Salıncaktır adı, sallar tüm benliğini.

Bir şeycikler gelir aklına, bir duman kokusu burnuna, ya da çığlık gibi düşer bir anı zamana.

Her şey ağırlaşır. Gece gibi çöker üstüne. Nefesin kesilir. Soluksuz kalırsın. Tüm zihnin sussun istersin, hatta kurusun. Aseptik bir yalnızlık dilersin; olmaz. Unutmayı tercih ettiklerin beynini kaplar, çölleşsin diye verdiğin talimatlar karşılık bulmaz. Tam aksine çoğalır, canlanır.

Eskimiş dediğin o hikâye; ipini, ağacını, salıncağını, ayaklarını, seni de sımsıkı sarar.

Sarsar.

Sen yine soluksuz kalırsın.

Yalnızlık bile senden kaçar.

Eray’da öyle soluksuz mu kalmıştı, anne?

Annem yanıt vermez. Veremez.

“Daha çok küçük. O çocuktur,” derler benim için. Ama Eray da küçüktü, anne.

Salıncak yavaşlar. İp gıcırdar. Ayaklarım toprağa değer.

Geri çekilir.

Toprak soğuktur.

İçim ürperir.

O an Erayların evindeyimdir. Perdelerine saklanmış gizli bir motif olurum. Etraf karanlıktır. Salıncak hızlanır. Göğsüm acımaya başlar, nefes alamam.

Eray güler. “Daha hızlı salla,” der. Ayakkabıları çamurludur. Çimenlerin üzerine siler ayaklarını. “Anne, bak, tertemizim,” der.

Gülüşürüz. Benim annem hep kızgındır. Eray’a hiç kızmaz.

Ve bir an… Şimdi ile geçmiş birbirine karışır. Salıncağın ipi elimde, toprağın soğuğu ayaklarımda… Eray bana bakar, gülüşü ay gibidir.

O an anlarım: zaman, mekân… Hepsi sallanır, gelip geçer.

Bazı şeyler kalır.

Pis bir duman gibi.

Yalnızlık gibi.

Tenimize siner.

Terimizde kokar.

Salıncaktan vazgeçmeyiz. Eray ile buluşuruz; ipin üzerinde.

Birbirimize bakar, gülümseriz.

Zaman ekmektir, böyle paylaşırız.

Ama bazen… gökten bir sessizlik iner.

Tanrıymış gibi susturur bizi.

Salıncak söz dinlemez, daha çok hızlanır; bulutlara erdirmek ister yüzümüzü.

Ben korkarım.

Eray elleriyle alkış yapar:

“Hızlı! Daha da hızlı!”

Mutfağın camına bakarım; annem ya oradaysa ve bana yine kızarsa…

O ses duyulur…

“Ben varım!”

Salıncağın ipi elimde titrerken, Eray’ın gözleri bana kilitlenir.

Aseptik bir sessizlik sarar bizi.

Sonra Eray küçük ellerini açar bana doğru:

“Tut,” der.

Gülüşü sıcak.

Gözlerinde ise bilmediğim bir dilde ölüm gizli…

Son gün

Annem yine kızmıştı.

Salıncak… Salıncak… Bıktım artık.

Sen de diğer çocuklar gibi bisiklete binsen, babana yardım etsen, top oynasan.

Kendin yetmezmiş gibi, el alemin çocuğunu da alıştırdın; sabah, öğlen, hatta akşam salıncağa binmeye.

“Neymiş efendim: Bazı salıncaklar insanı tutmaz, üzerinde barındırmazmış. Yok, Eray varmış, onunla her şeyi paylaşırlarmış. Birlikte sallanırken o ses yükselirmiş: ‘Ben varım, geldim dermiş. Daha neler!’”

Baktım, yine kızacak; hemen kendimi bahçeye atıyorum.

Hayatla, annemle, hatta kendimle saklambaç oynadığım salıncağıma!

Oturuyorum üzerine. Ağacın dalları arasından güneş gözlerime vuruyor. Bir müddet sallanıyoruz. İp gıcırdamaya başlıyor.

Anlıyorum: Eray gelmek üzere. Sonra ağacın yaprakları hışırdıyor. Bir rüzgâr çıkıyor. Bugün nedense daha sert…

Annemin sesi derinlerden geliyor. Sözcükleri seçemiyorum.

Göğsüm daralıyor.

Tam karşımdaki metruk bina yine gözüme Erayların eviymiş gibi geliyor.

Adeta zihnimde tamamlıyorum eksik parçalarını. Güzel bir kapı, cam, perde asıyorum.

Salıncak hızlanıyor. Sessizlik çöküyor bahçeye. Korkuyorum.

Eray ile yine göz göze geliyoruz. Terliyorum. Terim pis bir duman gibi kokuyor. Kendimden tiksiniyorum. Nefesim daralıyor.

Eray gülüyor: “Hızlı! Daha hızlı salla!”

 Salıncak bugün çok misafirperver. Bütün bedenimi sımsıkı sarıyor; evladı gibi. Kemiklerim acıyor.

Eray susuyor. Bakışıyoruz.

Salıncak yavaşlıyor.

İkimiz de bekliyoruz.

Sessizliği bozacak o ses gelecek, biliyoruz.

Küçük ellerini alıyorum. Kenetlendik. Salıncak bizi bugün çok seviyor.

Ayaklarım yere değiyor. Toprak çok sıcak. Geri çekiyorum.

Bütün gücümle salıncağı uçuruyorum. Beş insan gücünde parmaklarım.

Uçuyoruz.

O ses, hâlâ duyulmadı!

Pis bir duman kokusu geliyor. Duyuyorum. Gözlerim kapalı.

Hiç açmıyorum. Elimde o küçük elleri hissediyorum. Nefesim sıkışıyor. Uyumak üzereyim. Salıncak beni atmıyor; beni kendine saklamış gibi.

Bir an annemin sesini duyar gibi oluyorum:

“Hemen su!”

“Çatıya!”

“Önce çatıya,” diyor.

Ayaklarım toprağa değiyor. Toprak ateş gibi. Gözlerimi açıyorum.

Onların sözde metruk dediği, benim ise Eray’ların olduğunu bildiğim ev yanıyor.

Perdeler yanıyor. Camları yanıyor.

Salıncaktan inmek istiyorum. Beni bırakmıyor.

Eray! Eray!

Bağırıyorum. Kimse duymuyor. Terliyorum.

Ayaklarım artık toprağa da değmiyor. Her yer çok sıcak.

Bütün sesler kesiliyor.

Uyanış

Yataktayım. Gözlerimi açıyorum.

Annem koltukta uyuyor. Yüzü sapsarı.

Oda karanlık. Belli belirsiz bir ışık camdan vuruyor.

Ayağa kalkıyorum. Cama yanına kadar ufak adımlarla ilerleyip, perdeyi aralıyorum. Dışarısı aydınlık.

Salıncağı görüyorum tam karşımda.

Sevinçle bahçeye çıkıyorum. Yanına gidiyorum. Üzerine oturup sallanmaya başlıyorum.

İp gıcırdamıyor. Ağacın dalları hışırdamıyor.

Gökyüzüne bakıyorum. Dalların arasından Eray’ın tanıdık yüzü…

Sonra o ses:

“Ben varım!”

Sırtıma bir el dokunuyor.

“Seni biraz sallamamı ister misin?”

Böbürlensin mi endişeye mi kapılsın bilemiyordu bazen. Bu arada kalışını da mecburen dolabına eklediği, muhasebe memurlarının en az bir maaşına tekabül eden takım elbiselerinden biriyle halletmeye çalışıyordu, kendine dahi itiraf etmeden. Çünkü aslında lafı bile edilemezdi ve o kadar da iltifata tabi değildi, pozisyonunun mütemmim cüzüydü hatta takımlar. Ama yine de bu şıklık epey zaman kazandırıyordu şüphesiz, vaktinde müdahale edemediği bazı şeyler için.

Şoförü Ali, altı aydır olduğu gibi çantasını alıyordu odasına götürmek için ve onu yirmi katlı giydirme cephenin önünde bırakıyordu genel olarak. Otoparktan odasına çıkmak yerine, küçük meydanımsı yerde iniyordu makam aracından. Bir, bilemedin bir buçuk dakika yürüyor, binaya dışardan girerken sağdan soldan günaydın efendim buyurun efendimlere hafif gülümseyerek ve yine hafifçe başını eğerek selam veriyordu. Köşede sigara ve kâğıt bardakta kahve içen ve onu görünce grup halinde çekinmiş utanmış kımıldanışa geçen güruha, müstehzi ve babacan gülümsüyor, çocuklar yazık ediyorsunuz iması yapıyordu sağ gözünü kırparak ve ağzını yumuşturarak. Güvenlik çoktan asansörü çağırmış ve hatta koluyla kapısının kapanmamasını sağlayarak bekliyordu onu. “Bekletmeyin öyle çocuklar gerek yok, arıza yapabilir sonra” diyerek mühendislik geçmişinden payeler saçarak asansöre biniyordu. Aynada kendine bakıp ah şu boyum biraz daha uzun olsaydı düşüncesini, keskin bakışları ve yine kumaşının kalitesi yüz metreden belli takımıyla bertaraf ediyordu. Planı dahilindeki sabah sporunu hayatına sokmasına da ramak kalmıştı.  

Babasının hatırına olamazdı bu pozisyon. Burada yönetmesi gereken işler her ne kadar tecrübe alanından uzak olsa da matematik bilen her işin altından kalkardı. Üniversitenin uzun tahtalarındaki formüllerden ibaret değildi durum. Yönetmeyi öğreniyordun, en önemlisi delege etmeyi ve anlamayı. Ama daha da önemlisi hafta sonlarında ne yaptığın idi. Arada bir tenis oynamakla ve ‘önemli’ birkaç kişinin bulunduğu viski sohbetleriyle atlatılmayacak bir durum vardı ortada.

Semih Bey bu yaşta iyi bildiği iki dilin yanına Yunanca ekliyordu, fotoğrafçılıkta söz sahibiydi. Ahmet Bey desen, hafta sonları nasıl oluyorsa ortalama iki kitap bitiriyor, yazarından imzalı ilk baskı koleksiyonundan bahsediyordu. Onlara göre daha genç olan ve biraz da rakibi sayılacak Emre Bey’in ise yelkencilikte seyir defteri kalabalıktı. En son Marmaris’ten yola çıkıp durmaksızın Malta’ya gitmişti. Bunu da kendisi kadar harika bir denizci olan karısıyla yapıyordu. Bu detay önemliydi. Çünkü kendi karısının henüz pek methedebileceği bir meziyeti yoktu, bilmem kimlerin kızıydı, neyse ki organik beslenme üzerine çok hevesliydi ve mutfak sanatlarına merak sarmıştı. Yani kendisine viski ve arada kaliteli puro dışında ilgi ve bilgi alanı bulmanın zamanı gelmiş de geçiyordu bile.

Bugün insan kaynaklarından plan dahilinde olmayan küçük bir toplantı istemek, şu an için bu gereksiz detaylardan kurtulmasını sağlayabilirdi. Öyle yaptı.

İnsan kaynaklarının altı çalışanı, yapmaları gereken işlerden kopacaklarını ve bunların yine boş ve rahat geçirecekleri saatlere sarkacağını bilerek ve söylenerek koridorda yürüdüler. Hiç de aymamış güne günaydın diyerek başladılar.    

“Arkadaşlar kahvenizi çayınızı söyleyin, geliyorum şimdi” diyerek onları eliyle odasındaki toplantı masasına buyur etti, azami dikkatle laptopuna bakarak.

Karısının dün bahsettiği kahve makinesinin detaylarından başını kaldırıp, kısık gözlerle herkesin masaya oturduğundan emin olduğunda ayağa kalktı.

“Eveeet günaydın arkadaşlar, yeni haftamıza hoş geldik. Selin Hanım, bugünün toplantı notlarını sizden isteyelim. Nasıl geçti hafta sonumuz neler yaptık bakalım?”

Bir kâbustan dev bir hikâyeye dönüşen tanıklık

Rodos’un mavi sularındaki sıradan bir tatil, nasıl olur da geçmişin hayaletleriyle dolu bir hapishane günlüğüne dönüşür? Yazar, kitabında başında 1990’larda Türkiye cezaevlerinde yaşadığı travmaların bu kez bambaşka bir trajediyle yeniden canlanışını bize hissettiriyor. Yıllardır yaşadığı İngiltere’den tatil için geldiği Rodos’ta kendini bir anda karanlık suların ortasında ve cezaevinin gri duvarları arasında bulmak zor olsa gerek. Bu durum yalnızca bir gazetecinin tutuklanma hikâyesi değil aslında, aynı zamanda Ege’nin iki yakası arasında sıkışıp kalmış "ötekilerin" sesini duymamızı sağlayan bir tanıklığa dönüşüyor. Kitap, cezaevi koşullarını anlatırken kelimeleri birer neşter gibi kullanıyor. Ne eksik ne fazla, pür dikkat işine odaklanmış bir öykücülük. Olgun, Rodos ve özellikle Kos nezarethanelerindeki sefaleti yalın bir çıplaklıkla resmediyor.

Akın Olgun’un öykü kitaplarında karşılaşmaktan korktuğumuz veya artık yıldığımız anlar, ağır bir yaşanmışlıkla aslında açıklayamadığımız, konuşamadığımız ve bundan dolayı çok ağır bir yük edindiğimiz acılar var. Bu yüzden tüm karakterlerin bir parçasını hissediyorsunuz içinizde. Lakin hayat acılardan ibaret değil. Akın Olgun öykücülüğünde onun hiç beklemediğiniz anda ortaya çıkardığı küçük sürprizler, umuda, mutluluğa ne kadar ihtiyacımızın olduğunu ve onları sahiplenmemiz gerektiğini hatırlatıyor her zaman. Karanlığın içinde parlayan insani anlar, Olgun’un kaleminde birer umut ışığına dönüşüyor. Farklı dillerden ve suçlardan gelen mahkûmların kurduğu o sessiz ittifak, cezaevinin soğukluğunu bir nebze olsun kırıyor böylece Tahtakuruları ve Kargalar Meclisi’nde… Protagoras’ın "İnsan evrenin ölçüsüdür" sözü, felsefi bir atıftan çok bizzat bedenin duyduğu acının, kokuya olan tepkinin ve onur arayışının bir kanıtı olarak duruyor. Olgun, kendi acısını başkalarının çığlıklarıyla harmanlayarak bize unuttuğumuz bir şeyi hatırlatıyor: Hangi milliyete, hangi inanca sahip olursak olalım; adaletsizlik karşısında hepimiz aynı durumdayız.

Kitabın ilerleyen bölümlerinde Kos Cezaevi’nin tahtakuruları ile dolu ranzalarında bir yanda Türkiye’den kaçan mültecilerin dramı, diğer yanda yoksulluk ve çaresizlikle suç bataklığına sürüklenen insanların pişmanlıklarını deyim yerindeyse izliyoruz. Olgun’un karakterlere odaklanırken mekanı tarif edişindeki sinematografik anlatı kendimizi adeta bir filmin içinde olayların pek merkezinde olmayan ama her ana tanıklık eden yan karakterlere dönüştürüyor. İtiraf etmek gerekirse bu kolay bir süreç değil. Anlatımın derinliği veya kullanılan dilden bahsetmiyorum. Akın Olgun’un tuttuğu ayna kesinlikle yalan söylemiyor ve her sayfada kendinizle itiraf halinde oluyorsunuz. Bu yüzden kolay değil. Günümüzle bağ kurmak gerekirse geminin rotasını belirleyen siyasi rüzgârlar her zamankinden daha acımasız ve tahmin edilemezken, güvertede bir o yana bir bu yana savrulanlar ise bizim o çok dilli, çok yaralı "büyük insanlığımız". Kitabın anlatısında yaşananlar ne kadar gerçek de olsa, metaforik olarak da kendi iç yolculuğumuza çıkmamızı zorluyor yazar anlatımında.

Vicdanımızın tozu

Gezi Direnişi’nden kalma dayanışma ruhuyla yazara kol kanat geren Antepli Zafer; kolundaki Atatürk dövmesi ve "Kırk Haramiler mağarası"nı andıran dolabıyla her derde deva bulan Besim; başkenti Adana sanacak kadar dünyadan bihaber ama milliyetçilik taslayan Ali ile Oğuz ve "kaptan" sanılarak üzerine çullanılmış kimsesiz Anılcan… Bir yanda Yunan mahkûmlar Vassilis ve Manolis’in sunduğu karşılıksız dostluk, diğer yanda avukatların "Zor ama hallederiz" diyerek sattığı "AMA hapı" ile sömürülen umutlar... Akın Olgun; duvarlara kazınmış "BERAT" isminin ironisinden kargaların kendisiyle dalga geçercesine bitmeyen gevezeliklerine, ranzalarda kan emen tahtakurularından içeriye hakim olan o boğucu atmosfere kadar her detayı sarsıcı bir dille anlatmış. Tahtakuruları ve Kargalar Meclisi, sadece bir sürgün hikâyesi veya göçmenlik draması değil, bastırılan ‘ah’ların ve her şeye rağmen sönmeyen dostluk ateşinin coşkulu bir metni. Bu yolculuğa çıkarak vicdanınızın tozunu alıp hayata başka bir gözle bakacaksınız.

Kitabın yazılış sürecinde, Akın’ın inanılmaz özenine tanık olmak, ayrıca Antepli Zafer’le bizzat tanışmak bambaşka zamanlarda sandığımız bambaşka hayatlarla nasıl iç içe geçtiğimizi hatırlattı ve yaşamla kurduğum ilişkide bir çok yabancılaşma duvarını yıktı geçti. Akın Olgun’un gözlem gücü ve bunu kağıda aktarışındaki dikkat beni çok etkiledi. Kitapta okuduğum Zafer adeta canlanmış ve karşımdaydı, ne eksikti ne fazlaydı.

Önsöz sahibi Rüstem Avcı ve arka kapakta aklı, sözü demir parmaklıklara sığmayan Selahattin Demirtaş gibi sevdiğim insanların bir arada olması da beni çok mutlu etti bu kitapta. Umuyorum ki siz de bu yolculuğa tanık olur ve sesini duyuramayanların sesine kulak verirsiniz.

* Bu yazı ilk olarak T24'te yayımlanmıştır.

Kestane, kereviz, mandalina, pırasa, lüferle dolan tezgâhlar kışı haber verse de gece yatarken kapatılmayan camlar, kanepelerin koltuklarına konsa da bacaklara örtülmeyen battaniyeler, yanmakla yanmamak arasında bocalarken kimseyi memnun edemeyen mahcup kalorifer petekleri, eskilerin “tam hastalık havası” dedikleri kararsız giyinişler arasında hep bir tedirginlik bulunur.

Oysa, şöyle gök gürleyişleriyle yağan yağmur kışı hissettirip peşinden kar geldiğinde doğayla birlikte ruhunuzun da temizlenip arındığını hissedersiniz.

Uzun sonbaharlarda ise eylülün parkları ve sokakları süsleyen kehribar yaprakları çürümeye başlar.

İşte bu yıl, biz de, o hiç sevmediğim, bitmeyecekmiş gibi gözüken uzun bir sonbaharı yaşıyoruz.

Bu uzun sonbaharla başa çıkmanın en güzel yollarından biri sanırım zamandan ve mekândan uzaklaşmaktır.

Ahmet Altan’ın O Yıl’ı beni kahramanlıkla utancın birarada yaşandığı o meşum 1915 senesine götürdü.

Osman’ın “ahşap kirişleri inleyen bir konakta” ölülerini dinleyişine aşınaydım; o ölülerden bazıları benim de ölümdü artık, Mehpare Hanım’ı, Mihrişah Sultan’ı, Şeyh Efendi’yi ve daha birçoklarının hikâyesini ben de biliyordum.

Kılıç Yarası Gibi’yle başlayan dizi, İsyan Günlerinde Aşk ile devam etmiş, yeni ölülerimiz Anya ve Nizam’la iyice alakadar olduğumuz Ölmek Kolaydır Sevmekten’le uzun bir sükûta ermişti.

Epey bir vakit sonra, galiba şu uzun sonbaharların bir panzehiri olarak düşünüldü, bizi Efronya’yla tanıştıran O Yıl yayımlandı.

Ahmet Altan, O Yıl’da, 1915’in iki yüzüne birden bakıyor.

Çanakkale Savaşı’nın kahramanlık destanını Ragıp’ın ve onbinlerce isimsiz ölünün cesaretinde, Talat Paşa’nın gaddarlığı yüzünden ölüme gönderilen Ermenilerin trajedisini ise Efronya’nın ıstırabında görüyoruz.

Çanakkale’yi anlatan yüzlerce kitap yazıldı, filmler çekildi ama Ermeni kıyımı tabusu ancak bu yakınlarda kırılmaya başladı.

Gene de, zihnimi şöyle bir kurcaladığımda, Ermeni kıyımına dair çekilen filmlerin ucuz birer propaganda faaliyetinden başka bir şey olmadığın düşünüyorum.

Sadece Türkiye’yle de sınırlı değil üstelik, çok sevdiğim Charles Aznavour’un bile kariyerindeki en utanılası işi Ararat olabilir; aklımda hep o çocuğunun elinden tutarken tecavüz edilen Ermeni kadını sahnesi, berbat bir propaganda.

Ahmet Altan bu yola tevessül etmemiş, onun romanında Ermeniler sadece mağdur değil, sadece öldürülmüyorlar, içlerinde jurnalciler, ajanlar, hafiyeler var, üstelik bazıları bizzat bu kıyıma lojistik destek sağlıyorlar.

Öte yandan, aynısı Türkler için de geçerli.

Ermeni kıyımına odaklanan romanlarda genellikle Türkler birer canavar olarak resmedilir, kana susamışlardır, tecavüzcüdürler, Ermenilerin mallarına çökmek için yapmayacakları kalleşlik yoktur.

Altan bu basit ikileme karşı çıkıyor; romanında Ermeni kıyımının bir parçası olmayı reddettiği için memuriyetten atılan, başına çeşitli işler açılan Türklere de yer veriyor.

Böylece, O Yıl, Çanakkale ile Ermeni kıyımını siyah-beyaz ayrımında tartışan bir roman basitliğine düşmekten çıkıyor.

Yöneticiler kötüydü, halk iyiydi gibi bir keskin ayrım da yok; romandaki her kesimin içinde iyiler ve kötüler var, emval-i metrukenin peşine düşen muhterisler de, onları canlarına pahasına saklayanlar da aynı milletten, aynı kesimden insanlar.

Yönetim kademesi de bundan münezzeh değil.

Çanakkale kahramanı Ragıp, Efronya’yı korumaya çalışırken Esat Paşa’nın büyük yardımı dokunuyor, Cemal Paşa, Halep’te kıyıma istenen şekilde katılmıyor.

Talat Paşa’nın en yakınında bulunanlardan biri olan Cevat Paşa’nın bile evinde bir Ermeni’yi sakladığını, onu başkaları ihbar etmesin diye mecburen Resul diye çağırdığını okuyoruz.

Romanın son sahnesi, Efronya’nın ölümünden sonra Ragıp’ın savaşa gidişi bana Anna Karenina’yı hatırlattı.

