozterapisinin ardından tam bir kendinden eminlik hali içinde kendisini ziyaret eden Breauer’in argümanlarını Nietzsche’ye de kabul ve tasdik ettirerek, kendi kişisel serüvenini de itiraf ettirerek yapıyor. Sonunda Nietzsche’nin gözyaşları içinde kendi serüvenini itiraf ederek ondan kurtulmak ve Lou Salome’ye kendi zihninde atfettiği değeri yine kendi elleriyle parçalamak zorunda bırakılması, aslında bir argümanın diğerini yenmesinden ziyade, “sınırsız özgürlük ve düzeni bırakıp kaçma” fikrinin ehlileştirilmesi ve daha sürdürülebilir bir formata sokulması gibi de okunabilir. Yani özetle amor fati, yani yazgını sev, ondan kaçma, onunla barış ve onu severek, ona alışarak onunla yaşa. Ancak sonuçta “bedeviler ve yersiz-yurtsuzlar” değil “hadârîler ve düzen sahibi yerleşik hayat” bu mücadeleyi kazanıyor. Biraz muhafazakâr bir çözüm bu Yalom için, ama diğer türlü bir final kaosun kazanması olacaktı ki bunun tercih edilmediği görülüyor açıkça. Öyle ki meşhur Freud bile mutlu oluyor Breuer’in ulaştığı bu çözümden.

***

Peki bu kadar önemli ve sarsıcı bir kitabı öncelikle kimler okumalı ve insan bunu hangi yaşta okumalı? Kitabı öncelikle kendini tanıma çabası, arayışı ve buna ihtiyacı olan kadın ve erkek tüm okuyuculara öneririm. Okuması zor ama bittiğinde alınan hazza değeceğini düşünüyorum. Kitabın son beşte birlik bölümüne geldiğimde, bunu sadece 40’ını geçmiş insanların okuması gerektiği kanaati bende hâsıl olmuştu. Zira hem olgunluğun hem de kendini sorgulamanın başlangıcı kabul edilir bu yaş aşağı yukarı. Ancak o son kısmı okuyunca fikrim değişti; bu kitabı mümkünse gençlerin de okumasında büyük fayda var, zira o yaşlarda dahi seçimler yaparken ve tercihlerde bulunurken bu büyük tecrübenin ve yönlendirmenin insanın hatırında bulunması bilhassa önemli.  

Bu yazıyı bitirirken Yalom’un bu kült eserinin sadece Türkçede ve Mayıs 2024 itibariyle tam 127 baskı yapmış olduğunu ekleyeyim. Çeviri bir eser, hele böylesi ağır bir metin için muazzam bir rakam bu. Her birinin iki binerlik baskılar olduğu düşünülürse, şimdiye kadar 250 bin kopya civarında basıldığı söylenebilir ki, çok büyük bir teveccüh bu ve kitap bu teveccühü fazlasıyla hak ediyor. Amor fati, yazgını sev.

Hepimiz geçiciliğin tabii ki farkındayız. Su kaynayınca buhar oluyor, sonra yok oluyor. Gözümüzün önünde faz değiştiriyor. Yağmur olan su toprağa karışıyor. Varken yok oluyor. Ama özde su aynı su. Sadece form ve faz değiştiriyor.

HEPİMİZ GEÇİCİLİĞİN FARKINDAYIZ

Nazar, Arapça bir kelime 'nzr' fiil kökünden türemiş; bakmak ve bakış anlamına geliyor. Nazar söz konusu olduğunda gözü diğer organlardan ayıran güç ön plana çıkıyor. Nazar varsa 'göze geliyoruz' demektir.

NAZAR, ARAPÇA 'NZR' FİİL KÖKÜNDEN TÜREMİŞ

Nazar iki kavramı ortaya çıkarır: Görme ve görülme. Nazar edilen tüm güzelliğini, varlığını, zevkini, tatminlerini ortaya koyarken ve bunları göstermek için fazlasıyla arzu duyarken bir yandan da bundan utanç duyar.

NAZAR İKİ KAVRAMI ORTAYA ÇIKARIR: GÖRME VE GÖRÜLME

Nazarın alt yapısında üstünlük ve aşağılık kompleksi durur. Olaylara ego eşlik edince nazar gerçek olur. Ben öyle biriyim ki bana nazar değmeyecek de kime değecek? anlayışı da içeride saklıdır.

