Benim konum, Neşet Ertaş’tı.

Mesele Neşet Ertaş ise söz, ister istemez, dönüp dolaşıp, insan olmanın anlamına geliyor.

Neşet Babanın da içinde yetiştiği abdalları var eden kültürel iklime göre insan, “kâinatın aynasıdır”. Abdal geleneğine göre evrende ne varsa insanda da o vardır.

Anlamı şudur, bunun; olduğu gibi yaşamak. Olduğu gibi yaşamak, eğmeden, bükmeden yaşamaktır; yalın yaşamaktır. Kendini doğanın bir parçası kabul etmek; diğer canlılar ile bu evreni paylaşmak demektir.

Boşuna dememiş Neşet Ertaş;

“Bir anadan dünyaya gelen yolcu
Görünce dünyaya gönül verdin mi?
Kimi börtü kimi böcek kimi kul
Merak edip hiçbirini sordun mu?”

KÂR HIRSINA KARŞI KOYMAK

Ne anlatmak istiyor usta sanatçı?

Doğarsınız; herkes gibi… Ölürsünüz; o da herkes gibi…

Geldiğimiz gibi gideriz. Tek farkı, dünyaya geldiğimizde biz ağlarız; herkes güler. Gittiğimizde, biz susarız; üzerinde iz bıraktıklarımız ağlar. Gelirken bir bez bağlarlar; giderken de, “bir top bez ile” uğurlarlar; hepsi bu.

Esasen eşitiz yani!

Bu eşitliğe ilişkin Neşet Babanın şu sözlerine dikkat çekmek isterim.

“Öldüğünde mutfağında bir çuval un kalmışsa günaha girmişsindir, dünya malı için çalışmışsın demektir.”

Ne demek bu?

Yaşarken başka insanların aleyhine ve sizin lehinize bir maddi farklılık oluşmuşsa nedeni, sizi kapitalizmi kâr hırsına kaptıran bencilliğinizdir. Kapitalist sistemin aparatına dönüşen bencilliğinizden kurtulmanın yolu, nefsin hakimiyetinden kurtulmak ve onu yenip insana has olan diğerkam olmaktan, memleketin kurdunu, kuşunu, toprağını ağacını dert etmekten geçer; ancak böyle insan olunur.

Gelelim meramıma…

Türkiye’nin pek çok yerinde nadir bulunan elementler var ve küresel şirketler bu madenleri ele geçirmek için her yolu deniyor. İktidar da, ne yazık ki yüzde 2 karşılığında, Türkiye’nin yeraltı zenginliklerinin sömürülmesine göz yumuyor.

Kaz Dağlarında, Akbelen Ormanında, Bergama’da, İliç’te, Cerattepe’de neler olduğunu biliyoruz; en dramatik sonucunu geçen yıl bugünlerde İliç’te yaşamıştık.

İLİÇ’TEN DERS ALIRSAK…

Felaketi beklerseniz, gelip sizi bulur.

İliç’te yaşananlar da bundan ibaretti.

Kapitalizm, ağacı keser, dereyi doldurur, dağı deler ve daha fazla kar etmek için doğayı tahrip eder.

İliç’te yaptı, sonucunu gördük; şimdi Kırşehir’de de yapmak istiyor.

İliç’te iliklerimize kadar hissettiğimiz coğrafyamızı talan eden sömürgeci kapitalizm, şimdi de Kırşehir’de karşımıza çıkmış bulunuyor.

Koç Holding ile AKP’li vekil Ferhat Nasıroğlu’nun ortak şirketleri, Seyfe Gölünün hemen yanı başında altın araması yapmak için başvurmuş; başvuruları onaylanırsa sekiz bin futbol sahası büyüklüğünde bir alan tarumar; kuşların mekânı, doğal sit alanı ilan edilen Seyfe Gölü kurumuş olacak.

Bu kadar mı?

Hayır, daha da fazlası var.

Zehirli atıklar, Özbağ kasabasından akıp giden Kılıçözü çayına üzerinden Kızılırmak’a; oradan da Kırıkkale’de tarımsal üretimi, Ankara’da içme suyunu etkileyecek. Hepimiz, bir bütün olarak Kızılırmak’ın geçtiği bütün topraklar, bu siyanürlü ortamdan olumsuz etkilenecek.

Ne için?

Küresel şirketlerin kar hırsı için…

Nazım’ın, “Memleketimden İnsan Manzaraları’nda” dile getirdiği gibi:

“Güzel para.

Bizimkiler iş bilir.

Bütün vilayeti iki senede alırsınız."

Sessiz kalırsak, memleket, parça parça da olsa elden çıkacak; küresel şirketlerin çöplüğüne dönüştürülecek. Sessiz kalırsak, mutfaklarımızda zehirden etkilenen gıdalar pişecek; musluklarımızdan siyanürün karıştığı sular akacak.

Ne yapmak gerekiyor peki?

Kırşehir Belediye Başkanı Ekicioğlu, “Altın madenciliği, çevreye ciddi zararlar veren bir eko-kırım sistemidir. Seyfe Gölü’nün kuş cenneti statüsü ve tarım-hayvancılık açısından önemi görmezden geliniyor. Bu proje yalnızca Kırşehir’i değil, çevre illeri ve Kızılırmak havzasını da etkileyecek. Kırşehir halkı olarak tarımımıza, hayvancılığımıza, geleceğimize sahip çıkacağız”  diyerek, hepimizi, insan olmaya çağırıyor.

O feryada kulak verip, seslerine ses olalım.

Yaşanabilir bir Türkiye için mücadele etmek, dağımızı, taşımızı, kurdumuzu, kuşumuzu, börtümüzü böceğimizi korumak bir boyun borcudur. Yunus Emre’den Aşık Veysel’e, Aşık Paşa’dan Neşet Ertaş’a kadar uzanan bir büyük kültürel birikimin boy verdiği toprakları korumak insan olmanın gereğidir.

İnsan olduğumuzu hatırlayalım.

Türk sağının sadece 3 büyük şehri değil bütün ülkeyi AVM’lerin çıkışlarında oluşan trafik sıkışıklığına mahkum etmesi yazıda vurgulanan Kapalı Alan aşkının dolaysız temsili değil mi?New York Times’den yaptığımız çeviride MAGA ideolojisi tam da Türk Sağı’nın pratikleri ile yargılanıyor.

Yazıyı okuduğunuzda Trump ideolojisi büyük Türkiye olmaya çalışıyor diye düşünüyorsunuz.

Amerikan tarihindeki en önemli kamp gezisiydi: 1903’te Cumhuriyetçi Başkan Theodore Roosevelt, doğa bilimci John Muir’den California’daki Yosemite Vadisi’nin vahşi doğasına rehberlik etmesini istedi.

Üç gün ve beklenmedik bir kar fırtınasının ardından iki adam, ıslak ve yorgun ama memnun bir şekilde ortaya çıktı. Vadinin dev sekoyalarının altında kamp yapmışlardı. Roosevelt daha sonra şöyle yazmıştı: “İnsan eliyle yapılmış herhangi bir katedralden çok daha büyük ve güzeldi. Muazzam ve anıtsal bir mabette yatmak gibiydi.

Yirmi altıncı başkan, cesur bir politikayı hayata geçirdi: Amerika’nın vahşi arazileri sonsuza dek kamu mülkiyetinde olmalı ve korunmalıydı. Bir yüzyıldan fazla bir süredir Cumhuriyetçiler, büyük ölçüde doğayla kişisel bağları sayesinde bu mirası savundu ve genişletti.

Ancak geçen yıl Başkan Trump’ın tekrar göreve gelmesinden bu yana bir şeyler değişti: Yakın çevresi neredeyse tamamen hiper-çevrimiçi MAGA ideologlarından oluşuyor; bu kişiler için Amerikan manzaralarına olan tutku genellikle golf sahasında başlıyor ve bitiyor. Roosevelt tarzı Cumhuriyetçiler geri çekiliyor. Kapalı mekan Cumhuriyetçileri sahneye çıktı.

Son bir yılda bu yeni muhafazakâr öncü, modern Amerikan tarihinde en cesurca çevre karşıtı gündemini devreye soktu. Yakın zamanda buna, Minnesota’nın çok sevilen Boundary Waters vahşi alanının hemen yukarısında bir yabancı şirketin bakır madenciliği yapmasına izin verecek adımlar da dahil oldu.

Kapalı mekan Cumhuriyetçilerinin yükselişinden önce, muhafazakârların vahşi doğaya olan sevgisi Amerikan siyasetinde güçlü bir kuvvetti. Tarihçi Douglas Brinkley doğrudan bana şöyle dedi: “Kamp ateşinin etrafında toplanıp hikâyeler anlatmak, avlanmak ve balık tutmak — bunlar Cumhuriyetçi Parti’nin DNA’sının bir parçasıydı.”,

Bu durum, Demokratlar ve Cumhuriyetçiler arasında kamu arazilerini koruma konusunda neredeyse sarsılmaz bir uzlaşı sağladı. Yasama üyeleri ve kabine üyeleri çevre düzenlemelerinin detayları konusunda tartışsa da, temiz hava, temiz su ve gelecek nesiller için vahşi doğayı koruma çekirdek etiği, güvenilir bir şekilde iki partilinin ortak paydası olarak kaldı.

MAGA hareketinin yükselişiyle birlikte birçok Cumhuriyetçi elit artık Rocky Dağları’nda at binmek ya da Adirondacks’ta olta balıkçılığı yapmakla ilgilenmiyor gibi görünüyor. Jackson Hole bitti. Palm Beach başladı.

Birkaç tarafsız ve sağ eğilimli doğa koruma grubunun liderleri — avcıların ve doğa sporu tutkunlarının fiili temsilcileri — bana, onlarca yıldır federal yetkililerle ilişki kurduklarını, tıpkı Roosevelt’in Muir’e hayran olduğu gibi bu yetkililerin de koruma gruplarına hayranlık duyduğunu anlattı. Geçen yıl bu ortaklıklar büyük ölçüde eridi.

Eskiden İçişleri Bakanlığı gibi kurumlarda birlikte çalıştıkları birçok kariyer memuru ya istifa etti, ya kovuldu ya da Trump yanlıları tarafından misillemeye dayanan ve bürokrasiyi yıkma odaklı bir yaklaşımla kenara itildi.

Birçok doğa koruma uzmanı, İçişleri Bakanı Doug Burgum’un —eski Kuzey

Dakota valisi— kamu arazileri ve çevre korumaları için ayağa kalkacağını ummuştu. Kabinedeki diğer üyelerden daha çok kendini bir Batılı olarak konumlandırıyor; kovboy temalı bir Noel partisi düzenliyor ve D.C.’deki ofisinde duvara asılı bir geyik başı sergiliyor. Hatta liberal eğilimli outdoor perakendecisi REI, ulusal parklar ve kamu arazilerinden sorumlu en üst görev için onun adaylığını desteklemişti. (Şirket daha sonra bu desteği için özür diledi.)

Bunun yerine Bay Burgum, Bay Trump ve Beyaz Saray yardımcı başkanı Stephen Miller ile Bütçe ve Yönetim Ofisi direktörü Russell Vought gibi daha keskin danışmanla tarafından sindirilmiş, boyun eğmiş bir “evet adamı” gibi görünüyor. Bay Burgum’un yönetiminde İçişleri Bakanlığı, kaynak tasarrufunu önceliklendiriyor ve Ulusal Park Servisi personelinin yaklaşık dörtte birini işten çıkarıyor.

Bay Trump’ın ilk döneminde, MAGA çevresinde nüfuzu olan bazı doğa korumacı Cumhuriyetçiler Beyaz Saray’da ılımlı bir rol oynuyordu. 2020’de Donald Trump Jr. ve sert sağ yorumcu Tucker Carlson —her ikisi de tutkulu doğa sporları meraklısı— Alaska’daki Pebble Madeni projesini engellemeye yardım etmişti; bu maden, dünyanın en verimli somon balıkçılık alanlarından birini tehdit ediyordu.

2020’de genç Trump, 100 dolarlık mumlu kanvas tuvalet çantaları ve kabartmalı mimosa kadehleri satan bir dergi ve yaşam tarzı markası olan Field Ethos’u kurmaya yardım etmişti. Ancak mevcut yönetimde, doğa korumaya olan ilgisi azalmış görünüyor; bunun yerine aile yuvasını zenginleştirmeye odaklanmış durumda: online bahis platformlarıyla ve kripto girişimleri ile anlaşmalar yapıyor.

Hâlâ değerli alabalıkların yüzdüğü dereleri ve kuş yaşam alanlarını korumak için mücadele eden birkaç muhafazakâr elit ise sayıca az ve güçsüz durumda. Eğer bu ivme devam eder ve direnç önümüzdeki üç yıl boyunca başarısız olursa, Arktik Ulusal Yaban Hayatı Sığınağı’ndan Bears Ears Ulusal Anıtı’na kadar uzanan bazı eşsiz ve hassas manzaralarımız bugünkünden çok daha fazla tehlikeye girecek.

Gelecekteki tarihçiler bu döneme baktıklarında, “kapalı mekan Cumhuriyetçisi”nin zaferini anlatan en çarpıcı anekdot belki de 2025’te başkanın Beyaz Saray Gül Bahçesi’ni asfaltlatma kararı olacaktır. Bunu, Amerikan kadınlarını doğanın kaprislerinden koruma adına şövalyece bir çaba olarak çerçevelemişti. Bir röportajda şöyle demişti: “Kadınları görüyor musunuz? Çimen ıslaktı. Topukları çime batıyordu.”

Belki her başkandan Yosemite’de arazide kamp yapmasını beklemek fazla olur, ancak Amerikan sağının, ulusumuzun doğal mirasına karşı kayıtsız ya da açıkça düşman olan bir liderler kuşağını ne kadar tolere edeceği konusunda bir karar vermesi gerekecek.

Zaman daralıyor; ekosistemler siyasi partiler kadar hızlı toparlanamaz

* Stephen Lezak; Oxford Üniversitesi ve California Üniversitesi, Berkeley'de araştırmacıdır ve iklim değişikliği politikaları üzerine çalışmaktadır.

Çeviren: Çağatay Arslan

Kaynak: https://www.nytimes.com/2026/02/08/opinion/republicans-hunting-wilderness-nature.html

Son yirmi yıldır yaşadığımız süreci ve bugün geldiğimiz kaotik durumu herkes kendi baktığı yerden anlamaya ve açıklamaya çalışıyor. Toplumsal yaşamın karmaşık ilişkileri “körlerin fili tarif etmeye çalışması” gibi sayısız anlatıya imkan veriyor. Kimimiz söylemlere, kimimiz eylemlere, kimimiz kültürel yaşama, kimimiz ekonomiye bakarak durumu yorumlamaya çalışıyoruz. Ben de bu yazıda yaşadığımız karmaşık durumun en azından bir kesimini açıklayabileceğini düşündüğüm (gençlerin demode bulduğu !)  gözlemlerimi aktarmak istiyorum. Bu yazıyı, otoriter popülist yönetimin son dönemde kendine düşman olarak muhalif  belediye yöneticilerini ve teknokratları koymuş olması nedeniyle yazmayı düşündüm. Son dönemde yaşananlar, her ne kadar dindar/seküler, Cumhuriyetçi/Osmanlıcı, demokrat/otoriter gibi politik çatışmalarla ele alınabilirse de ben konuyu yine “dünyanın bu döneminde” köylülükten çıkışın etkilerine  çekmek  istiyorum. Bu gözlemim, kentleşme ile ilgili Türkiye’de yapılmış araştırma birikimine dayanıyor, ancak burada ayrıntılı olarak aktarmam maalesef mümkün değil. Yine de konuya ilgi duyanların aşağıda referans olarak verdiğim iki yazımı okudukları takdirde burada anlatmak istediğimi daha iyi kavrayacakları kanısındayım[1].

Otoriter popülist yönetimin yeni düşman olarak, ellerindeki yetkileri ve kaynakları kentlerde konum kaybeden temel vatandaşlık haklarını bile kullanamayan, kentli ve köylü güçsüzler/mülksüzler/mülksüzleşenler lehine kullanmak isteyenleri seçmesi hepimizin ilgisini çekti. Bunu, son dönemlerde, yeni seçilen yerel yöneticilerin, inşaata dayalı büyüme yanlısı olmak yerine güçsüzlere öncelik vermelerinin  yerleşik siyasette kaygı yaratmasına bağlıyorum. Yeni muhalif yerel siyasetin, 1980’lerden bu yana  kentsel rant üretme makinasına dönüşen yerel yönetimleri güçsüzler için kullanmaya başlaması inşaata dayalı büyümenin kılcal damarlarını hasara uğratmaya başlamış olabilir. Yeni muhalif yerel siyasetin ortaya çıkmasında, kentlerde uygulanan esnek hukukun yarattığı insani sorunlar ve çevre sorunları etkili olmuş olabilir.

Ancak, bence daha önemlisi bu muhalefet yaklaşımı siyasal alanda çatışır görünen ancak eylemde uzlaşan yerleşik  güç sahipleri arasındaki gizil anlaşmanın  bozulduğunun bir göstergesi olmasıdır. Toplumdaki servet dağılımını alt üst  eden inşaata dayalı ekonominin gerçek  cesametini, servet dağılımını nasıl etkilediğini ve alternatifinin  olup olmadığını maalesef  tam olarak bilmiyoruz. Bunu anlamamız için sadece inşaat sektörünü değil, aynı zamanda, inşaata dayalı ekonominin en önemli dayanağı olan toprakta özel mülkiyetin kurulma sürecini ve bu alandaki esnek hukuk uygulamaların işlevini de sorgulamamız gerekir. Bu anlamda, enformel ekonomiyi ve kentsel rantı dikkate alan iktisatçıların ve toplumsal değişmenin  devlet/toplum/hukuk ilişkilerine etkisini  sorgulayan hukuk sosyologlarının çalışmalarına ihtiyacımız var. 

Erken kapitalistleşmiş ülkelerde de kollektif kullanım anlamına gelen geleneksel mülkiyet anlayışından bireysel özel mülkiyete geçişin  uzun süren çatışmalı süreçlere dayandığını biliyoruz.  Bu süreçlerin yaşandığı dönemlerde de, otoriter yönetimlerin  kırsal alanlarda özel mülkiyetin kurulması sırasında  köylülerin geleneksel haklarından vazgeçmesi için rıza üretilmesine çaba gösterilmediği bilinmektedir. 

KIRSALDA ÖZEL MÜLKİYET KİİMİN LEHİNE DEĞİŞİYOR?

Bilindiği üzere, Türkiye’de 1980’lere kadar devlet/toplum ilişkilerinde kent ve kır hukuku olarak iki farklı kurallar ve değerler dizgesi egemendi. Bunun konumuz olan  inşaat ve  arsa üretimi açısından önemi, kentlerde  modern toprak hukukuna benzeyen ve özel mülkiyete de yer açan hukukun uygulanması buna  karşılık kırsal alanlarda ise  esnek ve geleneksel hukuka benzeyen “kollektif mülkiyet” ve “zilyetlik” geleneğine güvenin devam etmesiydi.  Kent hukukunun,  yakın dönemlere kadar Türkiye’deki nüfusun küçük kesiminin yaşadığı    kentsel alanlarda uygulanmakta olduğuna, buna karşılık nüfusun büyük bir kesiminin yaşadığı kırsal  alanlarda ise kollektif kullanıma dayalı esnek mülkiyet anlayışının sürdüğüne dikkati çekmek isterim. Bunun önemi, bugün kentlerde yaşayanların önemli bir kesiminin esnek hukuk, esnek mülkiyet ve kliyantalist gelenek geçmişine ve  deneyimine sahip  olması ve bunun gerektirdiği ilişkilere yabancı olmamalarıdır. Üstelik bu geçmiş ve deneyim neredeyse “sosyalizasyon” gibi içselleştirilmiştir.

Türkiye’deki araştırmalar  çok yakın dönemlere kadar kırsal alanlarda geleneksel toplumlardakine benzer kollektif kullanım geleneğinin devam ettiğini göstermektedir. Erken kapitalistleşmiş ülkelerde de kollektif kullanım anlamına gelen geleneksel mülkiyet anlayışından bireysel özel mülkiyete geçişin  uzun süren çatışmalı süreçlere dayandığını biliyoruz.  Bu süreçlerin yaşandığı dönemlerde de, otoriter yönetimlerin  kırsal alanlarda özel mülkiyetin kurulması sırasında  köylülerin geleneksel haklarından vazgeçmesi için rıza üretilmesine çaba gösterilmediği bilinmektedir. 

Bu bağlamda, Türkiye’de özellikle kadastro çalışmalarının izlerinin sürülmesi  kırsal alanlarda özel mülkiyetin nasıl, hangi koşullarda ve kimlerin lehine kurulduğunu anlamamıza yardımcı olabilecektir. Kadastrocular 2003 yılında Türkiye’deki 34 bin köyden,  12 bininde  kadastro  işlemlerinin yapılmamış olduğuna dikkati çekmekteydiler. Son dönemlerde Türkiye’deki kadastro işlemlerinin yeni teknolojileri kullanarak hızla ve toplumsal rıza alınmadan tamamlandığını gözlemliyoruz. Bu hızlı modern mülkiyet hukukunun inşa faaliyetinin  kamuoyunda ve siyasal arenada fazlaca gündeme gelmemiş olması inşaata dayalı ekonomi için elzem olan  bu işlemlerin uzun bir süre iktidarı ve muhalefetiyle, güçlülerin temsil edildiği  yerleşik  siyasal sistem tarafından desteklenmiş olduğu anlamına da gelmektedir. Nitekim son dönemlerde gözlemlediğimiz kırsal toplumsal hareketler, Türkiye’de toprakta özel mülkiyetin kurulmasında güçsüzlerin haklarının korunmasında rıza üretilme çabasının olmadığını buna karşılık  yerel ve ulusal bütün güçlülerin bu konuda  uzlaştığını göstermektedir.

Türkiye’deki son dönemde gerçekleşen bu yeni servet dağılımının yeni yerel, ulusal ya da  küresel  aktörlerinin kimler olduğunu tam olarak kavrayamasak da onların siyasal alanda hızla güç kaybettiklerini ve artık kitlesel oy devşirme olanaklarının pek kalmadığını son gelişmelerden anlıyoruz. 

AZALAN KÖY SAYISI NE ANLAMA GELİYOR

Kırsal alanlarda özel mülkiyetin kurulması, bir taraftan Çağlar Keyder ve Zafer Yenal’ın anlattığı “bildiğimiz tarımın sonunu” getirirken, diğer taraftan küresel madencilik, enerji sektörlerine ve bazı büyük müteahhitlere  uygun ortamı hazırlamıştır. Otoriter popülist yönetimlerin kitlesel oy desteği almayı başardıkları alanlar ise daha çok hukuk yoluyla kent toprağı haline getirilen ve inşaata açılan olmuştur. Bu bağlamda, özel mülkiyet hakkının oluştuğu alanlarda konut üretimine imkan veren özel mülk arazilerin hızla kentsel arsaya dönüştürülmesi faaliyetine dikkati çekmek isterim.  Yerel yönetimlere verilmiş imar yetkisinin de yardımıyla  bir taraftan kentlerin çevresi kent sınırı içine dahil edilmiş, diğer taraftan, köy statüsünde olan yerleşmeler kentsel mahalle statüsüne dönüştürülerek inşaata elverişli alanlar haline getirilmiştir. 2010 verilerine göre 34 bin olan köy sayısı bir yasal değişiklikle 18 bine düşürülmüştür. Bu sınır değişiklikleri esas olarak  özel mülk sahibi olan göreli olarak güçlü köylülere  çok önemli kaynak aktarımı anlamına geldiğinden, tıpkı imar aflarında olduğu  gibi  mevcut iktidarın kitlesel oy desteği almasında önemli etkisi olmuştur.

Kentsel alanlardaki inşaat furyası kentlerde gecekondulaşma sırasında palazlanan babadan kalma yöntemlerle esnek üretim yapan halk tipi  inşaat sektörüne  önemli can suyu vermiş, küçük mülk sahiplerinin ve bu sektörde çalışanların siyasetle ilişkisini güçlendirmiştir. İnşaata dayalı ekonominin kliyantalist ilişkilere dayanması devlet/toplum ilişkilerini otoriter popülist yönetimin beklediği biçime dönüştürerek hem siyasete hem de ekonomik alana hakim olmuştur. Konut ve iş sıkıntısı çeken mülksüz ve güçsüz yeni kentlileri bir süre için ikna eden yeni düzen faaliyetlerin sürdürülebilir olmaması nedeniyle artık eski canlılığını yitirmiştir. Son depremlerde gerçekleşen yıkımlar da  hızla üretilen bu konut alanlarının umulan yaşamı ve güvenceyi üretmediğini oldukça sert biçimde topluma  göstermiştir. Son yirmi yıldır gerçekleşen bu topraktaki kullanım hakkındaki  değişim bir taraftan yeni servet sahipleri üretirken diğer taraftan mülksüzleşenlerin,  kaybeden eski kentli orta sınıfların  ve yeni kent yoksullarının sorunlarını kitleselleştirmeye ve görünür kılmaya başlamıştır.

Genel olarak bakıldığında bizim yaşadığımız bu hızlı değişim sürecinin benzerlerinin Güney ülkeleri diye adlandırılan geç kapitalistleşen ülkelerde de yaşandığını biliyoruz. Kuzeyde bu dönemin önemli zenginlerinin de sadece iletişim alanında yenilik yapanlar olmaması, Trump gibi  “emlak kralları” ya da “emlak baronları” diye adlandırılan Güney’deki rant paylaşımında yararlanan yeni güç sahipleri olması dikkati çekmektedir. Türkiye’deki son dönemde gerçekleşen bu yeni servet dağılımının yeni yerel, ulusal ya da  küresel  aktörlerinin kimler olduğunu tam olarak kavrayamasak da onların siyasal alanda hızla güç kaybettiklerini ve artık kitlesel oy devşirme olanaklarının pek kalmadığını son gelişmelerden anlıyoruz.  Yeni yerel muhalefet, çevre hareketleri ve diğer  toplumsal hareketler toprak talanından arta kalan grupların zenginleşen azınlıkla, kaybeden çoğunluk olduğunu bize gösteriyor. Ancak, siyasal arenada yapılan tartışmaların söylem düzlemindeki bildik çatışmalarla sürdürülmeye devam etmesi  bu sürecin kentsel rantı kamuya aktaran yerel demokrasi anlayışına döneceği umudunu maalesef zayıflatıyor. En azından şimdilik….

----

5 Haziran Dünya Çevre Günü dolayısıyla. 

Karşılaştığımız felaket iddia edildiği gibi yalnızca bir doğa kırımından ibaret değil.  

Her felaketle birlikte bir değil iki defa kırım yaşanıyor,  Marc Nichanian’ın işaret ettiği gibi. Yalnızca doğa değil, zihin dünyası da kırıma uğruyor.  

Marmara’da “müsilaj” denen felaket ortaya çıkınca sanki sorun görülüyormuş gibi yapılıyor.

Tıpkı afetlerde binlerce insan öldükten sonra binaların çürük olduğunu ve fay hatlarının yerlerini öğrenmek gibi. 

Felaketlerle karşılaşınca gerçeklerle karşılaşıyor gibi oluyoruz. Marmara Denizi’nin can çekiştiğini gösteren “müsilaj”dedikleri şey de öyle.

Tıpkı “cambazın numarası” gibi: “Marmara’ya bak, Marmara’ya… Ama sakın buraya bakma.”

Gösteri şiddete ve yasaklara dayanan bir sansür sisteminden çok daha etkili. Doğa kırımına, insan olan ve olmayanların zarar görmesine yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda onunla baş etme, mücadele etme imkanlarını da mağdurların elinden alıyor.  

Bu gösteri dünyası içinde yer alan STK’ların çoğunun arkasında şirketler, kamu imtiyazlarını kullanan çıkar grupları var. Yayın kuruluşlarını da bu gösteri dünyası içinde kullanılmaya çoktan hazır.

Eğer çıkar grupları doğayı, müşterekleri rehin alıyorlarsa, onlar da zihin dünyasını alıyorlar ve felç ediyorlar.

Kırımcı politikaların sürdürülebilirliğini, alternatiflerin ortaya çıkmamasını sağlayan da zihin dünyasının gerçeklikle rehin alınması.  

Hangisini istersiniz: STK kimliği kullanarak kendi şirketlerine iş sağlayanlar, müteahhitlerle birlikte uluslararası kuruluşlardan kredi alınmasını sağlayanlar, atıksu arıtma tesislerinin projelerinde görev alanlar…  “Daha çok arıtma tesisi yapılsın, daha çok iş fırsatı ortaya çıksın” diyerek yalnızca kendi kamu yararı kavramlarını temsil ediyorlar.

Politikanın  figüratif alana izole edilmesi, şehrin zihin dünyasının felç edilmesi ile eş anlamlı. Sorunları gösterirmiş yaparken gizliyor.

Gerçeklikle bu karşılaşma biçimi travmatik.

Toplulukların baş etmeyi öğrenmelerine değil, tam tersine daha da çaresiz hale gelmelerine yol açıyor. Bunlardan da birileri istifade ediyor. Gerçek dediğimiz şey tıpkı bir çöl gibi zihin dünyasını kurutuyor.

Politika böylece nesneleştirici, işaretsizleştirici bir işlev kazanıyor.

Arkasındaki işleyiş görünmez kılınıyor.

Hem vampirler gibi emdikleri kamu kaynaklarının keyfini sürüyorlar, hem de ortaya çıkan muazzam skandalı perdelemeyi başarıyorlar.

Bu nedenle milyarlarca dolar harcanarak inşa edilen arıtma tesislerinin neden hiç bir işe yaramadığı sorgulanamıyor.  Atıksuları arıtmak için alınan milyarlarca doların nereye gittiği, su faturalarının neden katlandıkça katlandığı gözlerden uzak tutuluyor.

Marmara’daki yaşamı kırıma uğratan kirlenme, oksijensizleşme durumundan söz etmek…  Bunlar yalnızca ortaya çıkan sonuçlar.  Evet, Marmara can çekişiyor. Bir zamanların çok sayıda canlı türünün yaşadığı bu müstesna özellikteki deniz ölüme doğru gidiyor.

Peki o zaman Dünya Bankası’ndan Marmara’yı ve su havzalarını korumak için milyar dolarları bulan krediler neden alındı? O muazzam bütçelerle inşa edilen kolektörler, arıtma tesisleri ne işe yarıyor? Bir taraftan da denizde yaşayan canlıların kuluçka alanları, kıyılar inşaat molozları ile dolduruluyor.

İSKİ’nin faaliyet raporlarına bakarsanız Marmara çok yakında -eskisi gibi- pırıl pırıl olacak…

Bu projelerin şehir merkezindeki trafik sorunun çözmek için otoyol kavşakları yapmaktan hiçbir farkları yok.  Ya da deprem riskine karşı -sağlam yapılara parası karşılığı çürük raporu verilerek- gerçekleştirilen “kentsel dönüşüm” uygulamaları örneğindeki gibi.

Piyasa aktörleri ile kol kola giren, kamu imkanları kariyer yapan STK’lar, uzmanlar, şirket temsilcileri… Projeleri çekmeceden çıkan şartnameler ile ihaleleri alan müteahhitler.

İstanbulluların gözleri nesneleştirici bir şiddetle kamaştırılıyor. Ama bu bilgilerin göz kamaştırıcı ışığının arkasındaki karanlıkta kalan şehrin ve suyun nasıl yönetildiği…

Bu arada İstanbulluların ödedikleri su faturaları katlandıkça katlanıyor.

Yönetiminde nedense STK’ların, bağımsız kuruluşların temsilcileri yok. Ama iş alan kuruluşların var.

Tıpkı koruma, ulaşım, afete hazırlık projelerinde olduğu gibi.

İstanbullulara söylenen ise şu: “Merak etmeyin, siz istediğiniz kadar kirletin. Yaşam çevrenizi istediğiniz kadar zehirleyin. Biz gerekeni yapıyoruz”.  

Sanki şehrin zihin dünyası sekülerleşmeden, failler dahil edilmeden sorun çözülebilirmiş gibi. 

İşte İstanbul halkı böyle aldatılıyor.

Köy sürgünlerini, ilk kez 1980’li yılların karanlık sabahlarında gördü bu topraklar.  

12 Eylül Askeri Darbesi sonrası tankların palet izleri sadece şehir meydanlarına değil, dağların yamacında yer alan köylerin yollarına ve yıllardır sessiz bir yaşam süren köylülerin hafızalarına da kazındı.

O yıllarda, Doğu illerimizdeki köylerde yaşayan masum ve yoksul ailelerin evleri yıkıldı, yakıldı, işkenceye uğradılar, ormanları yakıldı ve zorla göç ettirildiler.

Çocuklar, etrafında oynadıkları dere kenarlarını, ağaçlarına tırmanıp tatlı meyvelerini yedikleri dut ağaçlarını, arkadaşı gördükleri yeni doğmuş kuzuları geride bırakmak zorunda kaldı. Gözyaşları içinde ayrıldılar köylerinden. 

Kürt aileler belirsiz, karanlık, endişeli ve stresli bir geleceğe doğru yol aldılar ve köylerinden zorla uzaklaştırıldılar. 

Kadınlar, ocakta çorbası kaynayan evlerinden, bir bavula sığmayan hayatlarını sırtlayarak sürgüne yollandı.  

Resmi sebepler “devlet güvenliği” idi; “terörle mücadele”ydi. 

Kürt vatandaşlarımız, yüzyıllardır yaşadıkları kadim topraklardan, bastıkları her karışında hatıra olan köylerinden kopartıldı.  

Dağların gölgesindeki evler boş kaldı. Camilerde ezan sustu.  

Kuşlar bile rotasını şaşırdı çünkü köyler artık yaşanmayan yerlerdi.

Ve şimdi, 2020’li yıllarda, bir başka karanlık dönemden geçiyoruz.  

Bir kez daha köyler boşaltılıyor. Ama bu kez tanklar yok. Bu kez altın var, nikel var, kömür var.

Bu kez, sebep “terör” değil. Sebep, para!  

Sebep, kişisel çıkar!  

Sebep, iktidarın ve işbirlikçi şirketlerin açgözlülüğü!

Doğayı talan eden, yaşam alanlarını hiçe sayan, yalnızca bugünü düşünen bir zihniyetin kurbanı oluyor köylerimiz.

Ve bu kez hedef yalnızca Doğu değil. Ege’den Karadeniz’e, Akdeniz’den İç Anadolu’ya kadar her bölgeden yükseliyor bu çığlık: “Toprağımı vermem!”

Madencilik ruhsatlarıyla gelen tehdit sadece bir ağaç kesimi değil; sadece bir derenin kuruması değil.  

O ruhsatlar, bir mezarlığın hafızasını silmektir.  

Bir ninenin torununa anlatacağı masalları yok etmektir.  

Bir çocuğun ilk toprağa bastığı ayak izini, ilk ektiği domatesi, ilk suladığı fidanı geri dönüşsüz biçimde yok etmektir.

Köyü terk etmek bir ev değiştirmek değildir.  

Orası bir yaşamdır. Bir bellektir. Bir aidiyettir.  

Zeytin ağacıyla konuşan yaşlı amcayı, yağmur duasına çıkan kadınları, imeceyle ev yapan komşuları görmeden bunu anlayamazsınız.

Ama AKP köylüleri, onların hayatlarını, duyularını ve korkularını anladığını hiç bir zaman göstermedi. Hiç bir zaman köylülerle empati yapmadı.

Aksine AKP, Atatürk'ün “Milletin efendisi” dediği köylüyü, yalnızca bir engel olarak gördü.  

Onları sadece maden şirketlerinin önündeki bir “problem” olarak gördü.  

Ve bu sorunu çözmek için köylüleri, tıpkı Afrika’da gördüğümüz kolonyalist yönetimlerin yerli halkı görmezden gelmesi gibi, sessizce yok etmeye çalıştı.

Alpagut Atalan’da, Kaz Dağları’nda, Fatsa’da, İkizdere’de ve daha yüzlerce yerde aynı senaryo oynanıyor.  

Önce “kalkınma” diyerek gelirler.  

Sonra “kamu yararı” diyerek ruhsat verirler.  

Sonra da, yüzyıllık ağaçları, bin yıllık dağları, kadim dereleri kazıp, parçalayarak arkasında bir hiçlik bırakırlar.  

Ve köylüler yalnız kalır…  

Hikâyeleriyle, gözyaşlarıyla, ne yapacağını bilemeden…

Kanada’da, Avustralya’da, Norveç’te doğa önce korunur, sonra kalkınma planlanır.  

Ama bizde doğa, bir madenin çıkış maliyetine kurban edilir.  

Ve bu halk, bu ülkenin gerçek sahibi olan köylüler, yersiz yurtsuz bırakılır.

Ama bu böyle gitmez.  

Köyü terk etmeyenlerin çığlığı kulaklarımızda çınlıyor:  

“Biz burada doğduk, burada öleceğiz!”  

Toprağını bırakmayan o kadın, o ihtiyar, o genç, bize bir şey söylüyor:  

Ya köylerimizi birlikte savunacağız ya da bir gün şehirlerimiz de aynı kaderi paylaşacak. Şehirleri de hızla yaşanmaz hale getirecekler.

Haydi, ses verelim! 

Haydi, omuz verelim!  

Yaşamı savunmak için,  

Doğayı, kültürü, belleğimizi korumak için…  

Bu ülkenin efendisi olan köylülerimizin yanında duralım.  

Çünkü onlar direnirse, hepimiz umut edebiliriz.

Köyler yaşasın ki bu ülkenin kalbi atsın.  

Köylüler kalsın ki bu milletin ruhu var olsun.  

Sömürgecilere karşı hep birlikte direnelim.  

Çünkü bu topraklar bizim!

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde CHP’nin cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun diplomasının iptal edilmesinin hemen akabinde tutuklanarak cezaevine gönderilmesi başta İstanbul Saraçhane’de olmak üzere Türkiye’nin pek çok noktasında kitlesel protesto eylemleri gerçekleştirildi. Özellikle üniversiteleri ve meydanları hareketlendiren eylemlerde polisin gözaltına alırken gösterdiği sert müdahale, orantısız şiddet kullanımı ve çok sayıda kişinin tutukluluğa sevkedilmesi infial yarattı.

Gösteriler ve protestolar devam ederken CHP Genel Başkanı Özgür Özel, Saraçhane’den özellikle yandaş sermayeye ve medya kuruluşlarına yönelik bir boykot kampanyası başlattıklarını açıkladı, Özel’in milyonların katıldığı buluşmaları yayına vermeyen kanallar ve iltisaklı firmalar hakkında boykot çağrısında bulunması, yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi.

Türkiye Ekrem İmamoğlu ile bazı İBB çalışanlarıyla Şişli ve Beylikdüzü belediye başkanlarının tutuklanmasını, polisin şiddetini, eylem ve protestoların nasıl dalga dalga ülke geneline yayıldığını izlerken, elbette AKP iktidarı da boş durmadı, fırsattan istifade arka planda rant dağıtmaya devam etti.

İktidar, kriz dönemlerini rant kapısını biraz daha aralamak için adeta büyük bir fırsat olarak görüyor.

Polatlı’nın buğday tarlaları Cengiz Holding için feda edildi

İktidara yakınlığıyla ve son yıllarda devletten aldığı pek çok ihaleyle gündemden düşmeyen Cengiz Holding’e bağlı Cengiz Elektrik, epeydir Ankara Polatlı’daki tarım arazilerine gözünü dikmişti. Türkiye’nin tahıl ambarlarından biri olarak bilinen Polatlı’daki 1 milyon 116 bin metrekarelik 31 tarla Cumhurbaşkanı kararıyla “acele” kamulaştırıldı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın imzasıyla Resmi Gazetede yayımlanan acele kamulaştırma kararına göre, Cengiz Elektrik Toptan Satış A.Ş’ye ait Censtorage-5 Cengiz Güneş Enerji Santrali (GES) elektrik üretim tesisinin yapımı amacıyla Polatlı’daki 31 tarla, kamulaştırma yoluyla yurttaştan alınarak Hazine’ye devredilecek. Hazine’nin mülkiyetine geçecek bu alan daha sonra GES kurması için Cengiz Elektrik’e tahsis edilecek.

Şirket, elektrik üretmek için buğday tarlalarının üzerini 150 bin adet güneş paneliyle kapatacak. Kamulaştırılan tarlalarda en az 50 yıl boyunca tarımsal üretim yapılamayacak.

Ormanları yatırım fırsatı gören iktidar yine boş durmadı

Ormanları “yatırım fırsatı” gören, doğal varlıkları her fırsatta yandaş sermayeye devreden, memleketin dağını taşını, toprağını, suyunu parsel parsel satan iktidar Türkiye’nin içinden geçtiği şu gergin politik ortamda yine mesai yaptı,

Resmi Gazete’den orman talanı haberi geldi ve 12 ilde 1,9 milyon metrekare orman alanı yok edildi.

Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı kararıyla Adana, Antalya, Bursa, Elazığ, Isparta, Kahramanmaraş, Konya, Mersin, Muğla, Sinop, Trabzon ve Yozgat illerinde bulunan toplam 1 milyon 946 bin 133 metrekare orman alanı, orman sınırları dışına çıkarıldı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın imzasıyla ormandan çıkarılan en büyük alan, son dönemde yoğun yerleşim yaşanan Antalya’nın turistik Konyaaltı ilçesinde gerçekleşti. Toplam 1 milyon 605 bin 15 metrekare orman alanı bir imzayla orman sınırlarından çıkarılarak yerleşime ve ranta açıldı. Aynı şekilde Konya 170 bin metrekare, Isparta da 88 bin metrekare orman kaybıyla büyüklük sıralamasında ilk üç sırada yer aldı.

Özellike orman sınırları dışına çıkarılarak en fazla orman kaybeden 12 il içinde özellikle Muğla’nın rantı en yüksek ilçeleri arasında yer alan Bodrum ve Fethiye de dikkat çekti. Bu iki ilçede beş farklı yerde toplam 2 bin 885 metrekare orman alanı, orman sınırları dışına çıkarıldı.

Gençler, öğrenciler gelecekleri için sokaklara, meydanlara çıkarken, onların gelecekleri işte böyle harcanıyor. Dolayısıyla TÜSİAD’ı, MÜSİAD’ı, yandaş sermayesi, beşli çetesi, kırk haramiler misali ülkeyi soyma, kaynakları ranta çevirip yok etme, yurttaşın ekmeğinden, emeğinden, alın terinden çalma peşindeler. Maalesef,  geleceklerini yok ettikleri gencecik insanları bu harami saltanatı için dövüyor, copluyor, gazlıyor, tutuklayıp cezaevine atıyorlar…

Çeşme’de turizm ve ticaret alanı oldu

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın imzasıyla Resmi Gazete’de yayınlanan özelleştirme kararıyla Türkiye turizminin önemli merkezlerinden biri olarak kabul edilen İzmir Çeşme’de Alaçatı bölgesinde arsa imar değişiklikleri gerçekleştirildi. Kararla birlikte, mülkiyeti Hazine’ye ait olan ve özelleştirme kapsamında bulunan Alaçatı’daki 93 bin 500 metrekarelik alanın imar planı “Ticaret-Turizm alanı, açık spor tesis alanı, resmi kurum alanı, trafo alanı, otopark ve yol” şeklinde değiştirildi. Plan değişikliğine yönelik itirazların yapılabilmesi için itirazlara yönelik askı süresi de tamamlandı. Ancak, belirtilen süre içinde yapılan itirazlar Cumhurbaşkanı kararıyla reddedildi.

Parselin yakın zamanda Danıştay tarafından iptal edilen Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi sınırlarında kaldığı aynı zamanda, III. derece doğal SİT statüsü özelliğine sahip olduğu belirtilirken, parselin yakında satışa çıkarılmasının beklendiği ifade ediliyor.

Türkiye’de demokratik kitle örgütlerinin, emek, kadın, çevre örgütlerinin verdiği mücadele aynı zamanda hukuksuz kararlarla ormanlarımızı, havamızı, suyumuzu, toprağımızı, geleceğimizi bir avuç sermayedara peşkeş çekemesin diye de verilen bir mücadele aynı zamanda…

Tüm bu gelişmeler yaşanırken, Türkiye’nin önde gelen iş insanlarından Ali Sabancı’nın sahibi olduğu Pegasus Hava Yolları’nın satın aldığı 44 yeni uçağın, devlet tarafından sağlanan teşviklerle finanse ettiğini öğrendik.

Son iki yılda 34 milyar lira net kâr elde eden şirket, piyasa değeri yaklaşık 4,4 milyar dolar (167 milyar lira) olan bu uçak maliyetinin tamamı için vergi indirimlerinden yararlandı. Bu teşvikler, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 2009'daki imzasıyla yürürlüğe giren yatırım teşvik programı kapsamında gerçekleştirildi. İşin ilginci, 16 uçak için Kurumlar Vergisi yüzde 25’ten yüzde 12,5’e çekilirken, 84 uçak için de yüzde 2,5 gibi sembolik bir orana indirildi. Devletin sunduğu vergi avantajı ile Pegasus, milyarlarca dolarlık yatırımı cebinden neredeyse hiç harcama yapmadan bedavadan biraz fazla bir miktarla gerçekleştirdi.

Emekliler için bayram ikramiyesini 1000 TL artırmamak için bin dereden su getirenler sermayenin vergilerini bir kalemde gayet rahat silebiliyor.

Pandemi gibi, deprem gibi siyasi, ekonomik ya da toplumsal kriz ortamları hem sermaye hem de iktidar için bir önemli bir alışverişi zemini yaratıyor. 

Hatırlanacağı üzere, kısa bir süre önce İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca haklarında ''adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs" ve "gerçeğe aykırı bilgiyi alenen yayma'' suçlamasıyla soruşturma başlatılan TÜSİAD Yüksek İstişare Konseyi Başkanı Ömer Aras ve TÜSİAD Başkanı Orhan Turan, ifadelerinin alınmasının ardından yurt dışına çıkış yasağı ve adli kontrol şartıyla serbest bırakıldı.

2002’de başlayan AKP iktidarları boyunca yaşanan pek çok toplumsal, ekonomik ve siyasal kırılmada iktidar ile ters düşen TÜSİAD’ın Erdoğan ile yıldızı hiç barışmadı. Taraflar özellikle Cumhuriyet mitingleri, Gezi olayları, 17/25 Aralık operasyonları, ekonomi politikaları ve AB ile ilişkiler konusunda pek çok kez karşı karşıya geldi. 

Ama şimdi bakıyoruz, TÜSİAD’a yönelik son operasyonun ardından TÜSİAD sus pus… Sermayenin demek ki ülkede meydana gelen son siyasi ve ekonomik kırılmalara dair en ufak açıklayacağı bir fikri ve cesareti yok.

Gençler, öğrenciler gelecekleri için sokaklara, meydanlara çıkarken, onların gelecekleri işte böyle harcanıyor. Dolayısıyla TÜSİAD’ı, MÜSİAD’ı, yandaş sermayesi, beşli çetesi, kırk haramiler misali ülkeyi soyma, kaynakları ranta çevirip yok etme, yurttaşın ekmeğinden, emeğinden, alın terinden çalma peşindeler. Maalesef,  geleceklerini yok ettikleri gencecik insanları bu harami saltanatı için dövüyor, copluyor, gazlıyor, tutuklayıp cezaevine atıyorlar…

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde büyük oranda rakibi olması beklenen Ekrem İmamoğlu ile birlikte çok sayıda kişinin gözaltına alınması hem yurtiçinde hem de yurtdışında büyük infial yarattı. İmamoğlu’nun “yolsuzluk” ve “terör” suçlamalarıyla gözaltına alınması, Türkiye’de ve dünyada geniş yankı uyandırırken, iktidara yakın medya operasyonu “hukuki bir süreç” olarak tanımladı, muhalif medya ise “siyasi darbe” vurgusu yaptı.