Anna Karenina’da üstünde hiç durulmayan bölümlerden biri, Anna’nın intiharından sonra  Kont Vronski’nin savaşa gidişidir; hatta, bu savaş, bir müjdeli olay gibi anlatılır.

“Tanrı yardım etti de şu Sırp savaşı çıktı.”

Savaşı Tanrı’nın yolladığına emin olduğunu söyleyen annesi, “yalnız bu kurtarabilirdi oğlumu,” der.

Ahmet Altan, O Yıl’ı şöyle bitirmiş: “Ragıp Paşa ertesi gün Filistin cephesine hareket etti.”

Bazen bir asker ya da bir aristokrat için yegâne kurtuluş savaştadır, hiç düşünmeden ölüme gitmektedir.

Kont Vronski’nin kurtuluş yolunu, birkaç gün önce paşalığa yükselen Ragıp Albay da izledi.

Kışın gelmek bilmediği o uzun sonbaharlar sevimsizse de biraz çıkıp yürüyeceğim.

Ve, eski bir Ermeni kilisesine girip Efronya’nın hatırası için bir mum yakacağım.

​​

Kapı açıldı. Babaannem elinde tespihiyle yanıma geldi. “Rüya mı gördün?”
Annem, benim sesimi taklit ederek: “Alt tarafı bir rüya…” Babaannem her zamanki sözünü söyledi: “Kötüyse iyiye boya, iyiyse denize yolla.”

“Kötü kime denir babaanne?” “Kötü rüya kızım.” “Sen rüyamı gördün?”
Daha ne gördüğümü söylemeden elini ağzıma götürüp dudaklarıma üç kez vurdu. “İçindeyse el verilsin, dışındaysa yel değsin.”

Hatice dudu- babaannem hiç görmedi büyüdüğümü; ama rüyalarım büyüttü beni. Ne masallar dinledim onun dizinin dibinde, ne ortanca çiçeklerinin arasında hayaller kurdum… Belki de şimdi görüyor. Belki babamla beraber.

Beş-altı yaşlarındayken götürmüştü beni Dilber Hoca’nın evine. Tepeli köyündeydi; ama adı gibi tepede değildi, çukurdaydı bütün evler. “Gelin bu da babası gibi olmasın,” dedi babaannem. Annem yanıt vermedi.

Bir çukura indik. Birkaç kişi vardı; tek kız çocuğu bendim. Her camın önünde bir öbek insan vardı, ne zaman ki cam tıklansa duvarda bir kapı açılıyor, içeriye giriyorlardı. Önünde oturduğumuz camı kimse tıklatmadı. Diğer camlarda oturan herkes sırayla içeri girdi. Bizimki akşama kadar açılmadı. Hava karardı. İçeriden davul sesi geldi. Girenler çıktı, hepsi yüzüme tuhaf tuhaf baktı. Dudakları babaanneminki gibi içine içine konuşuyordu.

Evdeyken her şeye söz bulan babaannem suskundu; tespihi oynamıyordu, dudakları kıpırdamıyordu. Ağustos akşamı kış gibi soğumuştu. Titriyordum. Babaanneme baktım. Yüzündeki lekeler kaybolmuş, kırışıklıkları silinmişti. Gençleşmiş gibiydi. Cam kuvvetlice çalındı. Kapı açıldı. İçeri girdik. Ev daha da çukura gömülmüş gibiydi.

Dilber Hoca görünmeden önce elleri uzandı. Saçlarıma dokundu. Ardından ayakları sırtıma değdi. Gözleri nefesime yakın bir yerdeydi sanki… O sırada duvar yıkılır gibi bir ses işitildi. Karşımda bir siluet belirdi. Eller ve ayaklar çekildi.
Babaanneme baktım, yanımda değildi.

İşte o geceden sonra başladı her şey. Garip bakışlar, köydeki fısıltılar…
Herkes biliyordu sanki: Yelkız’a yel değmişti.

O geceden sonra değiştim. 

Yatsı ezanından sonra babaannem uyandırdı. “Yelkız! Rüya gördün mü yine?”
“Daha yeni daldım babaanne. Senden önce babam geldi.” Ağzımı kapadım; dudaklarıma rahatça vursun diye, vurmuyordu. Elimi tuttu, sonra karnımı sevdi.Sevdi. 

Sevdi… 

Sıcaktı eli. “Gelen geldi, kalan gitsin artık. Yatak, yatak bu yatak.! Bu yatak kırk kanadı topladı. Kırk gece hakkındır artık, bahçede yatmak” dedi. Ellerini birbirine vurup, üç kere şıklattı. Yanımdan gitti. Yine uyudum. Uykumda unuttum.

Aradan zaman geçti. Ben rüyalara koşmaya devam ettim. Uykularım oyun, rüyalarım sığınaktı. Hanımanne-babaannem bir gün anneme sordu: “Bu kız neden diğer çocuklar gibi hiç evcilik oynamaz?” Cevap gelmedi. Anneme baktım, gözleri faltaşı gibi açılmıştı. Korkuyordu. Korkutuyordum onları…

İşte Yelkız’ın yeli o akşam gitti.

O gece bana kırmızı bir elbise giydirdiler. Ayağıma sarı ayakkabıları. Kulağımın arkasına “Bu babandan,” diyerek bir karanfil taktılar. Beraber bahçeye çıktık. İncir ağacının altına geldik. Yerde bir döşek, yanında ince şeftali rengi bir masura vardı. İncir ağacı gözüme babam gibi göründü. Dalları kolları, taneleri saçları gibiydi. Döşeğe uzandım. Annem, babaannem yanımdaydı. Bir Mayıs akşamıydı. Önce annem gitti. Ağacın dalları hışırdadı. Derken gökyüzüne bir ay geldi; lacivert geceye yerleşti.

Babaannem elimi tuttu: “Bundan sonra senin evin hep gece,” dedi ve o da gitti.

Bir sevinç oturdu içime; onları bulmuş gibiydim. Elbisenin fermuarını açtım.
Rüzgâr çıktı. Berber Sadri’nin tütün kolonyası kokuyordu. Babam gelmişti. Elinde bir incir vardı. “Yelkız, bak sana ne getirdim? Dilberi Hoca’da unutmuşsun.”

Elime aldım; sıcacıktı. Göremiyordum. Ay’dan yardım diledim: “Göster bana elimdekini.” Şeftali rengi masura yürüyerek yanıma geldi. Dudaklarımın yanında bekledi. Konuşmak istedim ama sesim çıkmadı. Ay geceyi aydınlattığında elimdekinin ne olduğunu gördüm.

Babam, “Küçük kızımın dili,” dedi.

Ağzımı açtım. Masura dilime dolandı, çekti kopardı.
Acımadı. Hiç acımadı.
Babam kaybolmuştu. Ben de elimdeki dili ağzıma attım. İncir—baba bana yeni bir dil vermişti.

Kapı açıldı. Babaannem yine tespihiyle geldi. “Rüya mı gördün sen?”

Ağzımı açmaya korktum. Ya başkasının dili olduğunu anlarsa? İçime içime konuştum. “Bir rüya alt tarafı sadece bir rüya,” dedim.

Yattığım yerden sihirbazlık videoları izliyorum. Yeteneksizim. Olmayan şeyi var edemeyeceğim gibi kendimi de yok edemeyeceğim. Gözlerinden anlıyorum, annem bana acıyor. Ara sıra “Hadi biraz hava al da gel,” diyor. Nereye gideceğim ki? Her yerde çocuklar var, herkesin yanında çocuğu!

Düşünceler beni yatağa saplıyor. Hep uyuyorum. Uykum bile üşüyor.

Masanın üzerinde ateş renginde bir balon bana “Gel,” diyor. Yanına gidiyorum. Pırıl pırıl! Gözlerim kamaşıyor. Kalbim çarpıyor, terliyorum. İçine giriyorum. İnsanın kendini küçültmesi ne zor şeymiş. O an anlıyorum.

Annem Rıfat ile muhabbet ediyor. Son anda fark ediyor beni. Elleri ayaklarıma uzanamadan kaçırıyorum.

Dur!

Gitme!

Yapma!

İkisi de boşluğa yalvarıyor.  Artık içindeyim. Balon beni yuttu. Yeni doğan bir çocuk gibi meraklı gözlerle etrafa bakıyorum. Duvarda lale çerçevenin içinde bir fotoğraf var. İlk defa görüyorum. Resimde ailece deniz kenarındayız. Elimizde birer top dondurma. O günü hatırlıyorum. Çok mutluyuz.

Annem mutfağa gidiyor. Kocamla hiç konuşmuyoruz.

Rıfat’ı ilk kez minibüste gördüm. İkimiz de öğrenciyiz. Etrafına gülücükler dağıtıyor. Saçları güneş gibi parlak. Gözleri zümrüt yeşili, gözlerimi yakıyor. Paraları toplarken yardım ediyor. İnerken şoförün verdiği harçlığı almıyor. İçimden “Tam babamın damadı olacak adam,” diyorum. Gözü tok, yüzü açık! İçimden geçenleri duymuş gibi gülümsüyor. Annem sesleniyor:

“Belkıs, kahve ister misin? Şekersiz, tarçınlı Türk kahvesi…”

Susuyorum.

Rıfat ayakta. Kapıdan, “Kızlar ben çıkıyorum. Anne, akşama karnıyarık yapsan…” cümlesini tamamlamadan kayboluyor. Tişörtümü sıyırıp karnımı açıyorum. Karnım yarık değil. Benim hiç… Ağlamaya başlıyorum.

“Kızım! Hadi çık artık dışarı. Neyin var? Sen eskiden her şeyini anlatırdın. En iyi arkadaşın değil miyim ben senin?”

Öyleydi.

Annemle birlikte büyüdük. Babam tır şoförüydü. Gider, günlerce gelmezdi. Seksek oynar, beş taş atar, bebeklerime elbise diker, şapka örerdik. Annem çalışkan bir kadındı. Salonun ortasında dikilmek üzere yere yatırdığı yorganlardan birini hiç unutmam; camgöbeği rengindeydi. Mahallenin en kötü kalplisi sipariş vermişti. Annem yüreği istemeye istemeye dikti, kaç kez eline iğne battı.

“O kadın niye o kadar çirkin?”

“Sus kızım, öyle denmez. Allah vergisi!”

“Allah vergi de mi alıyor anne?”

Basardı kahkahayı.

“Peki, benim gözlerim neden mavi?”

“O nasıl bir soru kızım?”

“Seninkiler yeşil, babamınkiler de…”

“İlahi Belkıs, herkesin aynı renkte olduğunu düşünsene; aynı boy, aynı saç… Çok sıkıcı olmaz mıydı?”

“Sen okuldayken de hep böyle akıllı mıydın?”

“Annenim diye sana öyle geliyor yavrum. Bunun için akıllı olmaya gerek yok. Senin de çocukların olunca…”Ben de bağırırdım bahçede: “Benim annem benden akıllı!” Hem koşar hem bağırırdım. O da peşimden koşardı.

Ya şimdi de yanıma gelmek isterse? Burası dar. Kendimi elimle karışlıyorum. Küçülmüşüm. Küçücüğüm. Topu topu iki karış, sekiz parmak. İkimize yer yok.

Elinde kahvesi yanıma oturuyor. Rıfat gitmiş olmalı, etrafta yok. “Kızım, hadi gel, bak lokum da getirdim yanına.” Buradan çıkmaya niyetim yok.

Duymuyor. Balon sesimi de yutmuş olmalı.

Mutfaktan sesler geliyor. Yine radyosunu açmış. Akşama karnıyarık yapıyor.

Balonun içi birden gözyaşlarımla doluyor. Yüzmeyi öğreniyorum bu yaştan sonra. Ne işime yarayacaksa!

Evimiz denize çok uzaktı. Bir gün komşumuz kızı ile bize geldi:

“Komşu, siz de gelin, hep birlikte denize gidelim.”

Çıkıp gittiler. Annemle birbirimize baktık. İlk kez bir komşudan davet almıştık, üstelik deniz için… Çabucak hazırlandık. Deniz muhteşemdi. Ben kıyıda biraz oynadım, annem hem bana bakıyor hem de bir şeyler atıştırıyordu. Esra’nın annesi:

“Belkıs, yüzmeyi bilmiyor mu?”

“Babası haftaya gelecek komşu. Bana da sıkı sıkı tembihledi; “Kızıma yüzmeyi ben öğreteceğim, sakın ha sen yorulma.” Sevinçle yanlarına koştum. 

“Demek öyle dedi babam. Peki, ne zaman gelecek?”

“Yakında kızım, çok yakında…”

Babam tam iki yıl sonra geldi. Okulu bitirmiş, işe başlamıştım. Rıfat ile sözlüydük. Düğüne üç gün kala babamı kaybettik. Mezarlıkta herkes gittikten sonra ona bağırdım, kızdım:

“Hani bana yüzmeyi öğretecektin, neden baba?”

Şimdi yüzmeyi balonun içinde, kendi kendime mi öğrenecektim? Böyle düşünürken balonun içinde yine uyuya kaldım. Ezanın sesi ile ürperdim. Gözlerimi açtım. Yemek masasındayız.  Rıfat yanımda.

“Belkıs, hadi hayatım, yeter artık çık dışarıya. Bak annen ne güzel şeyler hazırlamış.” Abajurdan yayılan sarı ışıkta annemin saçları buğday tarlalarını anımsatıyor. Annem çok genç görünüyordu.

Benim önümdeki tabağa da yemek koyuyor. “Buradan çıkmayacağım. Hem dilim körleşmiş benim.” İkisi de duymuyor dediklerimi. Konuşup gülüşüyorlar. Peynir helvası bile yapmış annem, bana uzatıyor. Onu da yemiyorum. Üşüyorum, terliyorum. Uyku beni kuşatıyor.

Gözümü açıyorum, bu kez yatak odasındayım. Rıfat yanımda. Hiç yalnız yatamaz zaten… Beni yatağın üzerine bırakmış, yanımda pijamalarım. Balon kulağının dibine sokuluyoruz.

“Ya çocuğumuz olmazsa Rıfat?” Hep yatarken sorardım. “Hayatım, bazı şeyler kısmet. Hem benim zaten çocuklarım var. Rengârenk, çeşit çeşit… Hem beş yılda bir yenileri geliyor. Sen kafana takma bunları. Hadi, geç oldu, uyuyalım hanım,” der hemen.

Bir süre sormazdım. Sonra yine şeytan dürterdi. Nedense hep geceleri, yatarken… Ne karnım yarık, ne de bir çocuğum… Bu düşünceler daha çok üşütüyor beni. Ağlıyorum. Balonun içinde sular yükseliyor. Rıfat öğretmendi. Severdi başkalarının çocuklarını…

Bunları düşünürken yine uykuya dalıyorum. Ter içindeyim. Gece devam ediyor. Ev sessiz. Bir müddet sonra kolayca çıkıyorum balonun içinden. Ayaklarım, kollarım uyuşuk. Üstüm başım kupkuru. Balonun içindeki gözyaşlarıma ne oldu?

Uyanmasınlar diye parmak uçlarıma basarak yürüyorum. İçim yanıyor. Mutfaktaki dolapta kızılcık şerbetini bulup, iki bardak içiyorum. Salona geçiyorum. Duvarlar bomboş. Lale çerçeveli fotoğrafı arıyorum. Bu sabah duvarda asılıydı. Şimdi yok. Gitmiş.

“Fotoğrafların ayakları olur mu anne?”

Annem uyuyor.

Gözüm aynanın önündeki makasa ilişiyor. Bir süre bakıyorum, düşünüyorum. Madem çocuk yaratamıyorum, kendimi yok edebilirim. Tek hamle! Makas büyümeye başlıyor, üzerime doğru geliyor. Yerdeyim, makas üzerimde. Beni eziyor. Canım acıyor. Kalkamıyorum. Üşüyorum.

Annemin sesini duyuyorum, telaşlı. Rıfat’ın eli yanağımda. Alnımda soğuk bir şey, suları yanaklarıma akıyor. Yine sular altında kalacağım.

“Yüzmeyi henüz öğretmedi babam, yakında gelecek, yapma. Boğulacağım,” diyorum. Ölüm beni takip ediyor. Çırpınıyorum. Göğsümde bir ağırlık, sanki yere çivilenmişim gibi. Teslim oluyorum, herkese ve her şeye!

Sen yokken annem bir gece çok ağladı. Gözyaşları bana kadar geldi. Boğulacağımı düşündüm ya da beni içinde unutacağını… İlk o zaman titredi ayaklarım. Çırpındım, çırpındım… Annem beni duymuş gibi sustu. Elleriyle karnını ovaladı. Ayaklarımın titremesi geçti. İkimiz de uykuya daldık. Gözlerimi yeniden açtığımda artık kucağındaydım. Dedemin yüzünü ilk gördüğümde, sen geldin, bize kıyamadın sandım. Bu evde hayatım sanmakla geçti. Oysa sen yoktun, hâlâ şeytanı taşlıyordun!

“Bir hayatlı, iki odalı evde doğdun,” diye anlatırdı annem. Sen uzun süre gelmedin. Annem sütten kesildi. Rengi soldu, bakışları donuklaştı. Bazen ağlarken uyuya kalırdı. Ben de onun kollarında… Paslı, demir bir karyolada büyüdüm ben.

Okula yazdırmaya annem elimden tutup götürdü. Herkesin yanında babası vardı, bir tek biz yalnızdık. Günler böyle geçti. Bir gün eve döndüğümde ev bomboştu. Dedem geldi: “Annen bir müddet eve gelemeyecek,” dedi.kapının eşiğinde saatlerce bekledim.

Kendimi kendimle büyüttüm.

Annem gibi yaptım evdeki her şeyi. Sonra bir sabah dedem onu getirdi, yanında bir torbayla… Sarıldım bacaklarına: “Sen de gitme!” dedim.

Bakışları donuktu, çok değişmişti. Üç ay boyunca sustu annem. Sonra bir gece fısıldadı: “Torbadan kurtuldum artık.”

Sarılıp ağladık. İlaçları bitmişti.

Bir Nisan gecesi

Kapımız gürültüyle çalındı. Demir karyolada annemle uyuyorduk. Sen gelmiştin. Doğruca yanıma geldin. Bütün bedenini yatağa attın. Ellerini gördüm, korktum. Gecem daha da siyahlaştı. Yüzümü hızlıca yastıkla kapattım. Çünkü sen önce beni döverdin.

Annem ortalarda yoktu. Sen geldiğinde gölge olup kaybolurdu. Ayak sesini bile duymazdım.

Birden şarkı söylemeye başladın:

“Başın öne eğilmesin,

Aldırma gönül, aldırma…”

Yatağa yayıldın. Uyandığımda gitmiştin. Sesin duvarlarda asılı kaldı. Geceler boyu o seslerle uyandım.

Sen konuşmazdın.

Dövdüğünde konuşurdun benimle.

Döverek konuşurdun annemle.

Suçlarımızı sayardın yüzümüze. Tükürüklerin omuzlarıma yapışırdı.

“Neden okula gittin?”

Şak!

Tokat yüzümde.

“Sana demedim mi, annene gitmeyeceksiniz diye!”

Pat!

Elin annemin gözünde.

Tekrar bana dönerdin. Annem bir kenarda, sırasının gelmesini beklerdi.

…

Bir gece sobanın maşasıyla kafama defalarca vurdun. Annem ilk kez sana karşı çıktı:

“Yeter!” dedi. Sen köpürerek anneme “Çakal!” deyip suratına tokat yağdırdın. İlk o zaman dokundum sana. Bacağını ısırdım:

“Yapma!” diye.

Hepimiz şaşırdık. Sonra kovalak adımlarla çıktın evden. Annem kapıyı kapatıp bağırdı:

“Adını da al git!” Bütün mahalle annemin sesiyle inledi.

O günden sonra senin adını anmadık. Kimse de sormadı zaten.

Bir süre yemek yemedim. Senin bacağının dişlerimde kaldığını düşündüm. Yemek yesem seni yutacakmışım gibime geldi. Sadece su içtim; çünkü dedem senin sudan korktuğunu anlatırdı.

Ortaokul son sınıfta dedem öldü. Sen yine yoktun. Kimse de sormadı. Duvarlar bile sessizdi.

Annemle tek başımıza kaldık. Koca köy bizden kaçtı, biz onlardan. Komşular bize uğramadı. Annem bahçeye ektiği domatesleri satmaya pazara gitti. Fiyatını bana giderken fosforlu kalemle mukavvaya yazdırdı. Onu koydu küçücük tezgâhına, kimseyle konuşmadı.

…

Kader gecesi

Sabah sınavım vardı. Annemle yemek yiyip çay içtik, umutla erkenden yattık. Gece kapı kırılırcasına çalındı. El ele tutuştuk.

“Bu gece değil, lütfen,” dedi annem boşluğa, yalvarırcasına…Sesler kesilince karyoladan kalktık. Bir cesaretle kapıyı açtık. Kim acaba diye bir adım attım ki, ayağıma bir şey değdi.

“Anne!” diye bağırdım. Yerde sen yatıyordun.

“Tut kızım babanı, millete rezil olmadan içeriye taşıyalım.” Seni divana yatırdık. Etlerin pelte gibi ağırdı. Annem yine kayboldu ortalardan. Az sonra kalkıp beni döveceksin diye ayakta bekledim.

Bekledim.

Neredeyse hiç hareket etmiyordun.

Yüzüne doğru eğildim, nefesin çok yavaştı. O an gözlerini açtın. Baktın bana, baktım sana. Tokatsız, kemersiz… Gözlerin içime aktı. Öksürmeye başladın, annem odanın ışığını yaktı. Yine o kahverengi kemer belindeydi. Onca yıl sırtımı yakan…

Kahverengi kemer içimi acıttı.

Ayak ucuna oturdum, kaldım. Gözlerimden yaşlar boşaldı. “Bir hayatlı, iki odalı evde doğmuştum. Sen şeytan taşlamaya gitmiştin. Biliyor musun, hepsini duydum.”

Ayağa kalktım, daha söyleyecek çok şeyim vardı. Ama duvarlar titremeye başladı. Gürültüyle sarsıldı.

O eski ses yükseldi içlerinden:

“Dışarda deli dalgalar,

Gelip duvarları yalar…”

Annem kolumdan tuttu, sarıldı. 

“Anne, iyiyim,” dedim. Elime çantamı verdi:

“Git!” dedi. Bahçeye fırlattı beni.

“Bugün kader günün.”

Sınavdan sonra köy minibüsüne bindim. Kalkış saatini bekledim. Bir süre sonra minibüs doldu. Şoför ortalarda yoktu. Herkes yanındakine bir şeyler fısıldıyordu. Herkesin gözü üzerime yapıştı. Camın kenarına büzüldüm. Küçüldüm. Küçücük kaldım.

Şoför geldi, tam kontağı çevirirken bana adımla seslendi:

“Pakize kızım, çok iyi hatırlıyorum. Sen doğduğunda baban ile şeytanı taşlıyorduk. Senin için de attık.” 

Oturduğum yerde büyümeye başladım. Bu kez cam küçüldü. 

Yapayalnızım. Annem de benim gibi…  Babam öldükten sonra taşındık buraya. Evde en çok babam konuşurdu. Ondan sonra her yer ıssızlaştı. Annem konuşmayı unuttu benimle. Ben de dilimi yuttum.