NAZARIN ALT YAPISINDA ÜSTÜNLÜK VE AŞAĞILIK KOMPLEKSİ DURUR

Karar mekanizmamız kısa yolları kullanır. Hızlı kısa yollardan biri önyargıdır. Önyargılarımız hazır paketlerdir. Gelin örnek bir pakete bakalım: "Tanıdık olan güvenilirdir, yabancı olan tehlikelidir." önyargısı. Büyük ihtimalle bu bilgi atalarımızın tecrübelerinden edinilmiş bir düşüncedir. Gelgelelim yaşamda kullanılmaya başlanınca, önceden belirlenmiş, üzerine düşünülmemiş bir yargıya dönüşür.

KARAR MEKANİZMAMIZ KISA YOLLARI KULLANIR

Kişilik tipimiz de bu noktada nasıl hareket edeceğimizi anlatır: Myers-Briggs tip ölçeğinde bir parametrede algılayan ve yargılayan bulunur. Dış dünya ile başa çıkabilmek için bu ikisinden birini seçerek davranırız. Yargılayan kişilik kontrolcüdür, sürekli plan yapar. Hayat planına uygun yol almadığında bu durumdan hiç hoşlanmaz. Diğer tip algılayandır. Bu kişiler ise süreç odaklıdır. Kesin kararlara göre hareket etmekten hoşlanmazlar.

MYERS-BRİGGS TİP ÖLÇEĞİNDE PARAMETREDE ALGILAYAN VE YARGILAYAN TİPLER

Bir şeyin değerli olup olması ne kadar hasar aldığı ile ilgili değildir, bilhassa kırıkları değerini arttırır çünkü yaşanmışlıkları gösterir. Deneyimleriyle karanlık bir tünelden geçse de insan, aniden başını yarsa da, o kazadan kalan yara hatırlatır ona kim olduğunu. Birleştirince tüm kırılmış yerlerini daha dik durur ve daha esnek.

KIRIKLAR, YAŞANMIŞLIKLARI GÖSTERİR

Kendi cemaatinden daha yirmilerinde kovulan Spinoza, kendi insanlarınca sürgün edildi. Beş parasızdı. Henüz 44 yaşındayken muhtemelen mercek işlemekten dolayı akciğer yetmezliğinden öldü. Onu tanıyanların söyledikleri tek şey: Mutlu Spinoza idi. Spinoza yaşamdaki en büyük kusursuzluğun neşe olduğunu söylüyordu.

SPİNOZA EN BÜYÜK KUSURSUZLUĞUN NEYE OLDUĞUNU SÖYLÜYORDU

Şu anda şu satırları okuyorsanız, var olma çabanızı sürdürmektesiniz demektir. Ama tek başına bu da yetmiyor. Bilincin gelişmesine yönelik çabanın da hakkını vermek zorundayız ki o neşeli hali yakalayabilelim.

BİLİNCİN GELİŞMESİNE YÖNELİK ÇABANIN HAKKINI VERMELİYİZ

Sartre’ın Bulantı adlı romanında kahraman şöyle der: Bir yolculuğa çıkabilseydim, döndüğümde ne kadar değiştiğimi anlamak için yola koyulmadan önce, kişiliğimin en ince ayrıntılarını not ederdim. Homeros’un Odysseus’un hikayesini anlattığı destanında, Troya savaşından dönmeye çalışan kahraman Odysseus zorlu bir yolculuktan geçer.

SARTRE VE HOMEROS’TA YOLCULUK

Yeni bir dil öğrenmek, ilk defa bir enstrüman çalmayı denemek gibidir yolculuk. Çok boyutlu bir denklemdir yolculuk.  Budha varlık ve rahatlık içinde yaşarken çıktı yolculuğa. Bilinmeyene doğru yol alırken keşişlerle tanıştı. Yolculuk içe ve dışa hiç bitmez.

YOLCULUK HİÇ BİTMEZ

1. “Okçu, elinden gelen en iyi şekliyle okunu doğrultup yayını gerer, ancak ok serbest kaldığında artık yapabileceği tek şey, durup okunun hedefi vurup vurmadığını görmektir. Beklenmedik bir rüzgar, oku rotasıdan saptırabilir veya hedefi hareket ettirebilir. Oku harekete geçirme niyeti okçunun kontrolü altındadır; ancak sonuç onun doğrudan etki alanının dışındadır ve harici değişkenlerin elindedir.”