İmamoğlu’nun ve CHP’li belediyelerle ilintili kişilerin gözaltına alınmasına yönelik operasyonu “sivil darbe” olarak nitelendirenler epeyce fazla sayıda.

Olabilir mi? İmamoğlu’nun CHP’nin gerçekleştireceği ön seçimlerde cumhurbaşkanı adayı ilan edilmesine dört gün kala hileli yöntemle diplomasının iptal edilmesi, iki ayrı soruşturma başlatılarak evinden polis konvoyuyla gözaltına alınması, İstanbul’da dört gün boyunca toplanma, gösteri, yürüyüş yasağı ilan edilmesi, sosyal medyanın platformlarına erişimin yavaşlatılması gibi gelişmeler düşünüldüğünde pekala olabilir…

Diplomanın iptal edilmesinin hemen ardından yolsuzluk, suistimal, ihaleye fesat karıştırma ve hatta terörle iltisaklı olduğu iddialarıyla gözaltı süreci başlatılmış oldu. Aynı gün içinde İmamoğlu’nun ortağı olduğu inşaat şirketine de el kondu. Cumhurbaşkanlığı koltuğu için aday gösterilecek popüler bir isim, bir mıntıka temizliğiyle, bir zapturapt altına alma yoluyla ortadan kaldırılmaya çalışılıyor. 

Peki, durumu sadece bununla açıklayabilir miyiz?

Önce son günlerde yaşanan bazı gelişmelerden bahsedelim ve ardından parçaları birleştirelim.

Biliyorsunuz Türkiye tarihinin en tartışmalı projelerinden biri olan Kanal İstanbul.

Erdoğan'ın özellikle seçim dönemlerinde gündeme getirdiği ve seçim vaadi olarak yurttaşa sunduğu ancak bilim insanlarının karşı çıktığı, neden yapılmaması gerektiği üzerine onlarca raporun hazırlandığı Kanal İstanbul’a ilişkin alınan Rezerv Alanı İlanı ve Çevre Düzeni Planı, Aralık 2024’te İstanbul 5’inci İdare Mahkemesi tarafından hukuka aykırı bulunarak iptal edildi.

İdare Mahkemesi, rezerv yapı alanı kararının gerekli bilimsel ve teknik analizler yapılmadan alındığını ve bu kararın kentsel dönüşüm amacından uzaklaşılarak İstanbul’un doğal alanlarını tehdit eden yeni yerleşim projelerine dayanak oluşturduğunu kaydetti. 

Mahkeme, rezerv yapı alanı ilan edilen bölgelerin, İstanbul’un orman, tarım ve su havzaları gibi korunması gereken doğal alanlarını içerdiğini belirterek, detaylı bir inceleme ve rapor hazırlanmadan ilanların yapıldığına dikkat çekti.

Ocak 2025’te İstanbul Büyükşehir Belediyesi, bilim insanlarının katılımıyla “Kanal İstanbul Bilgilendirme Toplantısı”nın raporunu yayınladı. 

İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu, Kanal İstanbul’un İstanbul ve Türkiye için stratejik bir beka meselesi olduğunu belirterek, 135 milyon metrekarelik bir alanın tarım ve orman alanlarını içeren kısmının tahrip edileceğini söyledi. İmamoğlu, “İstanbul’un korunması ve iyileştirilmesi, yalnızca yerel bir sorumluluk değil, ulusal bir görev olarak görülmelidir” ifadelerini kullandı.

Projenin tarım alanları, ormanlar, su havzaları ve deniz ekosistemleri üzerinde geri dönülemez tahribata yol açacağı ifade edilirken, Sazlıdere Barajı’nın yok edilmesi, Terkos Gölü’nün tuzlanma riski ve Marmara Denizi’ndeki müsilaj sorunu kalıcı hale gelme olasılığı en önemli çevresel tehditler olarak belirtildi. Proje alanında yaşayan 15 endemik türün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalacağına dikkat çekildi.

Bu gelişmenin akabinde Cumhurbaşkanı Erdoğan, şubat ayında İstanbul Kuzey Marmara Otoyolu 8. Kesim Nakkaş Projesi Etabı Sazlıdere Köprüsü İnşaat Alanı’nda inceleme yaptı. Sazlıdere Köprüsü aynı zamanda Kanal İstanbul Projesi’ndeki altı köprüden biri olarak biliniyor. Daha önce medyaya servis edilen haberlerde de Sazlıdere Köprüsü’nün ayaklarının, yolun geçeceği seviyeyi aşarak yaklaşık 90 metreye ulaştığı açıklanmıştı.

65 MİLYAR DOLARLIK RANT KAPISI

Kanal İstanbul için harcanması öngörülen 65 milyar doların İstanbul ve ülkenin daha acil ve öncelikli ihtiyaçlarına kaynak sağlamak için kullanılabileceği kaydedildi. 

Ayrıca, -ki burası önemli- projenin İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne ek 19,2 milyar liralık bir yük oluşturacağı ve deplase benzeri altyapı işlemleri nedeniyle İSKİ’ye en az 45 milyar liralık bir maliyeti olacağı belirtildi. Bu kapsamda asıl hedefin kamu yararı oluşturmak değil, ticari kazanç elde etmek olduğu vurgulandı. Bu denli yüksek bir maliyetin deprem hazırlıkları, yoksullukla mücadele ve eğitim gibi öncelikli alanlara aktarılabileceği dile getirildi. 

Yine bu gelişmenin akabinde Cumhurbaşkanı Erdoğan, şubat ayında İstanbul Kuzey Marmara Otoyolu 8. Kesim Nakkaş Projesi Etabı Sazlıdere Köprüsü İnşaat Alanı’nda inceleme yaptı. Sazlıdere Köprüsü aynı zamanda Kanal İstanbul Projesi’ndeki altı köprüden biri olarak biliniyor. Daha önce medyaya servis edilen haberlerde de Sazlıdere Köprüsü’nün ayaklarının, yolun geçeceği seviyeyi aşarak yaklaşık 90 metreye ulaştığı açıklanmıştı.

Bu arada, şubat ayında İstanbul Büyükşehir Belediyesi TOKİ’nin inşaatlarını neredeyse tamamladığı Kanal İstanbul güzergahındaki 24 bin 150 konut ve 1121 dükkanlık Yenişehir Projesi’ne yönelik önemli bir açıklama yaptı. İBB, İSKİ İçmesuyu Havzaları Yönetmeliği’ne aykırı bulduğu projeyi yargıya taşıdığı ve imar planlarını iptal ettirdiği için, konutların İSKİ ve İGDAŞ’a yapılan su ve atık su hizmeti ile doğal gaz abonelik başvurularına reddettiğini açıkladı.

Medyaya yansıyan haberlerde, 14 Şubat günü de TOKİ’nin aynı bölgede yapmayı planladığı toplam 12 bin 858 konut için ÇED süreci için başvuru yapıldığı kaydedilirken, konut projelerinin toplam bedeli 34 milyar 757 milyon TL olarak aktarıldı.

YENİ İMAR DÜZENLEMELERİ: YARGI KARARLARI YOK SAYILDI

İBB, İstanbul’un en önemli içme suyu kaynaklarından biri olan Sazlıdere Barajı ve çevresindeki içme suyu havzalarına yapıldığı iddia edilen konut projeleriyle ilgili yargıya başvurmuştu. İBB’nin başvurusu üzerine, İstanbul 6. İdare Mahkemesi, Dursunköy Mahallesi’ndeki Emlak Konut-THY projesine ait imar planlarını 8 Temmuz 2024’te iptal etti. Yine yukarıda da bahsettiğimiz üzere, İstanbul 5. İdare Mahkemesi de, Kanal İstanbul Projesi’ne ilişkin rezerv alan ilanı ve 1/100.000 ölçekli çevre düzeni planı değişikliği kararlarını hukuka aykırı bularak iptal etmişti.

Fakat bu yargı kararları hiçe sayılarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kanal İstanbul güzergahında TOKİ için yeni ihaleler düzenledi. Aralık 2024’te Arnavutköy Sazlıbosna’da 9 bin 92 konut ve 592 dükkanın yapımı için 11 ihale, Ocak 2025’te ise yine Sazlıbosna’da 12 bin 309 konut ve 406 dükkanın yapımı için 17 adet ihale düzenledi. 

Ekrem İmamoğlu’na yönelik operasyondan bir süre önce Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Arnavutköy Sazlıbosna ve Hacımaşlı Mahallelerinde Kanal İstanbul Yenişehir Rezerv Yapı alanı sınırları içerisinde kalan toplam 8 milyon 200 bin metrekarelik arazide imar düzenlemesi yaptı. 

İmar planları daha askıdan inmeden 12 Şubat günü jet hızıyla TOKİ’nin baraj havzasına etaplar halinde yapacağı toplam proje bedeli 30 milyar 615 milyon TL olan 12 bin 16 konutluk inşaatın Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) süreci başlatıldı.

Medyaya yansıyan haberlerde, 14 Şubat günü de TOKİ’nin aynı bölgede yapmayı planladığı toplam 12 bin 858 konut için ÇED süreci için başvuru yapıldığı kaydedilirken, konut projelerinin toplam bedeli 34 milyar 757 milyon TL olarak aktarıldı. 

Tapuda tarla ve toprak vasfına sahip arazileri betona çevirecek 24 bin 874 konut inşaatı için atılan ilk adımın ardından baraj havzasında toplam 65 milyar 372 milyon liralık rant yaratan konut projesinde yeni bir gelişme yaşandı. Etaplar halinde yapılacak proje için sunulan altı ayrı başvuru karara bağlanırken, 13 Mart’ta İstanbul Valiliği “ÇED gerekli değildir” kararı verdi, inşaatların önü açılmış oldu. 

Bir telaş, bir acelecilik ve açgözlülük… En ufak bir muhalefete, karşı duruşa, yargı sürecine tahammülleri yok. O sebeple bu, Kanal İstanbul rantının önündeki en büyük engel Ekrem İmamoğlu’na yönelik mıntıka temizliğidir…

MURAT KURUM ADAYKEN “GÜNDEMİMİZDE YOK” DEMİŞTİ

Hatta son seçimlerde Cumhur İttifakı’nın İBB başkan adayı Murat Kurum, Kanal İstanbul projesiyle ilgili bir soruya, “İstanbul’un gündeminde olmayan hiçbir iş bizim de gündemimizde olmayacak” demişti. Ancak, seçimi kaybeden Murat Kurum kısa bir süre yeniden Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na getirildi. Kurum, bir süre sonra Kanal İstanbul projesinin imar planlarını tekrar askıya çıkardı. 

Öte yandan, bir yıl önce Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın 2024-2028 Stratejik Planı’nda Kanal İstanbul’un yüzde 20 oranında tamamlandığı bilgisi yer aldı. Raporda, 2027’de kanalın yüzde 30’unun, 2028’de ise yüzde 45’inin tamamlanmasının hedeflendiği belirtilmişti.

AKP iktidarı, Kanal İstanbul için ne Avrupa bankalarından ne de Körfez bölgesinden su yolunun yapımı için fon bulamıyor, sadece Arap ülkelerinden gayrimenkul alımı gerçekleşiyor. Arka arkaya yargı kararları hiçe sayılarak yapılan inşaatlar ve devam eden inşaat ihaleleri bir kez daha Kanal İstanbul’un aslında bir gayrimenkul projesi olduğunu doğruluyor. 

Sonuç olarak Kanal İstanbul’daki iş sandığımızdan çok daha büyük, çok daha derin bir kıran kırana sermaye aktarımına ve rantsal bölüşüme işaret ediyor. 

İmamoğlu, yaptığı son açıklamalardan birinde, aslında önemli bir duruma dikkat çekiyordu: Burada, seçimlerde gizledikleri ve ifade edemedikleri, etmedikleri bir başka sorun var, bir başka konu var. Bir telaş var, acelecilik var. Yani geç kalmış gibi bir tavır var. Açgözlülük var. Bunu hissettim. Açık ve net.”

Bir telaş, bir acelecilik ve açgözlülük… En ufak bir muhalefete, karşı duruşa, yargı sürecine tahammülleri yok. O sebeple bu, Kanal İstanbul rantının önündeki en büyük engel Ekrem İmamoğlu’na yönelik mıntıka temizliğidir…

Türkiye’de çevre ve yaşam alanları mücadelesi verenler, Türkiye’nin 2050 karbon nötr olma hedefiyle uyumlu olarak kömürlü termik santrallerden kademeli çıkış için tarih vermesini beklerken, AKP iktidarı özelleştirme yoluyla bu santrallerin daha uzun yıllar çalışmasının önünü açıyor. 

Geçtiğimiz günlerde Elektrik Üretim A.Ş.’ye (EÜAŞ) ait Çayırhan Termik Santrali’nin ve maden sahasının özelleştirme ihalesini 20 milyar TL'lik teklifle Akçadağ İnşaat Enerji Madencilik AŞ kazandı. Ankara Nallıhan’da bulunan Çayırhan Termik Santralı işçileri, yaşayacakları işten çıkarmalar ve hak kayıpları nedeniyle özelleştirmeye karşı çıkmış, işçiler maden sahası önünde aylar öncesinde eyleme başlamıştı.

Diğer yandan, Çayırhan Termik Santrali’nin değerini çok altında bir fiyata özelleştirilmesi kamuoyundan tepki toplamaya devam ediyor. 

Varlık satışı devir açısından bakıldığında epeyce asimetrik bir özelleştirme ihalesi olduğu söylenebilir. Zira, 4,5 milyar dolar olarak hesaplanan Çayırhan Termik Santrali ve maden sahaları, sadece 20 milyar TL’ye Akçadağ İnşaat Enerji Madencilik AŞ’ye satılarak özelleştirilmiş oldu.

CHP Zonguldak Milletvekili Deniz Yavuzyılmaz, ihalenin ardından yaptığı paylaşımlarda santral ve madendeki mal ve taşınmazların değerinin 164 milyar TL olduğunu ifade etmişti. 

Yavuzyılmaz açıklamasında, “Adrese teslim Çayırhan Termik Santrali ve maden sahalarının özelleştirme ihalesi tamamlandı. Kazanan yine AK Parti bürokrasisi oldu. 164 milyar lira değerindeki varlıkların ihalesini Akçadağ Grup 20 milyar lira teklifle kazandı. Aradaki fark sekiz kat! Kamu zararı 144 milyar lira!” değerlendirmesinde bulundu. 

Yavuzyılmaz, ihalenin daha önce dizayn edilerek teklif tutarlarının danışıklı dövüşle belirlendiğini vurgulayarak, “Termik santralin yaklaşık değeri 1 milyar dolar, kömür sahalarının değeri ise yaklaşık 3.5 milyar dolar. Varlıkların toplam değeri 4,5 milyar dolar. Güncel kurla 164 milyar TL. Özelleştirme tutarı 20 milyar TL. Aradaki fark 144 milyar TL’lik bir kamu zararı. Üstelik ihaleyi kazanan şirket 20 milyar liralık tutarı da yüzde 20 peşin, 6 taksitle ödeyecek. Daha önce buna benzer yapılan özelleştirme ihalelerinin dolar üzerinden yapıldığını görüyorduk. Ancak bu kez AKP, bu ihaleyi TL ile yaptı. Şirket açısından TL üzerinden yapılan ihale daha uygun hale getirildi” ifadelerini kullandı. 

Burası Türkiye’de özel sektöre devredilen ilk termik santral olma özelliği taşıyor. 

1978 yılında faaliyete başlayan tesisin işletmesi 1996 yılında devletten alınarak Ciner Grubu’na ait Park Termik Elektrik Sanayi ve Ticaret A.Ş.’ye verildi. 30 Haziran 2020 tarihinde işletme yeniden devlete geçti. 15 yıllık süreyi kapsayan bu devrin süresi 29 Aralık 2010 tarihinde bitmesine rağmen ek protokollerle 31 Ağustos 2011 tarihine kadar uzatıldı.  

Maalesef Türkiye’nin kömürden çıkışı çok ama çok sancılı olacak. Türkiye’de kömür meselesi ekonomik olmaktan ziyade bir siyasi mesele olduğu için ideolojik olarak atılacak her adım hem tartışmaya yol açacak hem de bizi yürümemiz gereken iklim mücadelesi yolundan giderek uzaklaştıracak. Çayırhan Termik Santrali özelleştirmesine biraz da bu açıdan bakmamız gerekiyor.

Tesis, Park Termik Elektrik Sanayii ve Ticaret AŞ’ye devredildikten sonra, 30 Haziran 2020 tarihinde 20 yıllık işletme süresini tamamladı ve devri yeniden devlet eline geçti. Ancak, 12 Kasım 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlan Cumhurbaşkanlığı Kararı ile santralin arazileri ve maden sahaları bir bütün olarak tekrar özelleştirme programına alındı. 

47 yıldır faaliyette olan ve ekonomik olarak ömrünü tamamlamış bir termik santralin kapatılma sürecinin başlatılarak, adil dönüşüm sürecinin uygulanması, emekçilerin yeni iş imkanlarıyla buluşturulması, ekonomik ve toplumsal risklerinin azaltılması gerekirken, yeni bir özelleştirme süreciyle kaynak transferi gerçekleştiriliyor.

Burada yine çok ilginç bir ihale süreci ile karşı karşıyayız.

Dediğimiz gibi, ihale Çayırhan Termik Santrali’nin kömür sahasını, arsalarını, binalarını ve lojmanlarını kapsıyor. Maden sahalarının işletme hakkı 2060 yılına kadar devrediliyor. 

İhale şartnamesine göre ihaleyi kazanan Akçadağ İnşaat Enerji Madencilik A.Ş., ödemeyi vadeli bir şekilde yapabilecek. İhale bedelinin yüzde 20’sini peşin ödemesi kaydıyla 72 takside bölebilecek. Bu durumda enflasyon farkı alınacak. 

Yani biz araç geçiş garantili, yolcu garantili, hasta garantili ihaleler, işletmecilerin kamuya ödemelerinde ötelemeler, kredi borcunu refinanse etmeler çok duyduk da 72 taksitte termik santral alışverişi ilk kez oluyor.

Yine Deniz Yavuzyılmaz’a göre ihaleyi kazanan şirketin bir yılda elde edeceği kâr yaklaşık 120 milyon dolar. 35 yılda elde edeceği kâr enflasyonu hesaba katmadan 4 milyar 200 milyon doları bulacak. 

Şimdi bu bedavadan biraz fazla bir miktarla varlık satışı ve ihale yoluyla kaynak transferi değil de nedir?

İhaleyi alan Diyarbakırlı Akçadağ ailesine ait Akçadağ İnşaat Enerji Madencilik halen Çanakkale Çan, Muğla Yatağan, Bolu Aksa, Tekirdağ Malkara, Manisa Soma’da kamudan devraldığı madenlerin üst yapı işlerini yapıyor. Akçadağ, Soma maden sahasında da hafriyat işi yapıyor. Firmanın daha önce Soma’yı almak için girişimlerde bulunduğu da söylenenler arasında.

Şirketin internet sitesinde kısa bir tur yaptığınızda ihaleyi alan şirketin Türkiye Kömür İşletmeleri’nden, Oyak’tan, AKP’li belediyelerden işler alan bir firma olduğunu görebiliyorsunuz.  

Devlet imkanlarıyla sermaye transferi yoluyla zenginleştirilen Akçadağ’ın Kırgızistan’da altın madeni işletmeciliği yaptığı da sitede belirtiliyor. Yarın Türkiye’de kamuoyunda çok tartışmalı altın madeni projelerinde bu şirketin adını görürsek hiç şaşırmayalım…

Çayırhan Termik Santrali ihalesindeki bedelin düşüklüğü sebebiyle ihaleye iptal kararı gelir mi göreceğiz. İşçilerin, emekçilerin aylardır sürdürdüğü eylemlere ve itirazlara kulak tıkadılar, ancak bu çok güçlü bir toplumsal muhalefetle mümkün olabilir. 

Dolayısıyla maalesef Türkiye’nin kömürden çıkışı çok ama çok sancılı olacak. Türkiye’de kömür meselesi ekonomik olmaktan ziyade bir siyasi mesele olduğu için ideolojik olarak atılacak her adım hem tartışmaya yol açacak hem de bizi yürümemiz gereken iklim mücadelesi yolundan giderek uzaklaştıracak. Çayırhan Termik Santrali özelleştirmesine biraz da bu açıdan bakmamız gerekiyor.

26 Şubat 2025 tarihinde Çevre Komisyonunda kabul edilen ve bu hafta TBMM Genel Kurulunda görüşülmesi beklenen, 20 madde ve 2 geçici maddeden oluşan Türkiye’nin ilk İklim Kanunu teklifi, ülkemizin iklim değişikliğiyle mücadelesinde önemli bir dönüm noktası olabilirdi. Ancak teklifin mevcut hali, Türkiye’yi iklim krizine karşı koruyacak lafza da ruha da sahip değil.

Dünyada birçok ülke sanayisini, tarımını, enerji politikasını ve şehirlerini iklim krizine hazırlayan bilim temelli, bağlayıcı ve uygulanabilir yasalar çıkarırken, Türkiye’nin iklim politikalarını yönlendirecek bu kanun teklifi ciddi eksiklikler içeriyor. Türkiye’nin küresel rekabette geri kalmaması, vatandaşlarını iklim krizinin yıkıcı etkilerinden koruması ve iklim değişikliğiyle etkin bir şekilde mücadele edebilmesi için bu kanun teklifinin kapsamlı bir şekilde revize edilmesi gerekiyor. Bu yazıda, teklifin eksiklerini ve olması gereken düzenlemeleri ele almaya çalışacağım.

İklim Kanunu Neden Önemli?

Dünya, 2015 yılında Paris İklim Anlaşması ile küresel sıcaklık artışını 1,5°C ile sınırlandırmayı hedefledi. Ancak bilim insanları, karbon emisyonları hızla azaltılmazsa 2050’ye kadar dünya sıcaklıklarının 3°C’den fazla artacağını öngörüyor. Bu ne anlama geliyor? Büyük şehirlerde aşırı sıcaklıklar nedeniyle dışarı çıkmak tehlikeli hale gelecek.Gıda üretimi azalacak, fiyatlar artacak, temiz suya erişim zorlaşacak. Halk sağlığı yeni iklim kaynaklı hastalıklarla tehdit edilecek. Türkiye ekonomisi, önlem alınmazsa 2050’ye kadar 1 trilyon TL’den fazla zarara uğrayacak. Bu nedenle Türkiye’nin bilimsel, bağlayıcı ve uygulanabilir bir İklim Kanununa ihtiyacı var. Ancak Meclis’e sunulan kanun teklifi bu ihtiyacı karşılamaktan çok uzak.

İklim değişikliği artık soyut bir tehdit olmaktan çıktı; hayatımızın her alanını etkileyen bir gerçek. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre 2024 yılı, Türkiye’nin iklim krizinin yıkıcı etkilerini en ağır şekilde yaşadığı yıllardan biri oldu.

Mevcut Kanun Teklifi Neden Yetersiz?

İktidar, 2022 yılında Konya’da düzenlediği İklim Şurası’nda, Türkiye’nin iklim kanunun Avrupa Birliği standartlarına uygun olması gerektiğini açıkça ifade etmişti. Yine, Meclis Araştırma Merkezi de farklı ülkelerin iklim kanunlarını inceleyerek bilimsel ve uluslararası normlara dayalı örnekleri kamuoyuyla paylaşmıştı. Ancak komisyonda kabul edilen ve TBMM Genel Kurulunda görüşülecek teklif, ne Türkiye’nin İklim Şurası kararlarına uyuyor, ne de dünyada başarılı örnekleri bulunan iklim yasalarına benziyor.

Gerçekçi ve etkili bir iklim kanununun, bazı temel prensiplere dayanması gerekir:

- Bilimsel verilere dayanmalı. Kararlar ve hedefler bilimsel analizler doğrultusunda belirlenmelidir.

- Net sıfır emisyon hedefi için ara tarihler ve mutlak azaltım hedefleri belirlenmelidir. Yalnızca uzun vadeli bir vizyon çizmek yetmez, aşamalı ve ölçülebilir adımlar atılmalıdır.

- Kanun, sayısal verilere dayalı olmalı; azaltım hedefleri muğlak ifadelerden ibaret olmamalıdır. 

- Bağımsız bir bilimsel kurul oluşturulmalı ve politika sürecini denetlemelidir. İklim politikalarının etkinliğini sağlamak için bağımsız uzmanlar düzenli raporlar hazırlamalı ve bu süreç şeffaf bir şekilde yönetilmelidir.

Avrupa Birliği, Almanya, İngiltere ve Finlandiya başta olmak üzere gelişmiş ülkeler, iklim kanunlarını somut rakamlar koyarak hazırladı. Emisyon azaltım hedefleri yalnızca sözde bırakılmadı, yasal yükümlülük haline getirildi ve bağımsız kurumlar tarafından denetlenmesi sağlandı. Nitekim iktidarın sunduğu teklifte ise bu temel yapı tamamen eksik bırakılmış. İklim krizine karşı gerçekçi bir mücadele vermek istiyorsak, bilimsel ve bağımsız bir denetim mekanizmasına ihtiyacımız var. İngiltere’de “İklim Değişikliği Komitesi” adında bağımsız bir yapı var. 

Bu komite, hükümete ve parlamentoya tavsiyelerde bulunan bir danışma organı olarak çalışıyor. Düzenli raporlar hazırlıyor ve politika süreçlerini bilimsel kriterlerle denetliyor. Ancak iktidar tarafından sunulan teklif, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin süreci tamamen dışarıda bırakıldığı bir model sunuyor. Eğer bir ülkede bilimsel denetim mekanizması yoksa, parlamento sürece dahil edilmemişse, tüm yetki yürütmeye bırakılmış ve bağımsız kurumlar tarafından süreç takip edilmiyorsa, bu yasa uygulanabilir olmaktan uzak kalır. Halk adına hesap verebilirlik sağlanmadan, parlamento denetimi olmadan yürütülen bir iklim politikası, gerçek bir dönüşüm sağlamaz ve geleceğimizi güvence altına almaz.

Türkiye, İklim Krizine Ne Kadar Hazır?

İklim değişikliği artık soyut bir tehdit olmaktan çıktı; hayatımızın her alanını etkileyen bir gerçek. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre 2024 yılı, Türkiye’nin iklim krizinin yıkıcı etkilerini en ağır şekilde yaşadığı yıllardan biri oldu. Tam 1257 aşırı hava olayı kaydedildi: şiddetli yağışlar, seller, fırtınalar, orman yangınları… 1940’tan bu yana en fazla aşırı hava olayı görülen ikinci yıl olarak kayıtlara geçti. Türkiye bu afetlere karşı ne kadar hazırlıklı? İklim kriziyle mücadelede sadece karbon emisyonlarını azaltmak yetmez. Aynı zamanda iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlamak, ekonomiyi ve toplumu bu değişimlere hazırlamak da gerekir. Ancak Meclis’e sunulan İklim Kanunu teklifine baktığımızda, afetlere ve aşırı hava olaylarına karşı Türkiye’yi dirençli hale getirecek bir uyum politikasının olmadığını görüyoruz.

Oysa iklimle mücadelede iki temel unsur vardır: azaltım ve uyum politikaları. Eğer biri eksikse, orada gerçek anlamda bir iklim politikası yok demektir.

Türkiye İklim Değişikliğine Nasıl Uyum Sağlayacak?

Şu an yürürlükte olan politikalar ve sunulan yasa teklifi, Türkiye’nin iklim krizinin yarattığı etkilerle nasıl mücadele edeceğine dair yeterince detaylı bir çerçeve sunmuyor.

- Su Krizi Kapıda

Türkiye su stresi altında olan bir ülke. Topraklarımızın yarısından fazlası çölleşme riskiyle karşı karşıya. Kuraklık artıyor, barajlar alarm veriyor. Ancak yasa teklifinde su kaynaklarının korunmasına dair kapsamlı bir politika bulunmuyor. Peki, Türkiye hızla büyüyen su krizine nasıl yanıt verecek? Bu konuda hiçbir somut öneri yok.

- Tarım ve Gıda Krizi

Türkiye, gıda enflasyonunda OECD ülkeleri arasında ilk sırada. Tarım sektörü, kuraklık ve aşırı hava olaylarından en çok etkilenen sektörlerden biri. Çiftçiler artan maliyetlerle, su kıtlığıyla ve ürün verimliliğinin düşmesiyle mücadele ediyor. Ancak yasa teklifinde, tarımın iklim krizine nasıl uyum sağlayacağı, üretimin nasıl sürdürülebilir hale getirileceği veya çiftçilerin nasıl destekleneceği konusunda kapsamlı bir çözüm sunulmuyor.

- Ekosistemler ve Biyoçeşitlilik

Doğal ekosistemler, iklim krizine karşı en büyük güvencelerimizden biri. Ormanlar, sulak alanlar ve biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliğiyle mücadelede hayati bir rol oynuyor. Ancak kanun teklifinde doğanın korunması, ekosistemlerin güçlendirilmesi ve iklim değişikliğine karşı nasıl dirençli hale getirileceği konusunda detaylı çözümler yok.

- Turizm Tehlikede

Türkiye’nin Gayrisafi Yurt İçi Hasılası’nda (GSYH) büyük bir paya sahip olan turizm sektörü, iklim krizinin en fazla etkilediği sektörlerden biri. Sıcaklık artışı, su kıtlığı, deniz seviyesinin yükselmesi ve ekstrem hava olayları, özellikle sahil bölgelerindeki turizmi tehdit ediyor. Ancak yasa teklifinde turizm sektörünün iklim krizine nasıl adapte olacağına dair tek bir düzenleme dahi yok.

- Sağlık Sistemi Risk Altında

İklim değişikliği sadece çevreyi değil, halk sağlığını da doğrudan etkiliyor. Yeni salgın hastalıklar, sıcak hava dalgaları nedeniyle artan ölüm oranları ve hava kirliliğinin yol açtığı kronik hastalıklar, Türkiye’nin sağlık sistemi için büyük bir tehdit oluşturuyor. Batı Nil virüsü gibi daha önce Türkiye’de hiç görülmemiş hastalıklar yayılmaya başladı. Ancak yasa teklifinde, iklim krizinin sağlık sistemi üzerindeki etkilerine nasıl uyum sağlanacağı konusunda herhangi bir düzenleme bulunmuyor.

- Ulaşım Politikası Yok

Türkiye’nin karbon emisyonlarının önemli bir kısmı ulaşım sektöründen kaynaklanıyor. Ancak kanun teklifine bakıldığında, ulaşım sektörüne dair tek bir düzenleme bile yok. Oysa, karbon nötr hedefi koyan ülkeler, elektrikli araçları teşvik ediyor, toplu taşıma altyapısını güçlendiriyor ve alternatif yakıt kullanımını artırıyor.

Örneğin Almanya, 2019’da kabul ettiği İklim Koruma Yasası ile 2030’a kadar karbon emisyonlarını 1990 seviyesine göre %55 azaltmayı hedefledi. Ulaşım sektörü için:

- Elektrikli araç teşvikleri artırıldı,

- Toplu taşıma altyapısı güçlendirildi,

- Alternatif yakıtların kullanımı yaygınlaştırıldı.

Yani Almanya "Şu kadar azaltacağız" demekle yetinmedi, bunu nasıl yapacağını net bir şekilde belirledi. Ancak bize önerilen İklim Kanunu’nda bırakın detaylandırmayı, ulaştırma kelimesi bile geçmiyor!

Adil Geçiş: Yok Sayılan Bir Zorunluluk

İktidarın göz ardı ettiği en kritik konulardan biri de “adil geçiş” süreci. Kanun teklifinde,tanım yapılıyor ancak bu geçişin nasıl sağlanacağına dair somut bir plan bulunmuyor. Adil dönüşüm mekanizmaları eksik, hatta bu dönüşüm için ayrılması gereken bütçe dahi belirlenmemiş. Oysa dünya genelinde başarılı iklim yasaları, adil geçişi yalnızca bir kavram olarak değil, uygulanması gereken bağlayıcı bir politika olarak ele alıyor. Yenilenebilir enerjiye geçiş sürecinde sanayinin nasıl destekleneceğini planlıyor, fosil yakıtlara bağımlı şehirlerin nasıl dönüştürüleceğini belirliyor ve vatandaşların bu süreçte nasıl korunacağını düzenliyor.

Örneğin, Güney Kore’nin İklim Kanunu’nun 47. maddesi, karbon nötr geçiş sürecinde iş kayıplarını önlemek ve bölgesel ekonomik etkileri azaltmak için sosyal güvenlik mekanizmalarının oluşturulmasını zorunlu hale getiriyor. Aynı şekilde hükümet, yeniden eğitim ve istihdam destekleri sunarak adil geçişi sağlamakla yükümlü. Türkiye’de ise durum tam tersine işliyor. Genel Kurulda görüşülecek kanun teklifinde bırakın kapsamlı bir adil dönüşüm planını, fosil yakıtlardan çıkış stratejisi bile yok.

Oysa Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Sayın Murat Kurum, Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de düzenlenen COP29’da Türkiye’nin fosil yakıtlardan çıkacağını beyan etmişti. Ancak Bakan’ın uluslararası platformda verdiği bu söz, hazırlanan yasa teklifine yansıtılmadı. Fosil yakıtlardan çıkış için kademeli bir yol haritası belirlenmedi, net bir tarih konmadı.

Bu belirsizlik, sadece çevresel değil, sosyal açıdan da büyük bir risk taşıyor. Türkiye’de hâlâ 50 bin kişi kömür sektöründe çalışıyor ve bu insanların geleceği hakkında hiçbir güvence sunulmuyor. Yeni iş alanları yaratılmadan kömürden çıkış mümkün değil. Ancak yasa teklifi, bu insanların ve ailelerinin geleceğine dair tek bir düzenleme bile içermiyor.

Adil geçiş süreci olmadan, iklim politikalarının toplumsal etkilerini göz ardı eden bir yaklaşımla dönüşüm sağlanamaz. Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, fosil yakıtlardan çıkışı kademeli olarak yöneten, iş gücünü güvence altına alan ve sanayi dönüşümünü destekleyen bağlayıcı bir mekanizmadır. Aksi takdirde, ne sosyal refah korunabilir ne de ekonomik istikrar sağlanabilir.

Türkiye emisyonlarını azaltmazsa, ihracatçılarımız AB’ye ürün satarken ciddi maliyetlerle karşı karşıya kalacak. Eğer Türkiye ETS’yi doğru kurgulamazsa, AB’nin uyguladığı karbon fiyatına uyum sağlayamayacak ve dış pazarlarda rekabet gücünü kaybedecek.

İklim Yasası mı, ETS Kanunu mu?

Türkiye’nin ilk İklim Kanunu olarak sunulan kanun teklifi,  bir iklim yasasından çok eksik bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kurgusu sunuyor. Ancak, yanlış temeller üzerine kurulan bir ETS, ne karbon emisyonlarını azaltır ne de Türkiye’yi yeşil dönüşüme ve küresel rekabete hazırlar.

Özellikle Avrupa Birliği’nin 2027 itibarıyla uygulayacağı Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) göz önüne alındığında, Türkiye’nin sanayi üretimini ve ihracatını koruması için gerçekçi, bağlayıcı ve uzun vadeli bir stratejiye ihtiyacı var. Ancak, sunulan yasa teklifi, Türkiye’nin karbon emisyonlarını nasıl azaltacağına dair somut hedefler koymadığı gibi, ihracatçılarımızı SKDM karşısında nasıl koruyacağı konusunda da yetersiz.

Rekabet Gücümüz Risk Altında

İhracatının hatrı sayılır bölümünü Avrupa’ya yapan bir ülke olarak, bu gelişme, ekonomimizi, teknolojimizi ve iş yapış şekillerimizi çok hızlı bir şekilde dönüştürmemiz gerektiği anlamına geliyor. Eğer karbon emisyonlarını azaltan ve etkin bir fiyatlandırma mekanizmasını içeren bir sistem kurmazsak, Avrupa pazarında ciddi bir rekabet kaybı yaşayabiliriz.

Bu ne anlama geliyor?

Türkiye emisyonlarını azaltmazsa, ihracatçılarımız AB’ye ürün satarken ciddi maliyetlerle karşı karşıya kalacak. Eğer Türkiye ETS’yi doğru kurgulamazsa, AB’nin uyguladığı karbon fiyatına uyum sağlayamayacak ve dış pazarlarda rekabet gücünü kaybedecek. Sanayimizin dönüşümünü finanse edecek mekanizmalar geliştirilmezse, ihracatçılarımız daha yüksek maliyetlerle boğuşmak zorunda kalacak. Ancak hükümetin sunduğu Ulusal Katkı Beyanı’na göre Türkiye, 2038’e kadar emisyonlarını artırmaya devam edecek. Peki, artan emisyonları fiyatlandıran bir ETS sistemi nasıl bir çevresel kazanım sağlayacak? Rekabet gücümüzü koruyacak etkin politikalar olmadan, karbon fiyatlandırması ne işe yarayacak?

Bir karbon piyasasının çalışabilmesi için en kritik unsurlardan biri şeffaflık ve bağımsız denetim mekanizmalarıdır. Ancak yasa teklifinde, ETS’nin nasıl denetleneceği konusunda ciddi eksiklikler var. Hangi tesislerin ne kadar emisyon yaptığı açıklanmayacak

ETS: Kağıt Üzerinde mi Kalacak?

Bir ETS’nin gerçekten etkili olabilmesi için emisyon azaltım hedefleri ile desteklenmesi gerekir. Ancak yasa teklifine baktığımızda, sistemden kimlerin nasıl yararlanacağının tam olarak belirlenmediğini görüyoruz.

Özellikle ücretsiz tahsisatlar konusu büyük bir soru işareti. Hangi sektörler ücretsiz tahsisat alacak? Bu tahsisatlar ne zaman sona erecek? Ücretsiz tahsisatların sürekli hale gelmesi, karbon piyasasını nasıl etkileyecek? Avrupa Birliği, ücretsiz tahsisatları aşamalı olarak kaldırarak açık artırma yöntemiyle dağıtım modeline geçti. Türkiye’nin benzer bir geçiş sürecini nasıl yöneteceği belirsiz. Eğer ücretsiz tahsisatlar sürekli hale getirilirse, ETS’nin asıl amacı olan karbon azaltımı hiçbir zaman gerçekleşmeyecek ve Türkiye’nin sanayisi SKDM karşısında dezavantajlı kalacak.

Öte yandan, ETS’den elde edilecek gelirlerin nasıl kullanılacağı da tam bir muamma. Avrupa Birliği, ETS gelirlerinin en az %50’sini sanayi dönüşümü, yeşil enerji projeleri ve düşük gelirli grupların desteklenmesi için ayırıyor. Türkiye’de ise bu fonların nereye harcanacağına dair herhangi bir planlama yapılmamış.

Şeffaflık ve Denetim Eksikliği

Bir karbon piyasasının çalışabilmesi için en kritik unsurlardan biri şeffaflık ve bağımsız denetim mekanizmalarıdır. Ancak yasa teklifinde, ETS’nin nasıl denetleneceği konusunda ciddi eksiklikler var. Hangi tesislerin ne kadar emisyon yaptığı açıklanmayacak. ETS’ye tabi şirketlerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği bilinmeyecek. Karbon fiyatlandırmasının nasıl belirleneceği şeffaf olmayacak. Bu eksiklikler, sistemin güvenilirliğini sorgulanır hale getiriyor. Karbon ticaretinden elde edilen gelirlerin nasıl kullanılacağı konusunda kamuoyunun hiçbir bilgiye sahip olmaması, sistemin suistimale açık hale geleceğinin en büyük göstergesi.

Peki, Ne Yapılmalı?

Türkiye’nin rekabet gücünü koruması ve sanayi dönüşümünü sağlaması için ETS’nin kağıt üzerinde bir düzenleme olmaktan çıkarılması gerekiyor. Bunu sağlamak için:

- Emisyon azaltım hedefleri somut, net ve bağlayıcı olmalı,

- Ücretsiz tahsisatların süresi ve hangi kriterlere göre verileceği şeffaf bir şekilde belirlenmeli,

- ETS’den elde edilen gelirlerin yeşil dönüşüm ve sanayi destek projelerine yönlendirileceği garanti edilmeli,

- Bağımsız bir denetim mekanizması oluşturularak ETS süreci kamuoyuna açık hale getirilmeli,

- Sanayi ve ihracatçılar için düşük karbonlu üretime geçişi teşvik edecek destek programları oluşturulmalı.

Aksi halde, bu yasa Türkiye’nin sanayisini koruyamayacak, rekabet gücünü zayıflatacak ve ülkemizi karbon düzenlemelerine uyum sağlayamayan ülkeler ligine itecektir.

Bütün bu olumsuzların olmaması için Türkiye’nin ihtiyacı olan, bilimsel verilere dayalı, demokratik ve katılımcı bir süreçle hazırlanmış, bağlayıcı mekanizmalar içeren, sanayi ve enerji dönüşümü için net bir yol haritası sunan, adil geçiş sürecini güvence altına alan, ara hedeflerin belirlendiği ve kömürden çıkış için kademeli bir takvimin belirlendiği gerçek bir İklim Kanunudur.

Ocak ayında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), tarihinde ilk kez bir devletin çevre kirliliğini önlemeye yönelik yeterli önlem almaması nedeniyle insanların yaşam hakkını ihlal ettiğine hükmetti. Bu karar AİHM’in ilk kez çevre kirliliğinin yaşam hakkını tehdit edebileceğini hukuken de kabul ettiğini gösterirken, bu gelişme tarihi bir karar olarak nitelendiriliyor.

İtalya’nın Campania bölgesinde yasa dışı atık depolama ve yakma işlemleri nedeniyle yıkıcı sağlık sorunları yaşadıkları için İtalyan devletine dava açan yurttaşlar, davayı AİHM’e taşımışlardı.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2’nci Maddesi, “Her bireyin yaşam hakkı yasanın koruması altındadır” ifadesiyle yaşam hakkını tanımlıyor. Bu madde ile koruma altına alınan yaşam hakkının ihlali geri dönülmez zarara ve yaşam kaybına neden olabileceği için devletlere güçlü yükümlülükler getiriyor. Bu aynı zamanda AİHM kararıyla, tüm devletlerin çevre sorunlarına proaktif, özenli ve zamanında müdahale etme yükümlülüklerinin uluslararası hukuk çerçevesinde vurgulanması anlamına da geliyor.

Biz maalesef, Türkiye’de doğal, kültürel ve tarihi varlıklarla olan ilişkimizde koruma/kullanma dengesini bir türlü tutturamadık. AKP iktidarlarının 23 yıllık döneminde bugüne kadar planlı, programlı, taraflarla istişare edilmiş, sürdürülebilir anlamda bir çevre koruma planı hiç olmadı. Yapılan ya da yapılmak istenen eylem planları genelde kağıt üzerinde kaldı. Doğal alanlarda, korunan alanlarda, SİT bölgelerinde koruma/kullanma dengesinin ibresi hep kullanmadan yana çevrildi.

Sonuç, tahrip edilmiş ormanlar, delik deşik edilmiş dağlar, kurutulmuş göller, nehirler, yok edilmeye yüz tutmuş, kirletilmiş tarım toprakları, meralar, sulak alanlar, denizler…

İşte bu koruma/kullanma dengesinde ibrenin hep kullanmadan yana çevrilmesinin sonuçlarını izlediğimiz Marmara Denizi’ndeki müsilaj sorunu da, denizle olan ilişkimizin çarpıklığının net bir örneği. Marmara Denizi, özellikle son yıllarda adeta gözümüzün önünde can çekişiyor.

Marmara Denizi’nde son yıllarda giderek artan yoğunlukta yaşamakta olduğumuz müsilaj sorunu gibi deniz, göl, baraj gibi alanlarda yaşanan ötrofikasyon (besin maddelerinin büyük oranda artması), alg patlaması benzeri sorunların iki temel sebebi var:

Birincisi organik yükün artması, ikincisi sıcaklığın bu canlıların üremesi için en elverişli seviyeye ulaşması…

Bu iki ön koşula akıntı ve rüzgar gibi su hareketlerinin azlığının da eklenmesi deniz salyası ya da müsilaj olarak adlandırılan sorunların gözle görünür şekilde açığa çıkmasına sebep oluyor.

Ancak, Marmara Denizi’nde yaşanan müsilaj sorununun zamansal uzunluğu, kapsadığı alanın genişliği ve yoğunluğunu göz önünde bulundurulduğunda bugünkü sorun doğal döngünün dışındaki problemlere işaret ediyor.

ERGENE’Yİ KURTACAKTI, MARMARA’DA FELAKETİ TETİKLEDİ

Avrupa'nın en büyük çevre projesi olarak lanse edilen "Ergene'yi Kurtarma Projesi", Marmara Denizi'nin sonunu getirmek üzere.

Sanayi atıkları Ergene Nehri'ni dünyanın en kirli akarsularından biri haline getirmişti. Bu atıklar artık borularla Marmara Denizi’nin derinlerine taşınıyor.

Ege Denizi’nin kirlenmesinde rol oynayan kaynaklardan Ergene Nehri, Meriç suyu ile birleşerek Saros’dan denize dökülüyor. Ağır kimyasal kirlilik yüklerini yıllardır Ege’ye taşıyan Ergene’nin kurtarılması için hayata geçirilen derin deşarj projesi uzmanlar tarafından yetersiz görülüyor. Ergene Nehri’ni yok olma noktasına getiren kirliliğe karşı yapılan deşarj sistemi de elbette çözüm olmadı, çözüm olmadığı gibi başka bir felaketi tetikledi.

Güya, Ergene Derin Deniz Deşarjı Projesi ile sözde “arıtılmış” atık sularının Marmara Denizi’nin 47 metre derinliğinde ve 4,5 kilometre açığında boşaltılarak, alt akıntıyla Karadeniz’e gitmesi hedeflendi. Ancak, deşarj edilen atıkların alt akıntıyla Karadeniz’e gitmediği ortaya çıkmış, 2021 yılında yaşanan müsilaj felaketiyle en acı biçimde projenin işlemediği görülmüştü.

Bunun böyle olacağı belliydi.

Ergene Nehri havzasında yer alan sanayi kuruluşlarının uzun yıllardır endüstriyel atıklarını Ergene Nehri’ne boşalttığı ve bu nedenle Ergene Nehri sularının çok çeşitli toksik kimyasal maddeleri içerdiği, hatta zaman zaman renginin değiştiği herkes tarafından biliniyor. Ergene Nehri’nin son derece kirli olduğu, zehir saçtığı ve çevresindeki canlı yaşamını da tehdit ettiği pek çok bilimsel araştırmada, makalede raporlarla anlatıldı.

Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Sarı, paylaştığı bir X mesajında yaptığı, “Denizle kurduğumuz yanlış ilişkinin bir sonucu olarak ortaya çıkan müsilaj gittikçe yoğunlaşıyor. 11 bin 350 kilometrekare yüzey alanına sahip Marmara Denizi'nin ilk 30 metresi müsilajla kaplandı. Zaman zaman yüzeye de çıkan müsilajın esas etkisi ise dipte. Denizin dibini bir yorgan gibi örten müsilajın kalınlığı gün geçtikçe artıyor. Dipte biriken müsilaj bir taraftan süngerler, pinalar, mercanlar gibi canlılara zarar veriyor. Bir taraftan parçalanırken sudaki çözünmüş oksijeni tüketerek derinleri yaşanmaz hale getiriyor

Çare mi? Tabi ki denizin kirlilik yükünü azaltmak! Bir an önce, 1 litre bile azaltabiliyorsak azot ve fosfor yükünü hafifletecek en küçük tedbiri bile göz ardı etmeden harekete geçmemiz lazım. Herkes birbirine bakıyor. Küçük yerleşimler, büyükleri, büyükler daha büyük kenteleri sorumlu tutuyor. Oysa elbirliği ve işbirliği halinde her türlü kirliliği durdurup denizimizi bir an önce kurtarmalıyız” şeklindeki değerlendirmesi son derece önemli.

Dinleyen var mı?

Marmara, bu ülkenin tek iç denizi… Marmara Denizi’ndeki organik yükün artmasındaki birincil sebebin yanlış atık su arıtma politikası olduğunu herkes biliyor.

Marmara Denizi, çevresinde yaşayan 25 milyon insanın, bölgedeki sanayi tesisleri ve tarımsal faaliyetlerin atık yükünü taşıyor. Bunun sonucu olarak ortaya çıkan müsilaj sorununun çözümü için 2021 yılında 22 maddeden oluşan Marmara Denizi Eylem Planı hazırlandı ve Marmara Denizi'nin tamamı Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edildi. Ancak müsilajın en önemli sebeplerinden biri olan atık deşarjı ve kirlilik sorunu aradan geçen üç yılda çözülemedi, göstermelik birkaç tesise para cezası vermek dışında ciddi bir aksiyon alınmadı, bir eylem planı daha kağıt üzerinde kaldı.

Doğal varlıkları koruma/kullanma dengesine ilişkin büyük bir fiyasko daha…

Marmara Denizi adeta bir lağıma dönüştürülürken, herkes izliyor. Müsilajla birlikte Marmara Deniz’nde sadece ekolojik bir yok oluş değil, şeffaflık, hesap verebilirlik, uygulamada ve karar alma süreçlerinde tutarlılık sınavı da veriliyor.

Daha önce Çevre Mühendisleri Odası’nın yayınladığı rapora göre, deşarj verileri incelendiğinde son yıllarda İstanbul atık sularının neredeyse yüzde 70’inin yalnızca ön arıtmadan geçirilerek Marmara Denizi’ne derin deniz deşarjının yapıldığı görülüyor.

Marmara’nın dip akıntısı ile Karadeniz’e aktarılacağı düşünülen bu atık su yönetimi her şeye rağmen Marmara Denizi’nin dibinde büyük bir kirlilik birikimine sebep oluyor. Müsilajın sürekli ve yaygın halde devam etmesi, deniz içindeki atıksu organik dağılımının seyrelmediğini göstermekte olup, “derin deniz deşarjları” ile bırakıldığı noktalarda yeterli seyrelme olmadığı gerçeği ile karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Deniz deşarjı yapılarının dizaynı yeterli değil. Marmara Denizi çevresinde bulunan çok sayıda kentin (yaklaşık 25-30 milyon eşdeğer nüfusun) atıksuları tam biyolojik arıtma olmadan büyük ölçüde fiziksel çökeltme ve ızgara sistemleri sonrasında Marmara’ya deşarj ediliyor.

Sanayi atıkları uzun yıllardır derin deniz deşarjı yöntemiyle Marmara Denizi’ne boşaltılıyor. Oksijen seviyesi giderek azalan Marmara Denizi’nin yeni atık yüklerini kaldırmaya gücü yok. Aralık 2020’de başlatılan Ergene atık su boşaltımıyla Marmara’ya her gün ilave yüzbinlerce metreküp atık su karışıyor.

Maalesef, doğal kaynakların yok edilerek ve kirletilerek inşa edilen sömürü düzeni nedeniyle Marmara Denizi bugün bu durumda. Marmara Denizi, gerekli arıtmalar yapılmadan deşarj edilen evsel ve endüstriyel atıksular, derin deniz deşarjları, büyüklü küçüklü binlerce sanayi tesisinin boşalttıkları zehirli sular, gemilerden kaynaklanan balast ve sintine suları, dip taramaları, kıyı kumullarının yok edilmesi ve daha birçok kirlilik yüküyle katlediliyor.

Bilimsel yaklaşım ve politikadan uzak politikalar, yıllardır yapılan uyarılara ve gerçekliklere kulaklarını tıkayarak, sorunları görmezden gelerek ve zamanında çözüm üretmeyerek Marmara’nın can çekişmesine neden oluyor, kimse sorumluluk almıyor, günlük çözümlerle sorun ötelenmeye çalışılıyor. Müsilaj bir sebep değil sonuç. Özetle bu anlatılan sermayeye peşkeş çekilen bir denizin hikayesi…

Türkiye iklim meselesiyle ilgili her zamanki alışkanlığı “mış gibi yapma” hastalığına yine tutuldu. Neden diyecek olursanız, hemen anlatalım. Bugüne kadar hazırlıkları gizlilikle içinde yürütülen ve geçtiğimiz yıllarda taslak hali medyaya yansıyan İklim Kanunu teklifi, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunuldu.

Ekim 2021’de Paris Anlaşması’nı onaylayan ve ardından 2053 yılı için net sıfır emisyon hedefi belirleyen Türkiye’nin iklim kanunu, o tarihten bu yana hazırlık aşamasındaydı. Zaman zaman taslak halleri kamuoyuna yansıyan İklim Kanunu Teklifi, AKP Grup Başkanı Abdullah Güler tarafından Meclis Başkanlığı’na sunuldu. 

Eğer, teklif ilgili komisyonlardan geçirilerek Genel Kurul’da kabul edilirse, Türkiye’nin ilk İklim Yasası olacak. Ancak, kanun teklifi beklentilerin çok çok gerisinde…

20 maddeden oluşan Türkiye’nin ilk İklim Yasası olma yolundaki teklif, fosil yakıtlardan çıkışa dair bir politikadan söz etmezken mutlak emisyon azaltım hedefine de yer vermemesi açısından tartışma konusu oldu. Dolayısıyla, iklim değişikliğiyle mücadeleye dair somut düzenlemeler veya ara hedefler içermeyen metnin, bu haliyle bir iklim kanunu olarak nitelendirilemeyeceği konusunda hakim bir görüş mevcut.

Dediğimiz gibi İklim Yasası’nın iklim değişikliği ile mücadelenin nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin nihai ve ara hedefler içeren, hukuki bağlayıcılığı olan bir yol haritası ortaya koymak üzere hazırlanması beklenir. Ancak, Meclis’e sunulan İklim Kanunu teklifinin Türkiye’nin karbon emisyonlarının ne zamana kadar ve ne şekilde azaltılacağına dair yeterli bir çerçeve sunmadığı ve bu haliyle bir iklim kanunu olmaktan uzak olduğu görülüyor.

Kanun teklifi petrol, kömür ve gaz kaynaklı temel fosil yakıtlarla mücadeleye yönelik herhangi bir hedef içermezken, iklim mücadelesi meselesinin sadece bir ticari konuymuş gibi salt parasal bir alana indirgendiği görülüyor. Bu arada çevre ve yaşam alanları mücadelesi içinde yer alan sivil toplum kuruluşlarının teklif hazırlanırken davet edilmediği, onlarla herhangi bir istişare yapılmadığı ve görüşlerinin alınmadığı da kritik bir nokta olarak öne çıkıyor.

Sonuç ortada… Türkiye’nin ihtiyaçlarından ve küresel iklim krizi gerçeklerinden uzak, sivil toplumu sürece dahil etmeyen, iktidarın yine sazı eline alıp bildiğini okuduğu, kömürlü termik santrallerin kapatılmasından, emisyon azaltım hedeflerinden bahsetmeyen, adil geçiş sürecini ve iklim adaletini görmezden gelen, sorunun kaynağından bahsetmeden emisyon ticaretini düzenlemeyle yetinen güdük bir teklifle karşı karşıyayız.

Maalesef, yıllardır Türkiye’deki iklim politikaları doğayı ve toplumu değil, ticareti korumak üzerine inşa edildi. Ticari kaygılarla yürütülen her yasal değişiklik, şirketlerin rant uğruna araçsallaştırılan doğal varlıklar yok etmesine, dereleri kurutmasına, tarım arazilerini yok etmesine, ormansızlaştırmaya, havanın, suyun, toprağın kirletilmesine, işçinin, emekçinin, çiftçinin, tarımla uğraşanın sömürülmesine neden oldu.

İKLİM KANUNU TEKLİFİ’NDE NELER VAR?

* Her ilde vali başkanlığında İl İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulu oluşturulacak.

* Sera gazı emisyonları, Ulusal Katkı Beyanı, net sıfır emisyon hedefi ile İklim Değişikliği Başkanlığının strateji ve eylem planları doğrultusunda azaltılacak.

* İklim Değişikliği Başkanlığı, ulusal, sektörel ve tematik raporlar hazırlayacak, teşvik mekanizmaları geliştirecek, Türkiye Yeşil Taksonomisini kuracak

* İthal edilen malların gömülü sera gazı emisyonlarını ele almak için Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kurulabilecek.

* İklim Değişikliği Başkanlığınca Emisyon Ticaret Sistemi kurulacak.

* Karbon Piyasası Kurulu, ulusal tahsisat planını onaylayacak, ETS piyasasında ücretsiz tahsisatların dağılımına karar verecek.

* Doğrudan sera gazı emisyonlarına neden olan faaliyetleri yürüten işletmelerin, İklim Değişikliği Başkanlığından sera gazı emisyon izni alması zorunlu olacak.

* Sera gazı emisyonlarının takibine ilişkin yasaklara veya sınırlamalara aykırı olarak, doğrulanmış sera gazı emisyonu raporunu süresi içerisinde sunmayanlara, 500 bin TL’den 5 milyon TL’ye kadar idari para cezası verilecek.

* Ozon tabakasını incelten maddeleri kullanan, ithal eden, ticaretini yapan ve piyasaya arz edenlere 2,5 milyon TL, bu maddeleri içeren ürünlere veya ekipmana bakım, onarım ve servis amaçlı hizmet veren gerçek ve tüzel kişilere 250 bin TL, bu maddeleri içeren ürünlerin veya ekipmanın etiketlenmesi hükümlerine uymayanlara 120 bin TL idari para cezası verilecek.

* Florlu sera gazlarına ilişkin usul ve esaslara, yasaklara veya sınırlamalara aykırı olarak, florlu sera gazlarını kullanan, ticaretini yapan ve piyasaya arz edenlere 2,5 milyon TL idari para cezası verilecek ve 3 aydan 6 aya kadar Hidroflorokarbon Kontrol Belgesi verilmeyecek.

* Doğrulanmış yıllık sera gazı emisyon raporu bulunmayan işletmelere 1 milyon Türk lirasından 10 milyon TL’ye kadar idari para cezası verilecek.

* ETS kapsamındaki tahsisatlarını teslim etme yükümlülüklerini her yıl için en az yüzde 80 kadarını süresi içinde 3 yıl üst üste yerine getirmeyen işletmelerin sera gazı emisyon izni iptal edilecek.

* Mevzuata ve planlama araçlarına ilişkin hazırlama ve uyarlama yükümlülükleri ilgili kurum ve kuruluşlarca en geç 31 Aralık 2027'ye kadar yerine getirilecek, Cumhurbaşkanı, bu süreyi bir yıla kadar uzatmaya yetkili olacak.

* Düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 3 yıl içinde ETS kapsamı dahilinde yer alacak işletmeler sera gazı emisyon izni almak zorunda olacak.

Bilim insanları, küresel sıcaklık artışını 1,5°C ile sınırlamak için emisyonların bugünden itibaren hızla azaltılması gerektiğini söylüyor. Ancak kanun teklifinde, sera gazı emisyonlarını bugünden itibaren azaltmayı taahhüt eden mutlak bir azaltım hedefi bulunmuyor. Türkiye'nin sera gazı emisyonlarını hangi seviyeye kadar ve hangi hızla azaltacağı net bir şekilde ortaya konmuyor.

KÖMÜR, PETROL VE GAZ TÜKETİMİNİ BİTİRME HEDEFİ YOK

İklim değişikliğiyle mücadelede en önemli adım fosil yakıtların terk edilmesi. Ancak, kanun teklifi kömür, petrol ve gaz kullanımının sonlandırılmasına dair bir hedef içermiyor. Bunun yerine, azaltım yöntemleri olarak henüz uygulanabilirliği kanıtlanmamış karbon yakalama ve depolama gibi teknolojileri vurguluyor ve bu teknolojilerin gelişmesine dayanarak iklim değişikliğiyle mücadeleyi erteliyor.

ETS, EMİSYON AZALTIMINA HİZMET EDEBİLİR Mİ?

Teklif, esasen Emisyon Ticaret Sistemini (ETS) düzenlemeye odaklanıyor. Ancak, sera gazı emisyonlarının azaltımını hedeflemeden devreye alınacak bir ETS, düşük karbon fiyatlarının oluştuğu, sığ bir emisyon piyasasına dönüşme riski taşıyor. Ayrıca, mevcut teklifle önerilen “denkleştirme” yöntemiyle tesisler, emisyonlarını azaltmak yerine fidan dikmek gibi uygulamalarla emisyon bedeli ödemekten kaçınabilir.

ADİL GEÇİŞİN ADI VAR, MEKANİZMASI YOK

Kömürlü termik santraller gibi fosil yakıta dayalı sektörlerin kademeli olarak ortadan kalkmasıyla etkilenecek çalışanların ve geçim kaynakları bu sektörlere dayalı olan hane halklarının mağdur olmaması için adil bir geçiş mekanizması kurulması gerekiyor. Ancak, kanun teklifinde adil geçiş kavramı yer alsa da buna yönelik somut bir mekanizma sunulmuyor.

GELİRLER ŞİRKETLER İÇİN DEĞİL, TOPLUM İÇİN KULLANILMALI

ETS'den elde edilecek gelirlerin çalışanlar ve hane halkları yararına kullanılmasına yönelik bir düzenleme bulunmuyor; gelirler yalnızca özel sektörün yeşil dönüşümüne ayrılıyor.  Oysa iklim adaletinin bir gereği olarak iklim değişikliğinin olumsuz etkileri (taşkınlar, fırtınalar, orman yangınları vb.) nedeniyle bireylerin maruz kaldığı kayıp ve zararların karşılanmasına yönelik bir mekanizma tanımlanması ve bu mekanizmanın ETS gelirleriyle finanse edilmesi gerekiyor.

Kanun teklifi beklentilerin çok altında ve iklim değişikliği gerçekliğinden çok uzakta olunca Türkiye’de çevre ve yaşam alanları mücadelesi yürüten 100 civarında kuruluş change.org üzerinden bir imza kampanyası başlattı. Kurumlar, söz konusu yasa tasarısının, iklim krizine neden olan tarım, enerji ve madencilik sektörlerinde mevcut politikaları değiştirmediğini, iklim krizinin yol açtığı afetlere karşı önlemler getirmediğini, ayrıca gençlerin gelecek hakkı, işçi hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği ve iklim adaleti konularında hiçbir güvence sunmadığını belirtiyor.

Doğayı korumayan, toplumun taleplerini yok sayan bir düzenlemenin meşru kabul edilemeyeceğini belirten aktivistler, “Bizler, nefes alabileceğimiz ormanların, içebileceğimiz berrak suların, sağlıklı ve adil bir dünya sorumluluğunu hissediyoruz. Bu nedenle halkın katılımını içermeyen, tamamen şirketlerin çıkarlarına hizmet eden bir yasa tasarısını kabul etmiyoruz” diyerek tepki gösterdi.

Meseleye bir de hukuksal açıdan bakalım…

Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hayvan ve Doğa Hukuku Laboratuvarı Kurucu Direktörü Doç. Dr. Serkan Köybaşı, İklim Kanunu teklifini, ‘‘adı iklim kanunu olsa da, aslında iklim değişikliğini durdurmaya yaraması mümkün olmayan, yalnızca bir piyasa yaratılmasına yarayacak bir kanun düzenlemesi’’ olarak nitelendirdi.

Net sıfır hedefi tarihi olan 2053’ün dahi yalnızca gerekçe kısmında verildiğine dikkat çeken Köybaşı, bu kısmın hukuki bağlayıcılığının ikincil olduğuna dikkat çekiyor. Köybaşı’na göre, kanun teklifinde 2030, 2040, 2050 ve 2053 için emisyon azaltım hedeflerinin açıkça yazılması gerekirdi. 

Köybaşı’nın konuyla ilgili görüşleri şöyle:

“Öncelikle ben bu teklifi bir iklim değişikliği kanunu teklifi ya da iklim kanunu teklifi olarak okumazdım veya öyle kabul etmiyorum. Bu bir emisyon ticareti düzenlemesi kanunu.

Kanunun içeriğine baktığımız zaman, iki bölüme ayrıldığını görüyoruz. İlkinde iklim değişikliğinin ne kadar önemli olduğuna dair güzel cümleler ve ‘iklim adaleti’ veya ‘adil geçiş’ gibi süslü kavramlar yer alıyor. Ancak bunlarla ilgili hiçbir somut düzenleme yok. İklim değişikliğinin önlenmesi için emisyon azaltımından bahsediliyor ancak net sıfır için bir tarih bile verilmemiş. 

Net sıfır hedefi tarihi olarak 2053, yalnızca gerekçe kısmında geçiyor; ana metinde, yani kanun metninde ise bu tarih geçmiyor. Gerekçe kısmının hukuki bağlayıcılığı ikincil; tarihe yalnızca o kısımda yer vermek, sorumluluktan kaçmanın bir yolu.’’

Özetle, Türkiye’de iktidarın iklim kriziyle mücadeleden anladığı biz iklim değişikliğinden nasıl bir piyasa yaratırız, şirketlere nasıl bir kazanç kapısı sağlarız gibi bir yere çıkıyor. İklim mücadelesinin araçsallaştırılıp yeni bir piyasa yaratılması hedefleniyor.

Kuraklık ve çölleşme, dünya genelinde giderek büyüyen bir kriz haline geliyor.

Yeni milenyumdan bu yana kuraklık olayları % 29 artarken, arazi bozulması ekonomileri çökertiyor, toplumsal yapıları zayıflatıyor ve ekosistemleri yok ediyor.

Gıda, su ve enerji krizlerini tetikleyen bu sorun, milyonlarca insanın geçimini tehdit ediyor ve göç dalgalarını artırıyor. Afrika’dan Asya’ya, Latin Amerika’dan küçük ada devletlerine kadar dünyanın dört bir yanında ülkeler bu çevresel felaketle karşı karşıya. 

İbrahim Thiaw Moritanyalı bir çevre uzmanı. Çevre politikaları, sürdürülebilir kalkınma ve doğal kaynak yönetimi alanlarında uzmanlaşmış bir isim.

Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi (UNCCD) İcra Sekreteri olarak görev yapan Thiaw, çölleşme, arazi bozulması ve iklim değişikliğiyle mücadele konularında uluslararası çapta çalışmalar yürütüyor.

İşte İbrahim Thiaw’un bu konudaki görüşleri ve önerileri

1. Kuraklık Küresel Bir Kriz Haline Geldi

   - Son yıllarda kuraklıkların sıklığı ve şiddeti hızla arttı. 

   - Güney ve Doğu Afrika, Latin Amerika, Asya ve 100’den fazla ülke bu krizden ciddi şekilde etkileniyor. 

   - Kuraklık, gıda ve su kıtlığına yol açarak ekonomik istikrarsızlığa ve zorunlu göçlere neden oluyor.

2. Arazi Bozulması Ekonomik ve Sosyal Yapıları Çökertiyor

   - Arazi bozulması küresel ekonomiyi tehdit ediyor, tarım üretimini düşürüyor ve ekosistemleri yok ediyor. 

   - En kırılgan toplulukları daha da yoksullaştırarak iklim değişikliğinin etkilerini artırıyor. 

3. Uluslararası İş Birliği ve Yatırımlar Artmalı

   - Uluslararası Kuraklık Direnci İttifakı (IDRA), Senegal ve İspanya’nın liderliğinde 40’a yakın ülke ve 30’dan fazla kuruluşun desteğiyle kuraklığa karşı mücadeleyi güçlendiriyor. 

   - Erken uyarı sistemleri geliştirilerek sınır ötesi koordinasyon artırılmalı. 

   - Arazi ve su yönetimi politikaları iyileştirilmeli ve bu alanlarda sürdürülebilir finansman sağlanmalı. 

4. GEF’in Rolü ve Küresel Finansman Geliştirilmeli

   - Küresel Çevre Fonu (GEF),  sürdürülebilir arazi yönetimi ve ekosistem restorasyonu için büyük ölçekli projelere daha fazla destek sağlamalı. 

   - Mavi ve Yeşil Adalar Entegre Programı (BGI-IP)** gibi projeler genişletilmeli ve daha fazla ülke bu girişimlere katılmalı. 

5. COP16 Zirvesi Büyük Bir Fırsat

   - UNCCD COP16 (2-13 Aralık 2025, Riyad), kuraklık ve çölleşmeyle mücadelede küresel iş birliğini artırmak için kritik bir dönüm noktası olacak. 

   - Devlet başkanları, özel sektör liderleri, STK’lar ve yerel topluluklar bir araya gelerek kuraklık ve arazi bozulmasına karşı acil eylem planları oluşturmalı. 

KÜRESEL GÜVENLİK

Kuraklık ve çölleşme sadece çevresel bir sorun değil, aynı zamanda küresel güvenliği, ekonomileri ve toplumları tehdit eden büyük bir krizdir.

İbrahim Thiaw’un çağrısı net: Daha fazla yatırım, daha güçlü iş birliği ve acil eylem!

Çevre politikaları, yalnızca doğanın korunmasına yönelik önlemlerden ibaret değil; aynı zamanda ekonomiyi, halk sağlığını ve toplumsal adaleti doğrudan etkileyen bir yönetim anlayışının parçası. Ancak Donald Trump’ın politikaları, bu bağlantıyı görmezden gelerek doğayı bir sömürü aracı olarak kullanmayı tercih ediyor. Kendi çıkarları için çevresel düzenlemeleri yok sayan bir liderlik anlayışı, sadece ekolojik değil, sosyal ve ekonomik felaketleri de beraberinde getiriyor. 

Çevresel DÜZENLEMELERİN Ortadan Kaldırılması

Trump yönetimi, iklim değişikliğini "uydurma bir kriz" olarak tanımlayarak çevresel düzenlemeleri hızla kaldırmaya başladı. Paris İklim Anlaşması’ndan çekilmesi, karbon emisyonları üzerindeki kısıtlamaları kaldırması ve büyük sanayi şirketlerine çevreyi kirletme konusunda serbestlik tanıması, bu yıkıcı politikanın başlıca örnekleridir. 

Amerikalı tarihçi Timothy Snyder, bu tür politikaların ardındaki mantığı açıklarken, otoriter liderlerin düzeni korumaktan çok yıkımı bir araç olarak kullandığını vurguluyor.

Snyder’a göre, Trump gibi liderler çevresel yıkımı yalnızca ekonomik kazanç elde etmek için değil, aynı zamanda halkı daha kırılgan hale getirerek onları kontrol edilebilir kılmak için de kullanıyor. Doğal kaynakların sömürülmesi, uzun vadede ekonomik eşitsizliği artırıyor ve büyük şirketleri daha da güçlendiriyor. 

Büyük ŞİRKETLERİN ÇIKARLARI Uğruna Halkın Feda Edilmesi

Çevresel düzenlemelerin kaldırılması, en çok küçük çiftçileri, işçileri ve düşük gelirli kesimleri etkiliyor. Büyük sanayi ve enerji şirketleri kârlarını artırırken, bu politikaların bedelini toplumun geri kalanı ödüyor. Özellikle Amerika’da tarım ve sanayi bölgelerinde görülen çevre felaketleri, düşük gelirli halkın yaşam kalitesini doğrudan tehdit ediyor. 

Benzer bir durum Türkiye’de de yaşanıyor. Küçük üreticiler, büyük şirketlerin baskısı ve piyasa manipülasyonları nedeniyle giderek daha zor durumda kalıyor. Devletin piyasa düzenleyici rolünü kaybetmesi, hem çevresel hem de ekonomik bir kriz yaratıyor. Çiftçiler, mahsullerini satacak bir piyasa bulamazken, fabrikalar verdikleri alım sözlerini yerine getirmiyor. Bu süreç, hem ekonomik dengesizliği artırıyor hem de kırsal kesimdeki insanların geçim kaynaklarını yok ediyor. 

Hukukun ve BİLİMİN Göz Ardı Edilmesi 

Trump’ın çevre politikalarının bir diğer tehlikeli boyutu ise bilimin ve hukukun devre dışı bırakılmasıdır. Çevresel düzenlemeler, bilim insanlarının yıllarca süren araştırmaları ve çevre hukukunun gelişimiyle şekillenmiştir. Ancak Trump yönetimi, bilim insanlarını susturarak ve çevresel verileri manipüle ederek bu süreci tersine çevirmeye çalıştı. 

Snyder, otoriter yönetimlerin bilimi reddetmesinin, gerçeği çarpıtmanın ve halkı yanlış bilgilendirmenin, demokratik sistemleri zayıflatma stratejisinin bir parçası olduğunu söyler. Trump’ın çevre politikaları da tam olarak bu mantıkla şekillenmiştir: Bilim insanlarının uyarılarına rağmen petrol ve gaz şirketlerine verilen teşvikler, çevresel verilerin manipüle edilmesi ve iklim krizinin inkâr edilmesi, hukukun ve bilimin sistemli bir şekilde yok sayıldığını gösteriyor. 

Sonuç: GERİ DÖNÜLMEZ Bir Yola mı Giriyoruz?

Trump’ın çevre politikaları, kısa vadeli ekonomik kazançlar uğruna ekosistemimizi, halk sağlığını ve ekonomik dengeleri tehlikeye atıyor. Bu politikaların uzun vadeli etkileri, yalnızca Amerika’yı değil, tüm dünyayı etkileyecek. 

Timothy Snyder’ın uyardığı gibi, çevresel yıkım yalnızca bir sonuç değil, aynı zamanda bir araçtır. Halkın zayıflatılması, çevre düzenlemelerinin kaldırılması ve büyük sermayenin güçlendirilmesi, otoriter yönetimlerin temel stratejilerindendir. Bu yüzden, çevre politikalarını yalnızca ekolojik bir mesele olarak görmek yerine, demokrasi ve insan haklarıyla doğrudan bağlantılı bir konu olarak ele almak gerekiyor. Eğer bu gidişata dur denilmezse, sadece doğayı değil, toplumun geleceğini de kaybedebiliriz.

----

Not: Yazının önemi nedeniyle kendisinin izni ile yayınlıyoruz.

Türkiye’de iklim mücadelesinin öteden beri çok temel bir talebi var, o da Türkiye’nin kömürden çıkış için adil geçişin önceliklendirildiği bir takvimin açıklanması…

Hatırlanacağı üzere, geçtiğimiz aylarda Azerbaycan’da gerçekleştirilen COP29 iklim zirvesinde Türkiye’nin 2053 Uzun Dönem İklim Stratejisi belgesini tanıtan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, kendisine yöneltilen bir soru üzerine Türkiye’nin zaman içinde fosil yakıtlardan çıkacağını söylemiş, ancak buna dair net bir tarih vermemişti.

Türkiye’nin 2053 Net Sıfır Emisyon hedefine önemli katkı sağlayacağı iddia edilen bu belgede kömürden çıkışa dair herhangi bir politika yer almazken, belgede kömür kelimesine bir kez bile yer verilmemesi dikkat çekmişti. Fosil yakıt kelimesinin geçtiği nadir yerlerden birinde de sadece genel bir hedef olarak, mevcut fosil yakıta dayalı tesislerin altyapısının gözden geçirileceği aktarılmıştı.

Dolayısıyla Türkiye’nin kömürden ve dolayısıyla fosil yakıtlardan çıkış konusunda azaltım ve uyum politikalarının takvimlendirildiği bir yol haritasının olmaması, hem ekonomik, hem sosyal ve toplumsal, hem de iklimsel açıdan endişe kaynağı olmayı sürdürüyor. Kömürün çevresel anlamda olumsuz etkilerinin yanı sıra istihdam açısından da sorunlu pek çok yanı mevcut.

Kömür madenlerinde kazalar ve ihmaller sonucu yaşanan iş cinayetlerinde hayatını kaybeden işçileri yıllardır konuşuyoruz, önlem alınmasını istiyoruz, bu alanda çalışanlar için adil dönüşüm istiyoruz ancak iktidar tarafından bu çağrılara cevap alınamıyor.

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) geçtiğimiz günlerde Los Angeles’taki yangınlar devam ederken açıklamadığı araştırmada,2024 yılının sanayi öncesi sıcaklıkların 1,55°C derece üzerinde, kayıtlara geçen en sıcak yıl olduğunu doğruladı. Rapora göre 2015-2024 arası kayıtlara “en sıcak 10 yıl” olarak geçti. Bu 10 yıllık ortalama, 1850-1900 arasındaki 10’ar yıllık ortalamanın 1,5°C derece üzerinde.

Aşırı hava olaylarının etkisini, sıklığı ve şiddetini giderek daha fazla hissettiğimiz bir dönemden geçiyoruz. Bu gidişatın değiştirilmesi için acilen fosil yakıtlardan çıkış stratejilerinin uygulamaya konması gerekiyor.

Fosil yakıtlar arasında kömür, küresel karbon emisyonlarının yaklaşık yüzde 40’ına sebep olması nedeniyle, bu tartışmaların en kritik ve öncelikli konusu olarak karşımıza çıkıyor.

Bunu konuşmaya başladığımızda kömürden çıkış nasıl olacak, adil dönüşüm nasıl gerçekleştirilecek, ekonomik kayıplar ya da hak kayıpları nasıl minimize edilecek gibi sorular önümüze çıkıyor.

Almanya’da Doğu ve Güneydoğu Avrupa Çalışmaları Leibniz-Enstitüsü'nde araştırmacı olarak görev yapan Dr. Sinem Ayhan’ın bu konuyla ilgili gerçekleştirdiği çalışmaya bakmakta fayda var.

Türkiye’nin enerji sistemi halen büyük ölçüde kömüre bağımlı ve elektriğin neredeyse yüzde 40’ı kömürden üretiliyor. 

Ancak kömür madenciliği, ülke ekonomisinde oldukça sınırlı bir rol oynuyor: Kömür ve linyit madenciliğinin katma değerinin Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) içindeki payı yüzde 0,1 seviyesinde, yani toplam istihdamdaki payı ise yaklaşık binde 1. 

Buna karşın üretimin belli bölgelerde yoğunlaşmış olması, kömürden çıkılması durumunda bu toplulukların ciddi refah kaybı yaşayacağına işaret ediyor. 

İklim tartışmalarında giderek daha sık duyduğumuz ‘‘adil dönüşüm’’ kavramı, işte bu noktada büyük önem taşıyor. Enerji sistemindeki dönüşümün, işçilerin çıkarlarıyla çelişmek zorunda olmadığını savunan bu yaklaşım, sosyal adaleti önceliklendiren politikalar geliştirmenin ve ‘‘insana yakışır, kaliteli işler’’ yaratmanın önemine dikkat çekiyor. Türkiye, henüz kömürden çıkış için bir taahhütte bulunmadı. Ancak bu dönüşümün, kömüre bağlı topluluklar nezdinde dirençle karşılaşması kaçınılmaz. Dönüşümün toplum tarafından kabul edilmesi için ise kartları açık oynamak büyük önem taşıyor: Oluşacak toplumsal refah kaybının hesaplanması, etkilenecek kesimlerin bilgilendirilmesi ve kayıpların tazmin edilmesi için planlar yapılması gerekiyor. 

KÖMÜRDEN ÇIKIŞ TARİHİ VERMEYEN 5 OECD ÜLKESİNDEN BİRİ

Bugün pek çok kömür üreticisi ülke, kömürden çıkış tarihi açıklamış durumda. Enerji düşünce kuruluşu Ember’ın Ekim 2024’te yayınladığı rapora göre, 38 üyesi olan Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’nün (OECD) 14 üyesi şimdiden kömürdençıkma tarih verdi, 13 üye devlet ise Paris İklim Anlaşması hedefleriyle uyumlu bir şekilde 2030 yılına kadar kömür enerjisini aşamalı olarak sonlandırmayı taahhüt etti.

Bu ülkeler arasında birçok AB ülkesinin yanı sıra Kanada, Şili, İsrail ve Yeni Zelanda gibi ülkeler yer alıyor. AB’nin en büyük kömür üreticileri olan Almanya ve Polonya ise kömürden çıkış tarihlerini sırasıyla 2038 ve 2049 olarak duyurdu. 

Kömürden çıkış konusunda herhangi bir taahhütte bulunmayan beş OECD ülkesi de dikkat çekiyor: Avustralya, Japonya, Kolombiya, Meksika ve Türkiye.

Türkiye, dünyanın en büyük 20 kömür üreticisinden biri olmasının yanı sıra yeni kömürlü termik santral kurulumunda Çin ve Hindistan’ın ardından üçüncü sırada yer alıyor.

Türkiye’nin enerji talebinin dörtte üçü, fosil yakıtlardan karşılanıyor. Elektrik üretiminde kömürün payının yüzde 38 civarında olduğu biliniyor. 

KÖMÜR MADENCİLİĞİNİN EKONOMİDEKİ ROLÜ SINIRLI

Ancak enerji sektörünün kömüre olan bağımlılığına rağmen kömür ve linyit madenciliğinin katma değerinin GSYH içindeki payı, bugün itibarıyla sadece yüzde 0,1 seviyesinde.

Kömürün toplam istihdamdaki payına baktığımızda da ilginç bir tablo görüyoruz. 2021 yılında 33 bin kayıtlı çalışanıyla kömür madenciliği, Türkiye genelindeki toplam istihdamın yaklaşık binde 1’ini oluşturuyor.

Belirli bölgelerde yoğunlaşan kömür üretimi, bu bölgelerdeki istihdam açısından büyük öneme sahip. Taş kömürü üretiminin merkezi olan Zonguldak’ta kömür madenciliğinde çalışanların oranı yüzde 6’ya kadar çıkıyor. 

Dolayısıyla, bu bölgelerin kömürden çıkış politikalarından nasıl etkileneceği önem kazanacak. 

Dr. Sinem Ayhan’ın konuyla ilgili değerlendirmeleri ise şöyle:

“Kömürün çevresel etkilerinin geniş ölçüde bilinmesine ve sağlık üzerindeki olumsuz etkilerinin de toplum tarafından doğrudan tecrübe edilmesine rağmen kömürden çıkışın hâlâ büyük bir direnç konusu olduğu söylenebilir. Bunu, Mayıs 2024’te Soma’da gerçekleştirdiğimiz çalışmada da gözlemledik. 2014 sonrasında iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin artırılmasına yönelik düzenlemelere ek olarak Maden Kanunu’nda yapılan değişikliklerle, yeraltı madenciliğinde çalışan işçilere asgari ücretin iki katından daha az ödeme yapılamayacağı hükme bağlandı. Haftalık çalışma süresi 37,5 saat ile sınırlandırıldı, haftalık tatil süresi ise bir günden iki güne çıkarıldı. Bu iyileştirmeler, özellikle Soma gibi kayıt dışı maden ocaklarının ve kayıt dışı madenci istihdamının oldukça düşük olduğu bölgelerde, kömürü -sağlık ve çevresel risklere rağmen- bölge halkı için ayrıcalıklı bir konumda tutmaya devam ediyor. Bu durum, kömürden çıkış sürecinde toplumsal kabul edilebilirlik sağlama ve sosyal diyalog oluşturma gibi meseleleri daha da karmaşık hale getiriyor.”

Refah kayıplarını hesaplarken ve nasıl tanzim edilebilecekleri üzerine düşünürken vurgulanması gereken bir diğer önemli konu ise kömür üretimini destekleyen devlet teşvikleri.

TÜRKİYE’NİN REFAH KAYIPLARINI TARTIŞMASI GEREKİYOR

Ayhan, istihdam kaybı sonucu yaşanacak toplam gelir kayıplarını nicelleştirebilmek için Türkiye’de Sosyal Sigortalar Kurumu’na kayıtlı çalışanlara ilişkin verileri kullanarak bir analiz yaptıklarını belirterek, şu bilgiler paylaştı:

“Kömür madenciliği sektöründe çalışan işçiler, alternatif işlerde çalıştıkları takdirde, kömürdeki kazançlarının ortalama yüzde 60’ını elde edebiliyorlar. Bu ücret farkı, genç nüfus arasında çok daha yüksek olduğu gibi, bölgeler arasında da önemli değişiklikler gösteriyor. Kömürden çıkışla birlikte ciddi gelir kayıpları yaşanacağına dair hipotezimizi güçlendiren bu bulgu, çifte asgari ücret uygulaması göz önünde bulundurulduğunda şaşırtıcı değil. Kömür madenciliğinin yüksek riskli doğası nedeniyle sektör çalışanlarına ödenen ücretler, başka ülkelerde de asgari ücretin oldukça üzerinde. Bu, anlaşılabilir bir durum: Ücret farkı, bir ‘‘risk primi’’ olarak değerlendiriliyor. Toplulukların bu gelir avantajı kaybına direnç göstermesi muhtemel; hatta doğal bir sonuçtur. Esas mesele bu direnci aşabilmek ve toplumun bu dönüşüm sürecini kabul etmesini sağlayacak güçlü ve kapsayıcı bir sosyal diyalog mekanizması geliştirmek. Bu dönüşümün yol açabileceği olası refah kayıplarını açıkça tartışmanın, yani kartları açık oynamanın, bu zorluğun üstesinden gelmemizde önemli rol oynayacağı kanısındayım.”

Refah kayıplarını hesaplarken ve nasıl tanzim edilebilecekleri üzerine düşünürken vurgulanması gereken bir diğer önemli konu ise kömür üretimini destekleyen devlet teşvikleri.

2014’ten sonra başlatılan çifte asgari ücret uygulamasının işverenlere yarattığı mali yükü hafifletmek için bu ödemelerin bir kısmı doğrudan devlet tarafından karşılanıyor. Bunun yanı sıra kömür sektörü; kapasite ödemeleri, kömür arama ve üretim teşvikleri, kamu işletmelerine doğrudan transferler ve satın alım garantileri gibi çeşitli sübvansiyonlarla ciddi şekilde destekleniyor.

Bu sübvansiyonların güncel detaylı rakamlarına ulaşmak zor; ancak 2008 ile 2017 yılları arasında kömür madenciliğine yönelik toplam yıllık devlet desteğinin 335 milyon dolar olduğu tahmin ediliyor.

Kömürden çıkış senaryosunda toplam refah kaybının tazminine ilişkin devlete düşecek mali yükü hesaplarken, devletin halihazırda sağladığı bu teşviklerin de bu yükten mahsup edilmesi gerektiğini hatırlamak gerekiyor.

Kömür yanlısı politikacılar, kömürden çıkışla birlikte yaşanacak istihdam ve gelir kayıplarından sıklıkla bahsediyor. Dolayısıyla bu sürecin politik ve toplumsal açıdan kabul edilebilirliğini sağlamak için, konuya ciddiyetle eğilmek gerekiyor.

Dönüşümün yol açacağı istihdam ve gelir kayıplarını net bir şekilde ortaya konması, en çok etkilenecek kesimlerin, iş kollarının ve bölgelerin belirlenmesi, bu kayıpların telafisi için ne kadar bütçe ayrılması gerektiğinin tespit edilmesi gerekiyor. Refah kayıpları meselesini kömürden çıkış tartışmalarının dışında tutmak, sürecin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini ciddi şekilde riske atabilir.

ABD’nin yeni Başkanı Donald Trump'ın Beyaz Saray'a dönüşüne günler kalmışken, küresel siyaset ve ticaret sahnesinde önemli değişiklikler yaratması beklenen dört yıllık başkanlık dönemi de yeniden başlıyor.

Cumhuriyetçilerin hem Temsilciler Meclisi hem de Senato'nun kontrolünü ele geçirmesiyle Trump, ABD politikalarını yeniden şekillendirmek için ciddi bir güce sahip olacak, böylece dünya çapında ekonomik ve siyasi gelişmeler yeniden şekillenecek. Trump’ın "America First” ("Önce Amerika) mottosuyla başlatacağı ikinci zafer dönemi ticari gerilimleri, savunmaya dair değişiklikleri ve iklim kriziyle mücadelede işbirliğine ilişkin gelişmeleri derinden etkileyecek.

Özellikle iklim siyasetinde atacağı adımların ipuçlarını her fırsatta kamuoyuyla paylaşmaktan çekinmeyen Trump, geçtiğimiz günlerde katıldığı bir yayında görevdeki ABD Başkanı Joe Biden döneminde ülkenin kara sularının büyük bir kısmında yürürlüğe konan "petrol ve doğalgaz sondajına yönelik yasağı" derhal kaldıracağını söyledi, “Bu çok saçma, yasağı derhal kaldıracağım. Yasağı hemen kaldırma hakkım var” dedi.

BIDEN’DAN GİDERAYAK İKİ SONDAJ YASAĞI MUHTIRASI

Trump'ın 20 Ocak'ta yemin ederek göreve başlamasına günler kala, Biden, yeni petrol ve doğal gaz sondajını engellemek amacıyla iki muhtıra imzaladı. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamaya göre Biden, yasak kapsamında doğu ve batı kıyıları, Meksika Körfezi'nin doğusu ve Bering Denizi'nin bir kısmı gibi sularda yeni petrol ve doğal gaz sondaj yapılmayacağını belirtti.

Biden, “Bu kıyılarda sondaj yapmak, değer verdiğimiz yerlere geri dönüşü olmayan zararlar verebilir ve ülkemizin enerji ihtiyaçlarını karşılamak için gerekli değildir" demişti. Biden, bu kapsamda 625 milyon dönümden fazla su alanının sondajdan korunacağını vurgulayarak, bu kararın ABD'nin iklim politikalarıyla da uyumlu olduğunu kaydetmişti.

ABD'nin başka kimsenin sahip olmadığı düzeyde petrol ve doğalgazı olduğunu savunan Trump, bundan faydalanacaklarını, Biden’ın 625 milyon dönümde petrol ve doğalgaz sondajını yasaklamanın ne demek olduğunu bilmediğini ileri sürerek, “Hatta 625 milyon dönümün nasıl göründüğünü bile bilmiyor. Bu bizim en büyük ekonomik varlığımız ve bunun ülkemize reva görülmesine izin vermeyeceğiz" ifadelerini kullandı.

Trump, kendi ülkesindeki fosil yakıt politikalarını yeniden dizayn etmekle meşgulken, dünyanın diğer yerlerindeki fosil yakıt politikalarına karışmaktan dan geri durmuyor.

Trump, geçtiğimiz günlerde İngiltere Hükümeti’nin enerji politikasını sert bir dille eleştirerek, Kuzey Denizi'ndeki petrol ve gaz rezervlerini yeniden açarak rüzgar türbinlerini kaldırmasını talep etti.

Bundan önce de AB’yi “hizaya getirme” hamlesi olarak Trump, Avrupa Birliği'nin ABD ile arasındaki ticaret açığını, ülkenin petrol ve doğal gazını büyük ölçekte satın alarak kapatması gerektiğini, aksi takdirde tarifelerle karşılaşacağını kaydetmiş, konuyla ilgili paylaşımında, “AB'ye ABD ile aralarındaki muazzam açığı petrol ve doğal gazımızı büyük ölçekte satın alarak kapatmaları gerektiğini söyledim. Aksi takdirde AB'ye sonuna kadar tarife uygulanacak” dedi.

Her ne kadar Biden döneminde ABD’nin fosil yakıt ekonomisi çok fazla hız kesmemiş olsa da, Trump’ın ikinci döneminde ABD’nin yönünün iklim liderliğinden fosil yakıt hakimiyetine doğru koşar adım ilerleyeceğini söylemek mümkün.

Tabi bir de buna Trump’ın çevresinde devasa petrol, gaz ve nadir element yatakları bulunan Grönland sevdasını da eklemek lazım.

Trump döneminde petrol ve doğalgaz yeniden öne çıkacak, yenilenebilir enerjiye karşı bir direnç gösterilecek. Trump’ın hayalleri daha fazla gaz ve petrol sondajı ama ya gerçekler öyle mi?

1 METRE YÜKSELİŞ DÜNYANIN 13 BÜYÜK LİMANINI ALT ÜST EDECEK

İklim değişikliğinin özellikle kriofer (buzullar ve donmuş su) üzerindeki etkilerini araştıran bir organizasyon olan International Cryosphere Climate Initiative’in yayımladığı son bilimsel araştırmanın verileri, 1 metre deniz seviyesi yükselmesinin gelecek bir yüzyıl içinde artık kaçınılmaz olduğu ve buzulların çökmesi ve emisyonların sınırlandırılmaması durumunda bunun 2070’te bile gerçekleşebileceğine dikkat çekiyor.

Araştırma, iklim krizi nedeniyle yükselen deniz seviyelerinin, dünyanın en büyük petrol limanlarının çoğunu etkisi altına alacağını ortaya koyarken, bilim insanları, küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine neden olan fosil yakıtların yakılmasının söz konusu tehdidi “ironik” bir hale soktuğu şeklinde yorumladı.

Yapılan analize göre, en yüksek süpertanker trafiğine sahip 13 liman, sadece 1 metre deniz seviyesi yükselmesiyle ciddi şekilde zarar görecek.

Araştırmacılar, özellikle de Suudi Arabistan’daki Ras Tanura ve Yanbu gibi iki alçak bölgeli limanın savunmasız olduğunu belirtti. Bu limanların her ikisi de Suudi devlet petrol şirketi Aramco tarafından işletiliyor ve ülkenin petrol ihracatının yüzde 98’i bu limanlar aracılığıyla yapılıyor.

Birleşik Arap Emirlikleri, Çin, Singapur ve Hollanda’daki limanlar gibi ABD’nin en büyük petrol üreticisi olan Houston ve Galveston limanları da bu listeye dahil oldu.

Deniz seviyesi yükselmesi, kıyı bölgelerindeki yapılar henüz suyun altında kalmadan bile hâlihazırda dünya genelinde sorunlara yol açıyor. Şu ana kadar yaşanan yükselme, fırtına dalgalarının daha yüksek olmasına neden olurken, kıyı sel felaketlerini önemli ölçüde artırma olasılığını güçlendiriyor. Araştırmacılar tüm bunların yanı sıra tuzlu suyun kıyı topraklarına sızmasının temelleri aşındırabildiğini belirtiyor. Dolayısıyla emisyonları keskin bir şekilde azaltmak, sadece deniz seviyesi yükselmesinin hızını yavaşlatmakla kalmayacak, aynı zamanda nihai yükselmeyi de sınırlayacak.

The Guardian araştırmada bahsedilen zora girecek 13 limanın listesini harita üzerinde işaretledi.

HÜKÜMETLERİN KISA VADELİ ÇIKARLARIYLA GÖZ ARDI EDİLİYOR

Guardian gazetesinde yer alan haberde, ICCI Direktörü Pam Pearson, petrol tanker limanlarının 1 metre deniz seviyesi yükselmesinin altında kalmasını “ironik” olarak nitelendirerek, “Bu limanların, fosil yakıt kullanımından kaynaklanan potansiyel deniz seviyesi yükselmesi oranlarına dikkat etmeleri gerekiyor” dedi.