Bir odam oldu, manolya ağacının hemen yanında. Çok sıkıldığımda gittim; gövdesine sarıldım. Babam yerine, annem yerine. Onunla hep içimden konuştum... Günler boyu uyumadan. Sonra bir gün yavru bir karga girdi odama. Rüzgârla peşinden birkaç sayfa uçtu. “… kocaman bir odada, kaybolmuş, küçücük, savunmasız, yapayalnız kalmış hissediyorum kendimi, hüzün çöküyor içime, alabildiğine derin hüzün (…) Ne olurdu Tanrı bir kerecik çıkıp gelse, beni evine götürse, sıcaklık, sevgi verse.”

İşte seni böyle tanıdım, Fernando Pessoa! Tek arkadaşım sendin, sana hayran oldum.

Sana yaslandım, kendimi öylece bıraktım senin koynuna. Tuttun beni, yürümeye yeni başlayan çocuğun annesi gibi. Sıkıca. “Yaz!” dedin “Yaz bir yere koy, üzerini ört.” Çünkü sen şöhreti sevmezdin

…

Günler sonra karga geri geldi. Bu kez biraz daha büyümüş, kanatları uzamıştı. Doğruca yatağımın üzerine kondu. Kanadının altında bir defter, bir kalem vardı. Ürkekçe baktı yüzüme, çeyizini bıraktı. Sonra usulca parmağıma kondu. Isırdı, uçtu ve gitti. Hiçbir şey hissetmedim. Sandığa koydum hepsini.

Bir gece yatağımdan kalktım. Üşüyordum. Yatağın altından sandığı çıkardım. Biliyorum yazmak beni kurtaracaktı. Kapsını açtım. Defterimi ve kalemimi alıp masaya geçtim.

Uzun zaman oldu sana yazmayalı. Seninle konuşmayalı, sana sığınmayalı! Sen

Pessoa’sın. Kelimelerin terzisi, cümlelerin kasabı, yazının şeytanı! Sen edebiyatın

memleketisin ben ise sende sürgün, kabuksuz bir ruh!

Yazdım, yazdım, belki de günlerce yazdım. Karlar erimiş, manolya ağacı çiçek açmıştı. Ben odamdan dışarıya çıkmadan kaç mevsim geçti, saymadım.

Yazdım, örttüm üzerini. Sandığa kaldırdım.

Bir gün annem, konuşmayı yeniden hatırladı; yanıma geldi. Saçlarımı okşadı, yanağımdan bile öptü beni. Kocaman sarıldım ona. Sonra gitti.

Akşam çöktü. Eve birçok misafir geldi. Annemin kahkahası, komşunun terliğini sürüyen sesi, Kâmil abinin Piposunun kokusu… Geldi, hepsi yapıştı yatağıma.

Seni düşündüm. Piponu nasıl sevdiğini biliyordum, belki de yatağıma gelen sendin. Derin bir nefes aldım. Tam karşımdaydın. Seni de yuttum.

Sustun.

Birlikte sustuk.

Sen susarken bile yazdın, içini içime! Bir tünele sürüklendik birlikte.

“Mutluluğu tıpkı senin gibi, hep az sevdim. Acının o enfes lezzetini yitirmekten, korktum. Gözlerimi kaybetmek gibiydi. Acı bizim dünyaya baktığımız pencereydi. Orada hep aynı dili konuşurduk seninle. Acı olmadan göremezdim. Yazamazdım.”

Bunları içimden sen fısıldadın bana!

Az sonra bir sis bulutu sardı tüneli. Bir el beni köşeye doğru hızla savurdu. Karnımı ellerimle sıkıca tuttum. *Adım Şövalyesini yolladın.

Gözlerimi açtım Etrafımda birçok arkadaşım vardı. Hepsi senden miras, hepsi senden yadigâr!

Artık sen gibiydim.

Etrafıma baktım. Aynı tüneldeydim…

Yanımda simsiyah bir Taşet!

Bu adı ona ben koydum. Senin gibi arkadaşlar yarattım kendime. Yerdeki taşlardan farklıydı. Çıkan rüzgârda diğerleri havada çılgınca dans ederken o benimle bir durdu. Terk etmedi. Sen mi tembihledin acaba?

Bir müddet sonra Rüzgâr kendiliğinden durdu. Karnımı elledim, sıcacıktı. Sen hala içimde olmalıydın.

O esnada Taşet yanımdan kaçar gibi fırladı. Taşlar havada uçuşuyordu. Onların muhteşem dansını seyrediyor, bir yandan da Taşet’i arıyordum. Ya giderse, ya kaybedersem! Taşlar birden yere yığıldı. Çabuk çabuk bir şeyler yazdılar.

Taşet muhafız gibi başında bekliyordu. “Oku,” dedi.

Sabahın içindeki karanlığı görebilir misin? Aydınlık daha hoyrattır ondan.

Derinde kal, izin geceye karışsın, sen karanlıkta büyüyeceksin. Korkma!

Korkmuyorum diye bağırdım, sesim Kaplan gibi kükredi. Bir kere daha, bir kere daha… Sadece kükreyebiliyordum. Gözlerim okuyor, dilim söyleyemiyordu.

Öfkelendim. Kendimi ısırmaya başladım. Birkaç diş ısırıktan sonra, hissetmeye başladım. Gerçekti, hissediyordum. Kahkahalar içinde buldum kendimi.

Duyuyorum.

Duyuyorum.

Sonunda senin de dediğin gibi: “Acı bizi büyütür”

Sesim yankılandı.

Adım Şövalyesi koşarak yanıma geldi.

“Beni mi çağırdın?”

“Acıyor. Babamdan sonra ilk kez başka bir acıyı hissettim. Artık geçmişi yazabilirim.”

Tane tane konuştu: “Biliyorsun ki efendim Pessoa’nın da dediği gibi; acılar benlerimize iyi gelen yegâne şeydir! Yaz ve ört üstünü.”

Kayboldu. Artık göremiyordum.

Karanlık çöktü yeniden. Bu kez, Taşet geldi yanıma; “Ben acılarımı daima sevdim. Beni en çok insanlar yordu. Onların yüzleri.”

O da söyledi, gitti. Belki de diğerlerinin yanına...

Rüzgâr yeniden çıktı. Tünel aydınlanmaya başladı. “Karanlık, biraz daha karanlık,” diye seslendim. Konuşabiliyordum. Dilim evine geri dönmüştü.

Ellerimi karnıma götürdüm. Soğumuştu.

Uyandım.

Pipo kokusunu yeniden duydum. Annemin kahkahasını da…

Yatağımdaydım ve yalnız değildim.

İçimden sesler geliyordu, şöyle diyordun: “Kendimi çoğul hissediyorum. Tek

tek hiçbirinde bulunmayan ama hepsinde bulunan!”

--

*Adım Şövalyesi- Pessoa’nın altı yaşındaki ilk hayali kahramanıdır.

*Pessoa Pessoa’yı Anlatıyor

*Presença dergisinin yönetmeni Adolfo Casais Manterio’ya yazdığı 13 Ocak

1935 tarihli mektubunda heteronimlerinin hayatına nasıl girdiğini detaylıca

anlatır.

*Huzursuzluğun Kitabı Fernando Pessoa

Yüzünü görür gibi oluyorum. Kâğıdın üzerine düşüyor gözlerin. Başta cam gibi aydınlık… Sonra, mektubun başlığını görür görmez cam buğulanıyor, üzerine birkaç damla yaş ve kara gümrah kirpiklerinden üç tane düşüyor. Onlar senden önce dokunuyor kelimelere… Sakin ol bana kızma güzelim, bu kez uzun yazdım sana!

Tatilin henüz yeni başladı. Birbirimizin yüzünü gizlice gördüğümüz bakkal dükkânı, beni utanarak gözetlediğin berber koltuğu, sokaklarımızı ayıran köşe başı, yerdeki kaldırımlar hepsi aynı... Bir tek sen değiştin!

Giderken her şeyi almışsın, annen söyledi. Sana verdiğim kitapları, birlikte aldığımız defterleri... Hemen korkma, çünkü sen ne zaman korksan kolların kısalıp parmakların küçülüyor. İşte o an anlıyorum, benimle olmaktan, bensiz kalmak kadar korkuyorsun! Annene bir şey söylemedim hem ne diyebilirdim ki? Kararlaştırdığımız gibi tek günleri ben aldım, çift günleri sen. Herkes kendi gününde daha çok özlemeye, düşünmeye, daha çok yazmaya ant içti. Aşk her koşulda gizli bir yemin değil mi?

Mektuplarında adayı öyle güzel anlatmışsın ki, seninle kulaç açıyorum her satırda güneşe. “Denizler aşkın cellâdıdır,” diye okumuştum bir yerde. O kadar kıskanç olurmuş ki deniz tanrısı; nerede bir erkek kadınına kavuşmak istese ona giden yol uzar, bulanır, soğur ve canandan uzaklaşırmış. Çünkü Poseidon, bütün güzel kadınları kendine saklarmış. Sırf bunu denemek için bile olsa, bir gece denize bırakasım geliyor kendimi, sonra vazgeçiyorum...

Şimdi saat... Orada da gece olmalı. Benim gecem, lacivert bir gökyüzü, üzerinde uçuşan kırmızı gelincikler, deniz köpük renginde, usulca düşüyor kirpiklerin ellerime. Sonra kalemi, alıyorum elime gökyüzü gökkuşağı renginde oluyor, her renk gözlerin, her renk sözlerin...

Ben seni düşünürken bile ısınıyorum...

Senin geceni merak ediyorum? Mektubumu alınca ayın on ikisini sakın unutma, o en çok sevdiğin Ay görünecek tam tepede... Camdan seyret, ona bakıyor olacağım. Kim bilir belki Ay bir sürpriz yapar seni bana, beni de sana gösterir. Uykulu gözlerini… Gözlerin gücünü biliyor. Hem bilmese bakar mıydı bana her seferinde? Yakar mıydı beni?

Sen gitmeden günleri üleşirken:

“Çocukça değil mi bu şimdi yaptığımız?”
“Niye öyle olsun ki?
“Ne bileyim günlerin üleşilmesi bir garip geldi de?“
“Bu da bir ayrılık değil mi cancağızım?“

dediğimde sevinçle kucağıma atlamış “Döneceğim biliyorsun, hem sen demiyor muydun biraz küçüksün? Uzağında olmak büyütecek belki, bu sefer beni!

“Ben de tam olarak bundan korkuyorum ya!

Sonra bize doğru yaklaşan ayak seslerini duyup, uzaklaşmıştık. Ardımdan seslendin,

“Göksel!” Haykırarak çıktı ağzından, abi ise belli belirsiz. “Anladım ben çift günleri alıyorum, tekler sana kaldı “

Tek sayı sevdiğimi unutmamıştın, ardından küçük ayaklarına bakarken gülümsedim. Oscar Wilde’nin bir söz geldi aklıma: *“Her âşık oluş, umudun kendini bilmişliğe karşı zaferidir “ Gidiyordun. Bana döneceğini bilmek umuttu, adımlarını atarken çıkardığın ses ise zaferim. Bununla yetinemeyecektim hissediyordum.

Can suyum,

Geceler boyu seni düşlerimde sevmeye, gerçekten başladığımdan beri her hareketin daha da anlam kazandı içimde. Her gün ayrı bir renk geliyor dünyama, hepsinde sen varsın. Seni başköşeye oturtunca daha çok okuyor, daha çok yazabiliyorum. Senden bana aşkı anımsatmanı, benim gibi bu aşktan beslenmeni, beni sevmememi istiyorum! Evet, doğru okudun, yanlış yazdığımı ümit ettiğini biliyorum. Beni sevme, beni sarma, benimle sarmalanma… Gözlerinde kocaman bir öfke! Kağıdı delmek üzere. Kızgınsın, buruşturup neredeyse camdan dışarıya atmak, yatağın üzerine kapanıp hıçkırarak ağlamak istiyorsun, anlıyorum.

Seni anlıyorum...

Beni, anlıyorsun...

Senden bu hayatta daha çok yol almış ve aşkı iyi bilen biri olduğum için, yazdıklarıma kulak vermeni istiyorum: “Düşün, gözlerimizin aynı frekansta kesiştiği andan beri hayat daha huzurlu değil mi? Yıldızlar daha parlak, çizdiğin resimler daha güzel, hayat daha... Kolay!“

Aşk bir umuttur küçüğüm. Peki, olasılık nedir bilir misin? Aşk olsalık-tır, sevgi ise sonuç. Yaşam ile aramızda olan bu matematik işlemini lütfen, bir sonuca bağlamayalım. Bana yardım et, bu belirsizlik, bu sis her ikimizin de yolunu aydınlatacaktır. “Sevmek sahiplenmektir cancağızım, adını koymaktır. Ama aşk bir hayaldir, senin olmasını istediğin, uğraştığın, kıyamadığın, renklendirdiğin. Bırak o zirve için, yorulana kadar birlikte yürüyelim.”

Senin küçük ellerini tutuyor, gözlerine doğru yaklaştırıyorum. Bak, cam gibi gözlerinde ellerin bir elmas gibi ışıldıyor. İşte hayatın sırrı bu küçüğüm. Aşk bir gelecektir... “Sen onun sayesinde ressam olacaksın.“ Hırçın gözlerini, sinirli nefes alışlarını duyuyorum. Kulağıma binlerce papatya dökülmüş gibi, sil gözlerini... Senden önce onlarca kadının rengine vuruldum, belki de yüzlercesine.

Minibüse bindim, para uzatılan parmakları beğendim, âşık oldum. Birine yanlışlıkla çarpınca “Önemli değil” dediği ses tonuna vuruldum. Geçen ay sahaftaki kızın gülüşü, güneşin doğuşunu anımsattı. Sen olmasan şu an belki de ona âşıktım. İnsanoğlu bir ışığın kendine iyi geleceğini bildiği an, öncesinden karar veriyor âşık olmaya ki, bundan sonrası çorap söküğü gibi, geliyor.

...

Kendini kötü hissetme; sen de, ben de, herkes de… Aşka ihtiyaç duyduğunu fark eden her insan önce âşık olma fikrine tutulur. Ruhlarımızın özgürleşmesi adına… Bu kadar aşkı yerden yere vurdum ya da bir bakıma yücelttim.

…

Adaya giderken, seninle çoğaldım. Bendeki sen o an doğurmaya başladı. Ellerimde, dudaklarımda, burnumun ucunda, aklımda, ayaklarımın altında, koltuk altımda milyonlarca sen vardın. Hürsel, adını seviyorum, sana ise aşığım! Bir önceki mektubunda şöyle yazmışsın:

“En son okuduğum kitapta yazanlar biraz kafamı karıştırdı. *Aşk bir renk, bir yer, bir kimyasal madde olmadığına, ama tüm bunların birleşimi ve dahası ya da tüm bunların hiçbiri ve eksiği olduğuna göre, gündeme geldiğinde herkes dilediğince söz edemez miydi ondan?

Akademik doğru ve yanlışın ötesine uzanmıyor muydu bu konu? Zamanın dışında (ki o da kendi kendinin yalancısıydı) kim bir şey söyleyebilirdi bu konuda? *

Hatırlıyorum, o kitabı sana ben hediye etmiştim. Bana da senden önceki...

Aşk, olan kişinin dünyası, olunan kişinin ise o dünyalı tarafından kutsal metninin okunma şekli, yaşanma hevesidir Hür-sel’im.

Bir sonraki konumuz aşkın vasiyeti olsun. Bu kadar ödev yeter!

Evet, şimdi adanın tam vaktidir.

Sen gelene kadar kitaplarımla bir olmaya, bana ait günlerde sana yazmaya devam edeceğim. Döndüğün zaman birbirimizin gözlerinde neleri aynı, neleri değişmiş bulacağımızı doğrusu pek merak ediyorum.

Kim bilir ne güzel resimler çizmişsindir. Özlemek bir yandan, okumak bir yandan…

Erguvan kokuları insanın başını mutlaka döndürüyordur güzelim. Sağlığım yerinde, birkaç konu hakkında yazmaya başladım. Mektubumu dikkatlice okursan ne hakkında yazdığımı anlarsın.

Zamanın eski bir yerinde kalan, bütün ruhları özgürleştirmek adına, sana aşkımı e-mail olarak da yazıyorum. Niyetim mektubun bir kopyasının da ben de durması. Çünkü aşk üzerine her zaman düşünemiyorum, ondan önce saçların geliyor aklıma...

O minnacık burnunun hemen altında kırmızı çeyizin duruyor. Onları bana sakladığını biliyorum. Lâl olmasın sakın yokluğumda dilin. Tozlanmasın çeyizim, onları sev. Adımla onları güneşe çıkar.

Biliyorum, mektubumu alıp önce kucağına koyacaksın. İçinde cam kırıkları varmış gibi korkacak, bir yandan da heyecandan titreyeceksin. Ellerin hemen uzanamayacak. Balkona çıkacaksın.

Üzerinde hardal renkli bir elbise, eteklerin uçuşacak. Yavaşça nefesini akort edeceksin.

Güneş altın saçlarının arasından benim yerime usulca sokulacak. Mavi gözlerin düşünce zarfın üstündeki isme “Göksel” defalarca adımı söyleyeceksin güneşe. O an bir Gökkuşağı adayı saracak.

İşte o an oturduğum yerden bileceğim, aşk şimdi mevsiminde...

Sen yazdıklarımda bizi bulacak, beni yitireceksin. Sonra sen alacaksın eline kalemi, ben yeniden doğacağım kelimelerinde, bu kez aşk yitecek içinde.

Bir anda zarfın içindeki notu fark edeceksin, gözlerin cam gibi parlayacak.

“Sen bir sandıksın, içinde çeyizim.

Çeyizimden öperim.”

Küçülen Gök... sel... Büyüyen Hürsel

----
*Alain de Botton, Aşk Üzerine

Salon yeraltındaydı. Dar taş merdivenlerden inerken soğuk, hafif bir nem kokusu burnuma çarptı. Kapı ağırdı, açmak için iki elimle bastırmam gerekti. İçeri girer girmez loş ışık, kadife perdelerin koyu kırmızısı, sıralanmış sandalyelerin katı düzeni… Sandalyelerin üzerinde kartlar vardı; isimler. Tanıdık. Manşetlerden, imza yetkisi taşıyan evraklardan, televizyon ekranlarından tanıdık. Buraya herkes kendisi için değil, başkaları adına almak için gelmiş gibiydi.

Yerime otururken bir sahne düştü aklıma. The Third Man… O kanal sahnesi. Yeraltında, taş duvarların arasında, suyun üstünde yankılanan o temkinli sessizlik. Sanki buradaki sessizlik de oradan ödünç alınmış. Sonra zihnim başka bir çekmece açtı: Kafka – Şato. O bitmeyen bekleyiş, kimseyle tam konuşamama, bir yere varmaya çalışırken sürekli başka bir kapıya yönlendirilme hali…

İnsan bekledikçe kendi yerini kaybediyordu. Burada da öyleydi; sandalyene oturmuş olsan bile, tokmak inene kadar aslında orada olup olmadığın belli değildi. İçimden “Bu salondan çıkmak için de dilekçe gerekse şaşırmam” dedim. Dudaklarımın kenarı kıpırdadı,  gülümsemenin burada kataloğa girmemiş en değerli parçalardan biri olduğunu sezdim.

Müzayedeci kürsüdeydi. Elinde tokmağı tartıyor, bakışlarını salonun üzerinden gezdiriyordu. Sanki kime ineceğini çoktan biliyordu. Burada hiçbir şey açıkça söylenmezdi; her teklif, dudak kenarında neredeyse görünmez bir hareketle verilir, tokmağın inişi yalnızca fısıltıları mühürlerdi.

“İlk parça… Özgürlük,” dedi. Kelimeyi kırmamaya çalışan bir titizlikle. Ön sıradaki takım elbiseli adam başını hafifçe eğdi. Yanındaki kadın, parmak uçlarıyla masaya üç kez vurdu. Tokmak indi. Özgürlük satıldı.

 Sonra Merhamet. Dayanışma. Hafıza. Adalet. Her biri ayrı bir sessizlikle tartıldı. Merhamet, beklenen fiyatın altında kaldı, geri çekildi. Dayanışma, tanımadığı bir yabancı tarafından yüksek bedelle alındı. Hafıza, alıcı bulunca salonda huzursuzluk yayıldı; kimse hatırlayan birinin etrafta dolaşmasını istemezdi. Adalet’e teklif veren çıktı, ama tokmak inmeden elini indirdi.

Bir ara arka sıralardan yorgun bir ses:

“Onur kaç numaradaydı?”

Müzayedeci durdu. Salon sustu. Ne zaman fiyat biçilmeyen bir şey görürseniz, bilin ki o ya tamamen yok olmuştur ya da herkes ondan korkuyordur. Onur, listeden çoktan çıkarılmıştı.

En son parça: Vicdan. Müzayedeci, kelimeyi çoğaltmadan, azaltmadan söyledi. Herkes fiyatın astronomik olacağını biliyordu. Teklif gelmedi. Vicdan, sahnenin ortasında kaldı. Vicdan, alıcısı olmayan tek mülktü.

Tokmak masaya bırakıldı. Sandalyeler yavaşça boşaldı. Ben hâlâ yerimdeydim. Aklım, bu defa The Great Beauty’ye gitti. Yaşlı bir kadın, elindeki mülkleri satarken yüzünde hiç kaybetmemiş gibi duran o huzurlu tebessüm…

Çıkışta katalog elimdeydi.

En kalın harflerle yazılmış sayfa yoktu.

Belli ki “hassasiyet” gereği kaldırılmıştı  ama kurşun bir kalemle üzerinden geçilmiş kelimeler hâlâ bir alt sayfadaydı, oradaydı; yalnızca görmüyormuş gibi yapmamız gerekiyordu.

Hayat Hanım ilk yayımlandığında on beş yaşındaydım. Ne çocuk sayılırdım, ne adam. Beni büyütecek olanların büyük kısmı kitaplardan oluşuyordu. Ahmet Altan’ın romanlarıysa, çocukluktan erkekliğe geçen o garip sınır hattında, bana bir tür iç ses olmuştu. O kitaplarla utandım, hayal ettim, arzuladım. En çok da içimde kıpırdayan kelimeleri tanıdım.

Altan, bir yerde “Yorgundum. Beni bir daha hiç unutmayacağım bir masalın içine soktular” demişti. Ben de bu kitabı, ergenlikle adamlık arasında olmanın medcezirlerini tadan yorgun bir ergenken okumuştum ve onu hiç unutmadım.

Geçtiğimiz hafta romanı yeniden okudum. Aynı sayfalara dokundum ama artık başka biriydim. Artık yoksulluğun estetiğini, bedenin bilgeliğini, yalnızlığın yankısını biliyordum. Hayat Hanım yine oradaydı. Ama bu kez ben de başka bir yerden bakıyordum ona.

Romanın son sayfasını kapattığımda, içimdeki hoş duyguların üstüne, rakip kaleye hücum eden Amerikan futbolcularını andıran bir yazma arzusu bedenime çarptı. Zihnim koşmaya, kelimeler, bulutların taşıyamadığı yağmurların yer yüzüne dökülmesi gibi dökülmeye başlamıştı.