Stoacılar, kısa süreli hazların insanlara uzun süreli mutluluk ve tatmin getirmeyeceği üzerinde dururlar. Modern dünyada bunun pek çok örneğini görebiliriz. Örneğin, sağlıksız olduğunu bile bile sadece kısa süreli haz sağlamak için tüketilen bazı maddeler, uzun vadede kişiye hem ruhsal hem de bedensel bedeller ödetebilir.

2. “Izdırap, hazza aşırı derecede değer vererek acıdan kaçınmaktan kaynaklanır. İnsanlar kısa vadeli hazların cazibesi yüzünden uzun vadeli mutlulukları irrasyonel bir şekilde feda edebilirler.”

3. “İnsanlar şeyler yüzünden değil, şeylerle ilgili düşünceleri yüzünden acı çekerler (Epiktetos).”

4. “Hata yapmamızın nedeni hayatın belli kısımlarını göz önüne alıp büyük resme yani tüm hayata bakamamamızdır (Seneca).”

Nietzsche, acı ve ıstırabın her insanın kaderi olduğunu anlatır. Onun bahsettiği acı sadece fiziksel acı değildir, ruhsal ve zihinsel acıyı da içerir. Önemli olan acıyı nasıl karşılayacağımızdır. Ona göre ya acıya boyun eğeriz ya da onu aşarız. 

NIETZSCHE’YE GÖRE ACI HER İNSANIN KADERİDİR

Seneca öyle güzel anlatmış ki ona kulak verelim: Kuşlar ıssız yuvalarının çevresinde keskin çığlıklarla dört döner daha sonra olacağa boyun eğip kaygısızca yeniden havalanırlar, hiçbir hayvan yavrularına uzun süre acımaz. 

SENECA: HİÇBİR HAYVAN YAVRULARINA UZUN SÜRE ACIMAZ

Yazmak mesela bir alışkanlık haline geldiğinde, artık kitaplar kendiliğinden yazılır. Önemli olan her gün o bilgisayar başına geçebilmektir.

Kaderini sev ama dikkat et çünkü bilinçdışının tuzaklarına her an düşebilirsin. Aklıma Tarkovski’nin İzci adlı filmi geliyor. Son sahnede izci, insanları gerçekten istedikleri şeyin gerçekleşebileceği kapıya getirince, oraya bin bir zorlukla gelenler kapıdan girmek istemez.

Kaybetmek pek sevdiğimiz bir kelime değil. Hal böyle olunca ne vazgeçmek ne de vazgeçilmek istiyoruz. Kahramanlık efsaneleri vazgeçmeyenlerle dolu. Yolunda istikrarla yürüyenleri, önündeki engelleri büyük bir sabır ve dirayetle göğüsleyip isteklerinde ısrarcı olanları seviyoruz. Vazgeçersek kaybederiz ve bize göre başarı öykülerini kazananlar yazar, kaybedenler değil!

2002 yılında Nobel ödülü alan Daniel Kahneman’ın Amos Tversky ile birlikte geliştirdiği kayıp teorisi insanların kayıplardan nasıl kaçındıklarını anlatıyor. Teoriye göre kayıpların insana yaşattığı üzüntü kazançların hissettirdiğinden çok fazla. Günümüz dünyasından bir örnek verelim; Farzımisal sosyal medya platformlarının birinde 200 takipçiniz olsun, eğer 3 takipçi eksilirse yaşadığınız üzüntü, 10 takipçi kazandığınız mutluluktan çok dafa fazla olacaktır. Çünkü bizi duygusal anlamda sarsan şey kaybetmektir. Ekonomik kulvarda önemli bir rol oynayan teoriye başka bir örnek verelim; bir kişi borsada hisseleri düşmekteyken bir türlü hisselerini satmayı bilemez. Kaybetme korkusu yüzünden hisseleri elinde tutar ve kaybını telafi edeceği zamanı bekler. Genellikle sonunda daha çok kayıp yaşar. Bu teori yakın romantik ilişkilerde de geçerlidir. Derin mutsuzluk içinde süregelen ilişkimizi bu yüzden bitiremeyiz. Çünkü mevcut olanı korumak isteriz. Özellikle güvenli bağlanma biçimine sahip olmayan kişiler kaybetme korkularından dolayı tatminsiz oldukları ilişkiyi sonlandıramazlar.