Pearson, “Deniz seviyesi yükselmesi, iklim krizinin en derin uzun vadeli etkisi. Bu durum dünyadaki haritayı yeniden çizer ve New York’tan Shanghay’a kadar birçok büyük şehri etkiler. Ancak hükümetlerin ve şirketlerin kısa vadeli çıkarları bunun göz ardı edilmesine neden oluyor. Hükümetler deniz seviyesi yükselmesiyle ilgili bilimsel değerlendirmeler, yani bu konudaki temel bilgiler konusunda henüz yeterince bilinçli değiller gibi görünüyor” değerlendirmesinde bulundu.

ICCI’nin baş bilim danışmanı James Kirkham ise petrol musluklarını kapatmayı reddetmenin, deniz seviyesi yükselmesi için muslukları açık tutmak anlamına geldiği uyarısında bulundu.

Buzullardaki erimenin hızlanması ve okyanus genişlemesinin, son 30 yılda deniz seviyesi yükselme hızını zaten iki katına çıkardığına da dikkat çeken Kirkham, “Liderler, fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecini hızlandırmak için adım atmazlarsa, deniz seviyesi yükselmesinin korkunç etkileri daha da artacak. Karbonsuzlaşmaya yönelik daha fazla çaba gösterilmesini engellemeye devam eden ülkeler de dâhil olmak üzere bu durum kıyısı olan her ülkeyi etkileyecek” dedi.

Ras Tanura ve Yanbu, 2023’te toplamda 214 milyar dolar değerinde petrol ihraç etti. Toplamda, 13 liman, 2023’te küresel petrol ihracatının yaklaşık yüzde 20’sini oluşturdu.

KÜRESEL PETROL TİCARETİNİN YÜZDE 20’Sİ BU LİMANLARDA…

Bu çalışmadaki araştırmacılar, en büyük petrol tanker trafiğine sahip 15 limandan 12’sinin deniz seviyesi yükselmesine karşı savunmasız olduğunu bulmuştu. İklim değişikliği konusunda bağımsız bilimsel araştırmalar yapan Climate Central ve Google Maps’in deniz seviyesi yükselmesi haritaları kullanılarak, 1 metrelik bir yükselmenin iskeleleri, petrol depolama tesislerini, rafinerileri ve diğer altyapıları tahrip edeceği gösterildi.

Yeni analiz, aynı zamanda 1 metrelik yükselme ile yüksek risk altında olanlar listesine ikinci bir Suudi limanı olarak Yanbu’yu da ekledi. Ekip, Bloomberg’in petrol ihracat verilerini kullanarak, limanlardan ithal ve ihraç edilen petrolün hacmini ve değerini de tahmin etti. Ras Tanura ve Yanbu, 2023’te toplamda 214 milyar dolar değerinde petrol ihraç etti. Toplamda, 13 liman, 2023’te küresel petrol ihracatının yaklaşık yüzde 20’sini oluşturdu.

Araştırmanın paydaşlarından biri olan Zero Carbon Analytics’ten Murray Worthy de söz konusu analizin ısınan bir dünyada fosil yakıtlara güvenmenin bir felakete işaret ettiğini belirterek şu değerlendirmede bulundu:

“Ülkeler bir seçimle karşı karşıya: Fosil yakıtları sürdürmek ve yükselen denizlerin limanları ve terminalleri sular altında bırakmasıyla arz kesintileri riskiyle karşı karşıya kalmak ya da güvenli, sürdürülebilir yerel yenilenebilir enerjiye geçiş yapmak. Sel koruma önlemlerini inşa etme çabaları çok maliyetli olacaktır. Sonuçta bu kaybedilen bir savaş. Zamanla bu deniz duvarlarını daha da yüksek inşa etmek zorundasınız.”

Jason Moore’a göre “antroposen zamanımızın en mühim ve neredeyse en tehlikeli kavramı haline geldi. Tehlikeli olmasının nedeni, salt gezegenin içinde bulunduğu krizi çok yanlış anlaması değil gezegenin doğasında görülen süregiden “durum değişiklikleri”ni açıklarken bu değişikliklerin ardında yatan tarihi gizemlileştirmesi”. Oysa Moore’un da işaret ettiği gibi “bu tehlikeyi en iyi antropojen kaynaklı küresel ısınma” ifade ediyor. Ona göre bu muazzam bir tahrif. Küresel ısınma soyut bir insanlığın değil, kapitalizmin bir sonucu, yani kapitalojenik…”

Türlerin geri dönülemeyecek bir biçimde kaybı, iklim krizi, kirlenme gibi göz kamaştırıcı sorunlara dikkat çekerken, gene soyut olarak insanı merkeze koyarak işaretsizleştirici politikaları inşa etmesi. Bir taraftan gözümüzü afetlerle, risklerle kamaştırarak… Bunlarla kitleleri, sermayesizleri büyülerken, bir taraftan da aynı işleyişlerle, eşitsizliklerle, işaretsizleştirici şiddetle sorunlar çözülüyormuş gibi yapılması. Tam da bu kavramının ortaya atıldığı bir dönemde nesne olarak görülenin, yani doğa adı verilen şeyin geri döndüğü, zihin dünyamıza musallat olduğu bir döneme işaret ederken doğaya hükmeden insan algısının yeniden yaratılması. İçinden çıkılmaz bir durum.

Bu durumu yakınlarda kaybettiğimiz günümüzün en önemli düşünürlerinden Fredric Jameson “kıyameti, yani dünyanın sonunu gösterirken, kapitalizmin sonunu görememek” olarak adlandırıyor. “Kıyametin işaretleri her yerde görülüyor, ama kapitalizmin yarattığı bilme biçiminin, gerçekliğin çölüne nüfus edilemiyor...”

Neden edilemiyor? Kıyamet işaretleri ortadayken hala nasıl oluyor da kitleler, bilim insanları, politikacılar alternatifler yaratmak için harekete geçmiyor? Nasıl oluyor da felaketleri yaratanlar hala kurtarıcılar gibi gözükebiliyor? Çağımızın hiç şüphe yok ki en büyük paradoksu bu.  

Bu akıl almaz paradoks ister istemez insana Titanic metaforunu anımsatıyor: Yöneticiler, personel geminin batmakta olduğunun farkındadırlar. Ayrıca filikaların yetersiz olduğunun da. Bu nedenle ilerleyen gecenin karanlığında orkestraya Piove, Arriverdici Roma, Histoire d’un Amour… gibi rahatlatıcı parçalar çalmaları için komut verirler. Böylece lüks mevki yolcularının filikalardaki yerlerini almalarını beklerler. Gemi batarken sanki her şey yolunda gidiyormuş gibi yaparak alt katlarda uyumakta olan yolcuların uyanmasını, filikalara saldırmalarını engellemeye çalışırlar.

Doğaya hükmeden insan algısını yeniden inşa etmeyi amaçlayan çevrecilik de sanki bir uyuşturucu işlevi görüyor. Failler içinde yer almadan, politikalar yenilenmeden, imtiyaz alanları ortadan kalkmadan sorunların çözüldüğü hayalini üretiyor. 

Aslına bakarsanız aynı Titanic’in yöneticileri gibi kamu yöneticileri de durumun gayet iyi farkındalar. Kamu adı verilen bürokratik düzenin ve onun etrafında saçaklanan imtiyazlı çıkar gruplarının hiçbir çözüm üretemeyeceğini gayet iyi biliyorlar. Bildikleri için de kamu imkanları, kariyer fırsatları ile kendi özel reklam şirketlerini oluşturuyorlar. Titanic metaforunda olduğu gibi sorunlar çözülüyormuş gibi gösteriyorlar, “alt katlardaki yolcuların uykularını sürdürmesini sağlıyorlar.”

Böylece sermayesizlerin çıkarlarının ne olduğunu onlardan daha iyi biliyormuş gibi yapıyorlar. Onlara tepeden baktıkları, küçümsedikleri, hakikati ifade ediyormuş gibi yaparak ayrıcalıklı bir konum elde ettikleri için de popülist politikaları, Trump gibi yöneticileri güçlendiriyorlar. Ne paradoks, değil mi? Bu paradoksu sorgulayanları da imtiyazlılar sınıfı olarak elde ettikleri güçlerle, imkanlarla norm koyucular olarak “öteki” ilan ediyorlar.

Sürekli tekrarladıkları şey şu: “Gücünüz yettiği kadar yağmalayın. İstediğiniz gibi kirletin. Biz bütün sorunları çözüyoruz...”

Bu durumda bile hala şehrin bir üst akılla planlandığından, düzenlendiğinden, projelerden söz ediyorlar.

Yönetimlerle, müteahhitlerle iç içe girmiş imtiyaz sahipleri şehri hala planlıyormuş gibi yapıyorlar. Gözlerimizi kamu-özel karışımı oligarşik ilişkilerle, kamudan elde ettikleri tekelci güçleriyle kamaştırarak zihinleri paralize ediyorlar.

Denizler can çekişirken hala atıksuların arıtıldığından söz ediyorlar. Oysa imtiyazlı sınıflar tarafından üretilen projelerle, milyar dolarlık dev bütçelerle ve korkunç enerji yutan yöntemlerle, işletme maliyetleri ile atıksuların yüzde biri bile arıtılmıyor. Katı atıkların geri kazandırıldığından söz ediyorlar. Oysa korkunç maliyetlerle taşınan, yakılan atıklar şehirlerin üzerine yapışan zehirli bulutlara dönüşüyor.

İnsanın doğaya hakimiyetinden söz ederken bönlüğü yaratan düzene teslim olmuş durumdayız.

Artık 20. yüzyıldaki gibi düzenleyici bir aklın hüküm sürdüğü, geri kalan dünyanın kendi kendisini resmederek, yeniden üreterek bağımsız varlığını korumaya çalıştığı bir dünyada değiliz.

Dünyanın düzenleyici bir akıl tarafından teslim alınmasıyla doğaya hakimiyetin gerçekleşeceği hayalini yaşıyorduk. Oysa dünya insan merkezci bir bönlüğe teslim olduğunda geriye düzenleyici bir akıl da kalmadı.

Artık felaketin geri döndürülemezliğini kabul eder hale geldik. 

Bu nedenle çağımızın bir “ölüm-sonrası çağ” olduğu bile söylenebilir. Öyle bir durumdayız ki imtiyazlılar, sermaye sahipleri olarak ancak birbirimizi yok ederek, bir silme ve silinme travması içinde hayatta kalabileceğimizi zannediyoruz. Birbirimizle mücadele ederken, sürüklenmekte olduğumuz felaketi görmüyoruz. Onun göz kamaştırıcı belirtilerine, yarattığı yıkımlara tanık olsak bile.

Ne kadar kolay “öteki” ilan etmek. Akıllı bönlüğe teslim olmak. Bu iflah olmaz bönlükle mücadele yöntemlerini bulamadığımız takdirde dünyanın bir geleceği yok.

“Ana akım ticaret için yeryüzü hem ganimet hem de çöptür. Kabaca ticaret, gezegenin bir tarafındaki zemine açılmış bir delikten bir kaynak çıkarmak, bunları bir yolunu bulup insanlara satmak, birkaç gün sonra da dünyanın öbür tarafındaki bir delikten aşağı çöp olarak boşaltmaktan ibarettir.

Bunlar faydalı mıdır, değil midir satın alanlar için bir önemi yoktur: Eğer pazarlama, insanları metalar karşılığı bir kısım parasından ayrılmaya ikna ettiyse, insanlığın çıkarına hizmet edilmiş olur. Bunu ne kadar hızlı yaparsak ekonomi o oranda başarılı sayılacak, insanlığın ilerleyişi de topyekün büyüyecektir.

Ana akım siyasetçi için, yaşayan dünya (zihinde hiçbir görüntü yaratmayan yabancılaştırıcı bir terimle işaret edilir: Çevre) danışmanlarının ilgileniyormuş gibi yapmalarını salık verdiği bir şeydir. O çevre denen şey her ne olacaksa, ki bundan hiçbir zaman pek emin değillerdir, asli görevin sürdürülebilir şekilde davranmak olduğunu açıklarlar. Bunun ne anlama geldiğini bildikleri söylenemez.

Kullandıkları lisanın nasıl kaydığından anlayabilirsiniz. Önce “sürdürülebilirlik”ten bahsederler. Sonra bu “sürdürülebilir gelişim” olur, ardından da “sürdürülebilir büyüme”ye evrilir. Bir de bakmışız “sürekli büyüme” olmuş. Sürdürülebilirlik ve sürekli büyüme karşıt kavramlardır. Ancak, görünen o ki kimse farkında değil.”

Yukarıdaki satırlar George Monbiot’nun “Bu Enkazı Kaldırmak” adlı kitabından alıntılandı. Kendisini tanımak isteyenler için Everest Yayınları'ndan Türkçe'ye kazandırılan "Bu Enkazı Kaldırmak - Kriz Çağında Yeni Bir Siyaset Önerisi" kitabını tavsiye ederim.

Monbiot’nun işaret ettiği yerden devam edecek olursak, son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, insanın varlığının sürdürülebilir olmasının doğal varlıkların devamlılığıyla hiç ilişkisi yokmuş gibi dünyayı tükettiğimizi gösteriyor. Giderek yükselen popülist siyasetçiler de bu durumun neredeyse en önde bayrak taşıyıcılığını yapıyor.

Küresel anlamda gezegenimiz dünya acımasız bir yılı daha geride bırakıyor. 2024, acımasızlığa, siyaset uğruna yaşanan korkunç olaylara, çatışmalara, sivillere yönelik dehşet verici uygulamalara, yerinden edilmelere, adaletsizliğe, şiddete, zenginlerin dokunulmazlığına, toprağın, havanın, suyun biraz daha yok oluşuna tanıklık ettiğimiz bir yıl oldu.

Her türlü kötülüğe, olumsuzluğa ve haksızlara rağmen, 2024 mücadelenin kolektif ve aktif şekilde durmadan yorulmadan sürdürüldüğünde umudu nasıl yükselttiğini de gösteren bir yıl oldu.

Ekoloji açısından baktığımızda da çevre ve yaşam alanları mücadelesi açısından çok şey yaşadık, çok şeye üzüldük, çok kere karamsarlığa düştük. Hem Türkiye’de hem de dünyanın genelinde neler yaşandı, neler konuşuldu hatırlayalım…

Küresel iklim krizinin etkisini ve şiddetini artırdığı 2024'te aşırı hava olayları ve buna bağlı sel felaketleri ile orman yangınları, birçok ülkede hayatı olumsuz etkilerken ekolojik dengeye büyük zararlar verdi.

Yine yanıp kavrulduğumuz bir yılı geride bıraktık.

Avrupa Birliği'ne (AB) bağlı Copernicus İklim Değişikliği Servisi verilerine göre, 2024'ün en sıcak yıl olduğu kesinleşti. Copernicus verilerine göre, ocak ile kasım arasında küresel ortalama sıcaklık anomalisi, 1991-2020 ortalamasının 0,72 derece üzerine çıktı. Bu değer, 2024'ün 2023'teki aynı dönemden 0,14 derece daha sıcak olduğunu ortaya koydu.

2024 KAYITLARA GEÇEN EN SICAK YIL OLDU

Kasım ayı sıcaklık rakamlarının belli olmasıyla 2024'ün kayıtlardaki en sıcak yıl olduğu kesinleşti.

Copernicus uydu izleme sistemiyle yapılan ölçümlere göre 21 Temmuz Pazar günü küresel yüzey hava sıcaklığı ortalaması 17,09 santigrat dereceye ulaştı. Böylelikle bu tarih, kayıtlara geçen en sıcak gün oldu. Haziran-ağustos için dünya genelinde ölçülen sıcaklık, 1991-2020 ortalamasının 0,69 derece, Haziran–Ağustos 2023'teki rekorun ise 0,66 derece üzerine çıktı.

2024 yazı dünya genelinde en sıcak yaz olarak kayıtlara geçti.

TEHLİKELİ SICAK GÜN SAYISI 41 GÜN ARTTI

Uluslararası bilim insanlarını oluşturduğu World Weather Attribution (WWA) çatısı altında çalışan uluslararası bir araştırma ekibi, bu yıl yaşanan aşırı hava olaylarını ve iklim değişikliğinin bu olaylardaki rolünü inceledi.

Araştırma sonuçlarına göre, insan kaynaklı iklim değişikliği, dünya çapında aşırı sıcak günlerin sıklığını önemli ölçüde artırdı. Çalışmaya göre, 2024’te iklim değişikliği nedeniyle dünya genelinde tehlikeli sıcak günlerin sayısının 41 gün arttığı belirlendi.

İklim değişikliği bağlantılı aşırı hava olayları, bu yıl en az 3 bin 700 kişinin ölümüne neden olurken, 26 farklı hava olayının daha şiddetli hale gelmesine yol açtı. Milyonlarca insan bu olaylar nedeniyle yerinden edildi. Çalışmada, iklim krizinin El Nino gibi doğal olaylardan daha büyük bir etkiye sahip olduğu vurgulandı.

Bilim insanları, 2025 ve sonrasında aşırı hava olaylarına karşı daha kapsamlı hazırlık yapılması gerektiğine dikkat çekerek, sıcak hava dalgaları, kuraklık, orman yangınları, fırtınalar ve sel riskini azaltmak için fosil yakıt kullanımının hızla bırakılmasının önemini vurguladı.

Bir yılı aşkın süredir devam eden saldırılar sonucu, devasa çöp sahaları oluşurken Gazze Şeridi'nin beş ana bölgesindeki tarım arazileri değişen oranlarda tahribata uğradı ve bölgenin biyoçeşitliliği zarar gördü.

GAZZE’DE SOYKIRIM VE EKOKIRIM BİR ARADA

İsrail'in 7 Ekim 2023'ten bu yana saldırılarını sürdürdüğü Gazze’de binlerce sivil hayatını kaybederken bölgede hem halk sağlığını hem de çevreyi tehdit eden felaket, ekolojik kırım boyutuna geldi. Bir yılı aşkın süredir devam eden saldırılar sonucu, devasa çöp sahaları oluşurken Gazze Şeridi'nin beş ana bölgesindeki tarım arazileri değişen oranlarda tahribata uğradı ve bölgenin biyoçeşitliliği zarar gördü.

Küresel ısınmanın şiddetlendiği yıl içinde dünyanın çeşitli bölgelerinde aşırı hava olayları yaşandı. Dünyanın bir yanı sel sularına teslim olurken, dünyanın başka yerleri yangılarla yanıp kavruldu. Kanada'da binlerce hektar alan orman yangınlarından etkilenirken İspanya’daki sel felaketi sonucu 200’den fazla kişi hayatını kaybetti.

Aşırı hava olaylarındaki artışın belirgin bir örneği, Birleşik Arap Emirlikleri’nde (BAE) yaşandı. 17 Nisan’da etkili olan şiddetli yağışlar, Dubai'de su baskınlarına neden oldu, uçuşların ertelendi, hayat pek çok açıdan olumsuz etkilendi. BAE Ulusal Meteoroloji Merkezi, yaşanan afeti, "ülke tarihine geçen olağanüstü bir olay" şeklinde nitelendirirken uzmanlar, ülkede son 75 yılda görülen en şiddetli yağışları, hem özel bölgesel meteorolojik ve atmosferik koşullarla hem de değişen iklim koşullarıyla bağlantılı hidro klimatolojik afet olarak değerlendirdi.

İspanya'da 29 Ekim'de doğu ve güney bölgeleri etkileyen sel felaketi sonucu resmi rakamlara göre Valensiya'da 222, Kastilya La Mancha'da 7 ve Endülüs'te 1 olmak üzere 230 kişi hayatını kaybetti. Selden en çok etkilenen Valensiya'da 60 bin 900'u konut toplam 100 bin 628 mülk zarar görürken 9 bin 750 öğrenciyi etkileyecek şekilde 18 okul dönemsel olarak kapanmak zorunda kaldı.

Temmuz ayında Kanada’nın çeşitli eyaletlerinde çıkan orman yangınları, ortalama 95 bin hektarlık alanı etkiledi. Yangınlar sebebiyle yaklaşık 9 bin kişi tahliye edildi.

ABD ise eylül ve ekim aylarında şiddetli kasırgalarla mücadele etti. 27 Eylül’de ABD'nin Florida eyaletini 4 kategorisiyle vuran Helene Kasırgası sonucu 200’den fazla kişi hayatını kaybetti.

Kasırga, kısa sürede Georgia, Virginia, Güney Carolina, Kuzey Carolina ve Tennessee'yi etkisi altına aldı. Kasırganın ilk vurduğu yer olan Florida'da 1,2 milyonu aşkın, Georgia'da 1 milyon, Güney Carolina'da 1,3 milyon ve Kuzey Carolina'da da 600 bin ev ve iş yerinde elektrik kesintisi oldu. ABD Başkanı Joe Biden, Florida ve Kuzey Carolina'da "afet durumu" ilan ederek kasırgadan olumsuz etkilenenler için "federal yardım" talimatı verdi. 10 Ekim'de Milton Kasırgası, ABD'nin Florida eyaletindeki Siesta Key bölgesinde 3 kategorisiyle karaya vurdu. Kasırga nedeniyle en az 16 kişi hayatını kaybetti ve 3 milyonu aşkın kişi elektriksiz kaldı.

Yılın son aylarında Azerbaycan’da gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler 29’uncu Taraflar Konferansı (COP29), iklim kriziyle mücadele için yetersiz finansman kararıyla eleştirilerin hedefi oldu. Zirvenin ana gündemi gelişmekte olan ülkelerin iklim eylemine katkı sağlamak amacıyla yeni bir iklim finansmanına işaret eden Yeni Toplu Nicel Hedef'in (New Collective Quantified Goal/NCQG) belirlenmesiydi. Zirve sonunda NCQG hedefi üzerine yayımlanan nihai metinde gelişmekte olan ülkelerin Ulusal Katkı Beyanları (NDC) raporları kaynak gösterilerek bu ülkelerin ihtiyaç duyduğu iklim finansmanının, 2030'a kadar yıllık 455 ila 584 milyar dolar, toplamda ise 5,1 ila 6,8 trilyon dolar olduğu belirtildi ancak zirve sonunda 2035'e kadar yıllık en az 300 milyar dolar fon hedefi üzerinde karar kılındı.

COP29’u yakından takip eden bilim insanları ve sivil toplum kuruluşu üyeleri, alınan finansman kararının iklim krizinin ihtiyaçlarına cevap vermediğini belirterek zirvenin sonuçlarını eleştirdi. Bazı gelişmekte olan ülkelerin temsilcileri, elde edilen sonuçları “politik bir illüzyon” olarak nitelendirirken, bazıları da bunun bir başlangıç olduğunu ve müzakereye devam edeceklerini dile getirdi.

Maraş’taki Afşin-Elbistan A Kömürlü Termik Santrali’ne yeni bir santral büyüklüğünde iki yeni ünite eklenmesi planlanıyor. Oysa Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın kendi emisyon verileri dahi, mevcut termik santralden kaynaklanan kirliliğinin yönetmelik sınırlarının 8 kata kadar aşıldığını gösteriyor.

TÜRKİYE’NİN 2024 İKLİM KARNESİ ÇELİŞKİLERLE DOLU

Türkiye’de iklim alanında çalışan sivil toplum kuruluşları, Türkiye’nin 2024 yılında iklim alanında attığı olumlu ve olumsuz adımları değerlendirerek Türkiye’nin “2024 İklim Karnesi”ni hazırladı.

Karnede olumsuz olarak değerlendirilen konular şöyle sıralandı:

* Afşin Elbistan A kömürlü termik santralini genişletme planlarıyla kömürde ısrar edilmesi

* 2053 Uzun Dönemli İklim Stratejisi’nde fosil yakıtlardan çıkışın yer almaması

* Nükleer enerjinin 2050 yılına kadar üç katına çıkarılması taahhüdü

* Sivil toplumla birlikte hazırlanmayan İklim Kanunu’nun hâlâ akıbetinin belirsiz olması.

İklim alanında çalışan sivil toplum kuruluşları, Türkiye’nin Afşin-Elbistan A Kömürlü Termik Santrali’ni genişletme planından vazgeçip acilen kömürden çıkış tarihi belirleyerek adil geçiş planları hazırlaması, pahalı ve tehlikeli nükleer enerji bağımlılığını sona erdirmesi ve yenilenebilir enerji potansiyelini doğaya saygılı ve halkın katılımıyla hayata geçirmesi gerektiğini belirtiyor.

Maraş’taki Afşin-Elbistan A Kömürlü Termik Santrali’ne yeni bir santral büyüklüğünde iki yeni ünite eklenmesi planlanıyor. Oysa Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın kendi emisyon verileri dahi, mevcut termik santralden kaynaklanan kirliliğinin yönetmelik sınırlarının 8 kata kadar aşıldığını gösteriyor. Yörede 40 yıldır kömürün gölgesinde süregelen çevresel ve sağlık sorunları dikkate alındığında bu projeden vazgeçilmesi şart. 

2053 PLANINDA KÖMÜRDEN ÇIKIŞ HEDEFİ YOK

Türkiye, Birleşmiş Milletler 29’uncu Taraflar Konferansı’na (COP29) en fazla kişiyle katılım sağlayan üçüncü ülke olmasına rağmen, zirvede açıkladığı “2053 Uzun Dönemli İklim Stratejisi” hayal kırıklığı yarattı. Belgede kömür başta olmak üzere fosil yakıtların tüketiminden vazgeçilmesine dair bir tarih yer almıyor.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın açıkladığı 2024-2028 Stratejik Planı’nda ise kömür ve diğer fosil yakıt arama faaliyetlerinin artarak süreceği belirtiliyor. Türkiye 2053 net sıfır emisyon hedefine, kömürden çıkmadan ulaşamaz.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, COP29’da 2050’ye kadar nükleer enerji kapasitesini üç katına çıkarma taahhüdünde bulundu. Mersin’de hâlâ inşaat halindeki Akkuyu Nükleer Santrali işletmeye geçtiğinde, santralin sahibi Rus şirkete piyasada MW/saat başına 7 dolar cent olan elektrik için 12,35 dolar cent ödeme yapılarak kamu kaynakları boşa harcanacak. Atık sorunu çözülmemiş, tehlikeli ve pahalı nükleer enerji, ülkemizi enerjide daha da dışa bağımlı hale getirecek. Nükleer enerjiye harcanacak kamu kaynakları yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, enerji tasarrufu ve iklim değişikliğine uyum gibi yatırımlara ayrılmalı.

Yenilenebilir enerji projeleri doğa ile uyumlu olmalı

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın açıkladığı “Enerji Dönüşümü Yenilenebilir Enerji 2035” yol haritasına göre Türkiye’nin 2035’te yenilenebilir enerjide güneş ve rüzgarın kurulu gücü bugüne göre 4 kat artarak 120 GW’a ulaşacak. Türkiye’nin yenilenebilir enerji kapasitesinde oldukça iddialı bir artışa işaret eden bu hedef 2053 net sıfır hedefine giden yolda da önemli bir dönüm noktası olabilir. Ancak; yol haritası kapsamında izin süreçlerinin de kısaltılması öngörülüyor. Oysa yenilenebilir enerji projeleri, ekosistemlerin bütünlüğü gözetilerek  ve halkın katılımıyla planlanmalı. Mevcut düzenlemelerdeki boşluklar enerji projelerinin doğal alanlar üzerindeki baskısının artmasına neden oluyor. Bu nedenle söz konusu projelerin korunan alanların dışında tutulması ve çevresel etkilerinin bağımsız uzmanlarca değerlendirilmesi sağlanmalı. Yöre halkının öncelikleri ve ihtiyaçları doğrultusunda hazırlanacak projelerin faydaları halkın geneliyle paylaşılacak şekilde tasarlanmalı. Ayrıca bu hedef ulusal enerji planına eklenmeli.

2024 yılında yürürlüğe girmesi beklenen ve Türkiye’nin yürüteceği iklim politikalarının hukuki zeminini oluşturacak İklim Kanunu taslağı hâlâ Meclis’e gelmedi. 2021 yılından beri gündemde olan taslak hazırlanırken ise iklim alanında çalışan sivil toplum kuruluşlarının görüşü alınmadı.

Uzman görüşleriyle hazırlanması gereken bu kanunda, 2030 yılına kadar yüzde 35 mutlak emisyon azaltım hedefi yer almalı, kömürden adil bir çıkış hedeflenmeli. Kanunla, biyolojik çeşitlilik ve doğal ekosistemler korunmalı, uyum mekanizmaları kurulmalı ve politika hedefleri ile uygulamayı takip edecek bağımsız bir bilim kurulu oluşturulmalı.

Bu yıl Yatağan Kömürlü Termik Santrali ve madenlerinde çalışanların bir kısmı işten çıkarılırken, Çayırhan’da ise özelleştirme nedeniyle işçiler işsiz kalma tehdidiyle karşı karşıya. Bu gelişmeler, adil bir geçiş planı olmadığında işçilerin ne kadar mağdur olabileceğini bir kez daha ortaya koyuyor. 

ACİL OLARAK ADİL GEÇİŞ PLANINA İHTİYAÇ VAR

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın Türkiye için bir adil geçiş stratejine başlayacağını duyurması olumlu bir gelişme. Ancak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın kömürde ısrar ederek sektördeki çöküşü görmezden gelmesi büyük bir çelişki yaratıyor. Bu yıl Yatağan Kömürlü Termik Santrali ve madenlerinde çalışanların bir kısmı işten çıkarılırken, Çayırhan’da ise özelleştirme nedeniyle işçiler işsiz kalma tehdidiyle karşı karşıya. Bu gelişmeler, adil bir geçiş planı olmadığında işçilerin ne kadar mağdur olabileceğini bir kez daha ortaya koyuyor.

İklim kriziyle mücadelede, işçilerin işsiz kalmadığı, mevcut iş gücünün korunduğu ve insana yakışır yeni iş olanaklarının sağlandığı adil geçiş planları kritik bir öneme sahip. Bu nedenle bu planların kapsayıcı ve hak temelli bir yaklaşımla hazırlanması gerekiyor.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2024 yılında demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre sektörleri için düşük karbonlu yol haritaları hazırladı. Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefi doğrultusunda bu kritik sektörlerin karbon emisyonunu azaltması için orta vadede somut ve iddialı hedefler ne yazık ki bu yol haritalarında yer almıyor.

Aynı zamanda Bakanlık, "Türkiye Endüstriyel Karbonsuzlaştırma Yatırım Platformu" girişimini başlatarak uluslararası kalkınma kuruluşlarından yeşil dönüşüm için finansal kaynaklar sağlamayı hedefledi. Ancak bu finansal desteklerin etkili ve verimli bir şekilde kullanılabilmesi için sanayide kararlı bir dönüşümü mümkün kılacak somut emisyon azaltım hedeflerine ihtiyaç duyuluyor.

2024 yılı, tarihin en sıcak yılı olarak kayıtlara geçti. Bu sadece bir sıcaklık rekoru değil, insanlık için bir dönüm noktasıydı. Dünyanın dört bir yanında iklim değişikliği, etkilerini daha yoğun bir şekilde hissettirdi. Orman yangınları, aşırı hava olayları, kuraklıklar ve seller gündemden düşmedi. Ancak bu yıl, sadece felaketlerin değil, aynı zamanda çözüm arayışlarının hızlandığı bir yıl olarak da hatırlanacak. Türkiye gibi iklim krizinin etkilerini derinden hisseden ülkelerde, bu küresel kriz daha somut bir hal aldı. Yerel ve uluslararası düzeyde, 2024 yılı iklim krizinin hem tahribatını hem de çözüm ihtiyacını ortaya koydu.

Türkiye, yaz boyunca alışılmadık derecede uzun ve şiddetli sıcak hava dalgalarıyla mücadele etti. ABD’de, sıcaklık kaynaklı ölümler son yıllarda iki katına çıktı ve bu durum, küresel bir gerçekliğin yansıması. Eğitim sistemi bile bu krizden etkilendi.

REKOR SICAKLIKLAR: TÜRKİYE VE DÜNYA

2024 yılında dünya genelinde aşırı sıcaklıklar, yalnızca fiziksel dayanıklılığı değil, toplumsal yapıları da test etti. Türkiye, yaz boyunca alışılmadık derecede uzun ve şiddetli sıcak hava dalgalarıyla mücadele etti. Tarım sektörü bu durumdan en çok etkilenen alanlardan biri oldu; kuraklık nedeniyle birçok ürünün rekoltesi düştü, çiftçiler ekonomik kayıplar yaşadı. Ayrıca, kentlerde sıcaklık kaynaklı sağlık sorunları artış gösterdi. Özellikle yaşlı nüfus ve kronik hastalığı olan bireyler, bu sıcaklık dalgalarından en çok etkilenen gruplar arasında yer aldı.

Dünyanın pek çok yerinde de durum farklı değildi aslında. ABD’de, örneğin, sıcaklık kaynaklı ölümler son yıllarda iki katına çıktı ve bu durum, küresel bir gerçekliğin yansıması. Eğitim sistemi bile bu krizden etkilendi. Sıcaklık nedeniyle okulların kapanması ve öğrencilerin eğitim süreçlerinin sekteye uğraması, iklim değişikliğinin sosyal boyutunu daha da görünür hale getirdi.

Sigorta Krizi

İklim değişikliği yalnızca fiziksel etkileriyle değil, ekonomik sonuçlarıyla da hayatımızı şekillendiriyor. ABD’de sigorta sektörü, iklim şoklarının maliyetini karşılamakta zorlanırken, birçok sigorta şirketi belirli bölgelerde hizmet vermeyi durdurdu.

Bu harita, 2023 yılında ABD'de sigorta poliçelerinin yenilenmeme oranlarını gösteriyor. Kaliforniya, Florida ve Güneydoğu eyaletlerinde oranların yüksekliği, iklim değişikliği kaynaklı afetlerin (örneğin orman yangınları, kasırgalar ve sel) sigorta maliyetlerini artırarak şirketleri bu bölgelerden çekilmeye zorladığını ortaya koyuyor. Bu durum, birçok ev sahibini ekonomik risklerle karşı karşıya bırakırken, sigorta krizine yol açıyor.

Kaynak: https://www.nytimes.com/interactive/2024/12/18/climate/insurance-non-renewal-climate-crisis.html

Türkiye için bu tablo önemli bir uyarı niteliğinde. Karadeniz’deki seller, Akdeniz’deki orman yangınları ve Marmara’daki dolu olayları, sigorta sektörünü tehdit eden riskler arasında. Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadele için sigorta sistemlerini güçlendirmeli, risk haritaları çıkararak önleyici tedbirler almalı ve yüksek riskli bölgelerde sigorta maliyetlerini dengelemek için politikalar geliştirmelidir. Aksi takdirde, ABD’de görülen sigorta krizinin bir benzeri Türkiye’de de yaşanabilir.

ABD Seçimleri: Küresel Etkiler

2024 yılı, sadece iklim olaylarıyla değil, politik gelişmelerle de anılacak bir yıl oldu. ABD’de Donald Trump’ın başkanlık seçimlerini kazanması, küresel iklim politikalarına yönelik ciddi bir darbe olarak değerlendiriliyor. Biden yönetimi döneminde hayata geçirilen temiz enerji teşvikleri, ABD’nin yenilenebilir enerji alanında önemli adımlar atmasını sağlamıştı. Ancak Trump’ın fosil yakıt endüstrisine dönüş sinyalleri, bu kazanımları riske atabilir. ABD’nin iklim liderliği olmadan, küresel karbon azaltma hedeflerinin sekteye uğrama riski bulunuyor.

Türkiye açısından bakıldığında, ABD’nin iklim politikalarındaki bu değişim, iki ülke arasındaki enerji işbirliğini de etkileyebilir. Türkiye, yenilenebilir enerji yatırımlarını artırmak için uluslararası destek arayışında olan bir ülke olarak, ABD’nin bu alandaki liderlik kaybından olumsuz etkilenebilir.

Türkiye, yenilenebilir enerji üretiminde son yıllarda kaydettiği ilerlemeye rağmen, hala doğal gaz ve kömür gibi fosil yakıtlara bağımlı. Bu bağımlılığın azaltılması, hem çevresel hem de ekonomik sürdürülebilirlik için kritik önemde.

Fosil Yakıtların Hakimiyeti

Fosil yakıtlar, dünya genelinde enerji üretimindeki yerini koruyor. Çin’in artan karbon salınımı, bu alandaki çabaları baltalayan en büyük faktörlerden biri. Ancak Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler, enerji geçişini hızlandırma konusunda daha fazla sorumluluk almalı. Türkiye, yenilenebilir enerji üretiminde son yıllarda kaydettiği ilerlemeye rağmen, hala doğal gaz ve kömür gibi fosil yakıtlara bağımlı. Bu bağımlılığın azaltılması, hem çevresel hem de ekonomik sürdürülebilirlik için kritik önemde.

2024 yılı, yenilenebilir enerji teknolojilerindeki gelişmelerle de dikkat çekti. Dev bataryalar ve güneş enerjisi gibi çözümler, enerji sistemlerini daha sürdürülebilir hale getirdi. Türkiye, bu teknolojilere yatırım yaparak enerji geçişinde öncü bir rol üstlenebilir. Özellikle rüzgâr ve güneş enerjisindeki potansiyel, ülkemizin karbon emisyonlarını azaltmasına yardımcı olabilir.

Doğal Çözümler ve Biyoçeşitlilik

2024 yılında biyoçeşitliliğin iklim mücadelesindeki önemi bir kez daha ortaya çıktı. Hindistan’da akbaba popülasyonunun yok olması, insan sağlığı üzerinde ciddi etkiler yarattı ve bu durum, doğanın dengesi bozulduğunda ortaya çıkabilecek domino etkilerini gözler önüne serdi. Türkiye’de ise biyoçeşitlilik kaybı, özellikle tarım ve turizm sektörlerini tehdit ediyor. Sulak alanların kuruması, denizlerdeki ekosistemlerin bozulması ve orman yangınları, biyoçeşitliliğin korunması gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor.

Doğal çözümler, bu krizle mücadelede önemli bir yer tutuyor. Türkiye’de, özellikle tarım sektöründe karbon depolama kapasitesini artırmaya yönelik projeler hayata geçirilebilir. Ayrıca, güneş çiftlikleri gibi enerji projelerinin çevresel faydalarını artırmak için yeni yöntemler geliştirilebilir.

Yer Mühendisliği: Risk ve Fırsatlar

Küresel ısınmanın etkilerini azaltma amacıyla, yeryüzünün iklimini etkileyen bir çevresel sürecin kasıtlı olarak büyük ölçekli manipülasyonu olarak tanımlanabilecek yer mühendisliği, iklim krizine yönelik en yenilikçi ve tartışmalı çözüm önerileri arasında yer alıyor. Bu alanda öne çıkan yöntemlerden biri, güneş ışığını yansıtarak atmosferi soğutmayı hedefleyen aerosollerin stratosfere salınması. Bu yaklaşım, küresel sıcaklıkları düşürme potansiyeli taşısa da, iklim sisteminde beklenmedik zincirleme etkiler yaratma riski nedeniyle eleştiriliyor. Örneğin, yağış düzenlerinde bozulma veya tarımsal verimde azalma gibi olası yan etkiler, bu yöntemin uygulanabilirliğini tartışmalı hale getiriyor. Yer mühendisliği kapsamında genetik mühendisliği de dikkat çekiyor; özellikle kuraklık ve sıcaklığa dayanıklı bitkiler geliştirme çabaları, tarım sektörüne katkı sağlayabilir. Ancak bu tür müdahalelerin ekosistem üzerindeki uzun vadeli etkileri henüz tam olarak bilinmiyor.

Türkiye, bu tartışmalı ancak potansiyel açısından büyük fırsatlar sunan alanı yakından izlemelidir. İklim değişikliğiyle mücadelede, yer mühendisliği uygulamalarının olası faydalarını ve risklerini anlamak, Türkiye’nin bu teknolojilere adaptasyonunda kritik bir rol oynayabilir. Örneğin, Türkiye’nin tarım sektöründe genetik mühendisliği kullanarak daha dayanıklı ürünler geliştirmesi veya iklim adaptasyon stratejilerine yenilikçi çözümler entegre etmesi, iklim krizine karşı direncini artırabilir. Ancak bu tür projelerde, hem bilimsel hem de etik boyutlar dikkatle değerlendirilmelidir. Yer mühendisliğine yönelik küresel gelişmeleri takip etmek ve bu alanda bilimsel kapasite oluşturmak, Türkiye’nin gelecekteki stratejik adımlarını şekillendirebilir.

Türkiye, yenilenebilir enerji yatırımlarını artırarak hem ekonomik hem de çevresel faydalar sağlayabilir. İklim değişikliğiyle mücadele, yalnızca devletlerin değil, bireylerin ve işletmelerin de sorumluluğunu içeriyor.

TÜRKİYE’NİN FIRSATLARI VE SORUMLULUKLARI

2024 yılı, Türkiye için de iklim değişikliğine karşı yeni politikalar geliştirme fırsatı sundu. Ancak bu fırsatların hayata geçirilmesi için siyasi irade kadar toplumun geniş katılımı da gerekiyor. Türkiye, yenilenebilir enerji yatırımlarını artırarak hem ekonomik hem de çevresel faydalar sağlayabilir. Ayrıca, afet yönetimi ve kentsel dayanıklılık gibi alanlarda uluslararası işbirliklerini güçlendirebilir.

İklim değişikliğiyle mücadele, yalnızca devletlerin değil, bireylerin ve işletmelerin de sorumluluğunu içeriyor. Enerji tasarrufu, karbon ayak izini azaltma ve sürdürülebilir yaşam biçimlerini benimseme gibi bireysel çabalar, bu mücadelede büyük fark yaratabilir. Öte yandan, özel sektörün yenilikçi çözümlere yatırım yapması ve sürdürülebilirlik ilkelerini benimsemesi, Türkiye’nin bu alandaki çabalarını hızlandırabilir.

2025: Bir Yol Ayrımı

2024 yılı, hem felaketlerin hem de çözüm arayışlarının iç içe geçtiği bir yıl oldu. Peki, 2025 ne getirecek? İklim krizinin hız kesmeden devam ettiği bir dünyada, Türkiye’nin bu krize karşı nasıl bir yol izleyeceği büyük önem taşıyor. Bu yılın bize gösterdiği en önemli ders, iklim değişikliğinin yalnızca çevresel değil, sosyal, ekonomik ve politik bir kriz olduğu gerçeğidir.

Bu mücadele, yalnızca hükümetlerin omuzlarında değil; hepimizin ortak sorumluluğu. Türkiye, küresel sahnede daha güçlü bir aktör haline gelmek istiyorsa, iklim değişikliğiyle mücadelede liderlik rolü üstlenmek zorunda. Çünkü iklim krizini çözmeden, ne ekonomik kalkınmayı sürdürülebilir kılabiliriz ne de gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakabiliriz.

Şimdi soru şu: Türkiye, bu sorumluluğu üstlenmeye ne kadar hazır?

Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) bu hafta yayınladığı bir rapordaki veriler, gelecek 10 yılda kömüre olan talebin artmaya devam edeceğine dikkat çekiyor.

IEA'nın en son eğilimleri analiz ettiği ve orta vadeli tahminleri güncellediği yıllık kömür piyasası raporunun en güncel hali olan Coal 2024, dünyanın en fazla karbon emisyonuna sahip fosil yakıtına olan talebin, rüzgar ve güneş başta olmak üzere yenilenebilir enerjinin hızla yaygınlaşmasıyla azalsa da, kömürün yükselişini durdurmak ve hatta tersine çevirmek için yeterli olmadığını gösterdi.

Rapora göre, kömür talebi 2024'te yeni bir rekor kırarken, küresel kömür talebi 2027'ye kadar her yıl yeni bir rekor kırmaya devam edecek. IEA’nın son tahminleri, kömür talebinin 2027'ye kadar yaklaşık 8,77 milyar tona yükseleceğini öngörüyor.

Bu, 2024 seviyelerinden yaklaşık yüzde 1 daha yüksek bir seviyeye işaret ediyor. Söz konusu veriler, maalesef, kömür talebinin gelecek 10 yılda istikrarlı bir düşüşe geçeceği yönündeki geçen yılki tahmini ise geçersiz kılıyor.

Bilim insanlarının her fırsatta küresel ısınmanın 1,5 °C derecede sınırlandırılması için olağanüstü bir çabayla karbon emisyonlarının azaltılması gerektiğini ve 2030’a kadar karbon salımlarının azaltılmadığı takdirde ısınmanın tehlikeli seviyelere ulaşmasının engellenemeyeceğini söylediği bir dünyada raporların hala tersi tespitlerde bulunması ciddi hayal kırıklığı yaratıyor.

2050'ye kadar net sıfır emisyona ulaşma ve Paris Anlaşması’nın hükümlerine uygun şekilde küresel ısınmayı sınırlama yolunda ilerlemek için kömür kullanımının gelecek 10 yılda keskin bir biçimde düşmesi gerekiyor. Gezegen, sanayi öncesi seviyelerin 1,5 °C derece üzerinde sıcaklıklara ulaşmış olabilir.

Nitekim, Copernicus İklim Değişikliği Servisi’nin son verilerine göre, 2024 kayıtlara geçen en sıcak yıl olacak. Sıcaklık rekorunun kırılması halinde 1,5 °C derece sınırı da ilk defa aşılmış olacak. 2023’ün sanayi öncesi seviyelerin 1,48 °C derece üzerinde geçmesiyle birlikte, 2024’ün de sanayi öncesi seviyelerin 1,5 °C derece üzerinde sıcaklıkların yaşandığı ilk yıl olacağını belirtiyor. Beklenen rakam 1,55 °C derece seviyesinde.

Bilimsel verilerin vahameti bir yana bu aslında kolektif iklim eyleminin başarısız olduğunun çok net bir göstergesi.

Kömür fiyatları hali hazırda 2017-2019 yılları arasında görülen ortalamanın yüzde 50 üzerinde seyrederken, dünyadaki kömür üretiminin de bu yıl tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaşması bekleniyor.

Öte yandan, yenilenebilir enerji kapasitesinin güçlü şekilde büyümeye devam etmesi ve elektrik üretimindeki payının artmasına bağlı olarak, dünyadaki kömür talebinin 2027'ye kadar söz konusu rekor seviyeye yakın seyredeceği öngörülüyor.

Uluslararası kömür ticaretinde rekor bekleniyor

Çin, dünyanın en büyük kömür tüketicisi olarak önemini korurken, uluslararası kömür ticaretinin de bu yıl 1,55 milyar tonla rekor kıracağı hesaplanıyor. Rapora göre, yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik üretiminde daha büyük bir rol oynaması ve Çin’deki kömür tüketim seviyelerinin düşmesiyle talebin 2027’ye kadar yatay bir seyir izleyeceği öngörülüyor.

Kömür talebindeki düşüşün hızı ise güçlü politikaların yürürlüğe girmesine, ABD ve Kanada’daki doğalgaz da dahil olmak üzere alternatif enerji kaynaklarındaki büyümeye bağlı olacak.

Geçmiş dönemde fosil yakıt endüstrisiyle olan yakınlığı düşünüldüğünde Donald Trump’ın ikinci ABD Başkanlığı dönemi de bu açıdan yakından izlenecek.