Ahmet Altan’ın Hayat Hanım romanı, biçimsel olarak  akıcı, epistemolojik olarak ise sismiktir. Bu metin, Türk roman geleneği içinde bedeni bilgiye, arzuyu epistemolojiye, yoksulluğu ise varoluşsal bir fragmana dönüştüren nadir yapılardan biridir. Roman, klasik anlamda bir anlatı sunmaz; daha çok, ontolojik bir felaketin katman katman tortulaşmış izlerini bedenin üzerine yazan bir palimpsest gibi işlev görür. Fazıl’ın sınıfsal ve psikolojik düşüşü, yalnızca bir sosyal travma değil, aynı zamanda fenomenolojik bir yıkımdır. Husserl’in içkin zaman bilinci kuramı bağlamında, Fazıl’ın başına gelen şey bir “şimdi”nin çözülemezliği, bir “artık” zamanın asla tam olarak kurulamamasıdır.

Romanın açılışında Fazıl’ın yaşadığı “çöküş” yalnızca sosyo-ekonomik bir kayıp değildir; bu aynı zamanda ontolojik bir çırılçıplaklaşmadır. Altan, Fazıl’ı bir “kabuksuz kaplumbağa” olarak betimler. Bu betimleme, Giorgio Agamben’in homo sacer figürünü hatırlatır: hukuken yaşayan ama siyasal olarak ölü kılınmış çıplak hayat.

Bu figür, Türk edebiyatında Tanpınar’daki melankolik öznenin çok ötesindedir. Çünkü burada yalnızca bir “mazi” yitimi değil, mevcudiyetin imkanları da askıya alınmıştır. Bauman’ın likit modernite kavramıyla açılabilecek bu zemin, Fazıl’ın her gün yeniden dağılmasıyla örülür: Ev yok, iş yok, sevgili yok, anlam yok. Ama tam da bu yokluklar matrisi içinde, özne, ilk kez kendine temas eder.

Romanda yoksulluk yalnızca bir durum değil, varlık yapıcı bir deneyimdir. Simondon’un ontogenez kuramı bağlamında, Fazıl’ın özneleşmesi, kayıplarının toplamından ibaret değildir. Aksine, bu kayıplar içindeki şekillenme sürecidir asıl önemli olan.

Fazıl kim?

Biz, bu romanda '' lunaparklardaki kukla hedefler gibi bir vuruşla devrilip kaybolmuş'' bir gencin, ''Hayatın feleğinden geçmiş'' bir kadının bedenini ''keşfederek'' hayata tutunmasını izlerken, bir Türkiye silüetini keşfediyoruz.

Romanda, bizler de bir nebze ile Fazıl ile aynı şeyi yaşıyoruz. ''Ötekileri'' görüyoruz.

Varlıklı ve hovarda bir öğrenciyken, Rusya'ya domates ihracatının durdurulması sonrasında hayatı 180 derece terse dönen Fazıl'ın, Ahmet Altan'ın cezaevine girmese izlemeyeceği, bizim bu romanı okumasak varlığını bilmeyeceğimiz bir televizyon kanalında hafta sonu çalışırken kendisinden farklı olanları keşfetmesini, Hayat Hanım gibi önceki hayatında selam bile vermeyeceği bir kadın ve kendisi ile hemen hemen benzer hikayesi olan, KHK ile şirketleri elinden alınmış EX Zengin Sıla ile tanışmasıyla hikaye ve Türkiye silüeti başlıyor.

Fazıl ile Türkiye silüetini gördüğümüz esnada, roman Fazıl'ın kadınlar ile olan ilişkisi üstünden ilerliyor. Bir tarafta yaşıtı, sınıfdaşı, beraber bir gelecek kurabileceği Sıla. Bir tarafta arzu ve bilgeliğin kesimişi olarak Fazıl'ın 'Elinden tutarak'' onu yeni dünyaya alıştıran Hayat Hanım.

Esasen biz roman boyunca ''Acaba hikayenin sonu Sıla ile mi bitecek yoksa Hayat Hanımla mı'' diye sorarken farkında olmadan ''Fazıl, eski hayatının arzularının peşinden mi koşacak, yoksa yeni hayatına mı alışacak'' diye soruyoruz.

Orta okulda öğretmen, yaramazlık yapan öğrencileri sınıfın dışına çıkarırdı. O öğrenciler, sınıftan atıldıkları için bekledikleri koridorda birbirleri ile arkadaş olurlardı. Fazıl ve Sıla da bu öğrencilere benziyor. Fazıl ve Sıla, aynı Sosyo-Ekonomik sınıftan gelen ve o sınıftan aynı anda ''Dışarıya çıkarılan'' insanlar. Tüm hikayeleri de kendilerini birbirlerine denk gördükleri için doğuyor. Hikayenin sonuna doğru ise Avrupa'da bir hayat kurma arzuları, onların eskisi gibi ait oldukları yaşama dönüş bileti.

Fazıl'ın arada bir okul arkadaşlarıyla ''Eğlenmeye''  gittiği meyhaneler sokağındaki ''eski'' binalardan birinin tek göz küçük odasında ''düştüğü'' hayat ise, Hayat Hanım ile ona çekilebilir gelmeye başlıyor. Kaygılarını ve geçmişini unutuyor.

Tüm bu bağlamlarda Sıla, Fazıl'ın eski hayatına dönüş arzusunu Hayat Hanım ise Yeni hayatına alışmasını temsil ediyor.

Hayat Hanım yalnızca bir kadın değil, bir varoluş biçimi. Onun varlığı Fazıl’a geçmişin dışına çıkma cesareti veriyor. Onunla geçirilen her sahne, bir erotizm anından çok, bir içe doğuş anı gibi yazılmış. Şefkatin bir bilgi biçimi olduğu nadir karakterlerden biri. Hayat, konuşarak değil, durarak, susarak, tebessüm ederek Fazıl’ın içindeki aynayı kırıyor.

Fazıl'ın, Hayat’a duyduğu çekim; basit bir cinsel yönelim ya da fiziksel arzu düzeyinde anlaşılmamalıdır. Bu çekim, daha ziyade ontolojik bir sığınma, varoluşsal bir kendini yeniden doğurtma arzusu olarak ortaya çıkar. Bu yönüyle Hayat Hanım, sadece bir karakter değil; bir deneyimin, bir travmanın, hatta bir kültürel kırılmanın cisimleşmiş halidir.

Hayat Hanım romanında bu durum çok daha incelikli bir şekilde işlenir. Fazıl’ın Hayat’a duyduğu arzu, onun yalnızca bedensel bütünlüğüne değil; yaşanmışlığına, konuşmadığı acılarına, otururken bile taşıdığı görgüye, yani 'hayat bilgisine' yöneliktir. Bu, genç erkek öznenin, kendi eksikliği karşısında dış dünyada aradığı anlamı, kadın bedeninde bulmaya çalışmasının örneğidir.

Burada erotizm, bedenden değil; geçmişten, hafızadan, sabırdan ve birikmişliğin oluşturduğu “kadınsal otorite”den beslenir. Hayat Hanım yalnızca bir kadın değil; bir zaman, bir tür tarih, bir anlatı biçimidir. Tıpkı eski bir şarkının, bir kadeh rakının ya da bir meyhanenin duvarındaki soluk bir fotoğrafın hatırlattığı gibi.

Fazıl, Hayat’ın bedenine değil; onun geçmişiyle kurduğu barışa çekilir. Ve bu barış, genç erkeklerin kendi geçmişleriyle kuramadıkları barışın bir yansımasıdır.

Hayat Hanım karakteri, Türk edebiyatında eşi benzeri olmayan bir kadın figürüdür. Ne Fatma Aliye’nin “erdemli kadını”na, ne de Oğuz Atay’ın “tutkulu melankoliklerine” benzer. Hayat, Bataille’ın Erotizm’inde tanımladığı türden bir bilinç-üstü varoluş biçimidir. Aşkı entelektüel bir spekülasyon değil, bedensel bir bilgi olarak yaşar. Onun için sevişmek, yemek yemek, bir kurbağayı izlemek, bir belgesel dinlemek aynı düzlemde işler: tensel olanla düşünsel olan birdir.

Hayat Hanım’ın erotizmi ucuz değildir. Aksine, estetik ve metafizik düzeyde çalışır. Tüm roman boyunca Hayat, ne tam olarak arzunun nesnesidir, ne de anlatıcının denetimine girer. O bir özne, hatta bir öğretmendir. Hegelci anlamda, arzunun yönünü belirleyendir. Fazıl, Hayat’la yaşadığı ilişki boyunca, önce bir çocuk, sonra bir talebe, sonra bir bedensel düşünür hâline gelir.

Roman bittiğinde ne Sıla kalır geride ne Fazıl’ın sarsak geleceği. Geriye Hayat Hanım kalır. Fazıl’ın hayatına bir kadın olarak değil, bir zaman duygusu olarak yerleşmiş olan Hayat. Onun kahkahası, anlatıcının zihninde yankılanan bir müzik gibi. Onu seven kadın değil; onunla birlikte hayatı yeniden anlamlandırmayı öğrenmiş bir genç erkek vardır artık karşımızda.

Altan bize kadın bedeniyle, yalnızlıkla, sınıfla ve zamanla kurduğumuz tüm bağları yeniden düşündürten bir anlatı sunar. Fazıl yalnızca aşkı değil, içindeki ‘başka biri’ni bulur bu romanda.

Ve biz de bu satırların arasında, kendi Hayat Hanım’ımızı düşünmeye başlarız.

Öte yandan Ahmet Altan'ın yazım tarzına ise ayrı bir boyut açmak istiyorum:

Ahmet Altan’ın anlatısı, klasik romanın dramatik çatısını izlemekten yerine müzikaliteyle akar. Onun dilinde “anlatmak” bir eylem değil, bir dans gibidir; tempo hızlandıkça anlam derinleşir, kelime sayısı arttıkça açıklık çoğalır, fakat her şey, ilginç bir şekilde, okuru yormadan geçer. İşte bu noktada, Altan’ın anlatı estetiğini yalnızca edebiyat içi referanslarla değil, postmodern beden estetiği ve hız paradigması bağlamında Lionel Messi üzerinden okumak gerekir.

Messi, futbolda yalnızca hızlı değildir. O, hızla birlikte estetiği, zarafeti ve şaşırtmayı aynı anda bünyesinde barındıran bir varoluş biçimidir. Top ayağındayken yaptığı kıvrak dönüşler, bir ritim duygusu, hatta bir dil gibidir. Tıpkı Altan’ın paragraflarında olduğu gibi: Cümleler birbiriyle yarışmaz, birbirini tamamlayarak akışkan bir estetik yaratır.

Messi nasıl ki bir pası atmadan önce üç opsiyonu aynı anda zihninden geçirip en beklenmedik ama en “doğru” olanı seçiyorsa, Altan da anlatısal sahneyi kurarken, duygunun, düşüncenin ve arzunun iç içe geçtiği cümleler inşa eder. Sıradan bir olay, onun kaleminde yalnızca “olay” olmaktan çıkar, şiirsel ve ontolojik bir kıvılcım üretir. Messi’nin bir rakibi geçişi gibi, Altan da bir duyguyu geçerken, bizi tahmin etmediğimiz başka bir duygunun ortasına bırakır.

Dahası, Messi’nin oyununda her şey sezgisel olarak doğrudur; Altan’ın anlatısında da her şey olması gerektiği gibi ilerler — ama bu ilerleyiş, klasik romanın sebep-sonuç düzleminde değil, duygusal sezgi ve içsel ritmin yasaları çerçevesinde işler. Onun romanları da tıpkı Messi’nin oyunu gibi, hem içe dönük hem kolektiftir: Top Messi’deyken tüm saha ona bakar; Altan’ın anlatıcısı konuşurken de okurun zihni bütünüyle ona odaklanır.

Ahmet Altan, anlatının Messi’sidir: Hızla değil zarafetle ilerleyen, sezgiyle kuran, şaşırtarak açıklayan ve kelimelerle tıpkı Messi’nin topu gibi konuşan bir usta.

Onun anlatısı, yalnızca bir dil değil, bir bedensel hafıza, bir ritmik varoluş, bir “iç dünya geometrisi”dir. Ve tıpkı Messi gibi: Her hamlesi biricik, her cümlesi öngörülemez, ama geri dönüp bakıldığında kaçınılmaz olarak “doğru” görünür.

Sonuç: “Bir Zaman Duygusu Olarak Hayat”

Ahmet Altan’ın Hayat Hanımı, yalnızca bir roman değildir; bir varoluşun, bir düşüşün ve o düşüş içindeki yeniden şekillenmenin hafifçe aydınlatılmış bir kesitidir. Bu metin, Türk romanının artık alışkın olduğu ideolojik ya da anlatı merkezli yapılarla değil, daha ziyade bir bilinç kırılması, bir varlık devinimi, bir iç dünya kıpırtısı olarak işlev görür. Fazıl, bu hikâyede yalnızca bir karakter değil; bir formdur. İçine doğduğu sınıfla, dışına atıldığı hayatla ve kadının temsil ettiği zamansallıkla biçimlenmiş bir figürdür.

Dağın Öteki Yüzü, ilk defa 1995 yılında okurlarıyla buluşuyor. Yazar, sunuş bölümünde okuyucuya bir mektupla sesleniyor. Mektupta kitabı yazma fikrinin anne ve babasının birbirine yazdığı tomar tomar mektuplar sayesinde zihninde canlandığını belirtiyor.

Yazar, romanı yazma sürecini şu şekilde anlatıyor; “Kitabın yazılma süreci aslında bir imgeyle başladı, annemin öldüğü geceydi ve zihnimde şöyle bir imge canlandı. Annemin gençliğinin ilk başı bir dağın arkasından bir güneş gibi doğuyor. Annemin çok genç halini bilmiyorum tabi ama yaşlılığında bile pırıltısını kaybetmemiş olan çok iri turkuaz renkli gözleri vardı ne mavi ne yeşil. Ve gençliğinde de çok pırıltılı saçları vardı yuvarlak bir yüz teni de ışıltılıydı. Çocukların çizdiği gülümseyen güneş resmi olur ya biraz onlara benzeyen bir hali vardı çok zeki bir kadındı. Böyle bir simge gözümde canlandı tabi bu imgeyi psikolojik olarak çözümlemek çok kolay. Bir insan yitirmişim o insanı hayalimde doğan bir güneşe benzeterek bir biçimde sanki zihnimde telafi etmeye çalışıyorum. Kitabı yazma sürecinde daha çok bu imgeyi Mustafa Kemal için düşündüm onun sarışın basına güneşi daha çok yakıştırdım yeni bir çağ doğuyor gibi düşündüm…”

Yumuşacıktı…                 Sertti…

Neşeliydi…                     Asık yüzlüydü…

Sevinç doluydu…            Kederliydi…

“Ah anne neden gizledin kendini benden? Neden? Bu bana haksızlık değil miydi? Seni tanıyamadığım annemi bulmak istiyorum. Neredesin?”

Romanı elime alıp okumaya başladığımda yazarın bu cümleleri çok dikkatimi çekti, beni düşündürdü. Roman hem gerçek hem kurguydu. Romandaki birkaç kişi ve birkaç olay dışında diğer her şey yazarın bir düş ürünüydü. Örneğin Vicdan karakteri yaşadıklarıyla birlikte gerçekti ama Vicdan’ın en yakın arkadaşı Nefise, gerçek bir kimliğe o kadar yakın fakat tamamen hayali karakterdi. Yazar, Nefise karakterini özellikle seçmiş olmalı ki Vicdan’a tamamen zıt olan bu karakter sayesinde okuyucuya Vicdan’ı daha rahat anlatabiliyor.

Roman, Birinci Dünya Savaşı’nı görmüş, Cumhuriyet’in kuruluşuna şahit olmuş iki genç kız karakteriyle başlıyor. Bunlar Cumhuriyet Dönemi’nin ilk kadın kuşağının parlak temsilcileri olan Nefise ve Vicdan. Yetimhanede büyüyen Vicdan ve Nefise’nin bursla gittikleri İngiltere’de nasıl birbirlerine kenetlendikleri okurken gözünüzde canlanıyor sanki.

Vicdan için iki önemli yaşanmış olay vardır. Bunlardan ilki ve en önemlisi Vicdan’ın Türkiye’ye döndükten sonra Mustafa Kemal Atatürk tarafından Dolmabahçe Sarayı’na çağırılmasıdır. Bu görüşmeden hemen sonra Vicdan, İngiltere’nin BBC radyosunda Kadın Hakları inkılâbı üzerine bir program hazırlıyor.

İkinci önemli olay ise Vicdan’ın kardeşleriyle birlikte Uludağ’a tırmanışıdır. Bursa’da eski ahşap bir evin bahçesinde bütün aile bir araya geliyorlar. Vicdan, anneleri Fitnat Hanım, Vicdan’ın nişanlısı Raik, Raik’in kucağında henüz küçük olan üvey kardeş Cumhur, Reha ve Burhan böyle bir sofrada son defa bir arada oluyorlar. Hep birlikte şarkılar söyleyip eğleniyorlardı. Kardeşler büyüdükçe, fikirleri ve yaşantıları değiştikçe aileyi oluşturan birlik beraberlikte zaman içinde kaybolup gidiyordu. 

Kısaca “Dağın Öteki Yüzü” Cumhuriyet tarihine tanıklık eden bir ailenin yaşanmışlıkları dışında kadının aile içinde mücadelesini aynı zamanda başarılarını gözler önüne seriyordu.

Yaşar Kemal benim edebiyat aşkımdır.

Yaşar Kemal’in İnce Memed’i ise bu aşkın tohumudur.

İnce Memed’in Anadolusu da bu tohumun toprağıdır.

Öyle bir tohumdur ki bu, yalnızca kelimelerde değil, toprağın kendisinde, rüzgârın uğultusunda, bir köylü çocuğunun suskun bakışında yeşerir.

Bir özgürlük halidir bu; bir adalet özlemi, bir isyan çığlığı, bir dağa çıkan hayalin adıdır İnce Memed. Küçücük yaşında öfkenin ne olduğunu öğrenmiş bir çocuğun büyüdükçe omuzlarında taşıdığı adalet arayışıdır.

İnce Memed, sadece bir birey değildir; ezilmişlerin, hor görülmüşlerin, toprağı kendine ait olmasına rağmen bir başka eli öpmek zorunda kalanların sembolüdür.

Dağlara çıkarken sadece silah taşımaz sırtında; annesinin dualarını, sevdasının sessizliğini,

ve yoksul köylünün bütün umutlarını yüklenir.

Hatice’nin aşkı ise o isyanın, o öfkenin içinde saklı en saf, en güçlü duygudur. Hatice, sadece bir kadın değil, Memed’in gözünde umudun, insanlığın ve geleceğin ta kendisidir.

Tutsaklığın içinde özgürlük, karanlığın içinde bir ışıktır. Memed’in dağa çıkarken sırtında taşıdığı yalnızca silahı değil, kalbindeki aşkı, Hatice’sini de vardır.

Abdi Ağa kimdir?

O, sadece bir zorba değil, aşkın ve özgürlüğün önündeki engeldir.

Hatice’yi Memed’den koparan, sevgiyi zincirleyen, toprak kadar kalpleri de gasp eden düzenin adıdır.

Ve İnce Memed, Abdi Ağa’ya karşı sadece toprak için değil, sevgisi için de savaşır.

Hatice için, onun gözyaşları için, birlikte yaşayacakları bir gelecek için…

Çünkü özgürlük, sadece ekmek değil, sevmek hakkıdır da!

***

Anadolu onların hem yurdudur hem tanığıdır.

Memed’in sevdayla kavrulduğu geceleri bilir dağlar.

Hatice’yle göz göze geldiği anları taşır rüzgar.

Küçücük bir köy evinde başlar o sevda, ama dağları aşar, ovalara yayılır.

O sevda, romanın isyan kadar yakıcı, bir o kadar da merhem olan yanıdır.

Van Gogh’un sarısı varsa, Yaşar Kemal’in de Hatice’nin gözlerindeki sarısı vardır.

Ve bu sarı, ne sadece doğanın ne de sadece umudun rengidir artık…

Aynı zamanda sevdanın, özlemin ve kaybın da rengidir.

***

Bugün…

Zaman değişti.

Ama zalimler değişmedi.

İsimler farklı, ama düzen hâlâ aynı.

Kiminin adı şirket, kiminin adı sistem, kiminin adı yasa…

Günümüzün İnce Memed’i kim?

Bir öğrenci olabilir belki, kitap alacak parası olmayan…

Belki bir işçi, hakkını ararken kapı dışarı edilen…

Belki bir kadın, susmaya zorlanan…

Belki de bir çocuk, sokakta geleceği arayan…

Ve günümüzün Hatice’si…

Baskılara rağmen susmayan, kendi kalbini de özgürlüğünü de koruyan kadındır.

Abdi Ağa hâlâ var.

Kravat takmış, ekranlara çıkıyor.

Adı artık “efendi” diye geçiyor.

Ama hâlâ toprağa el koyuyor, emeği yok sayıyor, insanı değer değil, rakam olarak görüyor.

***

Son söz:

İnce Memed bir romandan çok daha fazlasıdır.

Bir başkaldırının, bir halkın çığlığının, ve en çok da bir aşkın hikâyesidir.

Çünkü isyan tek başına kuru bir öfke değil; aşkla, umutla, insanla yoğrulunca anlam bulur.

Yaşar Kemal’in kaleminde hayat bulan bu sevda, bugün hâlâ içimizde kıvıl kıvıl yaşar.

Yeter ki biz, hem içimizdeki İnce Memed’i hem de içimizdeki Hatice’yi unutmadan yaşayalım.

Sabaha vardınız bir kez daha, bir yandan yüzünüzü yıkayıp bir yandan kahvenizi hazırlıyorsunuz. Zamanınız var, uzun bir gün sizi bekliyor olsa da acele etmeden o sabah kahvesinin keyfini çıkaracaksınız. Hayal kuracak ya da bir başka hayale ortak olacaksınız, inceliklerle başlayacaksınız güne, Gülten Abla sevinecek. Mümkün mü? Neden olmasın?

Fakat, yüzünüzü yıkarken aynada gördüğünüz, normalde uykusunu almış ve dinlenmiş bir yüz yerine henüz tanıyamadığınız, ayılamamış ve aslında ayılmak, güne başlamak istemeyen bir yüz ise ve siz kahvenizin kokusunu duymadan “acaba ben uyurken memlekette kötü bir şeyler oldu mu” endişesiyle haberleri taramaya başladıysanız, ilk ihtimalin hayal olduğu bir coğrafyada sıkışıp kalmışsınız demektir.

Siyasetin karanlık ve rutubetli dehlizlerinden gelen bayatlamış temcit pilavı kokusu kahvenin kokusunu bastırıyor; hikayelere zamanı olmayanların inceliksiz hayatları giderek silikleşiyor, birbirine benziyor ve ruhları kemiriyor.

Bir toplumu edebiyat, sanat, felsefe değil de siyaset şekillendiriyorsa bir süre sonra herkes aynı öyle kokmaya da başlar zaten, kahve kokusu bile duyulmaz olur.