Buda’ya göre bırakmak ve vazgeçmek acıdan kurtulmanın bir yoludur. Beklentiler ve isteklerden özgürleşme böyle mümkündür. Bağımlılıklardan, alışkanlıklardan, sarmala girmiş düşünce modellerinde vazgeçmek ruhsal aydınlanmaya doğru giden bir yoldur.

BUDA’YA GÖRE VAZGEÇMEK ACIDAN KURTULMANIN BİR YOLUDUR

Vazgeçmeyenleri severiz, çünkü onların güvenilir olduğuna inanırız. Onların istikrarlı bir yapıya sahip olduğunu varsayarız, azimle ve kararlılıkla yolundan yürüyenleri seçeriz. Vazgeçmeyenlerin genellikle empatileri kuvvetlidir. Kaçanları sevmeyiz biz. Biraz derinlere baktığımızda altta yatan başka kırıntılar vardır oysa. Kaybı sevmeyen ve vazgeçmeyen tip gizli bir narsist olabilir. Kendi duygularını gözardı edip kendini feda ederken onaylanma ihtiyacı içinde yapıyordur eylemlerini. Aslında kendisi vazgeçilmez olmaya çalışıyor olabilir vazgeçmezken. Oysa vazgeçmenin gücü tartışılmaz: Seçimler arasında kaldığımızda vazgeçmekle yepyeni bir hikaye yaratırız. Vazgeçerek sürekli yenilenir insan. Hangi kapıdan gireceğimizi seçerken diğer yollardan vazgeçeriz. İnsan vazgeçerek kendini yaratır. Kaybetmekten korkmadan gerektiği zaman vazgeçebilmeyi bilmek gerekir. Hayatta doğru zamandaki vazgeçişler kazandırır.

Vazgeçmemek yanında bir beklentiyi de getirir. Buda’ya göre bırakmak ve vazgeçmek acıdan kurtulmanın bir yoludur. Beklentiler ve isteklerden özgürleşme böyle mümkündür. Bağımlılıklardan, alışkanlıklardan, sarmala girmiş düşünce modellerinde vazgeçmek ruhsal aydınlanmaya doğru giden bir yoldur. Duygusal yüklerinden vazgeçebilir misin? Korkularını bir kenara bırakıp kayıplarını kabul edebilir misin? Kaybı kabul ederek vazgeçmek, belirsizliği içselleştirme sürecinde olduğunu anlatır. Kazanacağım diye her bırakışı bir başarısızlık olarak yaftaladığında tabii ki vazgeçmezsin. Anı yaşamak, ancak vazgeçenlerin kazanacağı bir deneyimdir. Her an bırakışta olun. İlişkinizi o mükemmel sandığınız halini korumaktan vazgeçin mesela. Bırakın şaşırtsın sizi yaşam. Duygusal yüklerinizden ancak böyle arınabilirsiniz. Sonunda tek varacağınız gerçek yaşamın döngüselliğidir; bugünün kaybı sandığınız şey yarının kazancı olacaktır emin olun!

İnsanın kendini bulma, arama, anlama, açıklama ve sorgulama sorununun olmadığı kurak, kısır ve katı bir kültürle çepeçevre kuşatılmış bulunuyoruz. Çepeçevre kuşatıldığımız kültürün siyasal, sosyal, teolojik, tarihsel ve eğitimsel kodları, insanın sahici anlamda bir hukuk, felsefe, bilim, sanat, edebiyat, müzik geliştirmesine izin vermemektedir. Çocukların öldürüldüğü, kadınların her gün şiddete maruz kaldığı, ormanların talan edildiği, hayvanların öldürüldüğü, küçük çocuklarrın tacize ve istismara maruz kaldığı, suçluların kendilerine dokunulmayacağı özgüveniyle güvenlik görevlisi kadınları öldürdüğü, bir vahşet girdabı içindeyiz. İnsanın kendini aramadığı, anlamadığı, açıklamadığı ve sorgulamadığı yerde, vicdan yeşermez, gelişmez ve kökleşmez. Vicdan, barışın, özgürlüğün, hukukun, bilimin, felsefenin ve sanatın emelidir.