Çin’deki elektrik sektörü küresel kömür piyasaları için önem arz ediyor. Çin, 2024 yılında enerji sektörünü çeşitlendirip rüzgar ve güneş enerjisi kapasitesindeki büyümeyi hızlandırmaya devam etti. Rapora göre, bu durum 2027’ye kadar kömür tüketimindeki artışları sınırlamaya yardımcı olacak. Buna ek olarak, hava koşulları kısa vadede kömür tüketiminde dalgalanmalara neden olabilir.

Rapora göre, yenilenebilir üretimdeki hava koşullarına bağlı değişkenlik nedeniyle Çin’deki kömür talebi 2027’ye kadar tahmin edilenden 140 milyon tona kadar daha yüksek veya daha düşük olabilir.

Kömür tüketiminin bundan sonraki seyrinde Çin’in talebindeki azalma ya da artma etkili olacak gibi görünüyor.

Dünyanın hali genel olarak böyleyken, kömür sevdalısı Türkiye’nin mevcut durumuna da bakmakta fayda var.

Global Energy Monitor’un son verilerle güncellenen ve yine bu hafta yayınlanan Global Coal Plant Tracker (Küresel Kömür Santrali Takipçisi) raporuna göre, Paris İklim Anlaşması'nın imzalandığı 2015 yılından bu yana, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) bölgesinde yeni kömürlü termik santral proje sayısı rekor düşük seviyelere ulaştı. 

Toplamda OECD bölgesinde önerilen kömürlü termik santral sayısı 2015'te 142 iken yüzde 96 oranında bir düşüş ile bugün sadece beş yeni kömürlü santral projesi mevcut. 

Türkiye’de 2015 yılından bu yana planlanan kömürlü termik santral kapasitesinin 70 GW’tan fazlası iptal edildi. Türkiye 2024 yılında da üç kömürlü termik santral planını iptal etti, ancak OECD içinde yeni kömürlü termik santral izinlerini yasaklamayı taahhüt etmeyen tek ülke olmaya devam ediyor.

Türkiye’de üç termik santral projesi iptal edildi

2024'ün üçüncü çeyreğinde güncellenen Global Coal Plant Tracker’da yer alan veriler, Karaburun ve Kirazlıdere olmak üzere iki kömürlü termik santralin lisansının çevresel izin sürecindeki aykırılıklar nedeniyle iptal edildiğini gösteriyor. Bir diğer santral olan Malkara ise uzun süredir faaliyete geçmediği için rafa kaldırıldı.

Bu gelişmeler sonucunda Türkiye'nin elinde sadece tek bir kömürlü termik santral projesi kaldı: Kahramanmaraş’taki Afşin Elbistan A Termik Santrali’nin genişletilmesi. 1984’ten beri faaliyet gösteren Afşin-Elbistan A Kömürlü Termik Santrali, 2018 yılında Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) tarafından özelleştirilerek 20 yıllığına Çelikler Holding'e devredildi. Konuyla ilgili çevre STK’ları EÜAŞ’a ait Afşin-Elbistan B termik santrali ile birlikte sekiz ünite olarak faaliyet gösteren termik santrallerin hava kirliliği, çevre ve insan sağlığına olumsuz etkilerini yıllardır gündemde tutmaya ve genişletmenin önüne geçmeye çalışıyor.

Yaklaşık 10 yıldır, yeni kömürlü termik santral stoku bulunan ilk 10 ülke arasında yer alan Türkiye'de bu gelişme dikkat çekici.

2015 yılından bu yana Türkiye'de planlanan kömürlü termik santral kapasitesinin 70 GW’tan fazlası iptal edildi ki bu, dünyadaki en yüksek oranlardan biri. Buna karşılık, aynı zaman diliminde 6 GW’a yakın kömürlü termik santral kapasitesi devreye alındı.

Yine de Türkiye, karbon yakalama ve depolama teknolojisi (CCS) kullanarak santrallerin emisyonlarını azaltma veya “karbonu tutma” hedefi olmadan aktif olarak yeni kömür santralleri planlayan tek OECD üyesi. 2015'ten bu yana kömürlü termik santral proje stoğu bulunan13 OECD ülkesinden Türkiye dışındakilerin tamamı, karbonu tutulmayan yeni kömürlü termik santral yapımını durdurma sözü verdi.

OECD'de planlanan kömürlü termik santral kapasitesi 2015'ten bu yana toplam 111 GW'lık 142 projeden toplam 3 GW'lık beş projeye düştü ve bu beşinden hiçbiri inşaat için gerekli izinlere sahip değil. Türkiye'de planlanan proje hariç diğerlerinin hepsine karbon tutma ve yakalama tesisi (CCS) kurulması planlanıyor.

Türkiye'deki kömür santrali projeleri, güçlü iktidar politikaları ve etkin fosil yakıt lobileriyle neredeyse dokunulmazlık zırhıyla donanmış durumda. İktidarın kömürden çıkış konusunda herhangi bir tarih vermemesi ve takvimlendirilmiş bir kömürden çıkış politikasının olmayışı sayesinde, Türkiye küresel gidişatın tam tersine hareket ederek yeni kömürlü termik santral yapma politikasından henüz vazgeçmiş değil. COP29 sırasında sunulan uzun dönemli iklim stratejisinde de kömür kullanımının durdurulmasında kaldırılmasından da zaten bahsedilmiyor.

Türkiye’nin strateji belgesinde Türkiye'nin 2053’e kadar "kalkınma önceliklerinden taviz vermeden" net sıfır hale gelme hedefine nasıl ulaşacağını detaylandırıyor. En kirli fosil yakıt olarak tanımlanan kömürden çıkışa dair bir plan belgede yer almazken, Türkiye, COP29’da yarım ağız da olsa plan kapsamında fosil yakıtlardan çıkmayı planladığını ilk kez dillendirdi.

COP29'da soruları yanıtlarken Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, fosil yakıtlardan çıkılmadan uzun vadeli iklim hedeflerinin gerçekçi olup olmadığı sorusuna, "Zaman içinde fosil yakıtlardan bu süreçte çıkmış olacağız" cevabını verdi, ancak fosil yakıtlardan çıkışa dair herhangi bir takvim paylaşmadı.

Türkiye, Eylül 2021'de 2053 Net Sıfır Emisyon Hedefini açıklamış ve aynı yıl kasım ayında Paris Anlaşmasına taraf olmuştu. Türkiye, daha önce gelecek 14 yılda karbon emisyonlarını artırmaya devam edeceğini ve en geç 2038'den sonra azaltma planına geçeceğini açıklamıştı. Bu hedefler 2053 İklim Stratejisi belgesinde de yineleniyor.

Resmi verilere göre, Türkiye'nin sera gazı salımlarının yüzde 70'inden fazlası enerji sektöründen kaynaklanıyor.

İklim değişikliğiyle mücadelede karşımıza çıkan olağan şüpheliler elbette kömür, gaz, petrol başta olmak üzere fosil yakıt endüstrisi, onun ardından da demir-çelik, otomotiv ve madencilik gibi karbon emisyonu yüksek sektörler geliyor. En az onlar kadar kritik ve son derece yakından izlenmesi gereken sektör ise finans ve bankacılık sektörü.

Maalesef, küresel ölçekte düşük karbonlu bir ekonomi modeline geçişin kaçınılmaz olduğunun genel kabul gördüğü bir dünyada, pek çok banka fosil yakıt projelerini ısrarla desteklemeyi sürdürüyor, üstelik iklim kriziyle mücadele yaklaşımlarını şeffaf bir şekilde açıklamanın çok uzağında kalmış durumdalar…

Bu da bize bankaların hala fosil yakıt projelerini fonlamama sözü vermeyerek, “kirli hesaplarını” sürdürme isteği içinde olduklarını gösteriyor.

Diğer yandan, banka müşterilerinin, birikimlerinin gelecek nesillere yaşanılabilir bir dünya bırakmak için kullanılmasını talep etme hakkı var. Bireyler, bankalarının iklim krizini fonlamasını durdurabilecek güce sahip. Yurttaşlar, birikimleriyle hangi projelerin fonlandığının hesabını bankalardan sorabilme hakkına sahip. Ne yazık ki, Türkiye’de bu bilinç seviyesinin epey uzağındayız, giderek derinleşen ekonomik kriz ve geçim derdi yurttaşın bu tür talepleri gündeme getirmesinin önünde çok büyük bir engel oluşturuyor.

İklim İçin 350 Derneği ve Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFİA), “Türkiye’deki Bankaların İklim Değişikliğine Yaklaşımı” başlıklı raporunun üçüncüsünü yayınladı.

Türkiye’nin bankacılık sektörü, fosil yakıt finansmanından uzaklaşıp temiz enerjiye yöneliyor mu? Bu rapor sayesinde Türkiye’de bankaların üç yıldır kaydettiği gelişmeler istikrarlı bir şekilde takip ediliyor.

İklim değişikliği, günümüzün en acil, en önemli ve en hızlı aksiyon alınması gereken küresel sorunlarından biri olarak karşımızda dururken, bu durum, finans sektörü dahil olmak üzere tüm ekonomik aktörlerin bu konuda aktif pozisyon almasını zorunlu hale getiriyor.

Hem Türkiye’nin iklim kriziyle mücadelesi hem de yeşil dönüşüm süreci açısından bankaların hangi projelere kaynak aktardığı her zamankinden çok daha kritik bir konu. Düşük karbonlu yatırımları destekleyen yeni finansman imkanları ve yenilikçi araçlar hızla ortaya çıkarken, ana akım finansmanın da fosil yakıtlardan uzaklaşarak net sıfır hedeflerine yönelmesi büyük önem taşıyor.

Mesela, olumlu olarak değerlendirebileceğimiz bir gelişme geçtiğimiz günlerde Türkiye Bankalar Birliği’nden (TBB) geldi. TBB, bankaların iklim değişikliğine yönelik değerlendirmelerinde kullanılmak üzere “Isı Haritası Metodolojileri Oluşturulmasına İlişkin Rehber” dokümanını yayımladı. Rehberde, enerji, demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, inşaat, tarım, lojistik, otomotiv ve cam sektörlerinin iklim riskleri analiz ediliyor.

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun (BDDK) geçtiğimiz aylarda yayımladığı sürdürülebilir bankacılık soru setine dayanan “Türk Bankacılık Sektöründe Çevresel ve Sosyal Sürdürülebilirlik” raporu da, Türkiye’de bankacılık sektörünün iklim risklerini takip ettikleri ve fosil yakıt sektörünü riskli bir alan olarak değerlendirdikleri halde fosil yakıtlara yönelik kredilerin devam ettiğini gösteriyor.

Rapora göre, toplam sektör aktifleri içinde yüzde 62 paya sahip olan 20 banka, risk yönetiminde iklimle bağlantılı riskleri dikkate alıyor ve 12 tanesinin (yüzde 46) bu yönde yazılı bir stratejisi ve politikası var. Ancak sadece 5 banka (yüzde 23) söz konusu risk yönetiminde bir karbon fiyatını kullandığını ya da referans aldığını ifade etmiş görünüyor.

Fosil yakıtlar özelindeki bulgular, bankacılık sektörünün fosil yakıtlar konusundaki risk algısının yüksek olduğuna işaret ediyor. Geçiş riskleri açısından “yenilenebilir olmayan enerji” sektörü, 13 banka (yüzde 49) tarafından en riskli ilk 5 sektör arasında sıralanmış. Söz konusu sektörü risk bakımından ilk sırada değerlendiren 5 bankanın toplam aktif payı ise yüzde 27.

Diğer sektörlere göre daha riskli görülen fosil yakıt sektörlerine bankalarca kullandırılmış ticari ve kurumsal nakdi krediler 2022 yılı sonu itibarıyla toplam kredilerin yüzde 2’sine (151 milyar TL) denk gelen bir hacimde olduğu raporlanıyor.

Bu kredilerin yüzde 45’lik payının kömüre dayalı enerji üretimi alanında kullandırıldığı, bu alanda kullandırılan nakdi kredilerin yüzde 45’inin özel sermayeli bankalar, yüzde 34’ünün kamusal sermayeli bankalar ve yüzde 21’inin yabancı sermayeli bankalar tarafından kullandırıldığı da rapordaki önemli tespitler arasında sıralanıyor.

Dolayısıyla, finansman anlamında alınması gereken çok yol, değiştirilmesi ve dönüştürülmesi gereken çok fazla parametre var. Bu açıdan, “Türkiye’deki Bankaların İklim Değişikliğine Yaklaşımı” raporu, Türkiye’deki bankacılık sektörünün bu alandaki ilerlemesini ve eksikliklerini gözler önüne seriyor.

Rapora göre, bankaların iklim risklerini dikkate alma eğilimi artıyor olsa da, fosil yakıtlara yönelik kredi verme olanakları tamamen ortadan kalkmış değil. Daha önceki raporlarda olduğu gibi 2024 yılı raporunda da, 17 bankanın iklim değişikliğine dair tutumu beş ana başlık altında incelendi: Fosil Yakıt Varlıkları/Yatırımlarıyla Etkileşim Düzeyi, “Net Sıfır” Hedef Tarihi, Karbon Ayak İzi, Temiz Enerji Yatırımları ve ESG (Çevresel, Sosyal ve Yönetişim) Derecelendirmeleri.

Bankaların yayımladığı raporlar dikkate alındığında, 17 bankanın sürdürülebilirlik ve iklim kriziyle mücadele kapsamında yürüttükleri faaliyetler farklı şekillerde ilerleme kaydetti. Ancak önceki raporlama dönemlerine kıyasla 2023’te ivme bir nebze düştü.

Olumlu gelişmeler şöyle sıralandı…

İlk raporun ardından yeni fosil yakıt projelerini finanse etmeme taahhüdünde bulunan banka sayısı 7’den 11’e yükseldi. Türkiye’nin 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda çoğunlukla 2050 itibarıyla portföylerini “net sıfır” hedefine uygun hale getireceğini açıklayan bankalara 2023’te Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası (TKYB) eklendi.

Böylece söz konusu 17 bankadan “net sıfır” hedefine uygun hareket eden banka sayısı 12 oldu.

Sadece altı banka kömür yatırımlarından tamamen çıkma kararı aldı. Bu bankalar arasında Akbank (2040), Garanti BBVA (2040), Türkiye İş Bankası (2040), QNB Türkiye (2030) ve Türkiye Ekonomi Bankası (2030) ve Türkiye Sınai Kalkınma Bankası (2035) yer alıyor.

Rapora göre, uzun vadeli “net sıfır” hedeflerini destekleyici nitelikte olan, karbon ayak izi ve temiz enerji yatırımları konularında ara hedefler açıklayan bankaların, bu hedeflerini bilime dayalı bir metodolojiye uygun olarak taahhüt etmesi ve onaylatması ise olumlu gelişmeler arasında yer aldı.

Eksiklikler ve ihtiyaçlar ise şöyle ifade edildi…

Standartlaşma Gerekliliği: Bankalar arasındaki farklı yaklaşımlar, sektör genelinde standardize edilmiş raporlama ve kapsamlı sürdürülebilirlik stratejilerine olan ihtiyacı gösteriyor.

Fosil Yakıtlardan Çıkış Stratejisi Eksikliği: Henüz tüm bankaların fosil yakıtlardan çıkış stratejisi bulunmuyor. Özellikle kamu bankalarının bu alanda adım atması büyük önem taşıyor.

Dönüşüm için Finansman: 2023 yılında büyük ölçekli yenilenebilir enerji yatırımlarının finansmanı açısından önceki dönemlere kıyasla ivme kaybedildiği gözlemleniyor. Yeni finansman imkanları ve yenilikçi araçların ortaya çıkması ise dönüşüm için gerekli en önemli unsurlardan.

Bankacılık sektörü, iklim değişikliğiyle mücadelede önemli bir rol oynuyor. Raporda yer alan bulgular, sektörün iklim risklerini daha fazla dikkate almaya başladığını gösterse de, fosil yakıtlara yönelik kredilerin devam ediyor olması ciddi bir sorun olarak karşımıza çıkıyor.

Raporda öneriler ise şu şekilde ifade edildi…

Kamu Bankalarının Rolü: Kamu bankalarının fosil yakıtlardan çıkış stratejilerini belirlemesi ve uygulaması, sektörün yeşil dönüşüm sürecine ivme kazandırabilir.

Standart Raporlama: Sektörde standartlaşmış raporlama ve sürdürülebilirlik stratejilerinin oluşturulması, bankaların iklim değişikliğiyle mücadelede daha etkin olmalarını sağlayacaktır.

Yeşil Finansmanın Artırılması: Bankaların temiz enerji yatırımlarını ve yeşil finansman ürünlerini artırmaları, Türkiye’nin iklim hedeflerine ulaşmasında kritik öneme sahiptir.

Türkiye’nin en büyük 17 bankasının iklim değişikliğine yaklaşımını değerlendiren bu rapor, sektördeki olumlu adımların yanı sıra atılması gereken önemli adımların da olduğunu gösteriyor. Bankacılık sektörünün iklim değişikliğiyle mücadelede daha aktif bir rol üstlenmesi, hem finansal risklerin azaltılması hem de sürdürülebilir bir gelecek için hayati önem taşıyor.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) Taraflar Konferansı COP29, bu yıl Azerbaycan’nın başkenti Bakü'de düzenlendi ve her türlü eleştiriye rağmen, iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası toplum için önemli bir dönüm noktası oldu. Bu Zirve en başından beri “Finans COP’u” olarak adlandırıldı.

Çevreye duyarlı ve çevre konusunda uzman bir Milletvekili olarak, çalışma arkadaşlarımla birlikte tamamen kendi maddi imkanlarımla Bakü’ye gittim. Çünkü Birleşmiş Milletler İklim Konferansı’nda (COP29) yapılan tartışmaları takip etmek, bu tartışmaların bir parçası olmak ve Türkiye'nin çıkarlarını savunmayı kendim için bir görev olarak kabul ediyorum.

Ayrıca, bu toplantıya devlet imkanlarıyla katılanların da aynı sorumlulukla hareket ederek, bu fırsatı Türkiye'nin menfaatleri için verimli hale getirdiklerini umuyorum.

Bakü'de düzenlenen bu önemli zirveye binlerce kişi katıldı. Yaklaşık 200 civarında ülkenin yanı sıra sivil toplum kuruluşları, özel sektör temsilcileri ve farklı kurumlar da etkinliklerde yer aldı. Benim için oldukça heyecan verici bir deneyim de Birleşmiş Milletler bünyesindeki Global Centre for Climate Mobility’nin davetiyle 30’a yakın ülkeden gelen genç delegeler ile kapalı bir oturumda buluşmak oldu. Bu gençlerle çevre mücadelesi ve iklim değişikliğiyle nasıl başa çıkılacağına dair önemli fikir alışverişlerinde bulunduk.

Bu makalede size COP29’da tartışılan temel konuları, alınan kararları ve gelecekte atılacak adımları değerlendirmek isterim.

Öncelikle iki haftalık yoğun müzakerelerin ardından görüyoruz ki bu toplantı hem umutları hem de hayal kırıklıklarını beraberinde getirdi.

Ana Karar: 300 Milyar Dolarlık İklim Finansmanı

COP29’un en çok dikkat çeken sonucu, gelişmekte olan ülkelere sağlanmak üzere kurulan yeni bir iklim finansmanı, Yeni Toplu Nicel Hedef (NCQG) idi. Bununla birlikte gelişmiş olan ülkelerin, gelişmekte olan ülkelere 2035 yılına kadar yılda 300 milyar dolarlık iklim finansmanı sağlamayı taahhüt etmesiydi. Bu fon, gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine uyum sağlamalarına ve fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçiş yapmalarına destek olmayı hedefliyor. Ancak bu miktar, özellikle Afrika ülkeleri, Hindistan ve Pasifik ada ülkeleri gibi en kırılgan bölgeler tarafından “yetersiz” ve “gecikmiş” olarak nitelendirildi.

Eleştiriler:

Hindistan temsilcisi, bu rakamı “komik derecede düşük” olarak nitelendirirken, Nijerya bunu “bir şaka” olarak adlandırdı.

Küçük Ada Devletleri İttifakı (AOSIS) Başkanı CedricSchuster ise “Adalarımız batıyor. Halkımıza bu kadar yetersiz bir anlaşmayla nasıl dönebiliriz?” diyerek hayal kırıklığını dile getirdi.

Savunmalar:

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Yöneticisi Simon Stiell, bu finansmanın “insanlık için bir sigorta poliçesi” olduğunu belirterek durumu olumlamaya çalıştı. Ancak bu poliçenin, “sadece vaatlerin yerine getirilmesi durumunda işe yarayacağını” da belirtmekten geri kalmadı. 

Bu iklim finansmanı üzerinde özellikle durmak istiyorum çünkü finansman olmadan gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliği ile başa çıkabilmesi mümkün değil. 

Fonun iki temel alanda kullanılması planlanıyor:

Birincisi Uyum Projeleri için. Bu kapsamda altyapıların iklim krizine dayanıklı hale getirilmesi, tarımın sürdürülebilir kılınması, iklim krizine karşı toplumun hazırlanması gibi projeler yer alıyor.

İkincisi Emisyon Azaltımı:

Bunun da yenilenebilir enerjiye geçiş, sanayide kirliliğin azaltılması ve fosil yakıt kullanımının sonlandırılması anlamına geliyor.

Karbon Piyasası: Yeni Kurallar ve Tartışmaları 

COP29’da neredeyse on yıldır süren müzakereler sonucunda küresel karbon piyasası için yeni kurallar üzerinde anlaşmaya varıldı. Bu mekanizma, ülkelerin karbon kredileri alıp satmalarına olanak tanıyor.

Kazanımlar: 

Bu kapsamda iki farklı piyasa türü oluşturuldu: Ülkeler arası ticaret için Madde 6.2, küresel kredi mekanizması için ise Madde 6.4. 

Madde 6.2, Ülkeler arası karbon ticareti için düzenlemeleri içeriyor.

Buna göre bir ülke, karbon azaltım projelerini başka bir ülkede gerçekleştirip, bu projelerden elde edilen emisyon azaltımlarını kendi iklim hedeflerine saydırabilir.   

Madde 6.4 ise küresel bir karbon kredi mekanizmasını oluşturuyor.

Buna göre herkesin katılabileceği (şirketler, bireyler dahil) bir piyasa sistemi üzerinden karbon kredileri alınıp satılır.  

Amaç ise emisyon azaltımını teşvik etmek ve küresel ölçekte bir karbon piyasası kurmak.

Aktivistler, karbon kredilerinin “iklim eylemini ertelemek için bir mazeret” olabileceğini savunuyor. Örneğin Greenpeace, karbon piyasası anlaşmasını “iklim eylemi için büyük bir tehdit” olarak nitelendirdi.

Her iki mekanizma da ülkelerin daha düşük maliyetlerle iklim hedeflerine ulaşmalarını sağlamayı amaçlıyor. Ancak öte yandan karbon kredileri eleştiri de alıyor. Çünkü bunun gerçek emisyon azaltımı yerine "satın alınabilir bir çözüm" olduğu ileri sürülüyor.

Ancak tüm bunlara rağmen yine de karbon piyasası, iklim planlarının daha hızlı ve daha düşük maliyetle uygulanmasını sağlasa da eleştiriler durmak bilmiyor. 

Aktivistler, karbon kredilerinin “iklim eylemini ertelemek için bir mazeret” olabileceğini savunuyor.

Örneğin Greenpeace, karbon piyasası anlaşmasını “iklim eylemi için büyük bir tehdit” olarak nitelendirdi.

Greenpeace’e göre karbon piyasası anlaşması "iklim eylemi için büyük bir tehdit" nedenleri ise şunlar: 

1. Gerçek Eylemi Erteler: Ülkeler, emisyon azaltmak yerine kredi satın alarak hedeflerine ulaşabiliyor, bu da gerçek azaltımları engelliyor.

2. Adil Olmayan Dağılım: Gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelerden karbon kredisi alarak sorumluluklarını devrediyor.

3. Çift Sayım Riski: Aynı emisyon azaltımı iki kez sayılabilir, bu da küresel hedefleri zayıflatabilir.

4. Yetersiz Çözüm: Karbon kredileri, fosil yakıt kullanımını sonlandırmak yerine sadece geçici bir çözüm sunuyor.

5. Şeffaflık Eksikliği: Karbon piyasaları denetlenmesi zor, bu da projelerin etkinliğini sorgulatıyor.

Uyum ve Dirençliliğe Daha Fazla Finansman

Bu arada COP tarihinde ilk kez, uyum projelerine ayrılan fonların üç katına çıkarılması taahhüt edildi. Tarihsel olarak bu tür projeler, toplam iklim finansmanının sadece %40’ını oluşturuyordu.

Örnek projeler arasında Güney Afrika’da kuraklıkla mücadele için baraj inşası ve Doğu Asya’da fırtınalara dayanıklı altyapılar oluşturulması var.

Bu adım, kırılgan bölgelerin daha iyi hazırlanmasını sağlamak açısından kritik, ancak finansmanın düzenli ve etkili bir şekilde sağlanması konusunda hala ciddi endişeler var.

Çekişmeli Konular

Çekişmeli konulardan biri de fosil yakıtların geleceği. Mesela gelişmiş ülkeler, fosil yakıtlardan hızlı bir çıkışı savunurken; Suudi Arabistan ve bazı diğer petrol üreten ülkeler, “adil bir geçiş” çağrısında bulundu.

Brezilya, gelecek yıl yapılacak olan COP30’un “fosil yakıtların sonunun başlangıcı” olması gerektiğini vurguladı.

Özel Sektör Katılımı:

Öte yandan Dünya Bankası ve diğer uluslararası finans kuruluşlarının söz konusu finansmana ne ölçüde katkı sağlayacağı hala belirsiz. Ayrıca bu fonun Özel sektöre nasıl aktarılacağı ve bu tür bir finansmanın nasıl denetleneceği hala tartışma konusu.

 Sonuçlar, pek çok çevre aktivisti ve gelişmekte olan ülke için beklentilerin altında kaldı. Her şeye rağmen COP29’un en büyük başarısı küresel karbon piyasası kurallarının netleşmesi ve uyum projelerine olan ilginin artması oldu. Bu yılki COP’un eksiklikleri ise 1,3 trilyon dolarlık finansman hedefinden uzak kalınması ve fosil yakıtların sonlandırılması konusunda net bir takvim belirlenmemesiydi.

BEKLENTİLER VE GERÇEKLİK

COP29 öncesinde beklentiler yüksekti. Özellikle 2024’ün tarihteki en sıcak yıl olarak kaydedilmesi, zirveye olan ilgiyi artırmıştı. Ancak sonuçlar, pek çok çevre aktivisti ve gelişmekte olan ülke için beklentilerin altında kaldı.

Her şeye rağmen COP29’un en büyük başarısı küresel karbon piyasası kurallarının netleşmesi ve uyum projelerine olan ilginin artması oldu.

Eksiklikler:

Bu yılki COP’un eksiklikleri ise 1,3 trilyon dolarlık finansman hedefinden uzak kalınması ve fosil yakıtların sonlandırılması konusunda net bir takvim belirlenmemesiydi.

Sonuç ve İleriye Bakış

COP29’un ardından gözler, 2025 yılına kadar ülkelerin sunması gereken Ulusal Katkı Beyanlarına (NDCs) çevrildi. Bu beyanlar, Paris İklim Anlaşması’nın hedeflerine ulaşılması için hayati öneme sahip olacak. Ayrıca, COP30’un düzenleneceği Brezilya’da, fosil yakıtların geleceği ve 1,5°C hedefinin korunması en kritik başlıklar olacak.

Bütün bu dinamikler göz önüne alındığında, COP29 iklim mücadelesinde önemli ancak yetersiz bir adım olarak değerlendirilebilir. Anlaşmaların uygulamaya geçirilmesi ve ülkelerin vaatlerini yerine getirmesi, bu zirvenin etkisini belirleyecek.

Türkiye’nin Statüsü ve İklim Finansmanına Erişimde Belirsizlikler   

Peki Türkiye bu fonlardan nasıl yararlanacak ya da yararlanabilecek mi?

Geçen yılki COP28 toplantısında dönemin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki Türkiye’nin iklim konusundaki kırılgan yapısına dikkat çekmiş, kayıp ve zarar fonu içerisinde olmamız gerektiğini dile getirmişti. Bakan Özhaseki bu kapsamda yeşil iklim fonuna ulaşmakta zorluk çektikleri konusunda serzenişte de bulunmuştu. Aynı şekilde Bakan yardımcısı Fatma Varank da Türkiye’nin bilimsel veriler ışığında Kayıp ve Zarar Fonu’na erişim için bir kriter olan kırılgan ülke statüsündedir diyerek, Türkiye’nin bu fondan pay almayı hak ettiğine vurgu yapmıştı.

Peki bu konuda durum ne?

Türkiye, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamındaki statüsü ve uluslararası finansmana erişim durumu, uzun süredir tartışmalı bir konu olmaya devam ediyor. Türkiye, hem “gelişmiş ülkeler” hem de “gelişmekte olan ülkeler” arasında farklı bir konumda bulunuyor. Bu durum, Türkiye’nin iklim finansmanı ve “Kayıp ve Zarar Fonu” gibi mekanizmalardan yararlanma sürecini doğrudan etkiliyor.  

Statü Tartışmaları:

Türkiye, UNFCCC’nin “Ek-I listesinde” yer alıyor. Bu listeye dahil olması, Türkiye’ye teknik olarak gelişmiş ülke muamelesi yapılmasına neden oluyor ve özellikle finansman kaynaklarına erişimde bazı kısıtlamalar yaratıyor.  

Ancak Türkiye, ekonomik kalkınma seviyesinin diğer Ek-I ülkeleriyle aynı olmadığını vurgulayarak, kendini “gelişmekte olan ülke” olarak konumlandırmaktan imtina ediyor. Bu bağlamda, 2010 yılında Türkiye’nin farklı statüsü resmen tanındı ve bazı esneklikler sağlandı.

Kayıp ve Zarar Fonuna Erişim:

2023 yılında Mısır’daki COP 27’de kabul edilen “Kayıp ve Zarar Fonu”, iklim değişikliğinden en çok etkilenen savunmasız ülkeler için oluşturuldu. Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle iklim değişikliği kaynaklı afetlere (sel, kuraklık, orman yangınları) açık bir ülke olarak bu fona erişimi talep edebilir. Ancak, fonun öncelikli hedef kitlesi olan “en az gelişmiş ülkeler” ve “küçük ada devletleri” arasında yer almaması, bu süreçte engeller yaratıyor.

İklim Finansmanına Erişim:

COP29’un ana gündemi finansmandı. Zirve’de, Yeni Toplu Nicel Hedef (NCQG) olarak bilinen ve Paris İklim Anlaşması çerçevesinde belirlenen “yıllık 300 milyar dolarlık iklim finansmanı”, gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum projeleri için ayrıldı. Türkiye, bu fondan faydalanamıyor. Ancak öncek Taraflar Konferansında kurulan ve aralarında bazılarından Türkiye’nin de faydalanabildiği fonlar da bulunuyor.  Bunlar, Küresel Çevre Fonu (GEF), Özel İklim Değişikliği Fonu, En Az Gelişmiş Ülkeler Fonu (LDCF)) , Yeşil İklim Fonu (GCF) ve Kayıp ve Zarara Yanıt Fonu. Ancak Türkiye bu fonlara erişim de diğer gelişmekte olan ülkelere kıyasla kısıtlı.

Belirsizliklerin Kaynağı  

Türkiye’nin uluslararası sistemdeki bu “farklı statülü” konumu, finansman mekanizmalarından yararlanmasını karmaşık hale getirmekte.

“Gelişmiş ülke statüsü”, Türkiye’nin yükümlülüklerini artırırken finansmana erişimini sınırlandırıyor.

“Gelişmekte olan ülke statüsü”, daha fazla esneklik ve finansman talep etmesine olanak tanıyor ancak bu statü tam anlamıyla tanınmamakta.

Türkiye’nin Stratejik Önemi   

Türkiye, bu belirsizlikleri aşmak için:  

Uluslararası müzakerelerde özel koşullarını daha güçlü bir şekilde vurgulamalı.

Paris İklim Anlaşması hedefleriyle uyumlu, detaylı ve etkili projeler sunarak finansman taleplerini desteklemeli.

Türkiye için Daha Güçlü Ulusal Katkı Beyanları (NDC’ler) Sunmak Önemli

Finansman mekanizmalarından faydalanabilmek için Ulusal Katkı Beyanları (NDC’ler) çok önemli. Çünkü fonlar dağıtılırken NDC’lere bakılarak dağıtılıyor. Türkiye’nin sera gazlarını ve tüm sektörleri kapsayacak şekilde Ulusal Katkı Beyanlarını güncelleyerek daha iddialı ve uygulanabilir hedefler ortaya koyması elzem. Bu anlamda Şubat ayında güncellenerek Birleşmiş Milletlere sunulması gereken NDC’yi merakla takip ediyoruz.

Uluslararası Standartlara Uyum:

Türkiye’nin önerdiği projeler, çevresel bütünlük, insan hakları ve yerel toplulukların katılımı gibi uluslararası standartları karşılamalı.

Karbon Piyasalarına Katılım:

Türkiye, Paris İklim Anlaşması Kredilendirme Mekanizması gibi araçlardan yararlanarak yenilenebilir enerji projeleri veya enerji verimliliği çalışmaları için finansman sağlayabilir.

Eş Finansmanı Harekete Geçirme:

Türkiye, iklim projelerini desteklemek için kamu ve özel sektör kaynaklarından ek finansman sağlama konusunda uluslararası yatırımcılarla iş birliği yapabilir.

Türkiye’nin Karşılaşabileceği Zorluklar:

-Hedeflerin Yeterliliği:

Türkiye’nin NDC’lerinin, Paris İklim Anlaşması hedefleriyle uyumlu olmadığı görülürse, finansmana erişimde zorluklarla karşılaşabilir.

-Rekabet Ortamı:

Gelişmekte olan birçok ülkenin finansmana ihtiyacı var. Türkiye’nin de statüsü nedeniyle, farklı finansmanlardan faydalanabilmesi için projelerinin etkisi ve uygulanabilirliği konusunda güçlü bir argüman sunması gerekecek.

-Kurumsal ve Yönetsel Zorluklar:

İklim finansmanına erişim için gerekli olan şeffaflık ve yönetişim standartlarının sağlanması, Türkiye açısından bir zorluk teşkil edebilir.

Bu çerçevede, Türkiye’nin her türlü iklim finansmanı mekanizmalarından yararlanması, “kırılganlıklarını doğru bir şekilde belgeleyip, uluslararası standartlara uygun projeler geliştirmesine” bağlı.

Sera gazları; dünyanın yüzeyi, atmosferi ve bulutları tarafından yayılan su buharı, karbon dioksit, nitröz asit, metan ve ozon gibi gaz halindeki bileşenleri topluca ifade etmek üzere kullanılan bir kavramdır. Sera gazları belirli dalga boylarındaki radyasyonu emer ve yayarak dünyanın belirli bir ısı düzeyinin altına düşmesine engel olurlar.

Doğal radyasyon kaynakları; güneşin yanı sıra uzayın derinliklerinden ve hatta galaksilerden, atmosfer içindeki atomlarla etkileşerek gama radyasyonu olarak dünyaya gelen kozmik ışınları kapsayan bir ifadedir.

Fosil yakıtlar; yaklaşık 300 milyon yıl önce yaşamış bitki ve organizmaların yoğun ısı ve basınç altında kalması sonucu ortaya çıkan kömür, petrol ve doğal gaz gibi enerji kaynaklarının genel adı. Bunların en fazla kullanıldığı alanlar da ısı, yakıt ve elektrik üretimi.

Yenilenebilir enerji; doğal kaynaklardan elde edilebilen ve doğa tarafından sürekli olarak yerine konulabilen enerjiye yenilenebilir enerji deniyor. Yenilenebilir enerji, başka bir deyişle sürdürülebilir enerji, kullandıkça tüketilebilen bir kaynağa bağlı olmaksızın, sürekli kullanılabilen bir enerji türüdür. Yenilenebilir enerji kaynağı ise bu enerji türünün elde edildiği kaynaklara verilen addır. Yenilenebilir enerji kaynakları: Güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi, biyokütle enerjisi, jeotermal enerji, hidroelektrik enerji, hidrojen enerjisi, dalga enerjisi.

İklim Değişikliğinin Oluşumu ve Etkileri

İklim değişikliği, küresel ısınma başta olmak üzere ve benzeri etkenlerin yarattığı değişiklileri ifade eden bir çerçeve kavram. En önemli bileşeni olan ve atmosferdeki sera gazı yoğunlaşmasının yükselmesi sonucu küresel sıcaklıktaki artışı ifade eden küresel ısınma, sera gazlarının artmasında fosil yakıt kullanımı, bazı tarımsal ve sınai uygulamalar, ormanların yok edilmesi gibi etkenler sonucunda ortaya çıkıyor ve yaşam koşullarının olumsuz biçimde değişimine yol açıyor. Ortalama 15 derece olarak hesaplanan dünya sıcaklığının sera gazlarının yokluğu halinde yaklaşık -18 derece düzeyine düşeceği hesaplanıyor. Sera gazlarının atmosferdeki miktarının artması halinde ise dünyanın aşırı şekilde ısınmasıyla bir iklim değişikliği yaşanacağı ve bu olumsuz gidişin dünyadaki yaşamı sonlandıracağı biliniyor.

Bu olumsuz gidişte ne pahasına olursa olsun ekonomik büyümeyi sağlamaya çalışmanın ciddi olumsuz etkisi var. Hızlı büyümeyi gerçekleştirebilmek için doğal dengelerin bozulmasına aldırış etmeden girişilen üretim faaliyetleri sera gazı salımının artmasına ve iklim değişikliğine olumsuz katkıda bulunuyor. 1 yılında (milat) dünyanın toplam GSYH’si 105,4 milyar dolar iken 2000 yılına gelindiğinde 36,7 trilyon dolara, 2023 yılında da 105,7 trilyon dolara yükselmiş bulunuyor. 2000 yılda yakalanan yıllık gelir düzeyi son 23 yılda üçe katlanmış durumda. Bu hızlı büyüme fosil yakıt kullanımı başta olmak üzere sera gazlarının salımını artıracak olumsuz etkilere yol açarak iklim değişikliğinin oluşmasını tetiklemiş görünüyor. 

İklim değişikliği nedeniyle çöller genişliyor, sıcak hava dalgaları artıyor ve orman yangınları yaygınlaşıyor. Öte yandan küresel ısınmanın Kuzey Kutbu'na yansıyan etkisiyle donmuş topraklar eriyor ve buzullar geri çekiliyor, bunun sonucu olarak da deniz buzu kaybı giderek artıyor. Bu gidiş küresel ısınmayı daha fazla tetikliyor. Sıcaklıklar arttıkça kuraklıklar artıyor, hava koşullarında aşırılıklar ortaya çıkıyor, okyanuslar ısınıyor, asit düzeyleri artıyor, deniz seviyesi yükseliyor.  Bu olumsuz gelişmeler bazı canlı türlerinin yok olmasının da alt yapısını hazırlıyor.

Daha fazla karasal alana, mevsimsel kar örtüsüne, deniz buzuna sahip olan ve daha fazla sera gazı salımı yapan kuzey yarım küre, güney yarım küreye göre çok daha hızlı ısınıyor. Ölçümlere göre küresel sera gazı salımının en az yarısı kuzey yarım kürede yer alan Çin, ABD, Avrupa ülkeleri ve Hindistan’da oluşuyor. Türkiye, en çok sera gazı salımına sahip 20 ülkeden birisi durumunda. İklim değişikliğinden en fazla etkilenecek sıcak noktaları tespit etmek için yapılmış bir çalışmaya göre, Türkiye'de bu olumsuzluklardan en fazla etkilenecek bölgeler olarak Akdeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri öne çıkıyor.

İklim Değişikliğinin Yaratacağı Olumsuzlukları Önleme Çabaları  

Sera etkisi yapan gazların azaltılması için alınması gereken birtakım önlemler var: Yenilenebilir enerji kullanımının artırılması, enerji verimliliğinin sağlanması, daha çevre dostu tarım ve hayvancılık yapılması, toprağın düzenli kullanımı, küresel boyutta tüm sera salımlarının düşürülmesi.

Paris İklim Anlaşması, iklim krizinin önüne geçmek amacıyla 197 ülkenin ortak hareket etmeleri gerektiğini kabul ettikleri uluslararası bir anlaşma. Anlaşmanın temel amacı: İklim krizinin önüne geçmek için küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki artışı 2 derece ile sınırlandırmak, mümkünse 1,5 derecenin altında tutmak olarak belirlenmiş bulunuyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesine üye olmalarına karşın Eritre, İran, Irak, Libya ve Yemen anlaşmayı onaylamamış durumda. Bunlar arasında özellikle İran önemli çünkü İran en fazla sera gazı salımına sahip 20 ülke arasında yer alıyor. ABD, Trump’ın ilk başkanlık döneminde, 2020 yılında, Paris iklim Anlaşmasından çekilmiş, bir yıl sonra Biden’in başkanlığı sırasında yeniden anlaşmayı onaylamıştı. Şimdi Trump’ın ikinci başkanlık döneminde ABD’nin nasıl bir yaklaşım içinde olacağı merakla bekleniyor. Zaten uygulanması kolay olmayan böyle bir anlaşmada ABD’nin yer almaması halinde beklenen sonuçları almak çok daha zor görünüyor.  

Dünyanın bugün içinde bulunduğu bu büyük tehlikeyi çözebilmek için yalnızca ülkelerin değil insanların da birey olarak birçok konuda fedakârlıklar yapması gerekiyor. Bunların en başında sera gazı salımının artmasına yol açan büyüme tutkusunun dizginlenmesi geliyor. Özellikle gelişme yarışında öndeki ülkelere yetişmeye çalışan gelişmekte olan ekonomilerin siyasetçileri açısından bunun çok kolay olmadığını kabul etmek gerekiyor. Ne var ki dünyanın yaşanmaz bir yer olmaya doğru gidişini durdurmak, siyasetçilerin insafına bırakılamayacak kadar kapsamlı ve önemli bir konu.

----

Bu yazı, yazarın izniyle https://www.mahfiegilmez.com/ adresinden alınmıştır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği 29’uncu Taraflar Konferansı (COP29) kapsamında Türkiye’nin 2053 Net Sıfır Emisyon hedefine yönelik Uzun Dönemli İklim Değişikliği Stratejisi belgesini açıkladı. Söz konusu yol haritası 2053 yılında yüzde 50 yenilenebilir enerji ve yüzde 30 nükleer enerji hedefinde bulunuyor.

Türkiye’nin 2053 Net Sıfır Emisyon hedefine önemli katkı sağlayacağı iddia edilen belgede kömürden çıkışa dair bir politika yer almıyor. Böyle bir politikaya yer verilmemesinin yanı sıra belgede kömür kelimesinin dahi yer almaması dikkat çekerken, genel bir hedef olarak, mevcut fosil yakıta dayalı tesislerin altyapısının gözden geçirileceği aktarılıyor.

İşin bir diğer ilginç tarafı Murat Kurum’un fosil yakıtlara ilişkin açıklamasıyla yaşandı. Kurum’un 2053 Türkiye’nin Uzun Dönemli İklim Değişikliği Stratejisi sunumunun ardından Greenpeace Türkiye Program Direktörü Berkan Özyer, “Uzun vadeli hedefte kömür ve genel olarak fosil yakıtlardan çıkışa yönelik hiçbir hedefin yer almamasına” dair bir soruyu doğrudan Bakan Kurum’a yöneltti.

Kurum bunun üzerine 2053 yenilenebilir hedeflerini tekrar dile getirdikten sonra “Zaman içerisinde fosil yakıtlardan bu süreçte çıkmış olacağız. Emisyon üretmeyen enerji tesis edecek adımları da inşallah atmaya devam edeceğiz” yanıtını verdi.

Böylece Bakan Kurum, ilk defa fosil yakıtlardan çıkış hedefini dile getirmiş oldu.

FOSİL YAKITLARDAN ÇIKIŞ İÇİN NET TARİH YOK

Bu niyetin ilk adımının da Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne, yeni bir santral büyüklüğünde, 688 MW’lık ek ünite yapılmasının iptali olması gerektiğini belirten Özyer, “Karbon Nötr Türkiye Yolunda İlk Adım: Kömürden Çıkış 2030 raporu, kömürden adil bir çıkışın 2030 yılında yapılmasının mümkün olduğunu gösteriyor. Şimdi hem Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na hem de Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na soruyoruz: Fosil yakıtlardan çıkış için net tarih ne zaman?” diye sordu.

Kurum’un açıkladığı iklim hedeflerinden öne çıkanlar şöyle:

- Birincil enerjide yenilenebilir enerjinin payının yüzde 50’ye, nükleer enerjinin payının ise yüzde 30’a çıkarılması planlanıyor.

- 2053’e kadar 7 bin kilometre yüksek hızlı tren ve hızlı tren hattı inşa edilecek, demiryollarının lojistikteki payı yüzde 5'ten yüzde 22’ye çıkarılacak.

- 2035 yılına kadar elektrikli araç sayısının 4,2 milyona ulaştırılması, yerlilik oranının ise yüzde 75’e çıkarılması hedefleniyor.

- Ormancılık sektöründe mevcut ormanların korunması, millet bahçelerinin, yeşil alanların ve yeşil koridorların artırılması yoluyla yutak alan kapasitesi yükseltilecek.

- Tarım alanlarının yüzde 10’unda organik tarım yapılacak, hayvancılık sektöründe biyogaz tesislerine öncelik verilecek.

- Atık sektöründe geri dönüşüm oranı yüzde 70’e çıkarılacak. Depozito yönetim sisteminin makine ve altyapı kurulumu 2025 sonuna kadar yapılarak ülke genelinde uygulamaya geçirilecek.

Kurum tarafından açıklanan belgede "kömür" sözünün hiç geçmemesi eleştirilere neden oldu.

TÜRKİYE’NİN EMİSYONLARININ YÜZDE 20’Sİ KÖMÜR KAYNAKLI

Peki Türkiye’nin halihazırda kömürlü termik santrallerdeki mevcut durumu nedir, kömüre bağımlılık hangi seviyede bir göz atalım…

Türkiye’nin güçlü iklim hedeflerine ulaşması için acilen “yeni kömürlü termik santral yapmama” kararı alması ve kademeli olarak kömürden çıkışı planlaması gerekiyor.

Tüm gelişmiş ülkeler, küresel ısınmanın en büyük nedenlerinden biri olan ve finansal geleceği kalmayan kömürü terk ederken, Türkiye’de halen yeni santral yapımı gündemde. Kömürlü termik santralların yarısının ithal kömüre dayalı olduğu, ekonomik teşviklerle ayakta kalabilen kömür sektörü kamu kaynaklarının boşa harcanmasına neden oluyor.

Örneğin, Afşin-Elbistan A Termik Santralı’na, yeni bir santral büyüklüğünde, 688 MW’lık ek ünite yapılmak isteniyor. 40 yıldır kömürün gölgesinde yaşayan halk için bu, daha fazla kaldıramayacakları yeni sağlık ve çevre sorunları anlamına geliyor.

Kömürden elektrik üretimi kaynaklı emisyonlar Türkiye emisyonlarının yüzde 20’sine denk geliyor.

Kömürden elektrik üretimi son 10 yılda iki katına ulaşırken, 2023 yılında 118 TWh’lik kömürden elektrik üretimi Türkiye’nin en yüksek üretimi olarak kayıtlara geçti. Bu durum, aynı zamanda Türkiye’nin emisyonlarının beşte birinin sadece kömüre dayalı termik santrallerden kaynaklandığını da ortaya koydu.