Özellikle son yıllarda, şahsen hayatımın merkez duraklarından biri hapishaneler oldu. Dostlar, müvekkiller, meslektaşlar, haksız yere hapsedilenlerle dayanışma duygusunun yarattığı ilişkiler. Sabah kahvemi  bir hapishanenin yakınlarındaki kötü duraklardan birinde içmeye alıştım giderek.

Hapishaneye iki şey götürebilirsiniz; kitaplar ve dostluk.

Hapishaneden iki şey çıkarabilirsiniz; kitaplar ve dostluk.

Her ikisi de duvarları tanımaz, uzakları umursamaz ve siyasetin ve gündelik çekişmelerin, hayat dediğimiz ve bir karmaşaya çevirdiğimiz biyolojik var olma halinin kurallarından azadedir.

Sınırsızca özgür olan tek şeydir edebiyat, hayatın ve zamanın karşısındaki en güçlü şeydir.

Selahattin Demirtaş, sekiz yıllık mahpusluğunda sekiz kitabı, tüm dünyayı kuş uçuşu bir mesafeye sığdırarak hapishaneden çıkarabilenlerden. Dostlarını her daim gururlandıran duruşunun yanında, edebiyatın büyülü gücüyle elimize her ulaşan her kitabıyla yüzümüzü de güldürdü bugüne dek, şimdi sıra Jamal’de.

Okuru şaşırtmayı seven bir yazar o ama hayret duygusunu insanın etine batan gerçekliklerden, bilmesek de hissetmemenin olanaksız olduğu acılardan ve umuduna ortak olduğu toplumun yaralarından ayrı tutmamayı da başarıyor. Jamal olağan dışı bir hikaye bir yandan, öte yandan karakterleri öyle sahici yazılmış ki; her birinin duygusuna dokunmak zorunda bırakıyor okuru. Aşkın çarpıcılığına öyle bir inandırıyor ki mesela, kendini nasıl ve nerede konumlandırdığının aşka teslim oluşunla ilgili olduğuna, aşkın insanı dönüştüren, baştan yaratan korkunç gücünden kaçamayacağına inandırıyor.  Her bir hayatın tek ve benzersizliğine sürüklüyor insanı, bunu anlamaya çağırıyor; insan kendini diğerlerinden apayrı yapabilen bir varlıktır, koşullardan bağımsız, hayatın kendi kurallarından bağımsız bir var oluş meselesinin en önemli meselemiz olduğunu  belki  düşünmeye zorluyor.

Selahattin Demirtaş’ın yazılarında duyar duymaz ona ait olduğunu anladığınız bir ses var;  çok özel bir ses, ne yazarsa yazsın, ne anlatırsa anlatsın ve nasıl anlatırsa anlatsın, zaman zaman yüksek, zaman zaman fonda çalan bir müzik gibi hafif ama mutlaka tüm hikayeye eşlik ederek kulağınızda dolaşan, okurken eşlik eden bir ses. Bir yazarın sesi, cümlelerinin müziği demekse eğer, Demirtaş her bir kitabında farklı bir parçasını bestelediği senfoninin peşinde koşuyor belki de; yazma serüveni böyle şekilleniyor belki biraz.

Siyasetin karanlık ve rutubetli dehlizlerinden gelen bir kokudan bahsedince Huri Abla’yı anmadan geçemedim.. Temizlik algısını yerle bir eden, iğrenme duygusunu baştan yazan bir karakter Huri Abla; neyin pislik olduğunu bir kere daha sorgulatıyor insana. Sokaklardan umut devşirmeyi akıl edenlerin sokaklarda temizlenebilme ihtimalini hatırlatır gibi sanki.

Bu sabah uyandığınızda, boşverin memleketin halini. Aynaya bakınca gördüğünüz şeyden memnun değilseniz, yorgun uyandıysanız mesela, durun bir an, kahve kokusunu hissedin, ve farklı bir başlangıç yapın; açın Jamal’i ve sokaklara düşürün gönlünüzü.

Her şey geçer, bugünler geçer, yaşanan acılar geçer ama edebiyat kalır, hikayeler yüzlerce yıldır asılı durur içimizin gökyüzünde. Bu sabah, o sabah olsun; kendinizi bir büyüye emanet edin.

Hapishaneye kitaplar götürmenin, hapishaneden kitaplar çıkarmanın ağırlığını ancak böyle taşıyabiliriz ve hayal kurmaya tam da buradan başlayabiliriz.

Mümkün mü?

Neden olmasın!

Okul kitaplarının ve “milli tarihçiliğin” özelliği resmiyetidir; devleti ve hükümeti resmen temsil etmeseler de, onların “dünyasını” resmederler. Edebiyat öyle değil. Dilinin farklı olması bir yana, asıl özelliği çeşitliliğidir. Edebiyat dünyasında, aynı oranlarda olmasalar da, her türlü görüş bulunabilir. Dolayısıyla “toplumu” da görürüz veya en azından sezeriz o metinlerde. Kimdi “Fransa’yı anlamak istiyorsanız Balzak okuyun” diyen? Hatırlayamadım. Sanırım Engels’ti. 

Ama o zengin ve güzel edebiyat dünyasına değil, yalnız “milli” olanına bakacağız şimdi. Ve konumuzla sınırlı kalarak: Türkiye neden Batı Avrupa gibi zengin ve demokratik olamadı? Sorunun yanıtı kısmen algılarımızda, inançlarımızda, yanlışlarımızda, elsikliklerimizde, istediklerimizde veya sevmediğimizden istemediklerimizde bulunuyor: Batı, batılılaşma ve çağdaşlaşma olarak bakalım ne anlamışız?  

Kimilerine göre sebep “ötekilerdir”, bunlar genellikle günah keçileridir. Bu keçileri en sık kullananlar olaylara “milli açıdan” bakanlardır. Bir farklı bakış açısı örneği vereyim: Bir kitabın başlığı “Azınlıklar ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Yok Olması” biçimimdedir; başka biri aynı olaya “Osmanlı İmparatorluğu ve Azınlıkların Yok Olması” diyebilir. Algılar ve kimlikler böylesine renkli gözlükler gibidir: Bir kez taktık mı, her birimiz seçtiğimiz renge göre görürüz çevremizi. Bu temelde, Türkçe edebiyat metinlerinde “Batı” kavramının nasıl ortaya çıktığına ve nasıl geliştiğine ve nasıl “olumlu” bir yargıdan, korkulan ve istenmeyen bir “düşmana” evirildiğine daha yakından bakalım. Belki bu “süreçten” Batılılaşmadaki başarısızlıkların bazı nedenlerini de seçebiliriz. 

*

İlk Türkçe romanlar deyince aklımıza Şemsettin Sami, Ahmet Mithat, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Samipaşazade Sezai gibi yazarlar gelir. Bu aydınların büyük bir bölümü toplumlarına "Osmanlıcı" diyebileceğimiz bir anlayışla bakmışlar ve yapıtlarında bu tür bir anlayışı dile getirmişlerdir. Batı genel olarak olumlu resmedilir: Batı ileridir ve batılılar olumlu kimselerdir. Yabancıların ve gayrimüslimlerin yaşadığı Beyoğlu semti bu yazarların yapıtlarında hoştur. 

Şemsettin Sami (1850-1904) Taaşuk-ı Tal'at ve Fitnat (1872) adlı romanında geleneksel toplumu eleştirel bir biçimde sergiler. Hristiyan "madam"ların alafrangalığı değil, yerel eğilimler eleştirilmekte: "Bu alafrangalık değil, alafranga bunu kabul etmez... madamlar çıkarlar, erkeklerin meclislerine girerler, kahvelerde otururlar. Fakat bir madama, kocasını yahut biraderini, ya babasını kolundan alıp kemal-i vakarla yürüyerek, ırzına helal getirmeyecek bir yere gidip kemal-i edeple oturur. Hiç kimse yüzüne bakmaya cesaret edemez. Halbuki bizimkileri öyle değil. Biz karılarımızı, kızlarımızı bir arabacıya teslim edip, Allah'a emanet, nereye götürürse götürsün".

Ahmet Mithat da (1844-1912). Batı dünyasına  sempati ve beğeni ile bakar. Ayrıca batılı ve doğulu insanlar arasında farklı özellikler görmekle birlikte, uzlaşmaz çelişkiler ve tarihsel düşmanlıklar görmez. 1790'lı yıllarda Batı'yı gezen bir denizcinin serüvenlerini anlatan Hasan Mellah (1874) adlı romanında İspanyol kasabaları güzeldir, rahibe Sipros, öğretmen Mari ve Cuzella olumlu kadınlardır. Din farkı aşka ve evliliklere engel değildir: "Dinlerin hepsi de insanları bir Tanrı'nın ibadetine davet ediyor... Hiçbir din yoktur ki, Yüce Tanrı'yı bizden daha az mukaddes bilsin" der Cuzella. Pavlos adlı Hristiyan ile Hasan arasında içten bir baba/oğul ilişkisi oluşur. 

Bu yazar Cumhuriyet devrimlerinden yarım yüzyıl önce, batı modelinin Müslüman bir toplumda aynen uygulanmasını yararlı sayar: Mevla Seydi Fas'ta "İspanya'dan getirttiği adamlara Avrupa'daki kanunları Arapça'ya tercüme ettirip, bunların içinde en uygun bulduğu hükümleri seçerek devlete öyle idare şekli verdi... Şimdiki asırda, Avrupa'nın iyi yönetim usullerini tamamiyle kabul etmedikten sonra Fas için kurtuluş yolu olamayacağı" vurgulanır. Gericiler "kafir icadı" diye bu gelişmelere karşı çıkarlar romanda.Aydınlanmacı bir anlayış romanda belirgindir. Batılı olumlu bir kadın "her kanunu aslında tabiatın (Allah'ın değil, H.M.) koyduğu"na inanır. Buharalı bir bilgin ise farklı mezheplerden insanların birbirine karşı olmalarını kendi "mezheplerini koruma" isteklerine bağlar, oysa "insan için, bütün dünyanın doğum yeri olması kâfi değil mi".

Felâtun Bey ile Râkım Efendi (1876) romanında da olumlu bir kimse olan Râkım Efendi her açıdan alafranga bir kimsedir: Fransızca bilir, İngilizler'le dostluklar kurar, karısına piyano ve Fransızca dersleri aldırır, bira ve mastika içer. Kültüre eğilimli olumlu İngiliz kızlarının "merakları kitaptır". Yazarın son romanı olan Jön Türk'te (1910) ise Hristiyanlar'ın yaşadığı Beyoğlu'nun bir tür Avrupa olduğunu okuyoruz: "İskenderiye şehrinin yeni mahalleleri ve bahusus Avrupalılar'ın sakin oldukları yerler adeta bir Avrupa memleketidir. İstanbul'un tenha mahallerine nisbetle Galata ve Beyoğlu gibi".

Recaizade Mahmut Ekrem'in (1847-1914) Araba Sevdası'nda (1896) alafrangalığa özenen ve "maksadı görmek değil, görünmek olan" Bihruz Bey eleştirilir. Kötü olan batıcılık değil, körü körüne bir hayranlıkla yerel olanın dışlanmasıdır. Genel olarak Batı ve Avrupa romanda olumsuz değildir. 

Samipaşazade Sezai'nin (1860-1936) Sergüzeşt (1889) romanında olumlu ve olumsuz Batı yanyanadır. Paris'te "medeniyet" kaynaşmasını, "medeniyetin yüceltici terbiyesini" görüyoruz. Ama aynı zamanda "Batının verdiği bir gösteriş ve asalet sevdası, hırs ve emelin doğurduğu bir ikbal ve servet düşkünlüğü..." de yerilmektedir. Asya genellikle olumsuzdur: esaret "Asya vahşetiyle" ilişkili gösterilir. 

Halit Ziya Uşaklıgil'in (1866-1945) ve daha genel olarak Edebiyatı Cedide'nin toplumsal konularla (ve toplumla) ilgilenmediği doğru değildir. Halid Ziya, kadın-erkek ilişkileri,  ahlaksızlık, dil ve eğitim gibi toplumsal sorunları romanlarda yoğun bir biçimde ele alır; bu metinlerde eksik olan "milli" söylemdir. Mai ve Siyah'ta da (1871) "Hristiyanlar"ın semti Beyoğlu olumlu bir yerdir: aydınlar orada eğlenir, güzel kitaplar orada satılır, buradaki Alman fahişeler bile olumsuz değildir; "Bunların hemen hepsi namusludur. Fuhşun, pisliğin içinde yüzdükleri halde, hemen hepsi memleketlerine döndükleri zaman nişanlılarına evlenme elini temiz ve saf olarak uzatırlar".

Aşk-ı Memnu'da (1900) Avrupa ve Hristiyan kökenli kimseler, yerli Müslümanlar gibi, yani "bizim gibi" sergilenir. Avrupai Beyoğlu sürekli övülür romanda. Oradaki dükkânlar, insanların giyimi, pastaneleri, eğlence tarzı olumludur; "seçkin Rum aileler" oradadır. Hristiyan/Müslüman ayrımı yapılmaz. Matmazel Courton Nihal'i büyüten ağırbaşlı kadındır; görüşleri sağlıklıdır. Onu evden çirkin biçimde uzaklaştıran (Müslüman) Bihter'dir. Matmazel çocuklara "özgür bir ortam vermek için mağazadan mağazaya dolaştırırdı" Beyoğlu'nda. 

Recaizade Mahmut Ekrem'in (1847-1914) Araba Sevdası'nda (1896) alafrangalığa özenen ve "maksadı görmek değil, görünmek olan" Bihruz Bey eleştirilir. Kötü olan batıcılık değil, körü körüne bir hayranlıkla yerel olanın dışlanmasıdır. Genel olarak Batı ve Avrupa romanda olumsuz değildir. 

*

Bu yazarlar Osmanlı toplumuna ölçülü bir biçimde eleştirel bakmışlar, özellikle kölelik, odalık ve cariyelik, görücü ile evlenme, birden çok kadınla evlenme gibi toplumsal konuları ele almışlardı. Kimi yazarlar, dönemin elverdiği derecede siyasal bir eleştiri de dile getirmişlerdi. Ülkenin yönetim biçiminin daha "Avrupai" olmasını açık yada kapalı bir biçimde ileriye sürmüşlerdi. Aile içinde, insanlar arasında ve toplum içinde daha "yararlı" sayılan temel bazı Batılı değerler savunulmuştu. Batı ve batılı kimseler genel olarak olumlu, sevimli, ileri, dürüst ve mutlu kimselerdir. Romanlarda Müslüman-Hristiyan ilişkileri iyi ya da "normal"dir. Eleştirilenler, gerçekten alafranga olamayıp, alafrangalığa özenen, özendikleri Batılı kimselere göre yeteneksiz kalan "bizimkiler"dir. En olumlu Osmanlılar batılılar gibi kültürlü ve görgülü olan erkek ve kadınlardır.

Din "sorun" değildir. Özellikle Ahmet Mithat'a göre "dinlerin hepsi" aynı derecede yüceltir Tanrı'yı. Bundan, Osmanlıcılar'ın kendi kültürlerinden yana bir tercihleri olmadığı, kendi inançlarına bağlı ve geleneklerine saygılı olmadıkları anlaşılmamalıdır. Bütün bu romanlarda Batı'yı körü körüne izleyenler sürekli eleştirilir. Ancak batı temel düşman değildir ve olumlu yanları kabul edilir.

Söz konusu romanlarda ortaya çıkan kimlikler bir yanda Müslüman Osmanlı kimliği öte yanda Hristiyan milletlerin (Batı'nın, Avrupa'nın) kimliğidir. Ancak bu iki kimlik arasında bir karşıtlık, bir uzlaşmazlık görülmez. Batı ve Osmanlı toplumu arasında, Hristiyan-Müslüman dünyası arasında bir çıkar çatışması görülmez. "İnsancıl" ya da Aydınlanmacı bir anlayış kimi yazarlarda çok belirgindir. Bu yazarlar dünyayı, uzak ve yakın çevrelerini uzlaşmaz "din" ya da "millet" grupları olarak değil, ileri ve geri, bilgili ve bilgisiz, kültürlü ve kültürsüz kimseler ve topluluklar olarak algıladılar. Bilim yüceleştirilmekte, geleneksel alışkanlıklar kuşku ile karşılanmakta. 

Bu kimliklerin bir doğal sonucu olarak bu romanlarda üstün ve aşağı etnik gruplar yoktur. Üstün ve aşağı dinler de yoktur. Milletler ve ülkeler arasında kin, düşmanlık, kötü niyet vb. gibi düşman duygulara da hiç rastlanmaz Tarihsel olaylar "milli tarih" bilincinden uzak bir anlayışla anlatılır. Beyoğlu aleyhine bir söz bulmak kolay değildir. Bu yöredeki genelevler bile "normal" genelevlerdir. Bu evlerin, hele etnik bir temelde kötülenmesi söz konusu değildir.Gayri-Müslim kahramanlar bu romanlarda toplumun ayrılmaz, normal bir parçası olarak resmedilir. 

Ancak romanlarda görülen bu “Batıcılık”, 1908-1910 yıllarında birden son bulacak ve Milli Edebiyat hareketi çerçevesinde ortaya “olumsuz bir Batı” çıkacaktır.  Bu "yeni ortama" uyum sağlayamayan Osmanlıcı yazarlar artık yazmaz olmuşlardı. 1871 yılından 1905 yılına kadar her yıl 3-4 edebi yapıt yayımlayan Ahmet Mithat'ın, öldüğü 1914 yılına kadar tek bir roman yayınladı. 1945 yılında ölen Halit Ziya 1902 yılından sonra roman yazmamıştır. Özellikle Şemsettin Sami, Samipaşazade Sezai, Recaizade Ekrem, Saffet Nezihi ve Ebubekir Hazım Tepeyran yaşamlarının son 20 ile 40 yıllarında sessiz kalmışlardır. Yani bu yazarlar belli bir dönemin, yaklaşık olarak 1910 yılından önceki dönemin yazarları görünümündedir.

*

Hüseyin Rahmi 1890'ların Osmanlıcısı değildir artık. "Türk" sözcüğünün çok sık geçtiği Billur Kalp'te (1926) Batı sık sık eleştirilir. Avrupa'nın kendi uluslarını gözeterek başkalarına kötülük ettikleri söylenir. Beyoğlu da artık olumlu değil, genelevler bölgesi gibidir bu romanda.

Milliyetçi anlayışa geçmenin ne anlama geldiğini bir yazarın “değiştirmesinde” görebiliriz. Hüseyin Rahmi Gürpınar (1864-1944) “değişmiş” bir yazardır: Osmanlı iken, birden milli oldu! İlk romanını 1889 yılında yayımlamış, sonuncusunu da 1943 yılında. Elli dört yıllık bu yazı süresi içinde birden oldu değişiklik, 1910’lu yıllarda. 

İffet'te (1896) bu dönemin yapıtlarında olduğu gibi, Beyoğlu hoş bir yerdir; güzel yemekler, şık mağazalar oradadır. Mürebbiye'de (1899), Fransız yosması Anjel'in batının bir simgesi olmadığını anlıyoruz, çünkü bu tip kadınların "Paris'te bile" bulunmadığını açıklar yazar önsözde.

Metres'te (1899) Batılıların kimi alanlardaki üstünlükleri açıktır: Fransız Mösyö Jan, terbiyesizliklere dayanamayıp çıkıp giderken, Rum ve Müslüman hocalar, herhalde baş eğmeye daha yatkın olduklarından, aşağılanmalara katlanırlar . Fransız metres Parnas da çok kültürlü, şiiri seven bir bayandır. Osmanlılardan bazıları ise ne de olsa "doğulu"durlar: "Ben şarklıyım. Avrupa adetlerine gösterdiğim hayranlığa bakma, bu halim dıştandır, bende pek o kadar medeni bir Avrupalı havası yoktur. Ben kıskanırım" der biri. Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç (1912) ise milli savaşlara karşı "insancıl" (hatta Avrupa Birliği habercisi gibi) bir tutum sergiler: ilim ve gerçek kabul edilirse savaş olmayacaktır:

"bütün devletler... birleşmeye ve Balkan hükümetleri hep birden dostça harekete mecbur kalacaklar. Avrupa siyasetinde ilk ve belki de son defa olarak genel kurtuluşun genel birleşmede olacağı gerçeği entrikasızca kabul edilmek harikası görülecekti(r).

"İnsanlığın kurtuluş ve saadetinin sırf dostluk ve eşitlikte olduğu anlaşıldı... Şimdiki milletlerin hiçbiri meğerse medeni diye adlandırmaya layık değilmiş."

Sevda Peşinde (1912) Heybeli ve Büyükada'da geçer: romanda Rumlar çoktur. Burada "insancıl" söylemi okuyoruz: "Her gün savaş alanlarından gelen zafer telgraflarından, düşmanın büyük zararı, verdiği kayıp sayısı haber alındıkça bütün yüzleri bir sevinç ve neşe kaplıyor... Ölüme sevinilmez, acınılır". Sonra herhangi bir milletten bir askerin ölümü anlatılır ve "Bu hangi tarafın askerinden olursa olsun memleket savunması için canını feda etmiş... bir vatan oğludur" diye ölenlerden yana tavrını ortaya koyar. Savaşları yerer: "Bir devlet sınır komşusu başka bir devleti savaşarak yeneceğini anlayınca... savaş ilan etmek için bir takım sebepler aramak icadına bakar".

Ama yine 1912 yılında yayımlanan Cadı romanında farklı bir anlayışın ortaya çıktığını görüyoruz. Yazar artık “değişmiştir”. Avrupalı ile "Türk", Batı ile Doğu karşı karşıya gelir gibidir. Rumeli Hisarı bölgesindeki bazı pisliklerle ilgili olarak "Avrupalı gelir, Türk'ün ruhunu bu çöplükte arar ve hakkımızda korkunç hükmümü verir" der. Robert College okulunun varlığı da kuşku ile karşılanır: "İngilizler'in yurdumuzda bir nüfuz alanı demek olan o üstten bakan yerde okul binaları artıkça artıyor... İşte buna... barışçı yollarla fetih derler". Türklük ile birlikte, “yabancının” neden olduğu rahatsızlık Hüseyin Rahmi'de bu romanla ilk kez böylesine ortaya çıkar:

"Bu memlekette üstün ve başarılı yaşamak için Türk'ten başka bir şey olmak gerekiyor. Yurdumuzda Alman, İngiliz, Fransız, Rus üstünlüğü, her şeye söz geçirmesi her gün bizi biraz daha kaplayarak boğuyor."