Vicdan, insanın kendini araması, bulması, geliştirmesi, çeşitlendirmesi ve diriltmesidir. Vicdan, içimizdeki gerçek bendir. Kendini gerçekleştirme olarak ifade edilen yaşama amacı ve anlamı, aslında vicdanın, içimizdeki benin yaratılması, bulunması, diriltilmesi ve yaşatılmasıdır. İnsan, vicdanla yaşar. Vicdanlı bir hayat için insanın düşle, düşünceyle ve duyarlılıkla hayatı tecrübe etmesi gerekmektedir. Köhne siyasal tarafgirliklerle, dini ve ırkçı fanatizmlerle, yıkıcı cinsiyetçilikle, despotizme ve güce tapmakla, hayatın vicdani ve insani bir şekilde yaşanması mümkün değildir. Despotizm, gericilik, fanatizm, vahşet, cehalet ve akılsızlık, vicdanı öldürerek insanlığa dair hukuk, barış ve özgürlük değerlerini tamamen ortadan kaldırmaktadır.

İnsanın kendini gerçekleştirmesi, hayatını felsefeyle, bilimle, sanatla, müzikle, kitapla, emekle, aşkla, umutlla, tutkuyla, akılla, besleyerek ve büyüterek kendini sürekli olarak yeniden yaratması demektir. Devlet, aile, kültür, milliyet, inanç, gelenek adı altında kutsallaştırılan kurgular, insanın kendini gerçekleştirmesine ve hayatını dolu dolu yaşamasına izin vermemektedir. Aile, milliyet, devlet gibi kutsallaştırılan bütün kurgular ve kurumlar, insanı yaşatmamakta, insanı cüceleştirmekte, küçültmekte, sindirmekte, silikleştirmekte ve nihayetinde silmektedir. İnsanı silen bütün güç kurumları, bütün hukuksuzluklarını, karanlıklarını ve kirliliklerini vicdanı öldürerek yapmaktadırlar.

Hasta güruhlar, içlerinden en cahil, yobaz, ayırımcı, cinsiyetçi, acımasız, nefretle dolu olan karanlık tiplerin peşinden giderler, onların despotluklarıyla mutlu olurlar. Hasta güruhları yöneten despotlar, hukuktan, demokrasiden, barıştan, özgürlükten, ahlaktan ve maneviyattan nefret ederler.

HASTA GÜRUHLAR, KARANLIK TİPLERİN PEŞİNDEN GİDERLER

Hayatlarını yaşayamayan ve vicdanları öldürülen bireylerden oluşan kişilerin meydana getirdiği kitleler, hasta güruhlardır. Hasta güruhlar, içlerinden en cahil, yobaz, ayırımcı, cinsiyetçi, acımasız, nefretle dolu olan karanlık tiplerin peşinden giderler, onların despotluklarıyla mutlu olurlar. Hasta güruhları yöneten despotlar, hukuktan, demokrasiden, barıştan, özgürlükten, ahlaktan ve maneviyattan nefret ederler. Despotizm, bazı insanları kullanarak bütün insanları akılsızlaştırmakta, ahlaksızlaştırmakta ve vahşileştirmektedir. Güçten başka hiçbir değeri ve dini olmayan despotlar, yönettikleri güruhların cehaletini derinleştirmek için  eğitimi, dini ve maneviyatı araç olarak kullanırlar. Cehaleti din, milliyet ve maneviyat olarak dayatan despotizm, insanların bir vicdan ve hayat uyanışı yaşamalarına engel olmayı ister. İnsandaki vicdanı uyuttuktan sonra, insanı uyuşuk bir nesneye dönüştürmek ve hayatın bizzat kendisini uyuşturmak çok kolay olmaktadır.

Despotizmin sistematik sosyal cehalet mühendisliğinin amacı, kişilerin insana, doğaya ve hayata, hukuka, barışa, özgürlüğe, demokrasiye kayıtsız kalmasıdır ve aldırmamasıdır. Din ve maneviyat haline getirilen cehalet, insanın kalbini, duyularını, duygularını ve düşüncelerini mühürlemektedir. “Aldırma gönül aldırma” arabeskiyle ruhları ve beyinleri zehirlenen kitleler, insana ve doğaya karşı tam bir akli ve ahlaki kayıtsızlık içindedirler. Akıl ve ahlak açısından siyasete, kültüre, sanata, kitaba, edebiyata, felsefeye, hukuka, hayata kayıtsızlığın olduğu bir yerde her türlü yolsuzluk, yozlaşma, yasakçılık, çürüme, yabancılaşma ve yabanilik meydana gelebilmektedir.