Öte yandan, Türkiye’deki kömür rezervlerinin çok büyük bir kısmının ısıl değerinin düşük olması, birim elektrik üretimi için yüksek miktarlarda kömür tüketilmesini gerektiriyor. Linyit yakıtlı santrallerde 1 MWh elektrik üretimi için ortalama 1700 kg kömür tüketilirken, ısıl değeri yerli kömüre göre yüksek olan ithal kömür yakıtlı santrallerde 1 MWh elektrik üretimi için 350 kg kömür kullanılıyor.

Global Energy Monitor tarafından hazırlanan Küresel Kömürlü Termik Santral Takibi raporunun Türkiye ile bölümleri önemli bilgiler içeriyor.

Türkiye’nin geliştirilmekte olan kömürlü termik santral kurulu gücünde 2015 yılından bu yana düşüş yaşanırken, iptal edilen kurulu gücün devreye alınan tesislerden daha fazla olduğu görülüyor. Bunun elbette Türkiye’nin içinden geçmekte olduğu ekonomik krizle ve sanayi üretimindeki düşüşle doğrudan ilgisi olduğu söylenebilir.

Türkiye, 2023 yılında yerli kömür sanayini geliştirmeye devam etse de, dünya sıralamasında geliştirilmekte olan kömürlü termik santral kapasitesinde 8’inci sırada yer alıyor.

Ancak yine de Türkiye, OECD ülkeleri ve komşu Doğu Avrupa ve Batı Asya ülkelerine kıyasla geliştirme aşamasındaki en yüksek kapasiteye (4,8 GW) sahip olmaya devam ediyor.

Türkiye, 2023 yılında ne yeni bir kömürlü termik santrali işletmeye aldı ne de yeni bir inşaata başladı.

Ancak, Türkiye’de halen altı kömürlü termik santral projesi bulunuyor.

Türkiye’nin işletmedeki kömürlü termik santrali filosu 2015’ten bu yana 5,2 GW (yüzde 34) arttı.

Toplam kurulu güçte çok daha büyük bir artış görülmesi beklenirken, toplam 73,8 GW’lık kömürlü termik santral projesi iptal edildi veya bu dönemde iptal edildiği varsayıldı.

Son birkaç yılda mahkeme ve devlet kurumlarının kararlarıyla birkaç yeni termik santral projesinin hayata geçirilmesi durduruldu veya engellendi. Tabi, yapımı tamamlanmış projelerin bazılarının bile beklenen şekilde çalıştırılmadığı da bir gerçek.

Kurum’un ilk defa fosil yakıtlardan çıkış hedefini ilk kez dile getirmiş oldu, bu önemli bir gelişme ancak herhangi bir takvimlendirilmiş hedefin ortaya konmamış olması ve üstelik strateji belgesinde kömürün k’sinden bahsedilmiyor olması hayal kırıklığı yaratıyor.

KÖMÜRDEN ÇIKIŞI OLMAYAN İKLİM STRATEJİSİ

Kömürden elektrik üretimi kaynaklı emisyonların payı 2012 yılında yüzde 14 seviyesindeyken, 2022 sonrasında yüzde 20’ye yaklaştı. Bu yükselişin ana nedeni de Türkiye’nin enerji portföyü içerisinde ağırlığı artan ithal kömüre dayalı santraller olarak ortaya çıkıyor.

Murat Kurum’un ilk defa fosil yakıtlardan çıkış hedefini ilk kez dile getirmiş oldu, bu önemli bir gelişme ancak herhangi bir takvimlendirilmiş hedefin ortaya konmamış olması ve üstelik strateji belgesinde kömürün k’sinden bahsedilmiyor olması hayal kırıklığı yaratıyor. Maalesef, kömürden çıkış hedefi olmayan bir iklim stratejisi Türkiye için gerçekçi gözükmüyor.

COP29 öncesi Enerji Bakanlığı tarafından açıklanan Yenilenebilir Enerjide 2035 Yol Haritası’nda Türkiye’nin 2035 yılında 120 bin MW güneş ve rüzgar kurulu gücüne ulaşma hedefi ilan edildi.

Yani, bugün 30 bin MW olan güneş ve rüzgar kurulu gücünün dört katına çıkarılması hedefi kondu. Ancak, bu hedef tek başına yeterli değil, bunun hedefleri ve takvimi belirlenmiş bir iklim stratejisiyle birlikte uygulamaya konması gerekiyor. Dolayısıyla, kömür kullanımından kademeli olarak çıkışa dair bir strateji değişikliğine gidilmemesi 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşılmasını da zorlaştırıyor.

Sözün özü şu: Emisyonlarının en az yüzde 20’den fazlası kömürlü termik santrallerden kaynaklanan Türkiye’nin iddialı bir iklim hedefi için yeni kömürlü termik santral yapmama kararı alması, kömürden çıkış hedeflerini takvimlendirmesi ve kademeli olarak kömürden çıkışı planlaması gerekiyor. Diğer türlü, “zaman içinde çıkacağız” gibi topu taca atan muğlak ifadeler hamasetten öte gidemiyor.

ABD’de yurttaşların çoğunluğunun Beyaz Saray’ın anahtarını bir kez daha Donald Trump’a vermesinin yankıları küresel anlamda süredursun, küresel iklim eyleminin en önemli toplantılarının düzenlendiği iklim zirvesinin Trump’ın zaferinin hemen ardından toplanıyor olması zirve üzerinde şimdiden bir kasvet yarattı.

Trump'ın Beyaz Saraya dönüşü, dünya liderlerinin Azerbaycan’da bir araya gelerek, zengin ülkelerin fosil yakıtlara dayalı büyümeyi bir kenara bırakıp, küresel bir finansman anlaşmasına varmalarından sadece beş gün önce gerçekleşti.

İflah olmaz bir iklim inkarcısı olan Trump’ın ikinci kez küresel iklim mücadelesine sırtını dönme ihtimali giderek güçlenirken, bundan sonraki küresel iklim eylemine AB’nin öncülük etmesi bekleniyor.

Trump’ın iklim meselesine yaklaşımı öteden beri biliniyor gerçi ancak Trump zafer konuşmasında fosil yakıtlar konusundaki tutumunu net şekilde bir kez daha ortaya koyarak, “Dünyadaki tüm ülkelerden, Suudi Arabistan'dan daha fazla sıvı altınımız, petrolümüz ve gazımız var. Rusya'dan daha fazlasına sahibiz” dedi.

Trump, ilk başkanlık döneminde Paris Anlaşması’ndan çekileceği sözünü vermiş ve bunu gerçekleştirmişti, ikinci başkanlık döneminde de anlaşmadan tekrar çekileceğinin sinyalini adaylığı sırasında vermişti.

Bu yılki COP29 toplantısının başarısını belirleyecek olan konu ise iklime hassas bölgelerde yaşayan milyarlarca insanın ihtiyaçlarının öncelenip öncelenmeyeceği hususu. Bu bölgelerde düşük karbon ekonomisine geçiş ve iklim değişikliğinin olumsuz etkileriyle mücadele etmeleri için ihtiyaçlara dayalı yeni bir iklim finansı hedefi konulması bekleniyor.

Önce iklim zirvesine genel hatlarıyla bakalım…

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (United Nations Framework Convention on Climate Change - UNFCCC) 29’uncu Taraflar Konferansı (Conference of the Parties - COP) 11-22 Kasım tarihleri arasında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de gerçekleşecek. COP, UNFCCC’nin en üst düzey karar alma organı olarak iklim siyaseti açısından müzakerelerin en üst seviyede yürütüldüğü organ olarak kabul ediliyor.

UNFCCC, 1992 yılında küresel sıcaklık artışını sınırlayarak iklim değişikliğinin etkilerini azaltmaları için uluslararası işbirliği oluşturmak amacıyla imzalanarak, 1994 yılında yürürlüğe girdi. Türkiye’nin 2004 yılında onayladığı ve taraf olduğu Sözleşme’nin bugün 196 ülke ve Avrupa Birliği olmak üzere 197 tarafı bulunuyor.

Paris İklim Anlaşması gereğince, ülkeler Ulusal Katkı Beyanlarını (Nationally Determined Contributions - NDC) paylaşarak ulusal sera gazı azaltım hedeflerini açıklar. Taraf ülkeler, her beş yılda bir iklim hedeflerini güncelleyerek iyileştirir ve UNFCCC sekretaryasına sunar. Ülkelerin beyanları sonrası yapılan hesaplamalarla 1,5℃ hedefi arasındaki emisyon farkına, emisyon açığı (emissions gap) ismi veriliyor. BM Çevre Programı’nın (UNEP) son Emissions Gap Report 2024 raporuna göre, mevcut tüm NDC'ler uygulansa bile, dünya yüzyılın sonuna kadar 2.6°C ısınmaya doğru ilerliyor. 

Sözleşmeye taraf 196 ülkenin yeni küresel iklim finansmanı, özellikle fosil yakıtlardan uzaklaşma yoluyla sera gazı emisyonlarını sonlandırma hedefleri, sıfır karbon ekonomilerine adil geçiş ve iklim hasarlarında en az sorumluluğa sahip oldukları halde bu hasarların yükünü çeken düşük gelirli ülkelerde iklim hasarlarını azaltma tedbirleri gibi konuları tartışacağı toplantıya katılacak.

Türkiye açısından bakıldığında, Türkiye’nin UNFCCC Sekretaryasına 2022 yılında sunduğu güncellenmiş ulusal katkı beyanı, 2030 yılına kadar artıştan yüzde 41 azaltım yapılacağını taahhüt ederken, toplamda emisyonların yüzde 30 artıracağına işaret ediyor.

Yukarıda da bahsettiğimiz üzere, Trump'ın ABD zaferini ilan etmesiyle birlikte ABD’nin daha fazla petrol ve doğalgaz sondajı yapmaya çalışması ve Paris Anlaşması'ndan bir kez daha çekilmesi bekleniyor.

Jeopolitik belirsizliklere rağmen, bir önceki ABD Başkanı Joe Biden yönetimi tarafından belirlenen iklim politikalarının birçoğunun hem ülke içinde hem de UNFCCC bağlamında dirençli kalması bekleniyor. COP29'da Biden yönetiminin yeni bir iklim finansmanı hedefinin gerçekleştirilmesi sağlanabilecek mi, bu izlenecek önemli gündem başlıklarından biri olacak.

COP29 kritik bir döneme denk geliyor. Bakü'deki görüşmeler, ilk kez 2015 yılında Paris'te dile getirilen Yeni Toplu Sayısallaştırılmış Hedefi gerçekleştirme yetkisine sahip. Yıllar içinde artan ve milyonlarca kişiyi etkilemeye devam eden finansman açığının acilen ele alınması gerekiyor.

COP29 BİR FİNANS COP’U OLABİLECEK Mİ?

COP29'un yeni bir iklim finansmanı hedefi olan Yeni Toplu Sayısallaştırılmış Hedef (New Collective Quantified Goal on Climate Finance - NCQG) üzerinde anlaşmaya varması gerekiyor. Yeni hedefe ilişkin görüşmeler son üç yıldır devam ediyor ve Bakü'de kritik bir döneme girilecek.

Dolayısıyla bu açıdan bakıldığında COP29 kritik bir döneme denk geliyor. Bakü'deki görüşmeler, ilk kez 2015 yılında Paris'te dile getirilen Yeni Toplu Sayısallaştırılmış Hedefi gerçekleştirme yetkisine sahip. Yıllar içinde artan ve milyonlarca kişiyi etkilemeye devam eden finansman açığının acilen ele alınması gerekiyor.

OECD'ye göre 100 milyar dolarlık orijinal taahhüt ilk kez 2023 yılında yerine getirildi. Bu yıl ülkeler, gelişmekte olan ülkelerin 1 ila 1,3 trilyon dolar arasında talepte bulunmasıyla trilyonlarca dolarlık bir iklim finansmanı hedefine ulaşmayı hedefliyor.

Bir anlaşmaya varılması, enerji dönüşümünde gelişmekte olan ülkelerin desteklenmesi açısından kilit önem taşıyor.

Öte yandan ev sahibi Azerbaycan, bir petrol ve doğal gaz ihracatçısı ülke olarak kritik derecede yetersiz bir NDC’ye sahip olarak değerlendiriliyor ve petrol ve doğal gaz yatırımlarını 2035 yılına kadar yüzde 14 oranında artırmayı planlıyor. Azerbaycan’ın girişimleri arasında 1 milyar dolarlık İklim Finansmanı Eylem Fonu da yer alıyor; başarılı bir şekilde başlatılması halinde fosil yakıt üreticisi ülkeler ve şirketler iklim finansmanına katkıda bulunacak. 

Trump yönetiminin yüzlerce çevre koruma uygulamasını geri almaktan fosil yakıtların yaygınlaştırılmasına, Paris Anlaşması'nın terk edilmesine ve kömürün desteklenmesine kadar uzanan kötü sicili, ABD'nin iklim ve çevre konusunda herhangi bir liderlik rolü üstlenmeyeceğini, aksine inkar ve kuralsızlaştırma ile sekteye uğrayacağını ortaya koyuyor.

FOSİL YAKITLARIN KULLANIMDAN KALDIRILMASI BAŞKA BAHARA MI?

COP lider Troykası’ndan Azerbaycan ve Brezilya ile birlikte Birleşik Krallık’ın COP'un ilk günlerinde yeni iklim planlarını açıklamaları bekleniyor. Birleşik Arap Emirlikleri geçtiğimiz günlerde yeni bir NDC açıkladı, ancak uzmanlar bunun 1,5℃ hedefini karşılamakta yetersiz kaldığını belirtti. Şubat 2025'e kadar açıklanması gereken yeni NDC'lerin, ülkelerin fosil yakıtlardan 'uzaklaşmayı' taahhüt etmesi ve yenilenebilir enerji kapasitesi ve enerji verimliliği için hedefler belirlenmesi bekleniyor.

Diğer yandan, Trump yönetiminin yüzlerce çevre koruma uygulamasını geri almaktan fosil yakıtların yaygınlaştırılmasına, Paris Anlaşması'nın terk edilmesine ve kömürün desteklenmesine kadar uzanan kötü sicili, ABD'nin iklim ve çevre konusunda herhangi bir liderlik rolü üstlenmeyeceğini, aksine inkar ve kuralsızlaştırma ile sekteye uğrayacağını ortaya koyuyor. İkim eylemine ABD’nin liderlik etmesi mümkün olmayacağı için bu görevi AB üstlenecek gibi duruyor.

Bu açıdan bakıldığında iklim eylemi hem Avrupa hem de ABD için bir güvenlik ve liderlik meselesi olarak görülecek…

COP'ta çok taraflı işbirliği hayati önem taşıyor çünkü yeterli iklim finansmanı, ticaret politikalarının gelişmekte olan ülkelerin geçiş planlarını ve kalkınma hedeflerini engellememesini, aksine geliştirmesini sağlamak için bir ön koşul.

Ticaret konusunda artan endişeler, gelişmekte olan ülkeleri desteklemek için yapıcı çok taraflı işbirliğine ve iklim finansmanı konusunda iddialı taahhütlere duyulan ihtiyacı güçlendiriyor.

ABD'nin iklim ve ticaret politikaları konusundaki tutumundaki muhtemel değişim, AB ve BASIC ülkelerinin liderliği ve çok taraflı işbirliği için, karbon sınır ayarlama vergilerine odaklanan geçmiş COP gerilimlerinin üstesinden gelmek de dahil olmak üzere bir alan sağlıyor. 

Elbette, Trump’la birlikte ABD’nin gelecekteki tutumu, diğer dünya güçlerinin harekete geçmekten kaçınmasına kılıf oluşturmamalı…

Son olarak, karbon emisyonları ve Paris Anlaşması hedeflerine yönelik ilerleme ölçümü için yıllık altın standart raporu olan Küresel Karbon Bütçesi, geçtiğimiz yılın küresel bir görüntüsü, 2024 projeksiyonları ve liderleri ve geride kalanları anlamaya yardımcı olmak için ülke düzeyinde verilerle 13 Kasım'da yayınlanacak.

Bu yazıyı yazmaya başlamadan önce Ahmet Hamdi Tanpınar’ın, “Türkiye evlatlarına kendisinden başka bir şeyle meşgul olmak imkânını vermiyor” sözünü hatırladım.

Türkiye’yi refah, hukuk, demokrasi, kişisel haklar gibi önemli konularda hiçbir yere taşımayan kısır gündemlerden, kadın cinayetlerinden, şiddetten, çocuk tacizlerinden, giderek derinleşen ekonomik krizin etkilerinden, siyaset sahnesindeki ayak kaydırma oyunlarından konuşmamız gereken konuları bir türlü ön sıralara alıp konuşamıyoruz.

Türkiye, evlatlarına kendisinden başka bir şeyle meşgul olma imkanı vermediği gibi yanı başından hızla akıp giden yeni çağın olumlu ve olumsuz hassasiyetlerine farkındalık yaratamıyor, içinde bulunduğu devri anlayamıyor, ne fırsatları değerlendirebiliyor nede tehditlere kendini hazır hale getirebiliyor.

Gündemde neler olduğunu tek tek sıralamaya gerek yok, bu günlerde hangi konular iktidar için araçsallaştırmaya uygunsa siyaset sahnesine onlar taşınıyor.

İsterdim ki Türkiye bugününü, geleceğini sağlıklı, refah, eşit, özgür, hukukun üstünlüğünün tesis edildiği bir ülke olmaya hazırlıyor olsun… Maalesef, bunun çok çok uzağındayız. Özellikle iklim krizinin etkilerine giderek daha açık, daha kırılgan bir ülke haline geliyoruz ve buna karşı kalıcı olacak hiçbir çözüm, hiçbir planlama ve hiçbir eylem içinde değiliz.

Bu hafta dünyanın önde gelen tıp dergilerinden Lancet, sağlık ve iklim değişikliği üzerine hazırladığı 8’inci Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayım 2024 Raporu’nu (Lancet Countdown 2024) yayımladı.

Önce, raporun küresel anlamdaki genel tespitlerinden bahsedelim, ardından Türkiye ile ilgili hangi çarpıcı noktalara dikkat çekilmiş onlara bakalım.

The Lancet’in çalışmasına göre, uzmanlar fosil yakıtlara harcanan trilyonlarca doların insanların sağlığını, yaşamlarını ve geçim kaynaklarını korumaya yönlendirilmesi çağrısında bulunurken, iklim değişikliğinin sağlık tehditleri rekor seviyelere ulaştı…

Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği Geri Sayımı’nın 8’nci yıllık gösterge raporunda yer alan yeni küresel bulgular, her ülkedeki insanların hızla değişen iklim nedeniyle sağlık ve hayatta kalmaya yönelik rekor düzeyde tehditlerle karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor.

2023 yılında insanlar, iklim değişikliği olmadan beklenenden ortalama 50 gün daha fazla sağlığı tehdit eden sıcaklıklara maruz kaldı. Aşırı kuraklık küresel kara alanının yüzde 48'ini etkiledi, bu kaydedilen ikinci en yüksek seviye olarak kayıtlara geçti.

DÜNYA ORTALAMA 50 GÜN DAHA FAZLA SICAKLIKLA KARŞI KARŞIYA KALDI

Bu yılki rapor, her ülkede, sağlık tehditlerini izleyen 15 göstergeden 10'unun yeni rekorlara ulaştığını ortaya koyuyor. Rekor kıran bazı göstergeler şunlar:

- 2023 yılında insanlar, iklim değişikliği olmadan beklenenden ortalama 50 gün daha fazla sağlığı tehdit eden sıcaklıklara maruz kaldı.

- Aşırı kuraklık küresel kara alanının yüzde 48'ini etkiledi, bu kaydedilen ikinci en yüksek seviye olarak kayıtlara geçti.

- 1981-2010'dan bu yana kuraklık ve sıcak hava dalgası olaylarındaki artış, 2022'de değerlendirilen 124 ülkede 151 milyon daha fazla insanın orta veya şiddetli gıda güvensizliği yaşamasıyla ilişkilendirildi, bu kaydedilen en yüksek seviye olarak kayıtlara geçti.

- Raporun yazarları, fosil yakıtlara ısrarla yatırım yaparak “yangını körüklemeye” devam eden hükümetleri ve şirketleri, tüm zamanların en yüksek enerji kaynaklı sera gazı emisyonlarını ve dünya genelinde insanların hayatta kalma şanslarını daraltan adaptasyonda yıllarca süren gecikmeleri kınıyor.

- Rapor, net sıfır emisyon sağlamak ve sağlıklı bir geleceği güvence altına almak için gerekli mali kaynakların mevcut olduğunun altını çiziyor. Ancak hükümetler ve şirketler fosil yakıt sübvansiyonlarına ve iklim değişikliğini daha da kötüleştiren yatırımlara trilyonlarca dolar harcıyor; bu paralar temiz yenilenebilir enerjiye ve insanların sağlığına, geçim kaynaklarına ve refahına fayda sağlayan faaliyetlere yönlendirilebilir.

- Yazarlar, bulguların finansal sistemlerde küresel sağlık merkezli bir dönüşümü - kaynakların fosil yakıt temelli ekonomiden sıfır emisyonlu bir geleceğe doğru kaydırılması - zorlaması gerektiğini, bunun da gelişmiş enerji erişimi ve güvenliği, daha temiz hava ve su, daha sağlıklı beslenme ve yaşam tarzları ve daha sürdürülebilir iş fırsatları yoluyla hızlı sağlık ve ekonomik faydalar sağlayacağını savunuyor.

Giderek daha sık ve yoğun kuraklıklar ve sıcak hava dalgaları ürün verimliliğini tehdit ediyor, gıda güvenliğini zayıflatıyor, daha da ötesinde yetersiz beslenme ve bulaşıcı hastalıkların yayılma riskini artırıyor.

TÜRKİYE’DE YÜKSEK SICAKLIKLARA MARUZ KALMA ARTIYOR

Raporda Türkiye’de sağlık ver iklim kriziyle ile ilgili genel değerlendirme bölümünde şu ifadeler yer alıyor:

Sıcaklık ve sağlık eğilimleri arasındaki ilişki özellikle endişe verici, nüfusun yüksek sıcaklıklara maruz kalma oranında artışlar yaşıyor, bu durum geçim kaynaklarını zayıflatıyor ve insanların sağlığını ve refahını tehdit ediyor.

Giderek daha sık ve yoğun kuraklıklar ve sıcak hava dalgaları ürün verimliliğini tehdit ediyor, gıda güvenliğini zayıflatıyor, daha da ötesinde yetersiz beslenme ve bulaşıcı hastalıkların yayılma riskini artırıyor.

Hava kirliliği toplumun genel sağlığını etkiliyor ve sıfır emisyonlu, temiz enerji kaynaklarına geçişle önlenebilecek yüksek bir hastalık ve ölüm yükü var.

TÜRKİYE’NİN POTANSİYEL KAYBI 850 MİLYON DOLAR

Rapor, iklim değişikliği ve sağlık bağlamında Türkiye ile ilgili başa çarpıcı veriler de ortaya koyuyor:

- 2014-2023 yılları arasında, Türkiye'de her bir bebek ve 65 yaş üstü yetişkin sırasıyla yılda ortalama 14,8 gün ve 13,7 gün sıcak hava dalgasına maruz kaldı. Sadece 2023 yılında, aynı gruplar yılda 24,8 gün ve 21,9 gün sıcak hava dalgasına maruz kaldı. 

- 2023 yılında sıcağa maruz kalma nedeniyle 471 milyon işgücü saati kaybedildi; bu da 1990-1999 yıllık ortalamasına göre yüzde 14'lük bir artış anlamına geliyor. 

- Türkiye’nin 2023 yılında sıcak hava nedeniyle işgücü kapasitesinin azalmasından kaynaklanan potansiyel gelir kaybı 846 milyon ABD doları olarak hesaplandı.

- 2019-2023 yılları arasında her yıl, Türkiye'nin yüzölçümünün yüzde 82,7'si en az bir ay, yüzde 43,3'ü en az üç ay ve yüzde 11,7'si en az altı ay aşırı kuraklık yaşadı. 

- Yapılan hesaplamalara göre 2021 yılında Türkiye’de 51 bin ölüm antropojenik hava kirliliğine (PM2.5) atfedilebilir. Kömür ve gaz dahil olmak üzere fosil yakıtlar bu ölümlerin yüzde 56,5'ine katkıda bulundu.

- Türkiye’de 2021 yılında hava kirliliğine bağlı erken ölümlerin ekonomik değeri 40,75 milyar ABD doları olarak hesaplandı.

İklim değişikliğinden kaynaklanan çoklu sağlık tehditleri tehlikeli yeni rekorlar kırarken, Lancet’in raporu, fosil yakıtları finanse etmek için harcanan trilyonlarca doların yeniden yönlendirilmesi ve dünya çapında milyarlarca insanın sağlığına zarar vermek yerine net sıfır sera gazı ekonomisine hızlı ve adil bir geçiş için kullanılması çağrısında bulunuyor.

Yeni ve güncellenmiş göstergeler, hükümetlerin ve şirketlerin fosil yakıtlara yaptıkları ısrarlı yatırımlar, tüm zamanların en yüksek sera gazı emisyonları ve dünyanın dört bir yanındaki insanların hayatta kalma şansını azaltan şaşırtıcı ağaç kayıplarıyla yangını körüklemeye devam ettiklerini ortaya koyuyor.

2023 yılında, enerjiyle ilgili küresel karbondioksit emisyonları 2022'nin yüzde 1,1 üzerine çıkarak tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı ve küresel enerji sistemindeki fosil yakıtların oranı 2021 yılında son 10 yılda ilk kez artarak tüm enerjinin yüzde 80,3'üne ulaştı.

İklim eylemi finansman eksikliği nedeniyle sınırlanırken, fosil yakıt yatırımı 2023'te küresel enerji yatırımının yüzde 36,6'sını çekmeye devam etti ve birçok hükümet Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından yükselen enerji fiyatlarına yanıt olarak açık fosil yakıt sübvansiyonlarını da artırdı. 2022 yılında, raporda analiz edilen 86 ülkeden 72'si (yüzde 84) fosil yakıtları toplamda 1,4 trilyon dolar (hem karbon fiyatlandırması hem de fosil yakıt sübvansiyonlarının katkısı dikkate alındığında) gibi rekor bir net tutarda sübvanse ederek COP28'de iklim eylemini desteklemek için verilen mali taahhütleri gölgede bıraktı.

Bu sübvansiyonlar 47 ülkede ulusal sağlık harcamalarının yüzde 10'unu, 23 ülkede ise yüzde 100'ünü aştı.

Bu endişe verici arka plan karşısında, iklim değişikliğinin etkilerine karşı en savunmasız ülkeleri desteklemek üzere 2022 yılında COP27'de kurulan Kayıp ve Zarar Fonu, her yıl tahmini ihtiyacın yüzde 0,2'sinden daha azına tekabül eden 700 milyon dolar gibi çok daha küçük bir meblağda ilk taahhütleri aldı.

Benzer şekilde, kırılgan ülkelerin iklim değişikliğiyle başa çıkmalarını desteklemek için vaat edilen yılda 100 milyar dolar gibi nispeten mütevazı bir miktarın sağlanmasında 10 yıl süren gecikme, ilerlemeyi engelledi ve küresel eşitsizlikleri artırdı.

Rekor kârlarla desteklenen dünyanın en büyük 114 petrol ve gaz şirketi (2040 yılına kadar öngörülen tüm üretimin yüzde 80'ini kapsayan), geçen yıldan bu yana öngörülen fosil yakıt üretim seviyelerini arttırdı; bu da sera gazı emisyonlarının 1,5°C ısınma ile uyumlu seviyeleri 2030 yılında yüzde 59, 2040 yılında ise şaşırtıcı bir şekilde yüzde 189 oranında aşmasına yol açacak ve Paris Anlaşması ile uyumluluklarını daha da azaltacak.

Daha da kötüsü, bu şirketlerin 33'ünün 2040 yılında 1.5°C ile uyumlu sera gazı emisyonlarını yüzde 300'ün üzerinde aşması bekleniyor.

Buna ek olarak, bu yılki raporda yer alan yeni veriler, 2016 (Paris Anlaşması'nın yürürlüğe girdiği tarih) ile 2022 yılları arasında küresel ağaç örtüsünün yüzde 5'ine denk gelen yaklaşık 182 milyon hektar ormanın yok edildiğini ve dünyanın karbondioksiti yakalama konusundaki doğal kapasitesinin azaldığını tahmin ediyor.

En büyük ağaç örtüsü kayıpları Rusya (35,8 milyon hektar), ABD ve Kanada'da (her ülkede yaklaşık 15 milyon hektar) yaşandı.

Anayasa’nın 43’üncü Maddesi “Kıyılar, devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir” derken, 3621 Sayılı Kıyı Kanunu’nda paralel şekilde,“Kıyılar, devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Kıyılar, herkesin eşit ve serbest olarak yararlanmasına açıktır. Kıyı ve sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir” maddesi yer alıyor.

“MUÇEV şu anda Selimiye’de çok küçük bir marina işletiyor. Koyun hemen sağında şu ana kadar gizledikleri ama bizim belgesine ulaştığımız MUÇEV’e yeni bir kiralama daha söz konusu. Koyu MUÇEV’e kapatmak üzere bir çalışma yapıyorlar.”

SELİMİYE’DE MUÇEV’E YENİ YAT LİMANI ALANI KİRALANDI

“Ancak burada diğer yandan I. derece arkeolojik SİT alanında kalan Global Marina’nın “ÇED Gerekli Değildir” davasına devam ediyoruz. Burası Global Marin Sportif Denizcilik Turizm şirketinin sahibi Mahmut Saral’a ait. Zamanında yelkencilik okulu olarak izinlerini almış, bütün faaliyetleri eğitim ve spor amaçlı olmak zorunda. Onun dışında herhangi bir ticari faaliyet yapamaz. Ancak, anlaşması böyle olduğu halde bu görmezden geliniyor ve oraya marina yapılması için izin çıkartılmaya çalışılıyor.”

MUÇEV İŞGALİ BİTMEDEN GLOBAL MARİNA İŞGALİ BAŞLADI

“Sinpaş GYO tarafından yapılan otel ve devre mülk projesinin dörtte üçü tamamlandı. İnşaat yasağının başlamasına rağmen dağları taşları yerinden oynatıp indirmeye devam ediyorlar.”

SİNPAŞ, TURİZM SEZONUNDA İNŞAAT YASAĞINI TAKMIYOR

Greenpeace Akdeniz, sahillerde çevre tahribatının da altını çizerek açıkladığı kampanyasının özellikle Türkiye’de ekonomik eşitsizliklerin derinleştiği bu dönemde, sahiller gibi kamusal alanların herkesin erişimine açılmasını, sosyal adaletin sağlanması açısından kritik bir başlangıç noktası olarak tarif ediyor. 

GREENPEACE AKDENİZ, KIYI HAKKI İÇİN KAMPANYA BAŞLATTI

Tolgay, “Adalarda ulaşım başlı başına bir sorun. Büyükada’ya azman minibüsleri getirmek istiyorlar. Adalar Belediyesi ve Adalılar olarak bu kocaman minibüsleri burada istemiyoruz. Büyükada’da özellikle çok fazla turizm baskısı var.” diyor.

ADALAR’A KARTAL’DAN BÜYÜK MİNİBÜSLER GETİRİLİYOR

Kıyı peyzajının olmadığı, kıyıların dahil edilmediği bir imar planında korumadan bahsedilebilir mi? Mümkün değil… Tolgay, konuyla ilgili davaların açıldığını belirterek, “Arka taraflarda bağ, bahçe olan pek çok alan arsaya dönüştürülmüş durumda. Yakın zamanda bir inşaat furyası başlayacak” diyor.

KIYILAR DAHİL EDİLMEDEN ADALAR İÇİN İMAR PLANI YAPILDI

“Heybeliada Sanatoryumu’nun tamamının Diyanet’e devredilmek istenmesi meselesi var. Hemen yanına bir Kızılay kampı kurulmuş durumda, burası da eskiden sanatoryuma aitti. Burayı tamamen Diyanet’e devrederek dini bir alan yaratmaya çalışıyorlar.”

HEYBELİADA SANATORYUMU DİYANET’E VERİLMEK İSTENİYOR

Doğal alanlarda, korunan alanlarda, SİT bölgelerinde koruma/kullanma dengesinin ibresi hep kullanmadan yana çevrildi. İstanbul’un artık neredeyse sayılı nefes alınabilecek bölgelerinden biri olan Adalar’da bunun en tipik örneğinin zuhur ettiğini görüyoruz. Bu sistematik, bilinçli, topyekün rant, talan ve gasp odaklı politikalardan dönüş için çok köklü ve keskin bir zihniyet değişikliğine ihtiyaç var.

ADALAR’DA KIYILAR, ORMANLAR, DOĞAL ALANLAR TEHDİT ALTINDA

Gazze’de daha önce gıda üretimi için kullanılan 170 kilometrekarelik tarım arazisinin yaklaşık yüzde 40’ının tahrip edildiği sonucuna varıldı. İsrail tarafından başlatılan kara harekatının ilk haftalarına ait uydu görüntüleri, saldırıların Gazze’deki çiftlik ve meyve bahçelerinin yaklaşık yarısına yayıldığını, seraların ise neredeyse üçte birinin yok edildiğini gösteriyor. 

GAZZE’DEKİ TARIM ARAZİLERİNİN YÜZDE 40’I YOK EDİLDİ

World Weather Attribution grubunun önde gelen iklim bilimcilerinden oluşan uluslararası bir ekip tarafından yapılan hızlı ilişkilendirme analizine göre, Nisan ayında Asya’da milyarlarca insanı etkileyen 40 derecenin üzerindeki aşırı sıcaklıklar, insan kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle daha sıcak ve daha olası hale geldi. Çalışma, iklim değişikliğinin şiddetlendirdiği sıcak hava dalgalarının Gazze’de yerlerinden edilen 1,7 milyon Filistinli için hayatı nasıl daha da zorlaştırdığını vurguluyor.

SICAK HAVA DALGALARI FİLİSTİN’DE HAYATI ZORLAŞTIRIYOR

Birileri öyle istediği için imar planları yok sayılıyor, tavizler veriliyor, denetim mekanizması ortadan kaldırılıyor, istisnalar yaratılarak Türkiye yenilenebilir enerjide atağa geçiyormuş gibi gösterilmek isteniyor.

İMAR PLANI OLMAYAN ENERJİ SANTRALLERİ GELİYOR

Belirlenen alanlarda Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğüne veya sulama birliklerine ait tarımsal sulama amaçlı tesislerin elektrik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla DSİ Genel Müdürlüğü veya müdürlüğün izniyle sulama birlikleri tarafından yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı lisanssız elektrik üretim tesisi kurulabilecek.

MADEN İŞLETENLERE RAPOR ZORUNLULUĞU KALKIYOR

Santrallerin bu koşullar altında çalışması durumunda, zararın boyutu 40 yıllık senaryoda 13,5 milyar dolar, lisans sonuna kadar çalışmaları durumunda ise 44,5 milyar dolara ulaşıyor. İşletmecilerin zarar eden bir operasyonu sürdürmeleri beklenmediğinden bu santrallerin atıl varlıklar haline geleceği öngörülüyor.

SANTRAL İŞLETMECİLERİNİN ZARARLARI NASIL KARŞILANACAK?

• 2026 yılında Türkiye’de karbon fiyatı uygulamasının başlamasıyla beraber, kömürlü termik santraller lisans sürelerinin sonuna kadar toplamda 45 milyar dolarlık zarar ediyor.
• Karbon fiyatının uygulanmaya başlamasıyla beraber, 2026 yılından itibaren Türkiye’deki iki kömürlü termik santral dışında tüm santraller zarar etmeye başlıyor.
• Çalışma, 2026 yılından itibaren Türkiye’de uygulanacak karbon fiyatını, 2035’e kadar Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi’ndeki (AB ETS) mevcut karbon fiyatının sadece üçte biri olarak devreye alıyor. 2035 sonrası için ise bu fiyat AB ETS’sinin ancak yarısına kadar yükseliyor. Bu kadar düşük seviyede varsayılan karbon fiyatı bile santrallerin zarar etmesine neden oluyor.
• Kömürden çıkış senaryosunda, 2021-2035 yılları arasındaki dönemde, elektrik üretiminde yerli kaynakların payı yüzde 51,3’ten yüzde 73,6’ya yükseliyor.
• Raporda, 2035 yılında kadar elektrik üretiminde AB ETS’nin mevcut karbon fiyatının üçte biri baz alınıyor, 2035 sonrası ise AB ETS karbon fiyatının yarısına kadar yükselen aşamalı bir karbon fiyatı uygulanması öngörülüyor. Bu durumda, 30 santralden ikisi dışında hiçbir kömürlü termik santralin kârlılığını sürdüremeyeceği sonucuna ulaşılıyor.
• Santrallerin bu koşullar altında çalışması durumunda, zararın boyutu 40 yıllık senaryoda 13,5 milyar dolar, lisans sonuna kadar çalışmaları durumunda ise 44,5 milyar dolara ulaşıyor. İşletmecilerin zarar eden bir operasyonu sürdürmeleri beklenmediğinden bu santrallerin atıl varlıklar haline geleceği öngörülüyor.
• Santrallerin lisans sürelerinin sonuna kadar işletmede kalacakları süre boyunca ortalama yıllık sağlık maliyetinin 10 milyar dolar olduğu görülüyor.

Bu santraller 40 yıldır kömürün gölgesinde yaşayanların sağlığına ve çevreye büyük zararlar vermesine rağmen Çelikler Holding tarafından işletilen Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne 688 MW kapasiteye sahip iki ünite daha eklenmesi planlanıyor. Afşin Elbistan A Santrali’ne yapılacak iki ek ünite aslında 688 MW büyüklüğünde yeni bir santral demek…

KAPASİTE ARTIŞI BAHANE, YENİ TERMİK SANTRAL ŞAHANE…

Afşin Elbistan Termik Santrali ile depolama tesisi yıllardır geçici faaliyet belgesi ile çalışmalarını sürdürüyor. Olası bir kapasite artışının gerçekleşmesi halinde mevcuttaki atık depolama sahası kullanılmaya devam edecek. İşin ilginci, varolan saha da 1 Ocak 2020 tarihinden beri geçici faaliyet belgesi ile işletiliyor. Yani dört yılı aşkındır düzenli depolama lisans belgesi alamamış durumda.

GEÇİCİ İZİN BELGESİYLE FAALİYETLERİNİ SÜRDÜRÜYOR

İstanbul, hem çok fazla nüfus yoğunluğuna sahip olması hem de ekonomik anlamda Türkiye’nin lokomotifi olması dolayısıyla, ciddi hava kirliliği baskısı altında. Ülke ticaretinin yarısından fazlası İstanbul’da yapılıyor ve ürünlerinin dörtte birinden fazlası bu kentte üretiliyor. Tekstil, metal, kimya gibi birçok kirletici sektör, İstanbul ve civarında üretim yapıyor.

İSTANBUL CİDDİ HAVA KİRLİLİĞİ BASKISI ALTINDA

İstanbul Boğazı kenarında gemi emisyonlarını izleme amacı ile kurulmuş olan Kandilli istasyonunda SO2 konsantrasyonlarının, şehrin yerleşim alanlarına kıyasla iki kat daha yüksek değerler aldığı tespit edildi. 

İSTANBUL BOĞAZI’NDAN HER YIL 50 BİN GEMİ GEÇİYOR

Akdeniz de 1 Mayıs 2025 itibariyle emisyon kontrol alanı ilan edilecek. 2022 yılında alınan bu karara ilişkin öneri, Akdeniz’e kıyısı olan ülkeler tarafından Akdeniz Eylem Planı ve Barselona Sözleşmesi çerçevesinde 2021’de Türkiye’de gerçekleştirilen toplantıda hazırlanmıştı.

AKDENİZ EMİSYON KONTROL ALANI İLAN EDİLECEK

Toz taşınımının İç Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Batı ve Orta Karadeniz, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun batısında etkili olduğu görüldü. Ülkenin farklı noktalarında toz taşınımı nedeniyle atmosferin hava kalitesini etkileyen partikül madde oranlarında artış görüldü.

TOZ TAŞINIMININ BAZI BÖLGELERDE ETKİLİ OLDUĞU GÖRÜLDÜ

Prof. Dr. Murat Türkeş: “Köppen-Geiger iklim sınıflandırmasının 2041-2070 ve 2071-2099 dönemlerinin tüm senaryolarında Türkiye’de hem Akdeniz ikliminin hem de kum/toz fırtınalarının elverişli olduğunu, yarı kurak step ikliminin alanının da genişleyeceğini görüyoruz.”

TÜRKİYE’NİN BAZI BÖLGELERİNDE KURAK STEP İKLİM GÖRÜLECEK

• Özellikle orta ve kötümser senaryolara göre, yarı kurak step iklimi alanını İç Anadolu’da genişleyecek, batı ve güney bölgelerde Akdeniz iklimi alanı genişleyecek.
• Türkiye’de soğuk nemli iklim kuşakları daralacak, çok daha önemlisi Trakya’nın orta bölümünde bugünkünden çok daha kurak bir step iklimi oluşacak.
• Geleneksel Akdeniz iklim içerisindeki Güneydoğu Anadolu’nun Türkiye-Suriye sınırında, Kilis’ten Mardin’e kadar Harran Ovasını’da içeren geniş coğrafyada, bugün bizde bulunmayan Suriye’nin kuzeyindeki daha kurak bir step iklimi ve onun ardından tam kurak ikliminin buradan Türkiye’ye girmesini bekliyoruz.
• Aynı şekilde bütün Akdeniz, Ortadoğu ve Güneybatı Asya bugünkünden çok daha sıcak olacağı için gelecekte bulunduğumuz coğrafya nedeniyle özellikle geçiş mevsimlerinde kum/toz fırtınaları daha fazla görülecek.

“Gelecekte daha fazla kum/toz fırtınalarına açık bir dönem bizi bekliyor. Özellikle hem orman yangınları açısından hem tarım açısından hem de kum/toz fırtınaları açısından çok daha kurak ve sıcak iklim koşulları bizi bekliyor.”

KUM VE TOZ FIRTINALARINA DAHA AÇIK BİR DÖNEM BİZİ BEKLİYOR

YENİ BİR İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ STRATEJİSİ VE EYLEM PLANI

NÜKLEER SANTRALLER 2030’A KADAR GÜNDEMDE

• Daha önceki eylem planlarında olmayan Adil Geçiş ve Karbon Fiyatlandırma başlıkları bu eylem planında ilk kez yer aldı.

Emisyon azaltım planında yenilenebilir enerji ve nükleere ağırlık verildiği görülüyor. Nükleer enerjide kurulu kapasitenin 4800 MW’a çıkarılması hedefiyle üç santralin (Akkuyu, Sinop, İğneada) 2030’a kadar gündemde olacağını görüyoruz.

• Türkiye’de sera gazı emisyonlarının yüzde 70’den fazlası enerji sektöründen geliyor. Planda emisyon azaltım planında yenilenebilir enerji ve nükleere ağırlık verildiği görülüyor. Nükleer enerjide kurulu kapasitenin 4800 MW’a çıkarılması hedefiyle üç santralin (Akkuyu, Sinop, İğneada) 2030’a kadar gündemde olacağını görüyoruz. Bunun yanında modüler denen küçük nükleer santrallere de eylem planında yer verildi.
• Başlığında azaltım stratejisi denen planın en büyük eksikliği kömür ve gazdan çıkış için maalesef göndermenin ve takvimlendirmenin olmaması. Fosil yakıtlarla çalışan santralleri kapatmaya ya da sayısını azaltmaya yönelik herhangi bir eylem planda yer almıyor. Hatta planda kapatmaya dair bir planlama yer almadığı gibi eski termik santrallerin “temiz kömür” teknolojileri ile dönüştürülmesinden bahsediliyor. Bu da kömürden çıkılmayacağı anlamına geliyor.
• Burada daha çok teknolojiden faydalanılarak, “Fosil yakıtlara dayalı santraller için karbon yakalama, kullanma ve depolama gibi emisyon azaltımına yönelik teknolojilerin, ekonomik potansiyelinin, uygun tedarik zinciri altyapısının ve süreçlerinin araştırılması ve hedeflerin belirlenmesi” gibi bir hedefin konulduğu görülüyor.
• Özellikle enerji sektörü özelinde, yenilenebilir enerji kaynaklarından maksimum düzeyde yararlanılması ve fosil yakıtların kullanımının minimize edilmesi hedefleniyor. Rapor, özellikle güneş ve rüzgar enerjisi gibi temiz enerji kaynaklarının kapasitelerinin artırılmasını vurguluyor. Bunun yanı sıra, binaların enerji verimliliğini artırmak ve enerji tüketimini azaltmak için modern izolasyon teknikleri ve akıllı bina teknolojilerinin kullanılmasını teşvik ediyor.

Uzmanlar, bu kadar çok yenilenebilir enerji yatırımının başta ormanlar olmak üzere karbon yutak alanlarına zarar verdiği görüşünde. Özellikle eylem planında HES’lerin artırılması ve kapasitenin 35 bin MW’a çıkarılması hedefleniyor. HES’lerin akarsular üzerinde yarattığı tahribatlar uzun yıllardır Türkiye’nin gündeminde olan bir konu.

HES’LERİN ARTIRILMASI PLANLANIYOR

• Uzmanlar, bu kadar çok yenilenebilir enerji yatırımının başta ormanlar olmak üzere karbon yutak alanlarına zarar verdiği görüşünde. Özellikle eylem planında HES’lerin artırılması ve kapasitenin 35 bin MW’a çıkarılması hedefleniyor. Türkiye’nin elektrik kurulu gücü 106 bin MW. Yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam kurulu güç içindeki payı yüzde 53 civarında. Hali hazırda Türkiye’de kurulu gücün en büyük kısmını 31 bin 596 MW ile HES’ler oluşturuyor. HES’lerin akarsular üzerinde yarattığı tahribatlar uzun yıllardır Türkiye’nin gündeminde olan bir konu.
• Karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin Türkiye’de uygulaması yok ancak planda bu teknolojilere altyapı oluşturulması bakımından atıf yapılıyor. Bu teknolojilerin iklim değişikliğine ve sera gazı emisyonlarının azaltımına olumlu etkisi tüm dünyada hala tartışma konusu. Bu teknolojilerin kullanılması için yoğun bir enerji kullanımına ihtiyaç var. Bu enerji nereden karşılanacak, maliyetleri ne olacak yönünde bazı belirsizlikler hakim. Eylem planının odağında bu teknolojilerin çok fazla yer alması dikkat çeken konuların başında geliyor.
• 2053’e kadar net sıfır emisyon hedefine ulaşmak için geliştirilen çeşitli stratejilerin açıklandığı eylem planı raporunda yer alan stratejiler arasında, Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) mevzuatına “karbon içeriği” eklenmesi planı da bulunuyor. Bu değişiklik, özellikle taşımacılık sektöründe fosil yakıtların kullanımını azaltmayı ve elektrikli araç kullanımını artırmayı hedefliyor. Türkiye’de ulaştırma sektörü, artan araç sahipliliği ve fosil yakıt kullanımından kaynaklı emisyonlarda büyük bir artışa neden oldu. 2002-2022 arasında motorlu taşıt sayısı üç kat arttı ve bu artış, ulaştırma sektörü emisyonlarının yükselmesine sebep oldu. Karbon vergisi ile fosil yakıt kullanımının azaltılması ve elektrikli araçlara geçişin teşvik edilmesi, emisyon azaltımı açısından önemli.
• Eylem planındaki Binalar başlığı altında daha çok enerji verimliliğine odaklanıldığını görüyoruz. Burada Neredeyse Sıfır Enerjili Binalar (NSEB) kavramı önceliklendiriliyor. Tüm yeni yapılacak binaların bu konsepte uygun olarak yapılmasına yönelik yasal düzenlemenin geliştirilmesi hedefleniyor. NSEB yaklaşımı daha az enerji kullanılması ve yeni binaların tamamında 2026’dan sonra metrekare sınırlaması getirmeksizin uygulanması olarak ele alınmış. Mevcut binalarda bu nasıl uygulanacak kısmı ise net değil. Kentsel dönüşümdeki binalara ilişkin ise enerji verimliliği uygulaması yok. Bu eylem planında depremle ilgili kısımların girmediğini görüyoruz, girmemesi eksik bir boyut.