Bu paragrafın içinde 1) "Türk" olan "biz", 2) bize engel olan "yabancılar", 3) öteki milletlerle uzlaşmaz bir durum ve 4) Türk'ü boğan "milli bir duygu"yu buluyoruz. Hayattan Sahneler'de (1919) Türk ve Türkçülük konularına geniş yer veriliyor. Özgürlük, bugüne anlam veren tarih, bizim şehitler, Türk ırkının özellikleri, bize saldıran "ötekiler" ve Doğu’nun üstün yanları vurgulanıyor. Bütün bunlar bir mezarın tasviri içinden çıkıyor. "Türk, tabiatın keyfine dokunmaktan korkar, her şeyin düzenini Allah'a bırakır...; mezardaki Türk'ün görünmez ruhunu bu eserlerinden çıkarmak... hiç güç değil... Burası Batı'dan üstündür:

"Burada terakki etmiş memleketlerde olduğu gibi sanat ve para servetini gösterebilecek abideler yok... Ölüler... salt bir hürriyete burada kavuşmuşlar. ... Surlarının her taşı birer tarih sayfası; dünya milletleri "senin ilhamın önünde meftun ve şaşırmış kalıyorlar... Her avuç toprağında bir Türk cesedi yattığını görürsün."

Meyhanede Hanımlar'da (1924) ilk kez Gayrimüslimler’in yaşadığı yöreler de artık beğenilmemeye başlanır:

"Artık Türk, Şişli'nin, Büyükada'nın kendine hiç benzemeyen ailelerini sahnede seyretmekten usandı... Bu sanat aynasında kendini görmek istiyor... Arada sizin kalemleriniz din değiştiriyor, günden güne kendi topluluğumuzun özeliklerinden, karakterlerinden ayrılarak Türk'ten büsbütün başka Frenk'ten çok adi bir şey oluyorsunuz."

Burada iki yeni kavram görüyoruz: 1) Türk "karakteri" ve 2) bu karakterin Frenk'ten "büsbütün başka" olabileceğidir. 1925'te yayımlanan Ben Deli Miyim? romanında artık “öteki” kesin belli olmakta: "Bizde işlerin kapıları iki anahtarla açılır: yaltaklanma, rüşvet. Buradaki Rum, Ermeni, Yahudi dalavereciler hep bu iki anahtarı kullanmadaki maharetleri sayesinde milyoner olmuşlardır. Bu iki maymuncuğu nihayet cumhuriyet idaresine uydurdular" ... Parazit yaşadığınız bir memlekette ev sahibinden daha tok, daha refah içindesiniz... Fakat bu iş böyle gitmeyecek. Bugün ellerinizdeki bütün dalavere menbalarını kurutacağız. Mal sahibi malının başına geçecek. Siz onun uşaklığını edeceksiniz". Hüseyin Rahmi 1890'ların Osmanlıcısı değildir artık. "Türk" sözcüğünün çok sık geçtiği Billur Kalp'te (1926) Batı sık sık eleştirilir. Avrupa'nın kendi uluslarını gözeterek başkalarına kötülük ettikleri söylenir. Beyoğlu da artık olumlu değil, genelevler bölgesi gibidir bu romanda.

*

Attilâ İlhan’ın (1925-2005) Yaraya Tuz Basmak (1978) romanında anti-emperyalist bir söylem içinde Batı düşman olarak algılanıyor. Batı’dan alınan paranın “bir şey karşılığı” olduğu vurgulanır: “Biz bu deyyusların işine yarayan bir şey yapamazsak bu parayı verirler mi?” “Onların” lehine yapılanları ise “bizim” aleyhimize olacağı, her iki yanı da kazançlı çıkaracak bir ortaklığın olamayacağı ilgili söylem içinde ortaya çıkıyor. İç düşmanların arkasında da Batı bulunuyor.  

1910 yılından sonra Batı, edebiyat metinlerinde olumsuzdur; iki alanda: hem siyasi düşmandır, yani Türk milleti ve ülkesi için bir tehlike ve bir tehdittir, hem de Batı “değer” olarak bize göre aşağıdır, hatta ahlaken de sorunludur. Doğu ile Batı arasında aşılamaz uçurumlar vardır, yani bu iki dünya uzlaşmazdır. Bu karşıtlık kimi zaman Doğu-Batı, kimi zaman da Müslüman-Hristiyan olarak dile getirilir. Sol eğilimli yazarlar ise biz-emperyalistler temelinde bir dünya algılarlar. Bu görüşleri dile getiren yazarlar pek çoktur. Onlarcasını sergilemek olanaklı olmadığı için tanınmış bazı yazarların ifadeleriyle yetineceğim.

Bu yazarların “Batı algısını” okurken bir parametreyi ve bir problematiği akılda tutmak gerekiyor: Türk edebiyatı yalnız bu tür edebiyat metinlerinden oluşmuyor; Batı’yı farklı algılayan pek çok yazar bulunmakta. Burada “Batı karşıtı” olan yazarlar söz konusudur. Problematik de şu: Batı’yı bu biçimde görenler ve böyle anlayanlar batılılaşmayı ve çağdaşlaşmayı nasıl hayal ediyorlar? Model olarak akıllarında ne var? Bu tür bir Batı algısıyla, “Batılı” olunabilir mi?

Milliyetçi olarak bilinen bir yazarlardan bir örnek: Necip Fazıl Kısakürek’in (1905-1983) tek romanı Aynadaki Yalan’da (1970) Batı’yı çeşitli açılardan eleştirir, ‘biz’e karşı bir ‘öteki’ olarak gösterir. Batı bir bütün olarak ‘karbon olmaya mahkûm bir dünya’dır.  Türk devrimlerini bir ‘devrilme’ olarak, ‘dışarıdan idareli’ gelişme olarak görür ve toplum içinde kalmış ‘Türk ruhuna’ inancını belirtir . Çözüm, insanın her anına anlam veren dindedir. Batı ‘sömürgecidir’; Batılılar Batı’da cami de açtırsalar bu ‘siyasi bir göstermelik rolü’ oynar. Batı ile Doğu arasında aşılamaz sınırlar vardır. Kainatın Efendisi’nin sırlarını onlar anlayamaz; “Doğu ve Batı... dünyalarımız arasında derin bir fark uçurumları bulunduğunu, bu uçurumların doldurulamaz olduğunu bilmekteyim” der roman kahramanı Müslüman fikir adamı.

Peyami Safa (1899-1961) romanlarında ‘Batı’yı belirlemek için Rum/Yunan ve Beyoğlu simgesini çok sık kullanır. 1923-1931 yılları arasında yazdığı romanlarda olumsuz Batı hayranı kahramanlar doğrudan Beyoğlu ile ve Rumlarla ilişkilidirler. Sözde Kızlar (1925) romanında ‘Batılılaşan’ Belma’yı kurtarmaya çalışan ağabeyi Salih “Bugünden itibaren Şişli, Beyoğlu yok. Sana Galata köprüsünü geçmek yasak”der. Mahşer’de (1924) Beyoğlu ‘Bir Türk’e, Türkiye’de, Türk olduğunu unutturan’ ve ‘milli bir kin’”doğuran bir yer olarak belirlenir. 

Hristiyan-Müslüman karşıtlığını simgeleyen semtler Fatih-Harbiye (1931) romanında başlık bile olur. Fatih ‘saf  Türk muhitlerinden’ sayılır. Neriman’ın alafranga yaşamın ‘makineleşmiş, büyük sanayinin barbarlaştırdığı’ etkisinden kurtulmak için ‘Şark unsurlarına’ yanaşması gerekmektedir. Sonunda Neriman kurtulur; Fatih semtine döner; babası Faiz Bey’de “Oh, hay Allah senden razı olsun! Artık mesele kalmadı ya!” der. Farklı yorumlara neden olmuş Matmazel Noraliya’nın Koltuğu adlı romanında (1949) ise, Doğu-Batı çatışması burada da gündemdedir ve Doğu gene olumludur, Batı bağnaz. 

Türk edebiyatının en tanınmış yazarlarından Ahmet Hamdi Tanpınar’ın (1901-1962) kimlik ve ideoloji konularındaki tutumu tartışmalara neden olmuştur. Türkiye’de 1900’larda, ‘taklitçiliğe’ hele ‘Batı taklitçiliğine’ karşı çıkmanın, kendi ‘öz kökenlerimize’, ‘değerlerimize ve dinimizin alışkanlıklarına dönmemiz’ gibi söylemin siyasi anlamı bir açıklık kazanmış gibidir. Buna kimileri ‘İslamcı’, kimileri ‘Türk-İslam’ söylemi demiştir. Yazarın kendisi de açık bir biçimde, ‘Milli bir edebiyat’ın kurulması için ‘kendimize dönmemizin’ gereğini, ‘artık Avrupa’dan ilk hamlede alınması lazım gelen şeylerin hemen hepsini almış bulunduğumuzu... şimdi yapılacak şeyin, kendimize, kendi hayatımıza, mazimize, zenginliklerimize dönmek ve mükemmeliyeti olduğu kadar muhtevayı da kendimizde aramaktır’ demiştir. 

Huzur (1945) romanında Müslümanlık’la Hristiyanlık’ın temel ve ‘iki dünya arasında münakaşa zemini’ bırakmayan farkını buluyoruz: “Müslümanlık’ta başlangıç günah fikrinin bulunmaması, şu cennetten kovulma hadisesi üzerinde Hristiyanlık’ta olduğu gibi durulmaması, bence teolojiden sanata kadar her sahada tesir yapmış bir keyfiyettir... Bence bu iki dünya arasında münakaşa zemini bile yoktur. Dinde, cemiyetin bünyesinde ayrılış daha ilk adımlarda başlar. Dikkat edin ki, garp medeniyetinde her şey bir kurtulma, bir azat edilme fikri üzerinde kurulur. İnsanoğlu önce kurtulur. İsa (ile), sonra cemiyette sınıf mücadeleleriyle... kurtulur. Bir bakıma biz başından itibaren hürüz’.

Yani ‘bizim’ dinimizle ‘bizim’ sanatımız ilişkilidirler; sanat soyut ya da yalnız ‘kültürle’ ilişkili bir ‘estetik’ sorunu değildir. Ayrıca ‘dinimiz’ bütün dinler gibi bir din de değildir. Farklı ve daha ‘başından itibaren hürriyeti’ sağlayan, öteki dinlere göre daha üstün bir dindir. ‘Hürriyet’ burada doğal olarak ‘siyasal’ değildir; Hak’a giden yoldur. Sanat, dine ve Hak’a giden yol gibidir. Bunları bir bütün olarak görür yazar: “Dede’nin Ferahfeza ayini sadece bir dua, inanan ruhun Allahını aradığı bir çırpınış değildi... Ayin kendiliğinden bir sembol oluyordu... Bir an için Hak ve Hal olan ruh... her şeyin özüne eğiliyor(du)”.

‘Batı’ ile olan dinsel fark ‘etnik’ bir farkla bir arada bulunur. ‘Onlar’dan farklıyız derken, yazarın sürekli gündeme getirdiği Beyoğlu’dur. Burada Rumca şarkıların duyulduğu bir yer, alkol ve sigara dumanı dolu meyhaneler, fahişeler var; burada insanlar ‘hayvani hazlarını’ tatmin ediyorlar . Aydaki Kadın’da da var Beyoğlu; bu söylemde ‘madde ile ruh’un çatışmasını sezmemek çok güç: “Ermeni, Rum, Yahudi tüccarlar. Alabildiğine yaşamak hırsı, kadın ve para avcılığı... Alkol, adab-ı muaşeret ve alakasızlık su gibi akıyordu. Belki bizden fazla okuyorlar, muhakkak bizden fazla çalışıyorlar, hatta belki bizden fazla ve iyi düşünüyorlar. Fakat bir çeşit kapanma ve alakasızlık bütün imkânları kurutuyor. Bir yığın kabuklaşmış sürfe. Her şeyi satıhtan almaya mahkûmmuş gibi yaşıyorlar. Beyoğlu; biraz da onların”. ‘Onlar’ dediği ise ‘başlangıç günahına’ inanan, Batı’ya ve Batı’nın (güya) üstünlüklerine daha yakın olan ama, ‘satıhta’ kalan Ermeniler, Rumlar vb...

Attilâ İlhan’ın (1925-2005) Yaraya Tuz Basmak (1978) romanında anti-emperyalist bir söylem içinde Batı düşman olarak algılanıyor. Batı’dan alınan paranın “bir şey karşılığı” olduğu vurgulanır: “Biz bu deyyusların işine yarayan bir şey yapamazsak bu parayı verirler mi?” “Onların” lehine yapılanları ise “bizim” aleyhimize olacağı, her iki yanı da kazançlı çıkaracak bir ortaklığın olamayacağı ilgili söylem içinde ortaya çıkıyor. İç düşmanların arkasında da Batı bulunuyor. 

Tarık Buğra (1918-1994) Osmancık (1983) romanında  Türk’ün milli konumunu, özelliğini ve bir tür tarihsel misyonunu vermek ister gibidir. Türk’ün tarihsel misyonunu engelleyen güçler ise Bizanslılar, Rumlar’dır. Türk ile Rum arasında kapatılamaz bir “uçurum” vardır; dünyada her ikisine birden yer yoktur: ya biri, ya “öteki”! Fark, dini inançtan ve soy birliğinden kaynaklanıyor gibidir:

“Osman beğ... Aya Yorgi gibi, Dukas gibi, Aleksius ve Fileratos gibi, Kalanoz gibi, önüne erlerini siper etmemiştir. Ve, hep böyle olacaktır bu, çünkü o da, İkizce’de ölenler gibi, ne için, ne uğruna öleceğini bilmekte, tıpkı onlar gibi, ölümünün kendisine Cennet’in kapısını açacağına iman etmektedir”. Rumlar ne için savaştıklarını bilmemektedirler, iman edip Cennet’e gitmeyeceklerdir. “Ya biz, ya onlar. Allah’ın takdiri budur. Gayrısı yoktur: Ya biz, ya onlar! Ya biz ya onlar”.

*

Romanlardaki Batı karşıtlığı konusunun ilginç bir yanı, milliyetçi olmayan, daha doğrusu kendilerini sol veya hümanist olarak gören yazarlarda da aynı karşıtlığın bulunmasıdır. Halikarnas Balıkçısı, Kemal Tahir, Fikret Otyam, Hassan İzzettin Dinamo gibi yazarlar söz konusudur.

Halikarnas Balıkçısı’nın (Cevat Şakir Kabaağaçlı 1886-1973), Turgut Reis (1966) romanı, “biz Türkler” ile “ötekinin”, yani Batı’nın veya Hristiyan dünyanın arasında var olan karşıtlığın en abartılı bir biçimde gösterildiği bir romandır. Turgut Reis’in serüvenlerini konu edinen romanda Batı bir bütün olarak çok olumsuz resmedilir. Batı, bütün kusurları kendisinde toplamış gibidir; ‘öteki’ kesin olarak kötüdür. Türkler ise tam tersine her zaman çok üstündür, eksiksizdir. 

Şövalyeler ‘bizim’ bebekleri öldürür, insanları diri diri denize atarlar, zevkleri için kazığa oturturlar, ‘biz Türkler işimizle uğraşırken’, onlar hep saldırırlar, etrafı yağma ederler oysa Türkler ancak ‘ganimet alır’, ‘Müslüman’ız diye bizi keserler’ çünkü onlar ‘yaradılışlarından’ öyledirler, köylüler boğazlanır, ‘yanaklarından delerek çenelerinden bir ip geçirmişler, kafa demeti biçiminde ağaçlara asmışlar’, kulaklara kızgın bezir yağı akıtırlar, Müslümanlar’ı zorla Hristiyan yapmak için korkunç işkenceler yapılır, kızlar çıldırır, ‘ateşte cayır cayır yakıyor, kesiyor ve namuslarına tecavüz ediyorlar’  yakılanlara bakan yargıçların ağızlarının suyu akar, ‘kızlarımızı’ çıplak oynatırlar, bacaklarının arasında kağıt tutuştururlar.

Batılılar ayrıca ahlak ve cinsel açıdan olumsuzdurlar. ‘Hemen hepsinin metresleri ve bir sürü piçleri var’. Kadınlar genellikle fahişedir, Türk görünce de çılgınca aşık olurlar, peşlerine takılırlar. Ama Turgut Reis böyle kadınlara yüz vermez; bir keresinde böyle şeylere tevessül eden bir güzel prensesi ‘palas pandıras’ kapı dışarı eder  Kimi Batılı erkekler karılarını peşkeş çekerler.

Romanda tek bir olumlu Batılı yoktur. Bütün Türkler (‘Osmanlı’ sözü pek geçmez) örnek kimselerdir; savaşçıdırlar, cesurdurlar, bilimde çok ileridirler, ‘insancasına’ yalnız işleriyle ilgilenmek isterler ama Batılılar onlara hep saldırır. Türk akınlarının temel nedeni Türk tutsaklarını kurtarmaktı. Türk gemileri temizdir, bu yüzden de bu gemilerde ‘hiç’ salgın hastalık olmaz. Turgut Reis bir kente gece baskını yapınca sabahleyin tellâl gezdirerek ‘halkı gece rahatsız ettiği için’ özür dilerdi. 

Kemal Tahir’in (1910-1973) romanlarında da “Türkler Batılılar’dan temelde farklıdır ve üstündür” biçiminde özetlenebilecek görüş yaygındır. Romanlarında çizdiği Anadolu düzeni Batı’nın bir antitezi gibidir. Batı geri, kötü ve zararlı olandır; ‘biz’ iyi, üstün ve yararlı olanız.

Esir Şehrin İnsanları’nda (1956) “farkı” okuyoruz: Kemal Bey’in  “Avrupa kültürüne rağmen ruhunda bitmez tükenmez bir Doğulu zevki vardı. Türk hafızın, ezan, mevlit, Kur’an üzerine yaptığı ses oyunları, Türk halısının, Türk çinisinin, Türk minyatürünün özbiçim özellikleri içine işlemiş olmalıydı”.

Yorgun Savaşcı’da (1965) yazar ‘Doğu’ kavramını ve ‘biz’ kimliğini açık bir biçimde dile getirir. Bir Alman arkeolog Doğu’yu anlatır. Toprak ve iklim özellikleri yüzünden Anadolu’ya ‘özel mülkiyet yerleşip gelişemez, zenginlikler sayılı ellerde toplanamaz’. Bu yörede bayındırlık işlerini ancak devlet yapabileceğinden ‘sizin topraklar devlet elindedir’der Alman. Bundan dolayı Batı’da devlet halkı ezer, Doğu’da (yani Türkiye’de) ‘sizin devlet, ana ödeviyle toplumu İhya Edici’dir... Kemal Tahir’in en ünlü romanlarından sayılan Devlet Ana’da (1967) Doğu ile Batı’nın nasıl farklı ve düşman oldukları gösterilir. Batı Katolik dünyadır; Doğu, Türkler ve Türkler’e yakın olan Ortodokslar’dır.

Batı ya da Latin dünyanın ne denli olumsuz olduğunu 1290 yıllarında Anadolu’da geçen olayların içinden görüyoruz. Batı’da insanlar it tasmasıyla dolaşır, evlenecek kızların bekâretini Tekfurlar bozar, soylular canı çekince köylüyü asar , pislik içindedir, insanlar diri diri yakılır, vb. Öte yanda, ‘üstün’ Türkler vardır. Osmanlı yöneticiler ‘programlarını’ dile getirirler: “‘Köleliğe karşı, Frenk soygununa, zulmüne, ırk düşmanlığına karşı biz hoşgörü, dayanışma, can, ırz, mal güvenliği sağlayacağız. Alınteriyle çalışanlar bizden yana olacak ister istemez”.

Edebiyat metinleriyle ilgili bu saptamalara dayanarak yanlış sonuçlara varılabilir. Balkan Savaşları, İstiklal Savaşı, Emperyalizm ve benzer saldırılar yüzünden toplum içinde ötekileştirici ve saldırgan tepkiler doğdu biçiminde bir değerlendirme yanlıştır, en azından eksiktir. Çünkü saldırı savaşları geçmişte de hep var olmuştu, ama bunlar milliyetçi tepkilere neden olmamışlardı. 1910’larda sonra gördüğümüz tepkiler “milliyetçi” tepkilerdir. Artık yeni bir ideoloji yüzünden olaylar belli bir biz-öteki temelinde yorumlanmaktadır. Ve belki daha önemlisi, herkesin bu ideolojinin etkisinde olmadığını görüyoruz: Bazı yazarlar yeni havaya ayak uyudurmadıklarını ve artık sustuklarını görüyoruz. Zaten kısa bir süre sonra bu milliyetçi dünya görüşüne tepkilerin doğduğunu ve Nazım Hikmet ve Orhan Kemal gibi yazarların çevrelerine milliyetçi olmayan farklı bir yorum ile baktıklarını da biliyoruz.

*

Kişisel olarak hayatta başıma gelenlerin de getirdiği deneyimle, öfkeyle nefretin arasının ayrılması gerektiğini, aşikâr bir haksızlık karşısında öfkenin kaybolmaması ama nefrete de dönüşmemesi gerektiğini düşünürüm. Zira öfke ne kadar haklı bir zemine dayansa ve insanı ayakta tutan bir motivasyon sağlasa da, nefrete dönüştüğü zaman hem kişiyi hem de toplumu aşağı çeken zehirli bir dinamik oluşturuyor.

Bu satırları bir kitabın, sadece başlığının zihnimde yarattığı çağrışımlar olarak kaleme aldım. Geçtiğimiz hafta bir kütüphanede tesadüfen gördüğüm bir kitap: İzzeldin Abuelaish’in “Nefret Etmeyeceğim” başlıklı otobiyografisi.[1] Kitapçılarda veya kütüphanelerde vakit buldukça her bir kitabın yazarı ve başlığına tek tek göz atarım, bir şeyi kaçırmaktan korkar gibi yaparım bunu. Kitapları da böyle okurum şahsen, dipnotlarına varana kadar ve bir şeyleri kaçırmaktan korkarcasına.

Bu kitabı geçen gün bir halk kütüphanesinde fark ettim, yazarını duymamıştım ama isminden Arap olduğunu anlayınca Ortadoğu’ya dair bir metin olduğunu düşünerek merakla alıp okudum. Gazzeli bir hekimin acılı ama bir o kadar da umut veren öyküsü bu, Gazze’deki gündelik rutin haline gelmiş eziyet ve sıkıntıların bir hekim gözüyle aktarımı.

Gazze neresi, neden sadece acı ve kahırla anılıyor?

Dr. İzzeldin Abuelaish (Ebu el-Ayş) Gazze’nin kuzeyindeki Cibaliye Kampı’nda doğup büyüyen sıradan bir Filistinli adam. Gazze’nin zaten çok küçük bir nüfusu, mesela bir asır önce de orada yaşıyordu; geriye kalan neredeyse iki milyon insan bir felaketin süpürüp bu talihsiz beldeye attığı, fırtınaya tutulup batmış bir gemiden karaya vuran parçalar adeta. Ebu el-Ayş ailesi de Siderot yakınlarındaki Houg köyünden aslen, bugün İsrail toprakları olan bu bölgedeki evlerini bir dönem İsrail başbakanlığı da yapan General Ariel Şaron 1948 Savaşı’ndan sonra almış ailenin elinden ve bugün onun kişisel mülküne dönüşmüş bu gasp.

1948’den itibaren köylerinden kasabalarından terör ve tedhiş içinde çıkarılıp sürülen, bir zamanların zengin ve eğitimli, ama bugünün fakir ve çaresiz insanları. Abuelaish şu şekilde tarif ediyor bu çaresizliğin yılgınlığını ve onun getirdiği psikolojik sarmalı: “Filistinliler fiziksel olarak yaşıyorlar ama ruhlarımız bitkin ve sabrımız azalıyor. Bu yüzden dinlemiyorsak ve mantıklı davranmıyorsak bizi suçlamayın” (s. 234).