Vicdan, aldırmaktır, akıllanmaktır, ahlaklanmaktır. Vicdan, buda geçer dememektir. Aldırmak, büyük insanlığın ortak insanlığımız olduğu gerçeğinin farkında olarak insana ve doğaya dair her şeyle aktif bir şekilde ilgilenmek ve ilişkilenmektir. Varoluşsal özümüz olan vicdanı, yeniden akılla, insanla ve doğayla ilişkilenerek bulabiliriz. Hayata, doğaya ve insana aldırış gösteren kişiler, vicdanlı, akıllı ve ahlaklı olabilirler. Aldıranlar, hukuku, barışı, demokrasiyi ve özgürlüğü doğrultmak, düzeltmek ve diriltmek isterler. İnsanlara aldırmamayı öğretmek suretiyle derin bir vicdansızlık, hukuksuzluk, acımasızlık ve vahşet hali oluşturulmaktadır. Aldırmazlığın popülizm, milliyetçilik, ırkçılık, cinsiyetçilik, dinbazlık ve fanatizm olarak dayatıldığı günümüzde vicdanı yeniden diriltmenin yolu, aklı, aldırmayı ve ahlakı yeniden diriltmekten geçmektedir.

İnsan, bir topluluk içerisinde doğmadığında ölür. Bütünüyle savunmasız, bedenini kullanmayı bilmeyen, aşırı güçsüz, hiçbir eylem şansı bulunmayan insan bebek, yaklaşık on dört yaşına kadar tek başına yaşamda kalabilme yetilerini geliştiremez. İnsan, varolabilmek için bir topluluk içerisinde doğmalı ve belli bir yaşa kadar gereksinimleri ve korunması topluluk tarafından üstlenilmelidir. Aksi takdirde ölüm kaçınılmazdır.

Bu yaklaşım, sıkça savunulan bir ezberi, bireylerin toplumu oluşturduğu varsayımının karşısında bir konum alır: bireyler toplumu değil, toplum bireyleri oluşturur. Toplum, bireyi yaşamda tutarken, ona gelişkin bir model sunar. Bu modelde temel görev, içine doğduğu toplumla nasıl entegre olacağıdır. Entegrasyon düşünsel, inançsal, töresel, ahlaksal, ekonomik, siyasi ve dilseldir. Bebek, genetik özellikleri ve içgüdüsel tepileri çerçevesinde bir benlik üretmeye yönelmez, içine doğduğu toplumla uyum sağlamak için her aşamada kendi genetik özelliklerinden ve içgüdülerinden taviz verir. Toplumun kuralları çerçevesinde kendi bedenini, toplumla pazarlık bağlamında geriye alır. Kıyafetler giyer, cinselliğini kamusal alanda geri çeker, siyasi geleneğe uyum sağlar, hiyerarşik yapılar, bürokratik tasarımlar, ekonomik donanımlar, ahlaki kuşatımlar, dilsel ifadeler bağlamında toplumun genel kabullerini içselleştirir. Bireyliği ve toplumsallığı arasında bir alana yerleşir.

Bu alana yerleşmesinin ardından, uyumlu bir toplum bireyi olarak, toplumun her alandaki kalıtlarının birer uygulayıcısı, denetçisi, öğreticisi ve yayıcısı haline gelir. Toplumsal varsayımlar, bireyin her aşamasında onun birer özdenetimcisine dönüşür. Bu özdenetimin dışına çıkıldığında ise birey, toplum tarafından ayıplanır, utandırılır, dışlanır, cezalandırılır, küçümsenir, görmezden gelinir, aşağılanır. Birey ile toplum arasındaki ilişkide, kurucu öğe birey değil, toplumdur. Bireyin, toplumun olmadığı bir dünyaya doğmuşluğu ancak ölümle sonuçlandığı için yoktur. Birey, ancak toplum dolayımında vardır.