Dünya Bankası, ilk üç yıl içinde Türkiye’ye 18 milyar dolarlık finansman sağlayacak. Böylece Orta Vadeli Program’ın (OVP) açıklanmasının ardından Türkiye'ye aktarılan kaynak tutarı, devam eden 17 milyar dolarlık programa 18 milyar doların daha eklenmesiyle birlikte 35 milyar dolara yükseltildi. 

DÜNYA BANKASI FİNANSMAN SAĞLAYACAK

Dünyanın dört bir yanında insanlar, temel hakları arasında yer alan daha yaşanabilir bir iklimi herkes için mümkün kılmaya yönelik yasal mücadelelerini giderek artırıyor.

Bu kapsamda, dünya çapında hükümetlere karşı küresel yüksek profilli açılan iklim davaları gündem yaratırken, mahkemelerden gelen kararlar da iklim adaleti açısından önemli sonuçlar içeriyor.

Geçtiğimiz hafta bu yönde çok kritik bir gelişme yaşandı.

İsviçre'nin iklim koruma konusundaki eksikliğinin, davacıların insan haklarını ihlal ettiğine karar verildi. Fransa'nın Strasbourg kentindeki mahkemeye başvuran çok sayıda İsviçreli kadın, iklim değişikliğinin neden olduğu sıcak hava dalgalarının sağlıkları üzerindeki olumsuz etkilerini dava konusu yapmıştı.

İSVİÇRELİ KADIN, İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNİ DAVA KONUSU YAPMIŞTI

Bir grup İsviçreli yaşlı kadın tarafından kurulan Senior Women for Climate ProtectionSwitzerland (KlimaSeniorinnen) adlı dernek, İsviçre Hükümeti’ne karşı dava açtı.

Mayıs 2017’de İsviçre Federal İdare Mahkemesi’nde açılan iklim davasında, ilgili idareler nezdinde yapılan başvurunun reddedilmesinin hukuka aykırılığı dile getirilmişti.

Davanın özünü, federal idare yasasına dayanılarak, İsviçre’nin küresel ısınmayı güvenli bir seviyede tutmak için gerekli ve yeterli bir iklim değişikliğiyle mücadele hedefi koymamasının ve gerekli önlemleri almamasının yarattığı hukuka, bir diğer deyişle anayasaya ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırılığın giderilmesi oluşturuyordu.

Davayı özgün kılan, davalarının kabul edilmesini sağlamak için İsviçre hukuku uyarınca menfaatşartını karşılamak arzusunda olan davacı yaşlı kadınların, iklim değişikliğinin özellikle kendi sağlıkları üzerinde neden olduğu olumsuz etkiler üzerinden davalarını kurgulamalarıydı.

Deliller sunulmasına rağmen, federal idare mahkemesi, 75 yaş üstü kadınların iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden özel olarak etkilendiğinin söylenemeyeceği, bu durumun herkesi eşit şekilde etkilediği gerekçesiyle davayı reddetti.

Kadınlar, federal idare mahkemesinin verdiği hükmü İsviçre Federal Yüksek Mahkemesi’ne taşıdı. Mahkeme, temyiz kararını reddettikten sonra İsviçre’de tüm yasal yollar tüketildiği için, kadınlar davayı AİHM’e götürdü. Mahkeme, ileri yaştaki binlerce kadın davacının özel ve aile yaşamı hakları ile adil yargılanma haklarının ihlal edildiğine de hükmetti. Başvuran kadınların yaşları nedeniyle dava "İklim yaşlıları davası" olarak adlandırılıyor.

‘İKLİM YAŞLILARI DAVASI’

Kadınlar, federal idare mahkemesinin verdiği hükmü 21 Ocak 2019’da İsviçre Federal Yüksek Mahkemesi’ne taşıdı. Mahkeme, temyiz kararını reddettikten sonra İsviçre’de tüm yasal yollar tüketildiği için, kadınlar davayı AİHM’e götürdü.

Mahkeme, ileri yaştaki binlerce kadın davacının özel ve aile yaşamı hakları ile adil yargılanma haklarının ihlal edildiğine de hükmetti. Başvuran kadınların yaşlarının ileri olması nedeniyle dava "İklim yaşlıları davası" olarak adlandırılıyor.

Kadınlar, yaşlıların kendilerini iklim değişikliğine karşı yeterince koruyamadıklarını, özellikle aşırı sıcak hava dalgalarının onları savunmasız hale getirdiğini savunuyor.

İklim davalarını farklı bir düzeye taşıyan bir diğer dava da, şüphesiz yaşları 8 ile 21 arasında değişen 6 Portekizli çocuk ve gencin aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 32 ülkeye karşı AİHM’de açtığı dava. AİHM, çocuk ve gençlerin geçen eylül ayında açtığı davanın öncelikli olarak görülmesine karar vermişti. AİHM, geçen hafta henüz Portekiz’de iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle bu davayı geri çevirdi.

6 PORTEKİZLİ ÇOCUK VE GENCİN DAVASI

İklim davalarını farklı bir düzeye taşıyan bir diğer dava da, şüphesiz yaşları 8 ile 21 arasında değişen 6 Portekizli çocuk ve gencin aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 32 ülkeye karşı AİHM’de açtığı dava.

AİHM, çocuk ve gençlerin geçen eylül ayında açtığı davanın öncelikli olarak görülmesine karar vermişti.

Gençler ülkeleri iklim değişikliği konusunda "yeterli adım atmamakla" ve Paris Anlaşması'nın küresel ısınmayı 1.5 derece ile sınırlama hedefine ulaşmak için sera gazı emisyonlarını "yeterince azaltmamakla" suçluyordu.

Portekiz'de 2017'den bu yana her yıl meydana gelen orman yangınlarının küresel ısınmanın doğrudan bir sonucu olduğunu savunan yaşları 11 ile 24 arasında değişen altı davacı, yaşam hakkı, mahremiyet, aile hayatı ve ayrımcılığa uğramama gibi temel insan haklarının, hükümetlerin iklim değişikliğiyle mücadele konusundaki "isteksizliği" nedeniyle ihlal edildiğini iddia ediyordu.

Mahkeme, konunun önemi ve yanıtlanması gereken soruların aciliyeti nedeniyle davaya öncelik tanındığını ve şikayet edilen ülkelerin, önümüzdeki şubat ayına dek savunmalarını mahkemeye sunmaları gerektiğini kaydetmişti.

AİHM, geçen hafta henüz Portekiz’de iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle bu davayı geri çevirdi.

Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne ilave iki ünite daha açılması için hazırlanan projenin ÇED raporu; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın koordinasyonunda toplanan İnceleme Değerlendirme Komisyonu’nda (İDK) geçen hafta görüşüldü.

İLAVE İKİ ÜNİTENİN ÇED RAPORU GEÇEN HAFTA GÖRÜŞÜLDÜ

Haziran 2020'de Kurum, kapatılan santrallerin "geçici ruhsat" aldığını, bu santrallerin ünitelerini ve bacalarını mevzuata uygun hale getirdiğini söyledi. Böylece, Soma Termik Santrali'nin altı ünitesinden dördü, Kangal Termik Santrali'nin iki ünitesi, Çatalağzı Termik Santrali'nin iki ünitesi, Seyitömer Termik Santrali'nin dört ünitesinden ikisi, Tunçbilek Termik Santrali'nin üç ünitesinden ikisi ve Afşin A Termik Santrali'nin dört ünitesinden ikisi yeniden açıldı.

KAPATILAN SANTRALLER YENİDEN AÇILDI

Afşin-Elbistan A Termik Santrali’ne eklenecek iki yeni ünite 1900 erken ölüme daha neden olacak. Bir diğer önemli konu ise, termik santralin bölgedeki su kaynaklarını korkunç biçimde tüketiyor olması.

EKLENECEK İKİ ÜNİTE 1900 ERKEN ÖLÜME NEDEN OLACAK

Santralin genişletilmesi, yalnızca 1 kilometre mesafede bulunan üç akarsuyun kirlilik yükünü artıracak. Hayati öneme sahip su varlıklarının kirlenmesi, hem bölge halkını susuz bırakacak hem de içme, kullanma ve sulama sularını tehlikeye atacak.

• Hali hazırda işletmede olan Afşin Elbistan B Termik Santrali, Ceyhan Havzası’nda su kullanan en önemli kuruluştur. Soğutma suyunu doğrudan Ceyhan Nehri’nden sağlayan santralin yıllık su tüketimi 41,8 hm
• Afşin Elbistan A Termik Santrali’nde ne kadar su tüketildiği bilinmiyor. Ancak 5’inci ve 6’ncı ünitelerle su tüketimi 31,96 hm³ Yani Afşin A’daki ek iki ünite, dört üniteli Afşin B santralinin yüzde 75’i kadar su tüketecek.
• ÇED raporunda, “Santralde yer alacak çeşitli işlem ve fonksiyonların yürütülebilmesi için ihtiyaç duyulan bu suyun tamamı hali hazırda linyit işletme sahasında gerçekleştirilen susuzlaştırma işleminden kaynaklı oluşacak sudan temin edilecektir” deniyor
• Kışlaköy kömür sahasının (A-sektörü) kuzey-kuzeydoğu sınırında açılmış susuzlaştırma kuyularıyla 96 hm³/yıl yeraltı suyu boşa akıtılıyor. Bu kömür sahası işletildiği müddetçe bu boşalımlar devam edecek. Bu da ciddi olarak yeraltı sularının heba olması anlamına geliyor.
• Afşin ve Elbistan kömür sahalarında yapılan susuzlaştırma çalışmalarıyla yörede iyi ve yaygın özelliklere sahip akiferlerin olumsuz etkilenmesi kaçınılmaz. İklim değişikliğine bağlı yaşanan kuraklık ve su kaynaklarının azalma riski değerlendirildiğinde, bölge için önemli olabilecek potansiyel bir içme suyu kaynağının bu şekilde heba edilmesinin gerekçesi ve fayda/maliyet analizi belirsiz.
• Afşin Elbistan A Termik Santrali V. ve VI. Ünite İlavesi Projesi yapımı amaçlı tarım dışı kullanımı alanına çok yakın sürekli akışa sahip Karaçayır Deresi proje alanının yaklaşık 485 metre batısından, Pınarbaşı Deresi yaklaşık 660 metre batısından ve Çoğulhan Deresi ise 855 m doğusundan geçiyor.
• Bölgedeki en önemli yüzey suyu olan Hurman Çayı ise proje alanının güneybatısında yaklaşık 4,3 kilometre mesafede bulunuyor. Hurman Çayı’ndan, ÇED Raporu’nda da belirtildiği üzere büyük oranda sulama suyu amaçlı faydalanılıyor. Proje alanı Çoğulhan Mahallesi’ne içme ve kullanma suyu sağlayan yer üstü ve yer altı sularının beslenim alanının içerisinde yer alıyor.
• Afşin Elbistan A Termik Santrali V. ve VI. Ünite İlaveleri’nin üzerinde inşa edileceği alan geçirimli ve çok geçirimli zemine sahiptir. Termik santralden kaynaklı olası kirliliklerin toprağa geçmesi halinde, su geçirgenliği olan akiferleri kirletme olasılığı yüksektir.

Afşin Elbistan Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş tarafından Afşin Elbistan A Termik Santrali V. ve VI. Ünite İlavesi Projesi alanı içerisinde meydana gelecek faaliyetle evsel ve tarımsal kullanım için hayati öneme sahip su varlıklarının kirlenmesi, hem bölge halkını susuz bırakacak hem de içme, kullanma ve sulama sularını tehlikeye atacak.

SU VARLIKLARININ KİRLENMESİ BÖLGE HALKINI SUSUZ BIRAKACAK

• Afşin Elbistan Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş tarafından Afşin Elbistan A Termik Santrali V. ve VI. Ünite İlavesi Projesi alanı içerisinde meydana gelecek faaliyetle evsel ve tarımsal kullanım için hayati öneme sahip su varlıklarının kirlenmesi, hem bölge halkını susuz bırakacak hem de içme, kullanma ve sulama sularını tehlikeye atacak.
• İklim krizi nedeniyle su varlıkları giderek azalırken ve Türkiye su sıkıntısı yaşarken, termik santral kaynaklı emisyonlar buradaki yüzey sularını kirleterek temiz su varlığının azalmasına neden olacak. Ayrıca termik santral bacasındaki kirli gazlar, ağır metaller, radyoaktif elementler ve partikül maddelerle kirlenecek olan bu yüzey suları tarımsal sulamada kullanıldığında tarımsal ürünlerin de zehirlenmesine neden olacak.

EKOLOJİK YAŞAMI KURMANIN ÖNÜNDEKİ ENGELLER

• Doğanın metalaştırılması,
• Emek gücünün sömürülmesi,
• Toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin artması,
• Anayasal ve demokratik hakların yok edilmesi.

İKLİM ADALETİ KOALİSYONU’NUN ÖNERİLERİ

• Kentleri ve çeperindeki kırsalı doğal ve kültürel varlıklar dahil bütüncül bir ekosistem olarak görmelidir, doğayı bir özne olarak kabul etmelidir,
• Kentlerin yatay ve dikey sınırsız büyümesinin önlenmesini, küçük ve yavaş kentlerin oluşturulmasını hedeflemelidir,
• Kentleri ve tüm yaşam alanlarını afetlere karşı dirençli hale getirmeli, afet birimleri kurmalı ve toplumsal cinsiyete ve ekosisteme duyarlı afet acil eylem planı hazırlamalı, var olanları etkinleştirmelidir. Afetlere karşı acil toplanma merkezleri, müdahale birimleri, acil müdahale ekipleri ve ulaşılabilir ekipman alanları oluşturmalıdır,
• Afet dirençli kentlerin dirençli mahalleden geçtiğini, afet hazırlık ölçeğinin mahalle ve sokak tabanlı olduğunu kabul etmeli, yerel yönetimlerin mahalle kapasitesini arttırmak için mahalle meclisleri üzerinden hareket etmelidir,
• İklim değişikliğine karşı mücadelenin bir aracı olarak, toplumsal cinsiyet duyarlı, uzmanlar ve ekoloji örgütleri ile birlikte “İklim acil eylem planı” hazırlamalı, planın uygulanmasını ve belediyenin imar planlarının hazırlanması, altyapı, ulaşım hizmetleri gibi tüm faaliyetlerini iklim değişikliği açısından izleyen “iklim izleme birimi” kurmalıdır, varolanları etkinleştirmelidir. İklim değişikliğine uyum çerçevesinde, iklim krizinin birinci derecede etkilerinin görüleceği deniz ve göl kıyıları ile dere yataklarını her türlü riske karşı yeniden ele almalıdır,

Kent çeperlerinin, kırsalın ve yaban hayatının madencilik, enerji projeleri, yapılaşma gibi nedenlerden dolayı baskı altında olmasından ve köylülerin geçimlerini sağlamak için işçileştiği gerçeğinden hareketle, bu gidişatı tersine çevirebilmek için kırsal yaşamı, köy yaşamını, geleneksel üretimi destekleyici agroekolojik çalışmalar yapmalıdır.

• Kent çeperlerinin, kırsalın ve yaban hayatının madencilik, enerji projeleri, yapılaşma gibi nedenlerden dolayı baskı altında olmasından ve köylülerin geçimlerini sağlamak için işçileştiği gerçeğinden hareketle, bu gidişatı tersine çevirebilmek için kırsal yaşamı, köy yaşamını, geleneksel üretimi destekleyici agroekolojik çalışmalar yapmalıdır. Kırsalı desteklemek için üretim kooperatifleri kurmalı, kâr amacı gütmeyen geçimlik ekonominin geliştirilmesinin yöntemlerini uygulamaya sokmalı ve desteklemelidir,
• Kentin sağlıklı ve ucuz ekolojik gıdaya erişimi için aracısız üretici pazarları kurmalı ve tüketici kooperatiflerinin kurulmasını desteklemeli ve öncülük etmelidir,
• Meclis çevre komisyonlarını işletmeli, tüm çalışma sürecinde uzman kurumlar ve ekoloji örgütlerini karar süreçlerine dahil etmelidir,
• Kent ve çeperinde yürütülen tüm projeler için, ekoloji örgütleri ve bağımsız uzmanlarla işbirliği içinde, çevresel, sosyal, sağlık etkisi gibi hususları içeren bilimsel “Çevresel Etki Değerlendirme Raporları” hazırlanmasını sağlamalıdır,
• Çevre düzeni ve uygulama imar planlarını hazırlarken uzman kurumların, ekoloji örgütlerinin, bölgede yaşayanların katılımını sağlamalı, rantçı değil, halkçı ve ekolojik duyarlı bir anlayışı gözetmelidir,
• 10 yıllardır güvenlik politikaları nedeniyle Kürt illerinde süregiden zorunlu göç ve yaşam alanlarının yok edilmesine ve başkanlık ve belediye meclislerine kayyum atanmasına karşı durmalıdır,
• Sermayenin ele geçirdiği tüm kentlerin finans ve kâr merkezi haline getirilmesiyle artan mülksüzleştirmeye ve kentsel dönüşüm adı altında ortaya çıkan soylulaştırmaya karşı durmalıdır,
• Afet zamanlarında öne çıkan ekolojik ve toplumsal tüm varlıkların ve müştereklerin gaspına, zorla yerinden etmelere, kültürel, sosyolojik, demografik yıkımlara karşı durmalı ve bu yıkımların engellenmesi için politikalar geliştirmelidir,
• “Kamu yararı, kalkınma’ gibi söylemlerle yeşil yıkamacı stratejilere, kırda, kentte müştereklerin ve çiftçinin ve yoksul halkın varlıklarının gasp edilmesine karşı çıkmalıdır,
• Tüm canlıların müşterekleri olan ormanlar, sulak alanlar, meralar, tarım alanları, denizler, kıyılar ile kentsel müştereklerimiz olan yeşil alanlar, kamusal alanlar ve tarihi alanları korumalı ve kaybedilmiş, bozulmuş alanların geri kazanılmasına yönelik etkin çalışmalar yapmalıdır,
• Tüm yerel ekolojik politikaların diğer yerel yönetimler ve halkla birlikte bölgesel ve merkezi bir politikaya dönüştürülmesi için çaba göstermelidir,
• Merkezi yönetimlerin ekolojik yıkım politikaları ve uygulamalarına karşı halkla birlikte direnç noktası oluşturmalıdır,
• Doğal, tarihi ve kültür varlıklarının envanterini çıkarıp, koruma politikaları geliştirmeli, geçmişle-gelecek arasında köprü kurarak yaşamın zenginleştirilmesi ve değerli kılınması için çalışmalıdır,
• Hayvan barınakları adı altında açılan işkencehaneleri kapatmalı, tüm hayvanların kentlerde özgürce yaşam hakkını gözetmeli, ihtiyaçlarını karşılayan eşitlikçi politikalar geliştirip uygulamalıdır,
• Doğal döngünün kırılmaması için kimyasal kullanımı yerine ekolojik tedbirleri almalı, kırılan döngüler için rehabilitasyon politikaları uygulamalıdır,
• Kentleri devasa çöp ve atık üretim merkezi olmaktan çıkarmalı, tüketimi ve atık çıkartılmasını azaltan politikalarla doğayı tahrip etmeyen ayrıştırmayı ve kompostu önceleyen atık politikası izlemelidir,
• “Beton ve asfalt belediyeciliği”ni terk etmeli, ekolojik alternatifleri kentlerde uygulamaya almalıdır, iklime, yöreye göre yapı malzemelerinin ekolojik ve sürdürülebilir olması için teşvik edici politikalar geliştirmelidir,
• Kent ormanlarını, kent korularını ve kent içi yeşil ve sulak alanları korumalı, yeşil alanları artırmalı, park ve bahçe uygulamalarında yerel türleri gözetilerek yenilebilir peyzaj uygulamalıdır,
• Ulaşımda toplu taşımayı öncelemeli, bisiklet kullanımını teşvik etmeli, yaya ve bisiklet yollarını çoğaltmalı, trafiğe kapalı alanların ve meydanların sayısını arttırılmalıdır,
• Tarım zehirlerinin kullanımının yasaklanarak agroekolojik yöntemlerle yapılacak yerel tarımı desteklenmelidir,
• Enerjinin rant için değil, ihtiyaç kadar, yerelde, halkla birlikte, enerji kooperatifleri tarafından, iklim dostu yöntemlerle üretilmesi ve enerji demokrasisinin sağlanması için politikalar geliştirmeli ve uygulamalıdır,
• Kent çeperindeki yaban hayatın korunması ve kent yorgunluğunun azaltılması için ışık ve ses kirliliğinin engellenmesi konusunda önlemler almalıdır,
• Suyun tüm canlılar için temel bir hak olduğundan hareketle suyun ticarileşmesiyle mücadele etmeli, içilebilir, temiz ve ücretsiz şebeke suyu sağlamalıdır. Su varlıklarını korumalı, içme, kullanma ve sulama suyunun enerji, madencilik projeleri ve organize sanayi bölgelerinin ihtiyacı nedenleriyle şirketlere tahsisinin önüne geçmelidir. Halkın temiz, sağlıklı su ihtiyacını sağlamayı garantiye almalı, kırda ve kentte kuraklıkla mücadele için su tasarrufu, yağmur hasadı, damla sulama, kuraklığa dirençli peyzaj vb. uygulamaları gerçekleştirmeli ve desteklemelidir.

Tabandan örgütlenmiş iklim adaleti ve ekoloji hareketlerinin bu mücadelenin önemli bir bileşeni olduğu ön kabulüyle yerel yönetimlerin bu bileşenlerle çok daha fazla dirsek temasında olması gelecekte çok daha önemli hale gelecek.

TABANDAN ÖRÜTLENMİŞ EKOLOJİ HAREKETLERİ İLE DİRSEK TEMASI

Prof. Dr. Naci Görür’ün “TÜBİTAK Proje Yürütücüsü” olarak 1999 yılında Türkiye’nin ilk altın madeni Ovacık Altın Madeni’ne onay veren “Ovacık Projesi Çevre Faaliyetleri İncelemesi ve Strateji Raporu”nda imzası olduğu ortaya çıktı.  Bu rapor sayesinde Türkiye’de yıllar içinde artarak yükselen sömürge madenciliği de bu rapordaki tezlerin üzerine inşa edildi.

GÖRÜR’ÜN EUROGOLD’A ONAY RAPORU

“Havuz ağırlığı depremi tetiklemez. Büyük hidrolik barajlar tetikleyebilir. (…) Atıkları havuzda biriktirebilmek için belirli nitelikte kimyasal bileşime sahip olması gerekir. Buralarda biriktirilen atığın tehlikeli madde statüsünde belirli periyodlarda bertaraf edilmesi gerekir. Madenciliğin türü ne olursa olsun az veya çok zarar vermektedir.”

‘DEPREMİ TETİKLEMEZ’ AMA ‘ZARAR VERİR’

Hem iklimi hem çevreyi koruyan, enerji tasarrufu sağlayan, toplumu enerji dönüşümünün bir parçası yapan, doğal alanlarla ve yaşam alanlarıyla uyumlu yenilenebilir enerji yatırımlarını önceleyen, koruma/kullanma dengesini korumadan yana kullanan bir manifesto için hala geç değil.

Tek derdin seçim gününe kadar toplumsal büyük bir reaksiyonun önüne geçmek, işleri seçim sonrasında el çabukluğu ile halledebilmek olduğunu görüyoruz. Seçim sonrası güçlü bir karşı duruş ve direniş olmazsa ki, Akbelen’de mücadele hiç bitmedi, kamulaştırma kararları bir bir geri gelecektir.

Geriye sayım devam ediyor. Yok, seçime değil, ona üç beş gün kaldı. Biraz daha adrenalin basar, seçim akşamı çekirdek çıtlatır, ertesi gün meşrebimize göre travmatize ya da öforik oluruz, sonra da kendi gailemize bakarız. Bu ülkenin yaşadığı en büyük seçim mağlubiyeti travması olan 14-28 Mayıs bile atlatıldı, büyük oranda sonucu belli olan bu seçim mi yoracak?

Geçer. Yaklaşan kıyamet günümüz…

Kıyamet tellallığı aslında çok tavsiye edilen bir şey değil, insan evladının varoluşsal kaygılarını sürekli dürtüp kendisine gelmesini söylemek bir tür Çin işkencesi gibi gözükebilir, yapanı da pek sevdirmez. Öte yandan Machiavelli’den beri bildiğimiz bir şey, insanlar korkmazlarsa harekete geçmiyorlar. O yüzden de korku kendisini satıyor siyaseten. Belki de bu yüzden kıyamet tellallığı yapmak yararlı da oluyor, tarihsel olarak kayda değer bütün reformlar yöneticiler ve halk korktuğu zaman gerçekleştirilmiş. Sadece halkın korkması yetmiyor, o zaman başa Hitlervari yöneticiler geçiyor, o başka. Geçen hafta yine bu platformda yayınlanan bir yazı ülkemizdeki 81 ilin 36’sının “yüksek iklim riski” altında kaldığına dikkatimizi çekti.

Duygu Bütün’ün 2022 yılı sonbaharında tamamlanan doktora tezinin bulguları sıcak hava dalgası, kuraklık, orman yangını ve sel tehlikesine maruz kalma riski açısından hiçbir ilimizin geride kalmadığını bize gösteriyor. En başı belada olan illerimizse ülkemizin güneyi ve güneydoğusunda yer alıyor. İstanbul, Ankara, Kayseri ve Gaziantep gibi metropollerimiz de sıcak hava dalgası riskine maruzlar. Doktora tezinin tamamına buradan erişebiliyoruz, okudukça “panikleten” bir eser, faydalı.

Milyonlarca kişi bu risklerle beraber yaşıyor, ama sistematik bir tedbir arayışı var mı, yok.  Yerel seçimlerde adaylarımızın vaatlerini sistematik olarak inceleyen bir çalışma henüz yapılmadı ama şöyle bir göz attığımızda İstanbul’un şanslı olduğunu söyleyebiliriz, hem İmamoğlu’nun hem de Kurum’un vaatleri arasında yeşile bol bol yer verilmiş. Hem de sadece park-bahçe yapmaktan bahsetmiyorlar, karbon nötr bir İstanbul vaadi bile bulunuyor, hayırlı bir şey. Tabii gündemimizde deprem ve konut yapımı kadar yer almıyor bu vaatler, bu da bizim kusurumuz.

Öte yandan iklim riskine en fazla maruz kalan şehirlerimizden olan Gaziantep’te çevreyle ilgili meseleler geride kalmış, adaylar daha çok yol ve asfalt işiyle ilgileniyor gibi gözüküyorlar. Hemen komşusu Şanlıurfa’daysa kentsel dönüşüm bol bol zikredilmiş ancak iklim meseleleri park yapımıyla sınırlı kalmış. Oysa iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek yerler buraları, sıcaklık artışıyla tarım yapılamaz hale geldiğinde gastronomi turizminden medet ummak çok yanlış olur.

Parti seçim bildirgelerini karşılaştırmalı olarak analiz etmemizi sağlayan Manifesto Project internet sitesi en “çevreci” partinin HDP olduğunu bununla birlikte AKP ve CHP’nin çevrecilik skorlarının eşit olduğunu gösteriyor bize.

SEÇİM BİLDİRGELERİNDE ‘ÇEVRE’

Ülke bu meseleye ne kadar önem veriyor ki bir gariban belediye başkanı akıntıya karşı kürek çeksin diyeceksiniz, haklısınız. Parti seçim bildirgelerini karşılaştırmalı olarak analiz etmemizi sağlayan Manifesto Project internet sitesi en “çevreci” partinin HDP olduğunu bununla birlikte AKP ve CHP’nin çevrecilik skorlarının eşit olduğunu gösteriyor bize. Başka ülkelerde durum ne diye baktığımızda da “ileri” ülkeleri bir kenara bırakırsak komşu Yunanistan ve Bulgaristan’da da çevre meselelerinin çok da ön plana çıkmadığını görüyoruz, oysa bu ülkeler iklim krizinden en fazla etkilenecek ülkeler arasında. 2023 seçim bildirgelerini de şöyle bir okuduğunuzda “umursamazlığımızın” ne derece olduğunu göreceksiniz…

Elitlerimizin iklimle ilişkili riskleri ne kadar “sallamadıklarının” bir başka göstergesi de risk algıları. Dünya Ekonomik Forumu’nun düzenli olarak yayınladığı bir “Küresel Riskler” raporu var. 2023 yılı raporunda iklim değişikliğiyle mücadelede başarısız olunması, doğal felaketler ve aşırı hava olayları, biyoçeşitliliğin azalması ve ekosistemin çökmesi gibi riskler uzun vadedeki en önemli riskler olarak sıralanmış. Kısa vadeli risklerde hayat pahalılığı birinci sırada gelmiş ama ilk dörtte iki tane iklimle ilgili risk gelmiş, beşinci sıradaysa bizim kadim hastalığımız kutuplaşma bulunuyor. Aynı kurumun 2024 yılı raporunda uzun vadeli risklerin önde gelenleri iklimle doğrudan ilişkili -bir de bilgi düzensizlikleri- kısa vadede bilgi düzensizlikleri birinci sıradayken aşırı hava olayları ikinci sırada yer alıyor.

Özetle, dünya “elitlerinin” gözünde iklim değişikliği en önemli risk kaynağı olmaya devam ediyor. Bu çalışmanın bir ayağı ülkemizde de yürütülüyor, tabii halka sormuyorlar da şirket yöneticilerine soruyorlar, TÜSİAD sorumlu gözüküyor Türkiye’den. 2023’te birinci sırada enflasyon, ikinci sırada işsizlik ve üçüncü sırada savaşlar bulunuyormuş. 2024’te sıralama şöyle olmuş: ekonomik yavaşlama, göç, gelir/servet eşitsizliği, toplumsal barış ve sansür. Tamam, ülkemiz nevi şahsına münhasır bir ülke ancak küresel risklerden bu kadar azade olduğunu düşünmek, sanırım kayda değer bir miyopluk olsa gerek.

Anketlere baksanız vatandaşımız iklim krizi konusunda hem farkındalık sahibi hem de eyleme geçmeye hazır. OECD’nin 2022 tarihli bir çalışmasına göre ülkemizdekilerin %90’ından fazlası iklim krizinin önemli bir sorun olduğu ve hükümetin harekete geçmesi gerektiği görüşüne katılıyor.

VATANDAŞ FARKINDALIK SAHİBİ

Anketlere baksanız vatandaşımız iklim krizi konusunda hem farkındalık sahibi hem de eyleme geçmeye hazır. OECD’nin 2022 tarihli bir çalışmasına göre ülkemizdekilerin %90’ından fazlası iklim krizinin önemli bir sorun olduğu ve hükümetin harekete geçmesi gerektiği görüşüne katılıyor. Elektrikli araç kullanmak ya da karbon vergisi verme konusunda en hevesli seçmenlere sahibiz ve fakat konu et tüketimi azaltmak ya da evi daha az ısıtmak olduğunda hevesimiz kaçıyor. İklim meselelerindeki anket yanıtlarının niyet beyanı olduğuna dair kayda değer şüphe uyandıracak başka sonuçlar da mevcut ancak seçime üç gün kala anketlere olan inancı azaltmayalım.

Diyelim kürenin ve dolayısıyla ülkenin karşı karşıya olduğu bu riski ciddiye alacak siyasetçiler çıktı, gündemlerinin de birinci sırasına koydular. Marjinalleşme olasılığı yüksek “yeşil” hareketlerden bahsetmiyorum, ana akım partilerden biri bunu yaptı ve bütün ajandasını geleceğimizi kurtarmak üzerine kurdu, tabii yapmamız gereken fedakarlıklardan da bahsetmekten geri kalmadı. Daha az uçağa binmek ya da et tüketimini azaltmanın ötesinde tedbirler söz konusu, ekonomik büyümeden vazgeçmek daha fazla işsizliğe razı olmak, daha pahalı inşaatlar yapmak -ve hatta yapamamak-. Sizce bu siyasi teveccüh görür mü?

Seçim kazanabilir mi?

Yüzyıllarca süren “geri kalmışlığımızın” ve muasır medeniyetleri yakalama acelemizin motive ettiği siyasal zihin haritamızda “küçülmek” bir yer tutuyor mu?

“Yahu, ülkenin yarısında okullar tahtayla kağıtla ısıtılıyor, ne küçülmesi?” derseniz, haksız değilsiniz. Şimdi küçülmeye, bırakın durmaya karar versek fakirimiz daha fakir olur, zengine bir şey olmaz. Tıpkı diğer ülkeler gibi öyle doyumsuz bir iştahla yağmaladığımız bütün kaynakları yerine koymamız mümkün değil, durduğumuz zaman da yapanın yanına kar kalır algısı var. Bir ülkede “eğitim mi sınıf atlatır, yoksa orman arazilerine konulmuş gecekondulara imar affı getirilmesi mi” sorusuna verilen yanıt belliyse, kimseden fedakârlık yapıp yoksulluğunu uzatmasını ya da yükselme hırsına gem vurmasını bekleyemeyiz, aşırı iyimserlik olur. O zaman kendi kuyruğunu ısıran yılan durumuna düşüyoruz, açgözlülüğümüzün bizi getirdiği “kıyamet” noktasından açgözlülüğümüz nedeniyle çıkamıyoruz, kısır bir döngü içerisinde o güne doğru yuvarlanıyoruz. Başımıza ne felaket geldiyse ve geliyorsa bir noktasında mutlaka bu tatminsizliğimiz ve açgözlülüğümüz bulunuyor, şaşırtmıyor.

On binlerin canına mal olan depremlerde de, İliç’teki felakette de, yarın başımıza gelecek herhangi bir felakette de bu zihin haritamızın izini mutlaka görüyoruz. Eski bir söz, “süt neyse kaymağı da odur” der, bizim sütümüz çok ekşimiş; kaymaktan hayır beklemek safdillik olur.

Çevreyle ilgili konulardan ve yaratılan çevre tahribatlarının olumsuz etkilerinden kimse muaf değil. Dolayısıyla çevre koruma üzerine politika üretmek sadece seçimlerde hatırlanacak kadar hafif bir konu olmamalı.

Türkiye’de hassasiyetin yüksek, uyum kapasitesinin düşük olması nedeniyle kentlerin yüzde 28’i sıcak hava dalgaları konusunda “yüksek” ve “çok yüksek” zarar görebilirlik seviyesine sahip.

• Sıcaklıklar Türkiye’nin tamamında yükseliyor. 81 ilin üçte birinden fazlası yani yüzde 36’sı “yüksek” veya “çok yüksek” iklim riski altında.
• Türkiye’de hassasiyetin yüksek, uyum kapasitesinin düşük olması nedeniyle kentlerin yüzde 28’i sıcak hava dalgaları konusunda “yüksek” ve “çok yüksek” zarar görebilirlik seviyesine sahip.
• En yüksek risk altında olduğu tespit edilen iller, kuzeyde Amasya ve Tokat, güneyde Mersin ve Kahramanmaraş, İç Anadolu’da Kayseri ve doğuda ise Muş ile Ağrı olarak tespit edildi.
• 81 ilin 77’sinde, hem ortalama sıcaklıklar hem de en yüksek sıcaklıklar artıyor. Sıcak günlerin sayısının ise tam 79 ilde artışta olduğu görüldü.
• Özellikle kıyı illeri olmak üzere 58 ilde, tropik gecelerde de artış görülüyor. Bu izleğin önemli bir sebebi, Akdeniz kıyılarında kaydedilen tropik gecelerdeki artış. Mersin, hem ortalama ve en yüksek sıcaklıklar, hem de sıcaklıkların 30 dereceyi aştığı sıcak günler konusunda öne çıkıyor.
• Yağışlar söz konusu olduğunda ise tüm ülkeyi etkileyen bir artıştan söz etmek mümkün değilse de, çoğu Karadeniz Bölgesi’nde yer alan 10 il için durum farklı. Yine çoğunluğu Karadeniz’de yer alan 17 ilde, şiddetli yağışların yaşandığı gün sayısında da artış var.
• Tarımsal üretimin yoğun olduğu 30 kent, “yüksek” ve “çok yüksek” kuraklık riski altında. Türkiye’de Dünya Doğayı Koruma Birliği’nin (UICN) Kırmızı Listesi’nde yer alan tehdit altındaki türlerin 46’sı da bu 30 şehirde bulunuyor.
• Orman yangınlarına maruz kalma, en fazla kıyı şeridinde yer alan illerde olsa da şehirlerin üçte biri “yüksek veya “çok yüksek” risk altında.
• Sel riski, özellikle kuzey illerinde yüksek. Giresun, Trabzon ve Rize başta olmak üzere 25 şehir, “yüksek” veya “çok yüksek” sel riski altında. Taşkın riski altında 855 binden fazla nüfus, bir havalimanı, 11 enerji santrali ve 273 hastane var.

Kuraklık tehlikesinin en yüksek olduğu iller Mersin ve Muğla iken, maruziyetin en yüksek olduğu il ise Konya. Batman ve Şırnak ise kuraklık karşısında zarar görebilirliği en yüksek iller olarak tespit edildi.

‘İnsanların mülkiyet hakları rezerv alanlarla ihlal edilmiş durumda. Asbest ve toksik maddelerle ilgili tehlikeler sürüyor. Zeytinliklere, tarım alanlarına toplu konut projeleri yapılıyor. Zeytinliklerin üzerine enkazların döküldüğünü tespit ettik.’

ANTAKYA, TEKSAS’A DÖNDÜ

Yıkıntı atıkları ve döküm sahaları sayısı Hatay genelinde 38'e çıktı. Uzunbağ, Narlıca ve Samandağ Deniz Stadyumu moloz depolama alanlarında döküm ve ayrıştırma sürüyor. Depremin hemen sonrasında olduğu gibi halen ayrıştırma sadece demir ve diğer ticari metaller için yapılıyor.

• Bölgede halen temiz suya erişim ciddi bir sorun, su varlıklarında hijyen sorunu var. Nehirden akan çamurlu su köye, temiz artezyen suları TOKİ'ye veriliyor.
• Ciddi oranda su sıkıntısı yaşanıyor. İçme suyu tankerle geliyor. Şebeke suyunun içilebilir olduğu beyan edildi ancak analizi yapılan su numunelerinin kirli oldukları belirlendi.
• Depremin ardından protestoların odağında olan ve yeniden aday gösterilmesiyle ilgili CHP’de tartışmalar yaşanan Hatay Belediye Başkanı Lütfü Savaş’ın yakınına ait olduğu iddia edilen bir tarlanın, kamulaştırılmasın diye konteyner alanına dönüştürüldüğü de yine raporda yer alan notlardan biri.
• Molozlarla mücadele başta olmak üzere kentte ekoloji faaliyetleri üzerinde ciddi baskı var. Bu nedenle Hatay Ekoloji Platformu’nun çalışmaları yavaşlamış.
• İstimlaklar ve rezerv alan ciddi sorunların başında geliyor.
• Yıkıntı atıkları ve döküm sahaları sayısı Hatay genelinde 38'e çıktı. Uzunbağ, Narlıca ve Samandağ Deniz Stadyumu moloz depolama alanlarında döküm ve ayrıştırma sürüyor. Depremin hemen sonrasında olduğu gibi halen ayrıştırma sadece demir ve diğer ticari metaller için yapılıyor. Asbest ve diğer kimyasallar için ayrıştırma yapılmıyor. Usulsüz enkaz kaldırma ve moloz depolamaya yönelik verilen suç duyuruları, usulsüz uygulama olmadığına dair bir kararla düşürüldü.
• Yönetmeliklere uygun yapılmayan enkaz kaldırma ve moloz döküm faaliyetleri nedeniyle solunum yetmezliğine bağlı hastalıklarda artış var ancak bunlar raporlara yansıtılmıyor.

Doğal alanları, kültürel mirasları, zeytinlikleri, dağı taşı sermayenin kullanımına daha rahat sunabilmek için ayak bağı görülen yasal düzenlemeler bir bir süpürülerek temizlenmek isteniyor.

• Depremden etkilenen 11 ilde (Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye, Şanlıurfa) toplamda 497 proje için deprem sonrasında ÇED süreci başlatıldı.
• Maden, hazır beton/çimento santralleri, petrol arama ve kum/çakıl ocakları gibi projelerde önemli artış göze çarpıyor. Özellikle Hatay’daki maden projelerinde yüzde 70, Urfa’da GES projelerinde yüzde 89 ve Diyarbakır'da petrol arama projelerinde yüzde 92’lik artış yaşandığı belirtiliyor.
• 11 ilde toplam 210 maden projesi için ÇED süreci başlatılırken, maden projeleri için 61 adetle en fazla için başvurunun Maraş’ta olduğu görüldü.
• 11 ilde 23 adedi Elazığ’da olmak üzere toplam 34 petrol projesi için süreç başlatıldı.
• Depremden önce bu illerde başlayan 22 toplu konut projesi varken, şu anda sadece Adana’da 1 toplu konut projesi olduğunun görülmesi, konut projelerinde ÇED süreçlerinin tamamen devreden çıkarılarak yağma zihniyetiyle yapıldığını gösterdi.
• Deprem sonrasında bu 11 ilde GES (Güneş Enerji Santrali) projelerindeki artış dikkat çekti. 59’u Urfa’da olmak üzere 177 GES projesi için ÇED süreci başlatıldı. Çevreciler, 11 ildeki artık kullanılmayan ve rehabilite edilmesi gerekirken rehabilite edilmeyen eski maden sahalarının GES projeleriyle donatıldığı görüşünde.
• 12 adedi Maraş’ta olmak üzere toplam 42 çimento ve hazır beton projesi için de ÇED sürecinin başlatıldığı tespit edilenler arasında.
• Diğer proje başvurularına baktığımızda 9 adet kum ve çakıl ocağı, 22 RES ile 1 JES ve 1 HES projesine başvurulduğu görülüyor.

TBMM Başkanlığı’na 29 Ocak 2024 tarihinde sunulan “Maden Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi” ilgili komisyonlarda görüşüldü, İliç’te yaşanan felaket sebebiyle TBMM’de görüşülmesi ertelendi ancak görüşülmesi an meselesi.

• Anagold Madencilik, 2000 yılında kuruldu. Anagold Madencilik, faaliyetlerine yüzde 80 ortağı olan ABD-Kanada ortaklığındaki SSR Mining ve Çalık Holding şirketlerinden biri olan Lidya Madencilik ortaklığında devam ediyor.
• Lidya Madencilik, Çalık Holding’in Kanadalı Alacer Gold ile 2009 yılında işbirliğini gerçekleştirmesinden sonra 2010 yılında faaliyetlerine başlayan bir şirket olarak biliniyor.
• Kanada-Vancouver merkezli SSR Mining’in (https://www.ssrmining.com/operations/) 2020 yılında satın aldığı ABD-Denver merkezli Alacer Gold üzerinden Çalık Holding ile birlikte ortak dört projesi daha bulunuyor.
• SSR Mining, Türkiye’deki altın arama ve üretim faaliyetlerini Alacer Gold üzerinden yürütürken, Çalık Grubu’na bağlı olan Lidya Madencilik Türkiye’deki diğer operasyonlarını (https://www.lidyamadencilik.com/portfoy) Anagold Madencilik, Artmin Madencilik, Polimetal, Bakırtepe, Tunçpınar şirketleriyle gerçekleştiriyor.

Şu anda şirket, köy okuluna yerleşmiş durumda, yolları ve trafo merkezlerini inşa ediyor. Yukarı Maden ve Aşağı Maden köyleri tehdit altında. İlk ruhsatı 2015’te 1,93 hektar için “ÇED Gerekli Değildir” kararıyla aldılar. Daha sonra toplam proje alanı 8 bin 600 hektara çıkarıldı.

Türkiye'nin emeği de doğası da emperyalist şirketler ve yerli işbirlikçileri eliyle yıllarca yağmalandı, daha da yağmalanmak isteniyor. Ülke topraklarının yerli ve yabancı sermayeli maden şirketleri arasında paylaştırılması, emperyalist sermaye güçlerinin taleplerine göre yasal düzenlemeler, ayrıcalıklar ve teşvikler sunulması ciddi bir kaynak transferi ve mülksüzleştirme stratejisinin temelinde yer alıyor.

Ülke topraklarının yerli ve yabancı sermayeli maden şirketleri arasında paylaştırılması, emperyalist sermaye güçlerinin taleplerine göre yasal düzenlemeler, ayrıcalıklar ve teşvikler sunulması ciddi bir kaynak transferi ve mülksüzleştirme stratejisinin temelinde yer alıyor.

ÇED RAPORU HİKÂYE!

ALTIN ORANI ÇOK AZ

Maden faciası gözümüzü açtı. Şimdi görüyoruz ki ülkemizin taşı toprağı, dağları, meraları, hatta tarım alanları, ormanlarına maden arama ruhsatları verilmiş. Ülkenin batısı, Ege’nin şehirlerinde neredeyse bu oran yüzde 90’lara kadar çıkıyor bir incelendiğinde! Ama tabii bunları birkaç çevreci biliyor uyarıyordu da onları da içeri tıkıyorlardı, biri serbest bırakıldığında can güvenliğim yok diye zor kaçtı ülkeden.

PEKİ TÜRK ŞİRKETLER?

Onun için diyorum, her şerde bir hayır var; dokuz işçimiz can verdi tonlarca toprağın altında kalarak ama bizim gözümüz açıldı, kulak kabarttık, duyduk, dinledik ve dehşete kapıldık! Yarın ekmek bile yiyemeyiz, tarımı bitirmişler, hayvancılığı bitirmişler, canımıza okumuşlar, kazma kürek kazıyorlar dağları.

KÖYLÜ PARAYI ALIP SUSMUŞ

Türkiye’nin en dikkat çekici çevre ve yaşam alanları mücadelelerinden birinin gerçekleştiği Bergama’da altın madenciliğine karşı direnenler, “Bergama teslim edilirse, Türkiye’de her yer altıncılara teslim olur” demişlerdi.