Gazze’nin üç tarafı İsrail topraklarıyla çevrili, Mısır’a geçilen Refah kapısı ise istisnai haller haricinde devamlı kapalı, karadan da denizden de tam bir abluka sözkonusu bu küçücük kara parçasına. Gazze’den çıkabilmek için İsrail tarafından haftalar süren bir izin prosedürü gerekiyor, sıradan halk için neredeyse imkânsız olan bu çıkış izni alınsa bile kontrol noktalarında saatler süren keyfi muamele ve aşağılamaya maruz bırakılıyor Filistinliler. Kitapta buna dair çok sayıda canlı tanıklığı var Dr. Ebu el-Ayş’ın, her gün çıkabilme izni olmasına rağmen kendisi de bu keyfi uygulamaların bir istisnası değil. İşsizlik, fakirlik, buna bağlı olarak umutsuzluk ve şiddetin eksik olmadığı bu bölgenin insanları her şeye rağmen direnmeye ve ayakta durmaya çalışıyor.

Biriktirdiği parayla da hem ailesine bakıyor hem okul masraflarını karşılamaya çalışıyor. Nihayet doktor olunca Gazze’de hayatın zorluğuna para kazanmanın güçlüğü ve aile geçindirme de eklenince Suudi Arabistan, Ürdün, Uganda, Afganistan gibi ülkelerde geçici projelerde çalışıp hayatını kazanmaya çalışıyor.

Hekimlik ve eğitimle ayakta kalma mücadelesi

Bu direniş ve ayakta kalma mücadelesi Gazze’deki hemen herkeste farklı bir şekilde vücut buluyor; kimisi silaha sarılıyor direnmek için, kimisi sivil itaatsizlikle ayakta duruyor, kimisi dinin yatıştırıcı iklimine sığınıyor. Ebu el-Ayş gibi az sayıdaki kişiyse dişini tırnağına takıp yokluklar içinde okumaya, eğitim alarak halkına faydalı olmaya uğraşıyor. İzzeldin Kahire’de tıp okumuş, orada okuyacak ama bir dönem varlıklı olan lakin Gazze’ye sürüldükten sonra bahçelerde inşaatlarda bekçilik yaparak hayatını kazanan babasının imkânları olmadığı için kendisi bir Yahudi ailenin bahçesinde çalışıyor birkaç ay. Biriktirdiği parayla da hem ailesine bakıyor hem okul masraflarını karşılamaya çalışıyor. Nihayet doktor olunca Gazze’de hayatın zorluğuna para kazanmanın güçlüğü ve aile geçindirme de eklenince Suudi Arabistan, Ürdün, Uganda, Afganistan gibi ülkelerde geçici projelerde çalışıp hayatını kazanmaya çalışıyor.

Ancak Ebu el-Ayş Gazze’deki insanların büyük çoğunluğu gibi kaderine küsmüş değil, nefret içinde hareket etmiyor. Muhtemelen kozmopolit ortamlarda yetişmesi, farklı kültürleri tanımasının da etkisiyle İsraillilere karşı varoluşsal bir nefretle dolu değil. Çocukluğunda Gazze’den çıkışların nispeten kolay olduğu zamanlarda Yahudiler için ufak tefek yapı ve tamirat işlerinde çalışmış, kötülerini çokça gördüğü gibi iyileriyle de tanışmış ve dost olmuş. Hekimlik yaparken de kadın-doğum alanını seçmiş ve ihtisasını, kendisine ve çalıştığı hastanelerdeki Yahudi tanıdıklarına yapılan aksi yöndeki tüm baskılara rağmen, İsrail hastanelerinde yapmış. Bu sayede çokça dostlar edinebilmiş, ama sanırım vurgulamaya gerek yok; bu dostları İsrail toplumunda sayısı ve etkisi giderek artan sol/seküler Yahudiler. Artık büyük çoğunluğu oluşturan sağ/dindar/milliyetçi Yahudilerin nazarında, Ebu el-Ayş gibi hekimler dahi Filistinli, barbar ve potansiyel terörist olarak görülüyor.

Bir feryat, bir çağrı ve sonrası

Yurtdışında çalıştığı bir dönemde eşini kaybediyor, son saatlerine yetişebilse de ailesinin yanında olamıyor çoğu zaman. Sekiz çocuğu var Ebu el-Ayş’ın, ancak üçünü 2009 yılı başında 22 gün süren Dökme Kurşun Operasyonu’nda kaybetmiş. Aynı evin içinde günler süren kuşatma esnasında evin on metre önünde duran bir İsrail tankı keyfi bir kararla doktorun evinin bir odasını iki tank mermisiyle yok ediyor, üç kızı ve bir yeğeni ölüyor, iki yakını uzuvlarını kaybediyor bu saldırıda. Doktor Ebu el-Ayş’ın kamusal bir figüre dönüşmesi ve uluslararası çevrelerde tanınan biri haline gelmesi de bu saldırı sırasındaki tavırlarına bağlı olarak gelişiyor.

Kızlarının odasına girip parçalanmış cesetlerini görünce çaresizlikle inliyor doktor, sokağa çıkıp yardım isteme imkânı yok, daha önce tanıştığı İsrailli bir televizyoncu dostunu arıyor can havliyle. O sırada canlı yayında olan, İsrail’de Filistinlileri en iyi bilen muhabir ve gazetecilerden Şlomi Eldar, arkadaşının telefonunu anlık bir refleksle açıyor ve canlı yayında tüm izleyicilere savaşın bu vahşi yönünü dinletiyor. Bir İsrail televizyonunda canlı yayında, üstelik İsrail hastanelerinde o sırada görev yapmakta olan Gazzeli bir doktor, kızlarının öldürüldüğünü ve parçalanmış cesetleriyle baş başa oturduğunu, o sırada konforlu evlerinde canlı yayında “terörist avı” izlediğini düşünmekte olan İsraillilere hadisenin tüm vahşetiyle naklediyor.

İyi derecede İbranice bilen Ebu el-Ayş bu röportajlarına ve İsrail kamuoyuna sesini duyurmaya devam ediyor ilerleyen günlerde de. Evinin adresi bilinmesine rağmen bu şekilde hedef alınmasının ve kızlarının öldürülmesinin de kuvvetle muhtemel bu aktivist yanına verilen bir ceza olduğunu düşünüyor. Ordu üzerindeki baskılar artıyor 2009’un şartlarında, genelkurmay hata yaptığını kabul ediyor, ama özür dilemiyor. İsrail’de o dönem Savunma Bakanlığı’nda sol kökenli İşçi Partili Ehud Barak oturuyor, Başbakansa merkez sağdan liberal eğilimli Ehud Olmert; bu politik konfigürasyon hem İsrail kamuoyunda daha çoğulcu seslerin çıkmasına imkan tanıyor hem de ordu yanlış yaptığını kabul ediyor.

Yaklaşık 1500 Gazzelinin öldüğü dökme Kurşun Operasyonu zamanında hükümet geri adım atıp hata yaptığını kabul etmişti. Ancak 7 Ekim 2023 sonrası başlayan ve 16 ay süren katliamda ise 50 bine yakın insan öldürülmesine rağmen, ne İsrail kamuoyunda bu yönde güçlü bir ses duyulabildi ne de ordu ve hükümet üzerinde bir halk baskısı. Bunda şüphesiz Hamas’ın kanlı eyleminin doğurduğu tepki kadar, İsrail iç siyasetinin son yıllarda hızla sağa kaymasının ve güç sarhoşluğunun doğurduğu Filistinlilere karşı nefretin de çok büyük rolü var.

2009 şartlarında Şlomi Eldar gibi İsrailli cesur gazeteciler bütün baskılara rağmen Filistinlilerin sesini duyurabiliyordu, bugün ana akım İsrail TV kanallarında bu sahneyi hayal etmek dahi çok güç. 2009 şartlarında bir Gazzeli hekim İsrail hastanelerinde görev yapabiliyor, kendi halkından eleştiri alıyor ama hekim olduğu için topluma sağladığı toplam katkıya bakılıyordu; o hekim çok iyi derecede İbranice öğreniyor, İsrailli bakanlar ve başbakanlarla görüşüp uğradığı haksızlıkları anlatabiliyordu. Bugün, 2025 Şubat şartlarında böyle şeyler artık sadece bir hayal. ABD’nin koşulsuz desteğiyle onbinlerce insanın canlı yayında katledilebildiği tarifsiz bir zamanda yaşıyoruz.

***

Ebu el-Ayş 2009’daki bu katliamdan sonra Kanada’da bir akademik kadroya başvurdu ve çocuklarını da yanına alıp terk etmek zorunda kaldı vatanını. Katliamdan geriye kalan beş çocuğuyla bugün Toronto’da yaşıyor. Ama o kendi kabuğuna çekilmedi, çalışmalarıyla artık uluslararası bir insan hakları aktivistine dönüştü, hatta bu mücadelesiyle Nobel Barış Ödülü’ne aday da gösterildi Avrupa Parlamentosu tarafından. Bugün hak mücadelesini sürdürüyor Ebu el-Ayş, İsrail mahkemeleri nezdinde kızlarının öldürüldüğü katliamın sorumlularını arıyor hala, bir yandan da Filistin davasını anlatıyor her fırsatta, geçtiğimiz sene Gazze konulu bir programa katılmak üzere İstanbul’a da gelmişti hatta.

Yanyana ve barış içinde yaşamanın mümkün olduğunu savunuyor Ebu el-Ayş, ilk baskısı 2010’da çıkan “Nefret Etmeyeceğim” başlıklı otobiyografisinde, duvarlar inşa etmek yerine köprüler inşa etmenin gerekli olduğunu, öfkenin haklı sebepleri olduğunu ama nefretin nefret doğurduğunu, şiddetin sadece daha büyük bir şiddeti davet ettiğini savunuyor. İki halkın yanyana ve aynı çatının altında yaşamasının 2023-24 Gazze Savaşı’nın ardından hala mümkün olup olmadığını bilmiyorum. Ama Filistinliler (hatta Gazzeliler) içinde de bu şekilde düşünen insanlar hala var ve iki halk için bir birlikte yaşam veya iki devletli çözüm mümkün olabilecekse, Ebu el-Ayş gibi insanlara büyük ihtiyaç var.

----

İlk yazımızda Orwell’ın kısa hayat serüvenine, asıl isminin farklı olmasına karşın sonradan George Orwell adını neden aldığına, gittiği Eton College’da hocası ve aynı zamanda “Cesur Yeni Dünya” kitabının da yazarı olan Aldous Huxley’in, Orwell’ın daha sonra yazacağı “1984’” romanı üzerindeki muhtemel etkisine değinmiştik. Bu yazıda ise yazarın kült kitabı olan “Hayvan Çiftliği”nin hikayesine devam edelim.

Orwell'in 1950’deki ölümünden kısa bir süre sonra Hayvan Çiftliği kitabının film hakları CIA'in “Politika Koordinasyon Bürosu’’nca yapılan organizasyon ile ''Halas and Batchelor Cartoon Films Ltd'' tarafından Orwell'in eşinden satın alınır. Filmin yapımına da hemen 1951 yılında başlanır. 1954 yılında yayınlanan çizgi filmde ise (ki bu filmi Youtube'da ''Animal Farm 1954'' yazdığınızda izleyebilirsiniz) kitabın metninde olan ve son sahnesinde sosyalistler ile kapitalistleri tasvir eden domuzlar ve insanların kaynaşma sahnesi kaldırılarak, çiftlik hayvanlarının yönetime karşı ayaklanarak düzeni yıktıkları (sosyalizmi devirdikleri) bir sahne eklenir. Ne de olsa kitaplarda olmasa da filmlerin sonunda hep iyiler kazanır!

Kitabı okurken dikkati çeken noktalardan birisi George Orwell'in neden kitapta tüm isimler İngilizce iken başkarakterlerden birisinin adını Napoleon olarak Fransızca koymuş olduğudur. Bunun açık bir cevabı yoktur ancak belki de 19. yüzyılda Fransa’sında bu ismin domuzlara verilmesinin yasak olması ve yasağın değilse bile bu etkinin Orwell'ın Fransa seyahatinde de halen devam etmesi olabilir. Nitekim kitap yayınlandıktan sonra bu ülkede yapılan Fransızca çevirilerde “Napoleon’’ ismi kullanılmaz ve onun yerine Asterix’in Galya da mücadele ettiği “Cesar” olarak karakter adlandırılır. Fransa'daki yayınlarda bu durum 1981 yılına kadar da devam eder. 

Kitabın kendisine gelecek olursak, George Orwell'ın fable tarzında yazdığı bu kitapta kahramanlar bu türün özelliği olarak hayvanlardır. Kitapta yer alan ana karakterlerin yine tarihi bir kişiliğe denk geldiğine dikkat çeken yorumcular, Celal Üster'in, Koca Reis olarak çevirdiği karakterin Karl Marx'ı temsil ettiğini düşünürler. İsyanın önderi olan 2 domuzdan birisi olan Snowball'un aslında Sovyetlerde, Lenin'in ölümü sonrasında Stalin ile iktidar mücadelesine giren ve kaybeden Lev Troçki'yi simgelediği söylenir. Gerçekte Troçki'nin Kızıl Ordu'nun kurucusu olması gibi kitapta da Snowball, havyanların isyanında ve sonraki savaşında aslında lider konumdadır. İsyan sonrası ilerleyen zaman içinde çiftlikte tüm yönetimi ele geçiren Napoleon'nun da, Stalin olduğu belirtilir.  

Kitabın bir sosyalizm eleştirisi getirdiğine yönelik görüşler vardır ancak yazarın yönetim çeşitlerine ilişkin düşüncesine göz atacak olursak kendi ifadesi ile İspanya İç Savaşı’ndan sonra yazdığı bütün yazılar ya doğrudan ya da dolaylı olarak Totalitarizme karşı duran ve “Demokratik Sosyalizmi” destekleyen yazılardır.

Kitabın aslında ''Bir Peri Masalı'' olarak bir de alt başlığı bulunur. Ancak bu kimi basımlarda (mesela bendeki Milli Eğitim Bakanlığı basımında) bulunmaz. Kitap yorumcuları bu başlığın atlanılmasının nedenini eserin bir çocuk kitabı olarak algılanmasının önüne geçmek olduğunu savunur. Kitabın Türkçe yayınındaki bir başka gariplik de, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından basılan kitabın yazarının İngiliz olmasına karşın 1990 yılına kadar olan basımlarda ''Yeni Amerikan Edebiyatı'' serisinden basılmasıdır. Bu karışıklık nasıl ki 1954 yılında yayınlanan çizgi filmde olmuştur, bu kitabın da ülkemizde yayınlanmasını teşvik edenlerin menşeine ilişkin bir ipucudur kimbilir!    

Kitabın bir sosyalizm eleştirisi getirdiğine yönelik görüşler vardır ancak yazarın yönetim çeşitlerine ilişkin düşüncesine göz atacak olursak kendi ifadesi ile İspanya İç Savaşı’ndan sonra yazdığı bütün yazılar ya doğrudan ya da dolaylı olarak Totalitarizme karşı duran ve “Demokratik Sosyalizmi” destekleyen yazılardır. Bu alanda belki bir gün tarihin en önde gelen kişisi olan “Olof Palme’’yi de anarız.

Konumuza dönecek olursak yönetim biçimleri için George Orwell ''Neden Yazıyorum'' adlı eserinde şu ifadeleri kullanır. 

''Halk kitleleri yaklaşık olarak eşit bir seviyede yaşamadıkları ve hü­kümeti bir şekilde kontrol edemedikleri sürece, merkezi mülkiyetin çok az anlamı vardır. Devlet, kendini seçen siyasi parti dışında bir şey ifade etmemeye başlayabilir ve oligarşi ile ayrıcalıklar, para yerine iktidara dayanan bir şekilde geri dönebilir.''

Aslında tüm totaliter yönetim biçimlerine karşı olan yazarın ideal yönetim tarzı ise sosyal demokrasidir.

Kitabın anlattığı hikayeye gelecek olursak Beylik Çiftliği adında bir çiftlikte yaşayan hayvanlar Koca Reisin (Old Major) düşüncesine göre insanlar tarafından sömürülmektedir. Çiftlikte atlar, eşekler, kediler, köpekler, koyunlar, keçiler ve daha birçok hayvan çeşidi vardır. Bir akşam çiftliğin tüm hayvanları Koca Reisin önderliğinde samanlıkta toplanır. Koca Reis onlara insanların üretmeden tüketen tek yaratık olduğunu, hayvanların emek ve ürünlerini kullandıklarını, hayvanlar zayıflayıp işe yaramaz duruma geldiklerinde onları ölüme gönderdiklerini, bu durumun aslında bir doğa yasası olmadığını, hayvanlar birleşir ve karşı gelirse düzeni değiştirebileceklerini ve düşünde de zaten bunun gerçeğe kavuştuğu ''İngiltere'nin Hayvanları'' isimli bir şarkının sözlerinin aklına geldiğini belirtir. Koca Reisin bu söylevinin önemi, ilerleyen dönemde devrim gerçekleştikten sonra domuzların ve iktidarı tümü ile ele geçiren Napoleon'un kurduğu dikta rejiminde bu söylevde insanların neden olduğu belirtilen kötü uygulamaların benzerlerini ya da bazı durumda - vatan hainliği gerekçesi ile  idam cezası verilmesi gibi- daha da fazlasının diğer hayvanlara uygulanmasıdır. 

Kitapta bu söylevden kısa süre sonra Koca Reis ölür ancak hayvanlar kendi aralarında toplanmaya devam eder. Bu toplantılarda hürriyetlerini elde etmek konusunda gittikçe artan bir arzuya sahip olurlar. Bir gün onların dahi planlamadıkları şekilde çiftliğin sahibinin hayvanları yemlemeyi unutması sonrası ayaklanırlar ve insanları kovarak çiftliği ele geçirirler. Bu beklenmeyen başarı hepsini sevince boğar. İlk iş olarak da ''Beylik Çiftliği'' olan ismi ''Hayvan Çiftliği'' olarak değiştirirler. 

Hayvanlar bir taraftan sıkı bir şekilde yeniden çalışmaya dönerken bir taraftan da hayvanların en akıllısı ve grubu yöneten 2 domuzdan birisi olan Snowball'un oluşturduğu ''Yedi Emir'' belirlenir. İlk etapta tüm hayvanların eşitliği ve insanların yaşayış tarzına mesafe koymayı amaçlayan bu yedi emir ilerleyen dönemlerde domuzlar lehine ve diğer tüm hayvanların aleyhine olacak şekilde değiştirilecektir. Devrimin ilk günlerinde yeni düzenin kanunları olarak belirlenen ve samanlığın duvarına yazılan bu emirler şu şekildedir.

1. İki ayak üstünde yürüyen herkesi düşman bileceksin

2. Dört ayak üstünde yürüyen ya da kanatlı olan herkesi dost bileceksin

3. Hiçbir hayvan giysi giymeyecek

4. Hiçbir hayvan yatakta yatmayacak

5. Hiçbir hayvan içki içmeyecek

6. Hiçbir hayvan başka bir hayvanı öldürmeyecek

7. Bütün hayvanlar eşittir.

Kurallar belirlenmesine belirlenir ancak bir topluluğun yönetiminde yasaları koymanın yeterli olmadığı, uygulamaları denetleyecek mekanizmaların da beraberinde kurulması gerektiği hemen peşinden gelen bir olayda kendisini gösterir. İneklerden sağılan sütün nasıl değerlendirileceği düşünürken, lider domuzlardan Napoleon bunun diğer hayvanların kafasına takmaması gereken bir konu olduğunu, bunun yerine bir an evvel herkesin tarladaki işlerinin başına dönmesinin daha önemli olduğunu söyler. Yönlendirmeye uyarak gün boyu tarlada çalışan hayvanlar akşam geri döndüklerinde sütlerin kaybolduğunu fark etseler de konuyu fazla sorgulamazlar. Bu durum daha her şeyin başında Devrim Kurallarından 7. maddenin ihlal edilmesine, ancak hayvanların ''Animalizm'' olarak adlandırdıkları yeni sistemde bunun hesabını soracak bir mekanizmanın olmaması nedeni ile ilerleyen dönemde daha da devamının gelmesine yol açar!

Yine de özgür olmanın hazzı ile tüm hayvanlar şevk ile çalışır. Ancak hayvanların en akıllıları konumundaki domuzlar çalışmaz ve ilk günden itibaren yapılacak işleri belirleyerek bir nevi yönetici rolünü üstlenirler. Haftanın altı günü çalışılan çiftlikte sadece pazar günleri çalışılmaz ve o gün yapılan bayrak töreninin ardından samanlıkta toplanılarak alınacak yeni kararlar belirlenir. Ancak bu toplantılarda artık lider rolünde olan Snowball ve Napoleon sürekli tartışır ve hiçbir konuda fikir birliğine varamazlar. Onları dinleyen hayvanlar da o esnada kim konuşuyor ise ona hak verdiklerinden herkesin sonunda kabul ettiği bir karara varılması pek mümkün olmaz. İşte tam bu zamanlarda doğan dokuz tane yavru köpeği Napoleon kendisinin yetiştireceğini söyleyerek, onları sadece yine kendisinin girip çıktığı bir yere kapatır. Zaten bir süre sonra da diğer hayvanlar bu yavru köpeklerin varlıklarını unutacaktır. Ancak hayvanların bu unutkanlıkları ve de umursamazlıkları ileri de onlara pahalıya patlayacaktır! Yavru köpekler büyüyüp, Napoleon'un sadık emir erleri olarak tekrar ortaya çıktıklarında tüm çiftliğin ve hayvanların kaderi de değişecektir.

Birgün Snowball'un çiftliğe yeldeğirmeni yapılması konusunda ki teklifine Napoleon yine itiraz eder. Konu tam oylamaya geçilecekken Napoleon artık büyük birer köpek olan yavruları çağırarak Snowball'a saldırtır. Bu ani tehdit karşısında Snowball neye uğradığını şaşırır ve canını kurtarmak için kaçarak çiftliği terk eder ve bir daha da ortalıkta görünmez. O günden sonra Napoleon yanındaki köpekler ile diğer hayvanlara korku salarak tüm çiftliğe egemen olur.

Napoleon'un hakimiyet kurmak için kullandığı bir diğer araç ise propagandadır. Bunu da hitabet ile ikna yeteneği çok iyi olan bir başka domuz olan “Squealer’’ halleder. Squelaer, mesela neden süt ve elmaları sadece domuzların yediği sorusuna, aslında domuzların süt ve elmadan hoşlanmadıkları, ancak süt ve elmada domuzların sağlığı için gerekli olan bazı maddeler bulunduğunu, sağlıklarını korumak için bu ürünlere gereksinimleri olduğunu, bunu biliminde kanıtladığını, bir düşün emekçisi olan domuzların çiftliğin tüm yönetim ve düzeninden sorumlu olmaları nedeni ile aslında bu süt ve elmayı diğer hayvanların menfaati için tükettiklerini, domuzların şayet görevlerini yapamaz ise çiftliğin eski sahibi olan Jones'un geri geleceğini söyler.