Fakat toplumun kendi yapısı da geçmişten pek çok kalıt almakla birlikte, o topluluğun gelecek planlarına, topluluğu bir arada tutan ideolojik, stratejik, ekonomik, sosyal, siyasi, ahlaki, dini ve sanatsal pek çok farklı ilişki ağına dolanmış aşırı komplike ilişkiler ve karşılıklı tepkimelerle donatılmıştır. Bu ilişki ağlarının ve tepkimelerin sabit olmaması ve tüm bu bileşenlerdeki her türlü minik değişime dahi duyarlı olması, sürekli değişen bir toplum yapısı ortaya koyar. Bu yüzden aynı coğrafya ve aynı siyasi haritaya doğsalar dahi her nesil benlik inşasını farklı bir ilişkiler ve tepkimeler ağı içerisine kurar. Dışarıda her şey benzer görünse dahi, farklı nesiller, aynı anda aynı mekânda farklı ilişkiler ve tepkimeler ağlarına dahildir. Donanım aynı olsa da işletim sistemleri farklılaşmıştır. Çünkü kurucu öğe birey değil, toplumdur. Geniş nüfuslarda, herkes kendisine özgü farklı bir topluluk içerisinde hareket eder. Böylelikle kapsayıcı bir şemsiye toplumun altında pek çok alt topluluk var olur ve kişiler, içerisinde yaşadıkları alt topluluklara da uyum sağlarlar.

Bireyin, toplum karşısında etkin olmaktan çok edilgin olması ve toplum karşısında pek az müdahale şansının bulunması bireysel açıdan heves kırıcıdır. Bu yüzden bireyler, kendilerini mahkûm hissettirecek bu yaklaşımı olabildiğince bilinçlerinden süpürmek isterler.

Ekonomik sınıflar, ideolojik kabuller, yaş aralıkları, sayısalcılık-sözelcilik, dinsel inançlar, eğitimsel farklılıklar, coğrafi farklılıklar gibi pek çok alt bileşen, toplumun her bir bireyini yeniden farklı alt topluluklar içerisinde konumlar. Her birey, farklı toplumsal alt topluluklar kesişimlerine dağıtılır.

Böylece İstanbul’da Kadıköy’de büyümüş, lisans ve yüksek lisans okumuş, yüksek gelir grubuna dahil, pek çok kez yurt dışına çıkmış, ahlaken flörtleşmesi yasaklanmamış, kıyafetlerine karışılmamış, eğitilirken dayak yememiş, bir ya da birden çok yabancı dil öğrenmiş, hızlı internet altyapısına sahip, harcama yaparken, harcadığı son birkaç liranın ölüm kalım meselesi olmadığı bir gençle, Muş’ta büyümüş, ilkokulu zor bitirmiş, çok düşük gelir grubuna dahil olan, ahlaken flörtleşmesi yasaklanmış, eğitimi sıkça dayakla özdeşleştirilmiş, internet ve yabancı dil olanakları düşük olan bir gencin birbirlerinden çok farklı kişiler olmaları onların kişisel muktedirliklerinden kaynaklanmaz. İçlerine doğdukları toplumların onları ne şekilde kişiler olmaya yönlendirmesinden kaynaklanır. Bununla birlikte kuramsal olarak toplumlar arasında geçişkenlik mümkündür. Bir bireyin doğduğu ve bir süre içerisinde vakit geçirdiği bir topluluktan, başka bir topluluğa asimile olması her zaman olasılık dahilindedir. Fakat genellikle sonradan gelenlere, önceden gelmişler tarafından kabul kapıları pek kolay açılmaz. Sonradan gelenlere sıklıkla “sonradan görme”, “dönme”, “eski İslamcı/komünist/Kemalist/liberal” gibi lakaplar yaftalanır. Fakat yine de topluluklar arası geçişkenlik, özellikle moderniteden itibaren mümkündür.

Bireyin, toplum karşısında etkin olmaktan çok edilgin olması ve toplum karşısında pek az müdahale şansının bulunması bireysel açıdan heves kırıcıdır. Bu yüzden bireyler, kendilerini mahkûm hissettirecek bu yaklaşımı olabildiğince bilinçlerinden süpürmek isterler. Bireye mahkûm değil, özgür olduğunu, muktedir olduğunu, toplumun bireyi değil, bireyin toplumları kurduğunu fısıldayanları izlerler. Oysa birey toplumu tarafından yetiştirilirken, o toplumun varlığı için gerekli olan tüm varsayımlar ve önkabullerle donatılarak büyütülmüştür. Bu, birey, toplumun dışına çıkamaz anlamına gelmez. Birey toplumun dışına çıkabilir. Fakat bunun bedelleri olur: toplum bu kişileri ya kapatır (hapishane, tımarhane, kadınlara ev hapsi) ya da ekonomik, sosyal, sevgi bağlamlarında dışlar.