• Ovacık Altın Madeni - İzmir/Bergama - Koza Altın
• Sart Altın Madeni – Manisa/Sart - Pomza Export
• Kışladağ Altın Madeni - Uşak/Eşme- El Dorado Gold/TÜPRAG Madencilik
• Mastra Altın Madeni – Gümüşhane - Koza Altın
• Çukuralan Altın Madeni - İzmir - Koza Altın
• Çöpler Altın Madeni - Erzincan/İliç - Anagold Madencilik
• Efemçukuru Altın Madeni - İzmir - El Dorado Gold/TÜPRAG Madencilik
• Kaymaz Altın Madeni - Eskişehir- Koza Altın
• Bolkardağ Altın Madeni - Niğde - Gümüştaş Madencilik
• Midi Altın Madeni- Gümüşhane – Yıldızbakır
• Himmetdere Altın Madeni - Kayseri - Koza Altın
• Fatsa Altın Madeni - Ordu - Bahar/Stratex-Oriole/Cominco
• Bakırtepe Altın İşletmesi - Sivas - Koç/Demir Export
• Kaş Altın Madeni - Kayseri - Koç/Demir Export
• İnlice Altın Madeni - Konya - Eczacıbaşı/Esan
• Kızıltepe Altın Madeni - Balıkesir - Zenit Altın - El Dorado Gold
• Lapseki Altın Madeni - Çanakkale - Nurol/Tümad Madencilik
• İvrindi Altın Madeni - Balıkesir - Nurol/Tümad Madencilik
• Öksüt Altın Madeni - Kayseri/Öksüt - Öksüt Madencilik/Centerra

Kazdağı Doğal ve Kültürel Varlıkları Koruma Derneğinin iğneyle kuyu kazarak, tüm süreçleri en ince ayrıntısına kadar takip edip çetele tutarak hazırladığı madencilik faaliyetleri listesi tehlikenin boyutlarının büyüklüğüne de işaret ediyor.

BALIKESİR - HAVRAN

1. Bahar Madencilik, Halılar Altın Madeni Projesi (Ruhsat Teck Madencilik’ten devralındı. “ÇED Gerekli Değildir” kararı alındı, dava edildi, keşif yapıldı, dava kazanıldı)
2. Bahar Madencilik, Büyükşapçı Altın Madeni Projesi (Ruhsat Teck Madencilik’ten devralındı. “ÇED Gerekli Değildir” kararı alındı, dava edildi, keşif yapıldı, dava kazanıldı)
3. Bahar Madencilik, Demirtepe Altın Madeni Projesi (Ruhsat Teck Madencilik’ten devralındı. İlk ÇED sürecine itiraz edildi, durduruldu, Ağustos 2020’de ÇED süreci tekrar başlatıldı, İDK toplantısı yapıldı, Temmuz 2022’de rapor nihai oldu, henüz “ÇED Olumlu" almadı, süreç devam ediyor)
4. Aksu Madencilik, Eğmir Demir ve Altın Madeni Açık Ocak İşletmesi ve Cevher Zenginleştirme Tesisi (ÇED süreci devam ediyor)
5. Koza Altın İşletmeleri, Küçükköy Altın Madeni
6. Koza Altın İşletmeleri, Çoraklıtepe Altın Gümüş Madeni Açık Ocak İşletmeciliği
7. Park Holding - CVK Madencilik, Karaaydın Kurşun Madeni Projesi (Maden çalışıyor, kapasite artışı gerçekleştiriyor)

BALIKESİR - İVRİNDİ

1. Nurol Holding - TÜMAD Madencilik, Burhaniye-İvrindi Altın Madeni (“ÇED Olumlu” kararı var, maden çalışıyor)
2. Park Holding - CVK Madencilik, Sarıalan Altın Madeni Projesi (ÇED süreci 2016’da başladı, 2017’de “ÇED Gerekli Değildir” aldı. İkinci ÇED sürecinde “ÇED Olumlu” aldı. Dava edildi, önce kaybedildi sonra Danıştay’dan döndü, dava devam ediyor. Kapasite artışı ve zenginleştirme tesisi için üçüncü ÇED süreci başladı, “ÇED Olumlu” aldı, dava edildi, bilirkişi keşfi yapıldı, dava sürüyor)

BALIKESİR - BALYA

1. Bahar Madencilik, Orhanlar Altın Madeni Projesi (Ruhsat Teck Madencilik’ten devralındı. 2019’da “ÇED Gerekli Değildir” kararı aldı, arama sondajları tamamlandı)
2. Koza Altın İşletmeleri, Gökmusa Köyü Altın Madeni Projesi 
3. Bahar Madencilik, Çamucu Köyü’nde yeni bir altın madeni projesi için 24,9 hektarlık alanda ÇED süreci başlattı. İtiraz üzerine “ÇED Gereklidir” kararı verildi.

BALIKESİR - SINDIRGI

1. Zenit Madencilik, Altın ve Gümüş Zenginleştirme Tesisi Kapasite Artırımı (“ÇED Gerekli Değildir” duyurusu 31 Ağustos 2020, karar 14 Eylül 2020’de 15 gün içinde verilmiş)
2. Zenit Madencilik, Altın ve Gümüş Zenginleştirme Tesisi Kapasite Artırımı (ÇED süreci Aralık 2020’de başladı)
3. Zenit Madencilik, Kızıltepe Altın ve Gümüş Madeni İşletmesi Alan Artırımı (Aralık 2019’da “ÇED Gerekli Değil”dir kararı verildi)
4. Zenit Madencilik, Kızıltepe Altın ve Gümüş Madeni İşletmesi ve Atık Depolama Tesisi Kapasite Artışı (Temmuz 2023’te ÇED süreci başladı, Aralık 2023’te İDK yapıldı, süreç devam ediyor)
5. Bahar Madencilik (Çamucu Köyü’nde yeni ÇED süreci başladı, projeye itiraz edildi, “ÇED Gerekli” kararı verildi)

ÇANAKKALE

1. Alamos Gold, Kirazlı Altın Madeni Projesi (Şirketin ruhsatı Ekim 2019’da doldu, mücadele sonucu ruhsat uzatılmadı. Şirket protokol gereği iki yıl daha sahada faaliyet göstermeden kaldı. Protokol süresi dolunca alandan çıkarıldı)
2. Alamos Gold, Ağı Dağı Altın Madeni Projesi (“ÇED Olumlu” kararı üzerinden yedi yıl geçti)
3. Alamos Gold, Çamyurt Altın Madeni Projesi (Şirket Kapasite artışı ÇED başvurusu yaptı. 2018’de Halkın Katılım Toplantısı düzenlendi. Süreç durdu)
4. Nurol Holding - TÜMAD Madencilik (Lapseki-Şahinli Köyü yakınlarında 2017’de üretime başladı. Şirket bu projenin bitişiğindeki Eczacıbaşı Holding’e ait 68955 Ruhsat Numaralı Sahada Altın Gümüş Madeni Ocağı Kapasite Artışı projesi devraldı, yeni kapasite artışı için ÇED süreci başlattı. 2022’de “ÇED Olumlu” kararı çıktı. Karar dava edildi, dava sürüyor)
5. Cengiz Holding - Truva Bakır Madencilik (Bayramiç ve Çan Halilağa ile Hacıbekirler köyleri yakınlarında farklı sahalarda Kuvars (Sileks) Ocağı ÇED süreçleri başladı, “ÇED Gerekli Değildir” kararları verildi. Halilağa Bakır Ocağı Kapasite Artışı, Cevher Zenginleştirme Tesisi ve Atık Depolama Tesisi için 2021’de “ÇED Olumlu” aldı, karar dava edildi. Bilirkişi keşfi yapıldı. Rapor davacılar açısından olumlu geldi. Yürütmeyi durdurma kararı alındı, şirket itiraz etti. Mahkeme bilirkişiden ilave rapor istedi. İlave rapor tanzim edildi, dava kazanıldı. Şirket rapordaki hususları tamamladığını belirterek ÇED raporunu yeniden Bakanlığa sundu. Halkın katılımı olmaksızın 2022’de İDK toplantısı yapıldı. Şirket tekrar“ÇED Olumlu” kararı aldı. Karar dava edildi, dava devam ediyor. Şirket Bayramiç - Söğütgediği Köyü yakınında Kuvars (Sileks) ocağı için ayrı bir ÇED süreci başlattı)
6. Koza Madencilik (Serçiler, Terziler Köyü yakınlarında 2017’de Altın-Gümüş Ocağı projesi için “ÇED Olumlu” aldı. Proje aradan süre geçtikten sonra dava edildi. Bu sürede Altın Gümüş Madeni Kapasite Artışı için de ÇED süreci başlattı. İlk proje için dava kazanıldı. Şirket kaybettiği dosya için 2022’de ÇED süreci başlattı, süreç devam ediyor)
7. Liberty Gold - Teck Madencilik (Orta Truva Madencilik), TV Tower Projesi (2014’te kuvars için dört ayrı ruhsat kapsamında ÇED süreci başlattı. Ancak hepsine “ÇED Gerekli” kararı verildi. Demir Ocağı için başlatılan ÇED süreci için de yine “ÇED Gerekli” kararı verildi. Bu proje için 2016’da “ÇED Olumlu” kararı aldı. Daha sonraki projeler için yapılan başvurulara “ÇED Gerekli Değildir” kararlı verildi. 2019’da farklı Kuvars (Sileks) Ocağı projeleri için ÇED süreci başlattı, çevreciler “bu bir altın madeni projesidir ruhsat vermeyin” diyerek itiraz etti, “ÇED Gereklidir” kararı verildi. Şirket bu proje ile ilgili fizibilite raporu yayınladı, projenin her an gündeme gelebileceği tahmin ediliyor.
8. Ciner Holding - Park Teknik Madencilik (Sondajlı Maden Arama Faaliyeti projeleri için 2015’te “ÇED Gerekli Değildir” kararları aldı. Daha sonra Kuvars Ocağı projeleri için 25 hektar altı için ÇED başvurusu yaptı. İtiraz edildi, “ÇED Gerekli” kararı verildi. Çevreciler projenin gerçekte bir altın madeni projesi olduğunu belirtiyor)
9. PUMİCE Madencilik, Ayvacık Kısacık Köyü Altın Madeni Ocağı ve Kırma-Eleme Tesisi (2015’te ÇED süreci başladı, Halkın Katılımı Toplantısı ve İDK yapıldı. Süreç durdu. Şirket yeniden ÇED süreci başlattı, Halkın Katılımı Toplantısı yapıldı. Şirketin ruhsat süresi dolmak üzereyken yenilenmemesi için çevreciler Bakanlığa başvurdu, ruhsat yenilenmedi)

Kendimizi siyanürlü toprağın altında kalan işçilerin yerine koymaya, neler yaşadıklarını, başlarına gelenleri hissetmeye çalışıyoruz. Ancek onların dilleri yok.  Ne kadar çırpınırlarsa çırpınsınlar, izleyicilerin de gerçeğe yaklaşmaları, tanıklık etmeleri imkansız. Hakikatin cisimleşmediği sürece görmezden gelinmesi,  cisimleştiğinde de üzerinin örtülmesi nasıl kurgulandığını gizliyor.

“Altına hücum” gibi başlıklar taşıyan western filmlerindeki gibi bir gölet ya da dere kenarında, el ile yapılan bir arama ve üretim söz konusu değil. Geleneksel denilen üretim biçiminde risk bilgisi uygulama içinde aktarılıyor, kuşaktan kuşağa. Endüstriyel üretimde ise bu bilgi ayrı bir düzlemde üretiliyor, uygulamayı konu alan pratiklerle, planlarla, projelerle biçimleniyor.

ARAMA HÂLÂ ELLE YAPILIYOR GİBİ

LİÇ, LİÇLEME NE DEMEK?

Hakikatin görünmez olması ya da cisimleşmediği sürece görmezden gelinmesi, cisimleştiğinde de üzerinin örtülmesi onun nasıl kurgulandığını gizliyor.  Hakikat yalnızca gerçeğin sertliğine çarpıp geri dönen bir yankı. İmkansızlığın cisimleşmiş hali.

HAKİKATE YOK MUAMESİ YAPMAK

Avukat İsmail Hakkı Atal tarafından, siyanür sızıntısına yol açan Çöpler Altın Madeni’ni işleten Anagold Madencilik şirketinin yönetim kurulu üyeleri, “ekokırım” ve “insanlığa karşı suç” işlemekten Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne şikayet edildi.

ÇÖPLER ALTIN MADENİ’NİN SAHİBİ ANAGOLD MADENCİLİK

İnsan haklarından uzak, adaletin, hakkın, hukukun zerresini almamış, sınıfsallığı dibine kadar hissettiren, sadece sermayenin çarklarının vahşice dönmesi üzerine kurulu düzende çarkın arasında kanıyla, canıyla sıkışmış işçilerin, emekçilerin hayatlarıyla beslenen bir düzen.

GÖZ GÖRE GÖRE GELEN FACİA

Türkiye’nin doğal varlıklarının zararına ne varsa, AKP yine elinden geleni yapıyor. AKP’li milletvekillerinin imzalarıyla ilgi komisyonda görüşülmeye başlanana kanun teklifi 15 maddeden oluşuyor. Maddelerin büyük çoğunluğu çevre koruma açısından ciddi endişe kaynağı olurken, yasa teklifinin adrese teslim bir nitelik içerdiğini de söylemek lazım.

Bu yasa teklifinin arka planında Arap sermayesini Türkiye’ye çekerek onlara kılçıksız bir bürokratik ortam yaratma çabası olduğu çok açık. Özellikle, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) Türkiye’de yenilenebilir enerji yatırımları yapmak istediği ancak ülkeye gelmek için TL şartının kaldırılması ve göller dahil tüm alanların yatırıma açılmasını talep ettikleri konuşuluyor.

1. a) Yenilenebilir ve Temiz Enerji - 2500 MW’a kadar deniz üstü rüzgar projesi/projeleri - 3000 MW’a kadar optimize batarya depolamalı karasal rüzgar ve güneş enerjisi projesi/projeleri - Yeşil hidrojen ve/veya yeşil amonyak üretmek için 5000 MW’a kadar yenilenebilir ve temiz enerji projeleri - 2000 MW’a kadar pompaj depolamaları hidroelektrik santral projesi/projeleri b) Şebeke ve İletim - 1000 MW’a kadar batarya depolama projesi/projeleri - Üçüncü ülkelerde enterkonneksiyon projeleri c) Termik Santraller - İstanbul Ambarlı’da yer alacak 1200 MW-1800 MW kombine çevrim enerji santrali de dahil olmak üzere, 3000 MW’a kadar kombine çevrim gaz türbini enerji santrali projesi / projeleri - 3000 MW’a kadar temiz ve yerli kömür yakıtlı enerji santral projesi/projeleri

Murat Kurum, her ne kadar bugünlerde “halkın istemediği bir şey gündemimizde olmayacak” dese de kısa bir arşiv taramasıyla geçmiş dönemlerde ısrarla bu projenin tamamlanacağından bahsettiğini görebiliriz.

Kanal güzergahındaki araziler 8-10 kere el değiştirdi, fiyatlar astronomik yerlere fırladı, Arap sermayesi arsa kapatma yarışına girdi, hepsi birer lojistik faciası yaratacak köprüler ballandırılarak anlatıldı, göstermelik temel atma törenleri düzenlendi.

Yeni ortaya atılan bir kavrama göre, karbon ayak izimize odaklanmak yerine iklim gölgemize odaklanmanın daha etkili olacağı savunuluyor. Karbon ayak izinin anlamsızlaştığı bir dünyada iklim gölgesi, çevre için aldığımız önlemlerle sosyal çevremizi bilinçli ya da bilinçsiz etkileme hâlimiz olarak açıklanıyor.

Karbon ayak izimizin büyük bir kısmı kontrolümüz dışındaki güçler tarafından oluşturuluyor, Şehirlerin nasıl tasarlandığını kontrol edemiyoruz, toplu taşımayı kontrol edemiyoruz, hatta hangi ülkede doğduğumuzu bile kontrol edemiyoruz.

TEİAŞ tarafından aylık olarak açıklanan verileri alt alta koyduğumuzda, 2023 yılının 11 ayında kapasite mekanizmasından Yeniköy Termik Santrali için yaklaşık 73 milyon TL ve Kemerköy Termik Santrali için yaklaşık 100 milyon TL ödeme yapıldı. İki santral için yıl genelinde tahmini ödeme 200 milyon TL’yi bulacak gibi görünüyor.

İsrail'in nihai hedefini sadece Hamas'ı yok etmek ve/veya Filistinlileri anayurtlarından uzaklaştırmak değil, aynı zamanda Gazze'nin milyarlarca dolarlık gaz kaynaklarına da zaman içinde el koymak olarak görebiliriz.

Gazze halkına yönelik soykırım sürerken, bu insanlık trajedisi birilerine büyük kazançların fırsat kapısı olarak açılıyor. Fosil yakıt şirketleri insanların çektiği acılardan kâr elde etmeye devam ettiği sürece, bu gezegen üzerinde iyi bir şeyden bahsedilemez.

• 6000 MW’a kadar nükleer güç santrali projesi/projeleri
• Nükleer yakıt imalatı
• İleri nükleer reaktörler
• Nükleer işgücü ve tedarik zincirinin geliştirilmesi”

Güney Kore, bir süredir nükleer enerji sektörünü geliştirmeye yönelik hamlesinin bir parçası olarak, 2030’a kadar 10 nükleer güç reaktörü ihraç etmeyi hedefliyor. Dolayısıyla radarındaki ülkelerden biri nükleer santral iştahı giderek artan Türkiye.

Nükleere hevesli BAE, ülkesindeki ortağı Güney Koreli KEPCO ile Türkiye’de proje geliştirebilir, Rusların projesine ortak olabilir ya da sıfırdan başka bir projenin ana yüklenicisi olabilir.

Bakanlıkların yürüttüğü izin süreçleri ve verdiği izinler kâğıt üzerinde kalıyor; gerçek bir değerlendirme içermiyor. Bu konuda AB’nin ve kamu kurumlarının raporları var. Gemi söküm faaliyetlerini denetleyecek ve standartlaştıracak hukuksal bir çerçeve bulunmuyor.

Araştırma kapsamında yapılan mekânsal analiz, kıyı alanında gemilerin ve platformların karaya çekilmesinden ve dolgu/kazı çalışmalarından kaynaklanan morfolojik değişikliklere işaret eden renk ve ton farklılıkları ortaya çıkardı.

Çok bilinen bir söz vardır: Fakirleri doyuramadığımız için değil, zenginleri doyuramadığımız için açlık, yoksulluk, sefalet bitmiyor. Bunu biraz da genişlettiğimizde aslında pekala zenginleri bir türlü memnun edemediğimiz için iklim kriziyle ilgili acil, kararlı ve sistematik uygulamalara geçemiyoruz da diyebiliriz.

Zenginlik ve iklim krizi arasındaki ilişkiye dair son birkaç haftada önemli araştırmalar paylaşıldı. Bunların her biri bağımsız birer araştırma olarak farklı verilerle ortaya konmuş olsa da ortak ve paralel bazı özelliklere sahip.

O araştırmalara geçmeden önce bundan tam bir yıl önce açıklanmış başka bir araştırmanın sonuçlarına atıf yapalım…

Oxfam ve Stockholm Çevre Enstitüsü'nün The Guardian gazetesi ile birlikte yürüttüğü The Great Carbon Divide (Büyük Karbon Uçurumu) başlıklı araştırmasına göre, dünyanın en zengin yüzde 1'i en yoksul yüzde 66'dan daha fazla karbon salımına neden oluyor.

Yani, insanlığın en zengin yüzde 1'lik kesimi, en yoksul yüzde 66'lık kesimden daha fazla karbon emisyonundan sorumlu olup, bu durum savunmasız topluluklar ve iklim acil durumuyla mücadeleye yönelik küresel çabalar açısından vahim sonuçlar doğuruyor.

Milyarderler gezegeni yok etme noktasına kadar yağmalıyor…

Küresel iklim eşitsizliği üzerine bugüne kadar yapılan en kapsamlı çalışmalardan biri olan bu araştırmaya göre, milyarderler, milyonerler ve yılda 140 bin dolardan fazla maaş alanlar dahil 77 milyon kişiden oluşan bu elit grup, 2019 yılında tüm karbon emisyonlarının yüzde 16'sından sorumlu.

Bu oran, sıcaklık nedeniyle 1 milyondan fazla ölüme neden olmaya yetiyor.

Rapor, ABD Çevre Koruma Ajansı tarafından kullanılan ve her 1 milyon ton karbon için dünya çapında 226 fazla ölüm anlamına gelen ölüm maliyeti formülünü kullanarak, sadece yüzde 1'in emisyonlarının önümüzdeki on yıllar boyunca 1,3 milyon insanın sıcaklığa bağlı ölümüne neden olacağını hesapladı.

Araştırmaya göre yoksulluk içinde yaşayan insanlar, marjinalleşmiş etnik topluluklar, göçmenler ve aşırı hava koşullarına karşı savunmasız evlerde ya da dışarıda yaşayan ve çalışan kadınlar ve kız çocukları orantısız bir şekilde acı çekiyor. Bu grupların tasarruf, sigorta veya sosyal korumaya sahip olma ihtimalleri daha düşük.

Bu da onları sel, kuraklık, sıcak hava dalgaları ve orman yangınları karşısında hem ekonomik hem de fiziksel olarak daha fazla risk altında bırakıyor. BM, gelişmekte olan ülkelerin aşırı hava koşullarına bağlı ölümlerin yüzde 91'inden sorumlu olduğunu söylüyor.

Kirleten kirlettiği ile kalıyor, iklim krizine katkısı hiç olmayan kesimler “zenginlerin kirletme hakkının” acısını çekiyor.

Milyarderlere servet vergisi uygulansa 500 milyar dolar gelir

Oil Change International’ın geçen ay yeni yayımlanan araştırması, zengin ülkelerin servet vergisi, kurumlar vergisi ve fosil yakıtlara yönelik vergilerin toplamından yılda 5 trilyon dolar gelir elde edebileceğini gösterdi.

Milyarderlere uygulanacak bir servet vergisi ile dünya çapında 483 milyar dolar gelir elde edebilirken, finansal işlem vergisi ile 327 milyar dolar toplanabilir. Büyük teknoloji, silah ve lüks moda satışlarından alınacak vergilerin toplamı da 112 milyar dolara ulaşacak.

Dünya çapında uygulandığı takdirde kamu askeri harcamalarının yüzde 20’sinin yeniden dağıtılması ise 454 milyar dolar değerinde olacak.

Fosil yakıtlara verilen sübvansiyonların durdurulması, zengin dünyada 270 milyar dolarlık, dünya çapında ise yaklaşık 846 milyar dolarlık kamu parasının serbest kalmasına neden olacak. Fosil yakıt çıkarımına ilişkin vergiler zengin dünyada 160 milyar dolar, küresel olarak ise 618 milyar dolar değerinde olacak.

Özellikle zengin ülkeler fosil yakıt yardımlarına son vererek, çevreyi kirletenlere ödeme yaptırarak ve adil olmayan mali kuralları değiştirerek trilyonlarca dolarlık hibe ve hibeye eşdeğer iklim finansmana erişime olanak sağlayabilir…

Dünyanın farklı ülkelerinden 125 milyarder, dünya nüfusunun daha düşük gelirli yüzde 90’lık kısmında yer alan herhangi birinden 1 milyon kat daha fazla emisyona sebep oluyor.

ZENGİNLERİN KARBON AYAK İZİ, TAHMİNLERDEN ÇOK DAHA YÜKSEK

Karbon ayak iziniz, hem dünyanın hangi ülkesinde yaşadığınıza hem de gelir seviyenize bağlı olarak büyük farklılık gösteriyor. ABD’de yaşayan birinin karbon ayak izi, ortalama bir Nijeryalı’nın karbon ayak izinden yaklaşık 13 kat daha büyük.

Öte yandan, dünyanın farklı ülkelerinden 125 milyarder, dünya nüfusunun daha düşük gelirli yüzde 90’lık kısmında yer alan herhangi birinden 1 milyon kat daha fazla emisyona sebep oluyor.

Bu eşitsizlik, ülkeler özelinde de oldukça belirgin. Örneğin ABD’de en fazla gelire sahip yüzde 1’lik kesimden birinin karbon ayak izi, en az gelire sahip yüzde 50’lik kesimden birine kıyasla 1,388 kat daha büyük.

Gelelim bu konuya dair son araştırmaya…

Yeni bir çalışma, ülke içindeki karbon ayak izi eşitsizliğinin yeterince anlaşılmadığına ve büyük ölçüde azımsandığına işaret ediyor.

Nature Climate Change’de yayınlanan ve ABD, Danimarka, Hindistan ve Nijerya’dan 4 bin kişinin katılımıyla yapılan yeni bir çalışma, bu ülkelerin tamamında zenginlerin (en yüksek gelire sahip yüzde 10’luk ve yüzde 1’lik kesimin) karbon ayak izinin gerçekte olduğundan çok daha düşük tahmin edildiğini ortaya koydu.

Gerçeklik ve tahminler arasındaki en büyük uçurum, ABD’de ve Danimarka’da gözlendi.

Araştırmanın bir diğer önemli bulgusu, desteklenen iklim politikalarının da gelir düzeyine göre farklılık göstermesi oldu. En yüksek yüzde 10’luk gelir grubundan katılımcılar, kullanımın fazla olduğu dönemlerde elektrik fiyatını artırmak veya kırmızı ete vergi ilave etmek gibi politika önerilerini daha yüksek oranda destekledi.

Çalışmanın yazarlarından Copenhagen Business School İşletme Bölümü Öğretim Üyesi Kristian S. Nielsen’e göre daha varlıklı kesimler, davranışlarını değiştirmelerini gerektirmeyen çözümleri daha çok benimsiyor.

Öğretim Üyesi Kristian S. Nielsen, “Küresel ısınmayı engellemeye yönelik hedeflerde görülebileceği gibi, sınırları tam anlamıyla belli olan bir karbon bütçemiz var. Şu anda bazı insanlar, hafta sonu Dubai’de alışverişe gitmek, büyük bir eve sahip olmak veya başka türlü amaçlar için, bu sınırlı bütçeden çok büyük bir pay alıyorlar. Bunun adil olup olmadığını konuşmak, tartışmak önemli” diyor.

SINIRLI KARBON BÜTÇESİNİN ADİL PAYLAŞILMASI GEREKİR

Nielsen, "Eşitsizlikler söz konusu olduğunda bazıları ‘zenginlerin ne kadar parası olduğundan kime ne’ diyebiliyor, çünkü nihayetinde paraya sınırlı bir kaynak gözüyle bakılmıyor. Ama söz konusu iklim olduğunda durum farklı. Küresel ısınmayı engellemeye yönelik hedeflerde görülebileceği gibi, sınırları tam anlamıyla belli olan bir karbon bütçemiz var. Şu anda bazı insanlar, hafta sonu Dubai’de alışverişe gitmek, büyük bir eve sahip olmak veya başka türlü amaçlar için, bu sınırlı bütçeden çok büyük bir pay alıyorlar. Bunun adil olup olmadığını konuşmak, tartışmak önemli” diyor.

Son derece açık ki, yüksek karbon salımı yapanlarla düşük karbon salımı yapanlar arasındaki büyük uçurum, karbonu azaltmaya yönelik mevcut ülkeler merkezli yaklaşımın yeniden düşünülmesi gerektiğini gösteriyor. Karbon vergileri ve zenginlerden alınacak servet vergileri bu noktada kritik önemde.

İster istemez, bu politikanın yaygın bir şekilde uygulanması yoksul insanların gelirlerine oranla daha fazla ödeme yapmasına neden oluyor. Refah dağılımında aşağıya doğru indikçe, insanlar enerji için daha yüksek bir yüzde ödemek zorunda kalıyor.

Bu konuda işler tamamen çığırından çıkmadan önce kısa bir süre daha zaman var. Eğer bu fırsat da kaçırılırsa, muhtemelen ekonomik, sosyal ve toplumsal açıdan daha karmaşık bir durum ortaya çıkacak ve üstelik karbon politikası artık küçük bir elit üzerinde yoğunlaşmaktan çıkıp, daha geniş kesimlere yaygınlaşacak ve ülkelerin tüm nüfusunu etkilemeye başlayacak.

Fosil yakıtlara bağımlılığın en önemli çevresel bedellerinden birini tüm toplum olarak hava kirliliğine maruz kalarak ödüyoruz.

Carbon Brief tarafından yapılan bir çalışamaya göre Türkiye, kömür santrallerine yatırım planlayan ülkeler arasında 4,75 GW'lık projeyle dünyada 10’uncu sırada yer alıyor. Türkiye'nin 2030 hedefi ise 1,7 GW kapasiteye sahip yeni kömür santralleri inşa etmek.

İklim krizi ile mücadele etmek için küresel çapta kömür yatırımları azaltılmaya çalışılırken, Türkiye'nin kömüre olan bağımlılığı sürüyor. Bu durum, dünya genelinde kömürden uzaklaşma eğilimine ters düşerken, Türkiye’nin iklim kriziyle mücadeledeki politikasızlığı ve eylemsizliği ile fosil yakıtlardan çıkış tarihi belirlemiyor olması hava kirliliği sonucu erken ölümlere neden oluyor.

Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Türkiye’deki hava kalitesini ve hava kirliliğinin insan sağlığına etkilerini incelediği Kara Rapor 2024 yayınlandı.

Raporda, Türkiye’nin enerji politikaları ve hava kalitesi arasındaki ilişki değerlendirilirken, özellikle sanayi bölgelerindeki hava kalitesinin nasıl izlendiğine dair de önemli tespitlere yer verildi.

Rapora göre, Türkiye’de nüfusun yüzde 92’sinden fazlası hala Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre kirli hava soluyor. Hava kirliliği sonucu gerçekleşen ölümler hem sayısal hem de orantısal olarak geçmiş yıllara göre daha fazla olurken, temiz hava politikalarıyla Türkiye’de 68 bin 440 kişinin ölümünün önüne geçilebilirdi.

Türkiye’de kömür, petrol ve doğalgaz 2022 yılında birincil enerji arzında yüzde 82,8 oranında paya sahip.

TÜİK verilerine göre, 2022 yılında 79 milyon ton linyit, 35 milyon ton taş kömürü ve taş kömürü koku tüketildi. 2022’de bu ikisi toplandığında 115 milyon ton kömür tüketilmiş oldu.

TEİAŞ verilerine göre, elektrik üretiminin yüzde 57’si fosil yakıtlar yakılarak elde edildi.

Yine TÜİK verilerine göre, linyitin yüzde 83,5’i termik santrallerde, yüzde 11,2’si demir çelik sanayi hariç sanayi tesislerinde, yüzde 5,3’ü konut ve hizmetlerde kullanıldı.

Taş kömürünün yüzde 60’ı tebrik santrallerde, yüzde 18’i  demir çelik sektöründe yakıldı.

Türkiye’de havası temiz kent yok.

Türkiye’de hava kalitesinin yönetimiyle ilgili detaylı bir mevzuat olsa da bu mevzuatın içeriğinde ve uygulanmasında ciddi sıkıntılar var. En önemli sorunlardan biri, mevzuatta belirli sektör ve tesislere tanınan istisnalar olarak görünüyor. Teknik santrallere, demir çelik tesislerine emisyonlar konusunda istisnalar getiriliyor. Ayrıca, bilgi edinme hakkı etkin kullanılmıyor, ticari sır gibi cevaplar verilerek bilgi talebi reddediliyor.

2022 ve 2023 yıllarında Türkiye genelinde hava kalitesi izleme ağındaki istasyon sayıları artsa da hava kirliliğinin izlenmesi verimi hala çok düşük. Maalesef, özellikle fosil yakıt kullanan ağır sanayinin olduğu bölgelerde hava kalitesi düzenli takip edilmiyor.

Sanayinin ve termik santrallerin bulunduğu örneğin İzmir Aliağa’da, Çanakkale Çan’da hiç ölçüm yapılmamış. Kocaeli’ndeki istasyonların yüzde 60-70’inde hiç ölçüm yapılmamış.

Kömür yakarak elektrik üreten termik santrallerin olduğu illerde düzgün ölçüm yapılmıyor.

Örneğin, Milas’ta Yeniköy ve Kemerköy termik santrallerine çevre izni verildi. Çevre izinlerinin usulüne göre verilmediği gerçekçesiyle İkizköylüler dava açtı, ardından termik santrallerin ölçümleri alındı. Afşin Elbistan’daki termik santralde de kapasite artışı yapılmak isteniyor.

Türkiye genelinde 2022’de 365 adet hava kalitesi izleme istasyonu olmasına ve bu sayının 2023’te 380’e yükselmiş olmasına rağmen, tüm istasyonlarda mevzuata göre izlenmesi gereken parametrelerin tamamına bakılmıyor.

2023 yılında toplam istasyon sayısı artmış olmasına rağmen, yeterli veri alımı sağlanan istasyon sayıları 2022 yılına göre daha düşük. Dokuz ilde hiçbir istasyonda yıllık PM10 değerlerini hesaplamak için yeterli veri yok.

Üretimde fosil yakıt, özellikle de kömür kullanan ağır sanayinin yoğun olduğu bölgelerdeki partikül madde izlemesi çok sınırlı. Kirliliğin yoğun olduğu bilinen Sakarya -Hendek OSB, Kocaeli-Gebze OSB ve Kocaeli-Dilovası-İMES OSB 2 istasyonlarında 2022 ve 2023 yılları boyunca hiç PM10 ölçümü yapılmadı.

2023 yılında en yüksek PM10 ortalamasına sahip olan 10 il sırasıyla Malatya, Kahramanmaraş, Osmaniye, Hakkari, Aydın, Batman, Iğdır, Şırnak, Gaziantep ve Kilis.

Yıllık ortalaması, ulusal mevzuattaki yıllık ortalama PM10 limit değerinin (40 µg/m3) altında gerçekleşen, bir başka deyişle PM10 açısından havası görece temiz olan sadece 13 şehir var: Adıyaman, Bitlis, Karaman, Isparta, Antalya, Bilecik, Kırşehir, Trabzon, Giresun, Rize, Sinop, Afyonkarahisar, Samsun.

Ancak ulusal mevzuatta izin verilen yıllık ortalama PM10 kirliliği, Dünya Sağlık Örgütü’nün insan sağlığı için belirlediği kılavuz değerin 2,7 katı.

2022’de Türkiye’de kaza, yaralanma ve covid nedenli ölümler harici gerçekleşen 30 yaş üstü toplam 480 bin 991 ölümün yüzde 14,2’ü hava kirliliğine bağlıydı. Türkiye’de nüfusun en az yüzde 92’si kirli hava soluyor.

ÖNEMLİ RAKAMSAL VERİLERLE HAVA KİRLİLİĞİ

- Dünyada her yıl 4 milyondan fazla insan PM2,5 kaynaklı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor.

- 2022’de Türkiye’de PM2,5 düzeyleri Dünya Sağlık Örgütü’nün kılavuz değeri indirilebilseydi 68 bin 440 ölüm önlenebilirdi.

- 2022’de Türkiye’de kaza, yaralanma ve covid nedenli ölümler harici gerçekleşen 30 yaş üstü toplam 480 bin 991 ölümün yüzde 14,2’ü hava kirliliğine bağlıydı.

- Yeterli ölçüm yapılan 71 ilde Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği yıllık ortalama PM10 kılavuz değer olan 15 µg/m3 aşıldı.

- Türkiye’de nüfusun en az yüzde 92’si kirli hava soluyor.

- 2022’de İstanbul ortalama 38,41 μg/m3 yani Dünya Sağlık Örgütü’nün 2,5 katı PM10 kirliliğine maruz kaldı. Ankara’da 39,25 μg/m3, İzmir’de ise 45,18 μg/m3 oldu. İzmir’deki PM10 kirliliği ulusal limit değerin de üzerinde.

- Türkiye’de yaşayan bir kişi, yıllık ortalamada 26 µg/m3 PM2,5 kirliliğine maruz kalıyor. Bu değer Dünya Sağlık Örgütü’nün kılavuz değerinin beş katı.

- 2023’te SO2 (kükürt dioksit) oranı altı ilde, Manisa, Şırnak, Adana, Muğla, Konya, Kütahya’da aşıldı. Bu illerde kömürlü termik santraller ve enerji için kömür kullanan ağır sanayi bulunuyor. Kükürt dioksitin başlıca kaynağı kömürün yakılması.

- NO2 (azot dioksit) Kayseri, Kahramanmaraş, Kütahya, Erzincan ve Bolu’nun aralarında olduğu 10 il Dünya Sağlık Örgütü’nün 24 saatlik ortalama kılavuz değeri olan 25 µg/m3’ü en çok aşan iller oldu. Azot dioksit kirliliği en çok trafikte ve sanayide fosil yakıt tüketiminden kaynaklanıyor.

- NO2’deki (azot dioksit) her 10 μg/m3’lük artış, meme kanseri riskini 1,02 kat artırıyor. Her 10 μg/m3 PM10 artışıyla meme kanserinden ölme riski 1,05 kat çoğalıyor.

Türkiye enerjide fosil yakıtlara bağımlılığını hızla azaltmalı. Ağır sanayi bölgelerinde hava kalitesinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve yönetimi sistematik hale getirilmeli. Türkiye imzaladığı hava kalitesine yönelik uluslararası sözleşmeleri uygulamalı.

HAVA KİRLİLİĞİYLE MÜCADELE İÇİN ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Temiz Hava Hakkı Platformu Kara Rapor 2024’te, Türkiye’de hava kirliliğinin ve buna bağlı sağlık sorunlarının yol açtığı ölümlerin azaltması için şu önerilerde bulunuyor:

- Türkiye enerjide fosil yakıtlara bağımlılığını hızla azaltmalı.

- Ulusal hava kalitesi standartları iyileştirilmeli.

- PM2,5 için ulusal limit değer belirlenmeli ve yürürlüğe alınmalı.

- Hava kalitesi izleme çalışmaları iyileştirilmeli.

- Ağır sanayi bölgelerinde hava kalitesinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve yönetimi sistematik hale getirilmeli.

- Hava kirliliğinin sağlık etkileri saha çalışmaları ile araştırılmalı.

- Çevresel etkisi olan tüm projeler için sağlık etki analizinin de yapılması mevzuata dahil edilerek zorunlu hale getirilmeli.

- Türkiye imzaladığı hava kalitesine yönelik uluslararası sözleşmeleri uygulamalı.

- Çevresel bilgiye ulaşabilmek için bilgi edinme hakkının etkin biçimde kullanılabilmesi sağlanmalı.

Gezegenimiz dünya pek çok krizle aynı anda mücadele etmek zorunda: Çatışmalar, iklim krizi, korumacı ve popülist politikaların yükselişi, resesyon, göçler, yoksulluk, açlık…

Bu hafta 22-23 Eylül günlerinde New York’ta düzenlenecek BM Gelecek Zirvesi’nde (Summit of the Future) bu çoklu krizler çağının meselelerine ilişkin somut çözümler aranacak.

Gelecek Zirvesi'nde dünya liderlerini sorumluluklarıyla yüzleştirmek için çeşitli çözüm ve politikalar sunulacak. Bu anlamda BM Genel Sekreteri António Guterres'in dünyanın "güven açığı" yaşadığı söylemesi boşuna değil.

Dünyanın hemen her yerinde çatışmalar ve şiddet büyük acılara neden oluyor, jeopolitik bölünmeler yaygınlaşıyor, eşitsizlik ve adaletsizlik her yerde yükseliyor, popülizm ile aşırıcılığı besliyor. Yoksulluk, açlık, ayrımcılık, kadın düşmanlığı ve ırkçılık gibi asırlık sorunlar yeni biçimler alıyor.

İş ivedi çözümlere gelince herkesin sınıfta kaldığı bir sistemin zaman tünelinde sıkışıp kaldık.

Dolayısıyla, küresel karar alma mekanizmalarında ciddi bir “karar alamama ve tıkanma” hali dikkat çekiyor. Küresel mimarideki sıkışmışlığı aşabilmek için yeni bir reforma ihtiyaç var.

Gelelim zirvenin gündemine…

Etkinlik, beş ana başlığın yanı sıra (sürdürülebilir kalkınma ve finansman, barış ve güvenlik, herkes için dijital bir gelecek, gençlik ve gelecek nesiller ve küresel yönetişim) ve insan hakları, cinsiyet eşitliği ve iklim krizi de dahil olmak üzere BM'nin tüm çalışmalarıyla keşişen diğer konulara dayanan oturumlardan oluşacak.

Zirve sırasında üye devletler tarafından ekinde Küresel Dijital Sözleşme ve Gelecek Nesiller Deklarasyonu olan Gelecek Paktı'nın benimsenmesi bekleniyor. 

Gelecek Zirvesi, halihazırda verilmiş olan sözlerin daha eksiksiz yerine getirilmesi, uluslararası toplumun gelecek dünyaya hazırlanması ve güvenin yeniden tesis edilmesi için bir fırsat sunuyor. 

GELECEK ZİRVESİ BİR FIRSAT SUNUYOR

Çünkü bu konular geçmişte ele alınmış ve iklim konusunda Paris Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları gibi önemli anlaşmalara varılmış olsa da, çoğu uzun yıllar önce kurulmuş Birleşmiş Milletler yapılarının artık yeterince adil veya etkili olmadığına dair yaygın bir algı var.

Gelecek Zirvesi, halihazırda verilmiş olan sözlerin daha eksiksiz yerine getirilmesi, uluslararası toplumun gelecek dünyaya hazırlanması ve güvenin yeniden tesis edilmesi için bir fırsat sunuyor. 

Zirvenin ardından odak noktası, Gelecek Paktı’nda yer alan tavsiye ve taahhütlerin uygulanması olacak. Kasım ayında Azerbaycan, iklim finansmanının gündemin üst sıralarında yer alacağı BM İklim Konferansı’na (COP29) ev sahipliği yapacak.

Dünyanın küresel anlamda çok boyutlu, çok katmanlı, çok acil eyleme geçilmesi gereken farklı sorunları var. Bunların hepsine tarafların hepsini bir araya getirerek tek bir toplantıda çözüm bulabilmek pek gerçekçi olmasa da bir yerden başlamak gerekiyor.

Elbette hepsi birbirinden önemli olmakla birlikte küresel sorunların en önemlilerinden biri olan iklim krizi boyutuna ilişkin birkaç not düşelim…

Hükümetler, bu ay kabul edilmesi beklenen yeni Birleşmiş Milletler (BM) Gelecek Paktı’na ait taslakta, fosil yakıtlardan geçiş taahhüdünü yeniden gündeme getirdi.

Bir önceki taslakta fosil yakıtlara dair referanslar çıkarılmış ve bu durum yaygın bir şekilde tepki çekmişti. Paktın taslak metninde fosil yakıtlara ait herhangi bir referans verilmemesinin yoğun tepki toplamasının ardından taslağa COP28’de kabul edilen fosil yakıtlardan vazgeçilmesi taahhüdü yeniden eklendi.

Taslakla ilgili geri adım, yaklaşık 80 Nobel ödüllü bilim insanı ve dünya liderinin, önceki müzakere metninde fosil yakıtlarla ilgili herhangi bir referansın çıkarılmasını eleştirmesinin ardından gerçekleşti.

BM, 22-23 Eylül tarihlerinde BM kurumlarını, hükümetleri, STK’ları ve bilim dünyasını bir araya getirerek New York’ta düzenlenecek Geleceğin Zirvesi’ni, “küresel iklim eylemini yeniden canlandırmak adına yüzyılda bir yakalanabilecek bir fırsat” olarak nitelendiriyor.

Zirvede üye devletlerin, çok taraflı işbirliğini artırmak için bir temel olarak görülen “iddialı ve eylem odaklı” bir anlaşmaya varmaları bekleniyor. Yayımlanan son taslağa göre dünya liderleri, “enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve eşit bir şekilde geçiş yapmayı, bilimin gerektirdiği şekilde 2050 yılına kadar net sıfır emisyona ulaşmayı” tekrar masaya getiriyor.

Bu tür bir dil, geçen yıl Dubai’deki COP28 iklim konferansında yapılan tarihi anlaşmadaki dile benzetildi.

Fosil Yakıtların Yayılmasını Önleme Anlaşması İnisiyatifi Direktörü Alex Rafalowicz taslağın COP28 taahhütlerini pekiştirdiğini belirterek, “Eğer bu dil değişmeden kalırsa, geri dönüşün olmadığı açık. Bu bir ilk adım ama sadece açıklama yapmak yeterli olmayacak. Bu sonucun üzerine hemen, kararlı eylemler ve somut planlarla devam etmemiz gerekiyor” yorumunu yapmıştı.

Hükümetler, yaklaşık bir yıldır zirvenin metni üzerinde müzakereler yürütüyor ve Almanya ile Namibya zirvenin ortak kolaylaştırıcıları olarak çabaları koordine ediyor.

Geçen ocak ayında, üye devletlerin ilk katkıları ve sivil toplum, akademi ve özel sektörden gelen bildirimler temelinde bir “sıfır taslak” yayımlandı. Bu taslak, ülkelerin “enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan geçişi hızlandırmaları”na atıfta bulunuyordu.

Aralarında Nobel Ödülü sahipleri Bangladeş’in yeni geçici lideri Muhammad Yunus ile İrlanda eski Cumhurbaşkanı Mary Robinson’un da dahil olduğu isimler, hükümetlere mektup yazarak, taslakta fosil yakıtlarla ilgili herhangi bir atıfta bulunulmamasından “derin endişe” duyduklarını ifade ettiler.

DERİN ENDİŞE

Ancak, temmuz ortasında yapılan bir sonraki danışma turunun ardından yayımlanan ikinci taslakta fosil yakıtlara dair herhangi bir konudan bahsedilmedi. Bu durum, iklim eylemi liderlerinden güçlü bir kınama aldı.

Aralarında Nobel Ödülü sahipleri Bangladeş’in yeni geçici lideri Muhammad Yunus ile İrlanda eski Cumhurbaşkanı Mary Robinson’un da dahil olduğu isimler, hükümetlere mektup yazarak, taslakta fosil yakıtlarla ilgili herhangi bir atıfta bulunulmamasından “derin endişe” duyduklarını ifade ettiler ve bu durumu “dünyanın karşılaştığı en büyük tehditlerden biri” olarak nitelendirdi.

Kömür, petrol ve gazın yakılması, küresel ısınmaya neden olan seragazı emisyonlarının ana kaynağını oluşturuyor. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’ne göre, Paris Anlaşması’nın 1.5 °C derece hedefine ulaşmak için 2050 yılına kadar fosil yakıtların kullanımında önemli bir azalmaya gitmek gerekiyor.

Dolayısıyla Geleceğin Zirvesi için oluşturulan taslağın da COP28 anlaşmasının izinden giderek, yenilenebilir enerjinin ve “diğer sıfır ve düşük emisyonlu teknolojilerin” “geliştirilmesi ve uygulanmasının” hızlandırılmasını atıfta bulunması talep ediliyor.

Geleceğin Zirvesi metni bu teknolojileri nitelendirmese de, Dubai anlaşması nükleer enerjiyi ve karbon yakalama ve depolama gibi emisyon azaltma ve kaldırma teknolojilerini açıkça belirtmişti.

Yaklaşık 200 ülke tarafından kabul edilen COP28 anlaşması, fosil yakıt döneminin sonuna dikkat çeken tarihi bir başarı olarak yaygın bir şekilde övüldü. Ancak iklim aktivistleri, ülkelerin verdikleri sözlerden geri adım atmaları ve dünyayı kirli enerjilerden uzaklaştırma taahhütlerini zayıflatmaya çalışmaları nedeniyle endişelenmeye başladı. Örneğin, Suudi Arabistan Enerji Bakanı Prens Abdulaziz bin Salman Al-Saud, fosil yakıtlardan çıkışın COP28 anlaşması tarafından sunulan bir “a la carte menüde” yer alan birkaç “seçimden” biri olduğunu iddia etti.

Özetle, fosil yakıtlardan aşamalı olarak çıkışı uluslararası platformlarda masada tutmak ve uluslararası deklarasyonları bilimle uyumlu hale getirmek her zaman gündemde olmalı.