Toplumsal ilişki ağları maddi ve manevi her dönüşümle farklı şekillerde yeniden dengeye geldiklerinden yani sabit olmadıklarından, toplum her aşamada yeni bir sözleşme çerçevesinde bireyler üretir. Yani toplum da, kendisine gösterilen dirençlerden ve onu yeniden örgütlenmelere zorlayan maddi manevi değişimlerden etkilenir. Böylece şartların toplumu, toplumun bireyleri, bireylerin az da olsa şartları ve toplumu etkiledikleri, asimetrik de olsa entropik bir dönüşüm sürekli olarak yenilenir gider.

Bir insanın varoluşunda, kişi bireyci dahi olsa, zorunlu olarak toplum, bireyi önceler.

Her geçen gün daha da yozlaşan çürümeye yüz tutmuş bir toplumun üyesi olduğumuzu kanıksıyoruz. Ne zamandır yere çakılmaya doğru yön değiştirdik, hep böyle miydi? Geleneklerimiz göreneklerimiz bile saflığını yitirdi. Hal böyle olunca yozlaşma hızlandı. Yozlaşma, bir şeyin saflığını kaybetmesi ve ilk halinden sapması anlamına geliyor. Bir madde de yozlaşabilir bir insan da: Zaman içinde ilk halinden oldukça farklı bir hale bürünen madde nasıl yozlaşıyor ve bozuluyorsa, insan da ahlaki açıdan bozulup çürüyebilir.

Yozlaşma ile ilgili yapılan istatistiksel araştırmalar şu sonuçları veriyor: Kişisel ve sosyal gelişimi desteklemeyen ve buna yatırım yapmayan ülkelerin yozlaşma potansiyeli daha yüksek. Bir klişe de olsa eğitimin çürümedeki payı göz ardı edilemez. Ayrıca yozlaşma şehirden uzaklaştıkça artıyor. Kırsalın gelenek ve göreneklerine bağlı olduğunu düşünüp orijinal hallerine sadık kalacağını düşünsek de durum tam tersi. Buna neden olarak kırsal nüfusun bürokrasi hakkında daha az bilgiye sahip olması gösteriliyor. Cinsiyet rollerine dair farkında yaptığımız atamalar da bir başka unsur: Kadınların iş hayatına atılması yozlaşmayı azaltan unsurlardan. Bazı görüşler kadının iş gücüne katılmasıyla geleneksel aile yapısının bozulacağını bundan ötürü de ahlaki değerlerin zayıflayacağını düşünebilirler ama durum farklı: Yozlaşmanın çok fazla ayağı var, ekonomik, siyasi, kültürel vs.

Kapitalistin nerede duracağını bilmeyen doymak bilmez iştahı, sınırsızlığı, güce tapması, paranın kral olduğu sisteminde ahlaken doğru eylem dediklerimizin pek bir anlamı kalmıyor.

KAPİTALİSTİN NEREDE DURACAĞINI BİLMEYEN İŞTAHI

Kapitalist düzende paranın eşit dağılmaması ve gücün bazı ellerde toplanması küresel ölçekte yozlaşmanın pimini çekmiş durumda. Kapitalistin nerede duracağını bilmeyen doymak bilmez iştahı, sınırsızlığı, güce tapması, paranın kral olduğu sisteminde ahlaken doğru eylem dediklerimizin pek bir anlamı kalmıyor. Paranın güç ile eşdeğer görüldüğü, her yol mübahtır anlayışıyla etik kuralların hiç edildiği ülkelerde ahlaki kurallar alt üst edilebilir.

Toplumsal çürümeye karşı bireysel olarak yapabileceklerimiz var: Etik bir duruş. Ahlaklı olanın ne olduğı fizoloflarca düşünce tarihi boyunca tartışmış: Sokrates ahlakın ancak bigi ile elde edinebileceğini söylerken, Aristoteles için iyi bir ahlak için iyi bir karekterle mümkündü. Nietzche ahlak kurallarının sahteliğinden ve riyakarlığından bahsetti ve insanın herhangi bir inanç çerçevesinde olmadan kendi ahlaki değerlerini yaratması gerektiğini söylüyordu. Eninde sonunda insan doğru ve yanlış, iyi ve kötü dediği seçimler içinde kalıyor. Doğruyu mu yoksa yalan mı söyleyeceksin? Yozlaşacak mısın yoksa ahlaki değerleri koruyacak mı? Karar senin!