Canları pahasına mücadele ederek insanların esaretinden kurtulan ve özgürlüklerini yeniden kaybetmek istemeyen hayvanlar ise bunun gibi açıklamaları her defasında kabullenir ve domuzların gittikçe artan imtiyazlarına bu şekilde yol vermiş olur. Squealer'ın yaptığı bu propagandalara genelde koyunlara ezberletilen ''Dört ayak kötü, iki ayak iyi'' sloganları eşlik ederek sonlanır.

Tüm kitabı özetlemek bu yazının amacını aşar ancak yine de belirtmek gerekir ise ilk dönemde yazılan tüm emirler domuzlar lehine değiştirilir. İşin tuhaf yanı da bu değişiklikler her seferinde yapılan propaganda faaliyeti ile aslında domuzların bir hakkı ve zaten en başından itibaren de o şekilde karar verilmiş gibi anlatılır. Hatta bunu da destekleyecek şekilde devrimin ilk günlerinde duvara yazılan emirler yeni döneme uygun şekilde teker teker değiştirilir. Eskiyi hatırlamak konusunda başarılı olamayan hayvanlar da yapılan bu açıklamaları kabullenir ve günden güne adaletsiz bir yaşam biçimi ile dikta rejimine dönüşen sisteme seslerini ya çıkaramazlar ya da çıkaran olur ise vatana ihanet ile suçlanarak insanların döneminde bile var olmayan bir şekilde idama mahkum edilir! 

Kitapta en hazin sonlardan birisi de devrimi en başından beri sahiplenen ve hayvanların içerisinde en güçlü ve çalışkanı olan “Boxer” ismindeki kısrağın zaman ilerleyip güçten düştükten sonra kendisini mezbahada bulmasıyla olur. Ama çiftlikte domuzlar tarafından yapılan propaganda da ise hastalanan kısrağın aslında bir hastaneye götürüldüğü, kendisinin en iyi tedaviyi alması için liderleri Napoleon'un hiçbir fedakarlıktan kaçınmamasına karşın ölümden kurtulamadığı şeklinde olur. Gerçekler ile söylenenler arasında artık insanlar zamanında bile olmayan şekilde fark vardır. Mücadele gücü kalmayan hayvanlar için ise en kolayı bu yalanlara inanmaktır!  Eskiye nazaran daha da zor bir hayat yaşayan hayvanların aksine yönetimdeki domuzlar ise varlık içerisinde sadece kendilerinin kullanabildikleri çiftlik evinde rahat bir hayat sürerler. Amacından tümü ile uzaklaşmış devrimin gerçekleştiği çiftliğin adı da bu arada yeniden eskisi gibi ''Beylik Çiftliği'' olarak değiştirilir.

Yazar, kitabın en sonunda eskinin düşmanı olan insanları, yaptıkları ticareti daha da geliştirmek için çiftlik evinde ağırlayan domuzların, insanlardan ayrılmaz şekilde birbirine karışan siluetlerini tasvir eder. İnsanlar, aşağı sınıfa mensup diğer hayvanları gayet iyi bir şekilde idare ettikleri için domuzları tebrik etmektedir. Yapılan devrim bir sınıfın hakimi olduğu totalitarizme evrimleşmiş ve üretimi sağlayan hayvanlar artık eskinin de gerisinde bir hayata mahkum olmuştur. Kitap hayvanlar açısından bu şekilde bir umutsuzluk tasviri ile sona erer.

Bazen anlatılar fabl tarzı metinlerin en ünlü yazarına ithafen ''La Fontaine'den Masallar'' olarak küçümsenir. Ancak belki de insanca yaşamak için öncelikle yine bu türdeki ''Hayvan Çiftliği''ni okuyup anlamak ve yaşananları unutmamak gerekir! Değilse bu döngü zamanın içinde bir çiftlikten diğerine sürer gider!

Not: Bu yazıyı yazarken genelde Michael Nyman'dan ''The Piano:The Heart Asks Pleasure First'' isimli parçayı dinledim.

80'li yılların başı idi. Hatırladığım kadarı ile malum darbe gerçekleşmiş ancak 1983 yılındaki parlamento seçimleri henüz yapılmamıştı. O dönemki birçok şey gibi televizyon yayınları da bugünden çok farklıydı. Tek yayın kuruluşu olan TRT, bir kanaldan yayın yapar, yayın hafta içinde akşam saatlerinde, hafta sonları ise sabah 10.00 da başlar ve gece yarısına kadar devam ederdi. Televizyonda yabancı diziler haricinde tüm yerli yapımlar TRT'nin bizzat çekimi olan programlardı. Bunun tek istisnası ise iki haftada bir cumartesi akşamları yayınlanan Türk filmleri idi. TRT'nin programlarından farklı bir ritmi ve dünyası olan bu filmleri ben de merakla beklerdim.

Yine böyle bir gecede ekran karşısına geçtim ve Yeşilçam'dan hangi filmin yayınlanacağını beklemeye başladım. Sinema saati geldiğinde ise şaşırıp kaldığımı hatırlıyorum. Ekranda ne yerli ne de yabancı, neden yayınlandığını o dönem anlayamadığım bir çizgi film vardı. Başta yaşadığım hayal kırıklığı ise dakikalar ilerledikçe yerini hala hatırladığım garip bir etki ve meraka bırakmıştı. Film bir çiftlikte insanlara isyan eden hayvanları ve devamında başa geçen domuzların, insanlardan farksız ve hatta daha vahim bir yönetim kurmalarını anlatıyordu. Yıllar sonra bu filmin aslında Hayvan Çiftliği isminde bir kitaptan uyarlanma olduğunu, kitabın komünizm karşıtı bir metin olduğu düşüncesi ile 1954 yılında CIA tarafından çizgi film yaptırıldığını öğrenmiştim. Böylece askeri rejim döneminde böyle bir çizgi filmin gece kuşağında neden yayınlanmış olduğu da anlam kazanmış oldu. O dönem toplumu yönlendirmek amacıyla yapılan tek yayın bu mu idi, pek sanmıyorum.

Konumuz olan Hayvan Çiftliği ile kitap olarak yeniden karşılaşmam ise 90'ların ikinci yarısında Ankara'da ki Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları'na ait kitabevinde oldu. Çevirisi Halide Edip Adıvar tarafından yapılan kitap, ilk olarak önceki dönemlerde adı Maarif Bakanlığı olan yine aynı yayınevinden 1954 yılında basılmıştı. Kitap olarak basılmadan önce ise 1952 yılında tefrika halinde yine aynı yazarın çevirisi ile Cumhuriyet Gazetesi'nde yayınlanmıştı. 

İlerleyen dönemde Halide Edip'in çevirisinin güncel dilin gerisinde kalması ve başka bir yayınevinden basımındaki çeviri yetersizliği ile kitap bu sefer de 2001 yılında Celal Üster çevirisi ile Can yayınlarından basılır. Yazarların ölümünün üzerinden 70 yıl geçtikten sonra telif hakkı düştüğü için 1950 yılında ölen George Orwell'ın kitapları da 2021 yılı içerisinde diğer birçok yayınevinden basıldı. Ama henüz kitabı okumamış olanlar var ise piyasada var olan çeviriler içerisinde halen en iyisinin Celal Üster çevirisi olduğu konusunda genel bir kanı olduğunu belirteyim.

1928 yılında Paris'e teyzesinin yanına gider. Bir otelde bulaşıkçılık da yapan George Orwell, 1929 yılında yeniden İngiltere'ye dönüşte Paris günlerini anlattığı ''Paris'te Beş Parasız'' kitabını yayınlarken, yazdıklarından ailesinin utanmaması için kitapta asıl ismi olan Eric Arthur Blair yerine ilk kez George Orwell takma adını kullanır. 

PARİS’TE BEŞ PARASIZ

Bu kitabı daha iyi anlamak için belki biraz yazarından da bahsetmek yerinde olur. Özellikle 2 romanı ile ismi hepimizin aklına yer etmiş olan bu yazarın gerçek adı Eric Arthur Blair'dir. Yazar, 1903 yılında o dönem Hindistan'a bağlı İngiliz sömürgesi olan Burma'da doğmuştur. George henüz 1 yaşına geldiğinde annesi, O'nu ve ablasını yanına alarak İngiltere'ye döner. George İngiltere'de iken ülkenin ünlü okullarından Eton College'a gider. Bu okuldaki eğitimciler arasında ise ''Cesur Yeni Dünya'' kitabının yazarı olan Aldous Huxley de vardır. Kimbilir, Orwell'ın daha sonra yazacağı kitaplarda ve özellikle 1984 romanı için bu yazar ile aynı havayı solumanın da etkisi olmuştur. 

Yazmayı ve farklı yerlere giderek gözlem yapmayı seven Orwell, 1928 yılında Paris'e teyzesinin yanına gider. Bir otelde bulaşıkçılık da yapan George Orwell, 1929 yılında yeniden İngiltere'ye dönüşte Paris günlerini anlattığı ''Paris'te Beş Parasız'' kitabını yayınlarken, yazdıklarından ailesinin utanmaması için kitapta asıl ismi olan Eric Arthur Blair yerine ilk kez George Orwell takma adını kullanır. 

1936 yılında yine ülkesi dışına çıkan Orwell, bu sefer Franco taraftarlarına karşı savaşan sosyalistlere katılmak için İspanya'ya gider. Zaten kendisini Hayvan Çiftliği'ni de yazmaya iten nedenlerden birisi burada sosyalist gruplar içindeki çatışmalardan dolayı yaşadığı hayal kırıklığıdır. 1937 yılında İngiltere'ye geri döner ve 2. Dünya Savaşı esnasında BBC'de çalışırken ''Hayvan Çiftliği'' romanını yazar. 1944 yılında roman tamamlanmasına rağmen o dönem Almanlara karşı Sovyetler Birliği ile İngilizler'in müttefik olması ve kitabın sosyalizm aleyhtarı içerik taşıdığı gerekçesi ile yayınevleri kitabı basmaya yanaşmaz. Kitap ancak savaş bittikten sonra 1945 yılında basılabilir. 1948 yılında da diğer ünlü romanı ''1984''ü yazan Orwell (ki bu kitabın ismi de zaten yazım tarihinin son 2 rakamının yer değişikliğinden gelir) 1950 yılında ölür. George Orwell, yazdığı kitapların yanında ''Büyük Birader'', ''Düşünce Polisi'' gibi terimlerin ve ''Soğuk Savaş'' ifadesinin de mucididir.

Sonraki yazıda da Orwell’in Hayvan Çiftliği’ni ele alalım.

Bir önceki yazıda Aydınlanma düşüncesinin büyük filozofu Baruch Spinoza (1632-1677) hakkında yazılmış dikkat çekici bir biyografik/psikolojik romandan, Irvin D. Yalom’un “Spinoza Problemi” kitabından[1] hareketle bir bilgenin ilkelilik, idealizm, adanmışlık ve rasyonalizm düzlemindeki çileli yolculuğunu incelemeye başlamıştım. Serinin bu ikinci yazısında aforoz/herem sonrası hayat mücadelesini, ondan geriye kalan felsefi ve düşünsel mirası ve Nazi ideoloğu Alfred Rosenberg’in üzerindeki tesirinden hareketle, Spinoza’nın hakikat arayışındaki önemli noktalara eğilmeye gayret edeceğim.

Kalabalıklara, kitle psikolojisine ve yalnızlığa dair

Yalom’un kitaptaki canlı ve çarpıcı tasvirlerinden biri de aforoz/herem kararının alınıp cemaate tebliğ edildiği sinagogdaki toplantı sahnesidir. Şu ifadeler kitle psikolojisini ve trajediyle gösteri arasındaki dehşet bağını açıkça ortaya koyar: “Bu curcunanın ve görkemli katılımın nedeni neydi? Bu çılgınlık da, çağlar boyunca çarmıha germelere, asmalara, kafa kesmelere ve sapkınlara verilen cezalara tanık olmak için koşturan kalabalığı harekete geçiren aynı heyecan, aynı dehşet ve aynı büyülenmeden besleniyordu” (s. 203). Türkiye’nin modern dönem tarihi de, içinde bulunduğu şartlar ve hedef kitlesi değişse de toplu cinnetin dinamikleri açısından bu tespiti doğrular. Nitekim çağlar boyunca kitleler psikolojisi bu coşku ve heyecanla, yok etme şehvetiyle hareket eder.

Yalom’un hayranlık, gıpta, haset ve kıskançlık hisleri arasında kurduğu şu birey-kitleler ilişkisi gözlemi de keza göz alıcıdır: “Kalabalıkları en çok heyecanlandıran şey en yüksektekilerin gözden düşmesidir. Hayranlığın karanlık tarafı, insanın kendi sıradanlığından duyduğu memnuniyetsizlikle birleşen kıskançlıktır” (s. 203). Hakikaten de kitleler nazarında faziletli olmanın, bireysel erdemlerin, iyi ve doğru bir insan olmanın çok büyük bir değeri yoktur; güçlü olmak, güce sahip olmak asıl belirleyicidir; hele bir de kişi gözden düşüp konumunu kaybedince ve gücü yitirince erdemin de faziletin de iyi olmanın da toplumda hiçbir manası kalmaz.

Yazarın Spinoza’nın aforoz/herem sonrası mahallesinden ayrılışını tasvir ettiği sahnelerse okuyucuya bilhassa dokunan, acıtıcı bir sahnedir. “Kendini aylardır bu an için hazırlamış olsa da, içinde dolaşan acı onu beklenmedik bir şekilde şok etti –evsizliğin, kaybolmuşluğun, gençliğinin hatıralarla yüklü bu sokaklarında bir daha asla yürüyemeyeceğini bilmenin acısı…” (s. 226). Normalde düz bir şekilde okunup geçilen bu satırların ve tasvirlerin ne kadar acı olduğunu, maddi ve manevi mahallesini terk etmek zorunda kalanlar, sürgüne ve bambaşka bir hayata zorlananlar çok daha derinlerde ve yakından duyup hissedeceklerdir şüphesiz. Ama bu acıyla beraber bir tesellisi de vardır Spinoza’nın; özgürlüğe kaçışıdır bu onun aynı zamanda, her ne kadar çok maliyetli ve acı olsa da özgürlüğe kaçmaktadır genç adam.

Ancak her ne kadar kaçış halindeyse de, anılar o kadar kuvvetlidir ve alışkanlıklar o denli tesirlidir ki Amsterdam’a giderken yolda karşılaştığı Aşkenaz Yahudilerinin Roş Aşana bayramını coşkuyla kutlaması karşısında hislerini gizleyemez. Araçtan iner ve durup onlarla vakit geçirir, kim bilir belki de içten içe özler o cemaat birlikteliğini; ancak Yahudilerle yolu ayrılmıştır artık, o bir hakikat yolcusudur; topluluk içindeki bir kadının, Rifke’nin –bayramın bir rüknü olarak- nehre atması için verdiği ekmeği nehre atmaz, çiğneyip yer ve yoluna devam eder (s. 311-313). Dikkat çekici bir sembolizm kullanır burada Yalom, tek başına sinematografik bir sahnedir bu.

Spinoza’nın kişisel öyküsünde Yalom’un vurguladığı bir başka husus, duygular-tutkular arasındaki ilişki ve tezattır. Misafiri olduğu evsahibi Van der Enden’in kızı Clara Maria’dan hoşlansa da kızın, kendisinin de arkadaşı olan Dirk’le olan yakınlığına duyduğu öfke ve kıskançlık başka bir sorgulamaya yöneltir Spinoza’yı: “Yavaşla… Geri çekilip bir bak kendine. Duygularının nasıl çılgınca döndüğüne bak; önce aşk, sonra nefret, sonra öfke. Tutkular ne kadar geçici, ne kadar kaprisli. Başkalarının hareketiyle nasıl da bir oraya bir buraya savrulduğuna bak. Gelişmek istiyorsan, duygularını değişmeyen, ebediyen kalıcı olan bir şeye bağlayarak tutkularının üstesinden gelmelisin” (s. 276).

Spinoza’nın kült kitabı Etika’dan yapılan şu alıntı ise pek çok yerde ve zamanda karşımıza çıkan özel bir ruh halini yansıtır: “Farklı insanlar ayı şeyden farklı şekilde etkilenebilirler. Aynı insan aynı nesneden farklı zamanlarda farklı şekillerde etkilenebilir” (s. 366). Bu sözün bu kadar veciz ve neredeyse mekanik düzlemde ifade edilebilmesi, okurken ve üzerinde düşünürken antik çağ felsefe geleneğini çağrıştırıyor bana şahsen, bu yönüyle de özel bir isim Spinoza.

Yirminci Yüzyılın Miti başlıklı kitabı milyonlarca kopya satan Rosenberg, Almanya’da Hitler’in Kavgam’ından sonra en popüler ikinci kitabın yazarı olmanın prestiji ve kendisine verilen üst düzey vazifelerle, gençliğinde Spinoza’ya duyduğu ilgiyi somutlaştırma imkânı bulur.

Bir Nazi ideoloğu: Alfred Rosenberg’in aynasında Spinoza

1893 Estonya doğumlu Baltık Almanı Alfred Rosenberg, sonradan Hitler’le tanışıp Nazilerin saflarında önemli roller üstlenecekti. Ancak Rosenberg çocukluğundan itibaren, İngiliz asıllı Alman Âri ırk savunucusu Houston Stewart Chamberlain’in (1855-1927) sadık bir takipçisi, adeta müridiydi. Sovyet ve Yahudi karşıtlığı, hatta Yahudilerin tarihte ve günümüzde yaptığı her şeye tek tek ve özellikle düşmanlık etme saplantısı, Rosenberg’in zihnini şekillendiren bir fikr-i sabitti. Gençlik çağlarından itibaren Spinoza’ya ilgi duymuş, Alman kültür ve düşünce hayatının devasa isimleri (Schiller, Goethe, Schelling, Hegel, Lessing, Nietzsche vd) kendisine açıkça hayranlık duyduğu için Spinoza onun da ilgisini çekmişti.

Etika’yı okumaya çalışmışsa da pek bir şey anlamamış, ardından Teolojik-Politik İnceleme’de Spinoza’nın Yahudilik ve genel anlamda kurumsal dine eleştirel görüşlerini özellikle beğenmişti. Bilahare Münih’te Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi'nin (NSDAP) kurucularından Dietrich Eckart’ın yanında gazeteciliğe başladığı 1918-19 döneminde, savaş sonrasının hiperenflasyonist kargaşa yıllarında genç Hitler’le tanışır, belirli düşünsel konularda onu etkiler, yan yana resim yapacak kadar yakınlık kurarlar. Ancak partiyi birlikte kurup teşkilatlandırdıktan sonra, Hitler yavaş yavaş Rosenberg’i yakın çevresinin dışında tutarak, Hess, Göring, Göbbels gibi isimlerle çekirdek halkayı kurarken Rosenberg dışarıda kalır. Yine de Nazilerin önde gelen ideologlarından biri olarak tanınır, hatta bu yakınlığından dolayı Göring, Hess, Ribbentrop gibi isimlerle birlikte Nürnberg mahkemelerinde yargılanan 24 üst düzey Nazi lideri arasında kendisine yer bulur.

Yalom, Hitler’in sağlığında çekirdek halkaya giremeyen Rosenberg’in, savaş sonrasında Nürnberg’de çekirdek halkaya dâhilmiş gibi yargılanmasından duyduğu keyfi ve karmaşık sözlerle konuşarak kendine önemli bir ideolog süsü verme çabasını, deneyimli bir psikiyatrist olarak son derece usta bir şekilde tasvir ve tahlil eder. Bu psikolojik tahliller kitabın en dikkat çekici bölümleri arasındadır. Keza Hitler’in 1919’lardan itibaren darbe ve politik partileşme süreçlerinde gelişen politik ve psikolojik kişiliğin analiz edildiği bölümler de ayrıca dikkat çekicidir.

Yirminci Yüzyılın Miti başlıklı kitabı milyonlarca kopya satan Rosenberg, Almanya’da Hitler’in Kavgam’ından sonra en popüler ikinci kitabın yazarı olmanın prestiji ve kendisine verilen üst düzey vazifelerle, gençliğinde Spinoza’ya duyduğu ilgiyi somutlaştırma imkânı bulur. Daha önce gençken ziyaret ettiği Spinoza’nın Rijnsburg’da (Hollanda) müze evindeki kütüphaneyi yağmalama ve kişisel kitaplarına el koyma fırsatına erişir. Rosenberg aslında tek bir soruya yanıt aramaktadır: Yahudiler ve Yahudilik –onun kendi mahdut zihninde- “mutlak kötü”yken, Goethe ve Hegel dâhil herkesin hayran olduğu bir Yahudi’nin bunca bilgeliğe erişmesi nasıl mümkün olabiliyor?

Kitabın da ana dinamiğini oluşturan bu sorunun cevabının Spinoza’nın kişisel kütüphanesinde yattığını zanneder, ancak (kendi bildiği lisanlar) Almanca ve Rusça olmayan bu 150 kadar kitap onun kapasitesini aşmaktadır. Sorusunun cevabını bulamaz Rosenberg. 1946’da savaş suçlusu olarak darağacında son nefesini verir, ancak arayış çabası Yalom’un dikkatini çeker ki bu kitapta onun nazarından Spinoza’yı ustalıkla işler.

Spinoza’nın bugünkü tavrı, işgale en yüksek perdeden karşı çıkan ve bundan dolayı Yahudilerin boy hedefi haline gelen Amerikalı Yahudi siyaset bilimci Prof. Norman Finkelstein’dan farklı olmaz, bundan dolayı İsrail’e girmesine dahi muhtemelen izin verilmezdi.

Spinoza’dan geriye kalan politik miras: İsrail, Tolstoy ve Ayetullah Muntazırî

Spinoza’nın felsefe ve rasyonel düşünceye katkıları bu satırları aşmaktadır ve bütün bir düşünce tarihi literatürüne çoktan mal olmuş durumdadır. Ancak bu kişisel öyküde bence ilginç olan husus, Spinoza’nın dini kimliği ve Yahudilikle ilişkisinin müteakip dönemlerdeki seyridir. 1650’lerde Yahudilikten aforoz/herem edilen Spinoza, ölümünün ardından küresel ölçekte kazandığı şöhretin de tesiriyle, yeni kurulan İsrail devletinde kendine önemli destekçiler bulur. İsrail’in ilk başbakanı David Ben Gurion 1950’lerde “İsrail’de aklı başında tek bir kişi bile aforozun geçerli olduğunu düşünmüyor” diyerek, üç asır önceki aforozun konjonktürel ve politik bir müeyyide olduğunu, o dönemin şartlarıyla sınırlı bir çerçevede anlaşılması gerektiğini dile getirir. 1920’lerden itibaren zaten Yahudilik Spinoza ile yeniden barışı tesis etme çabasına girmiş, hatta aforozun üçyüzüncü yıldönümünde, 1956’da Spinoza’nın tüm eserlerinin yayımlanma işini Kudüs İbrani Üniversitesi üstlenmiş ve hayata geçirmişti.

Peki bugün Spinoza hayatta olsa Filistin’deki işgali ve İsrailli siyasetçilerin bu işgali Tevrat’tan argümanlarla meşrulaştırma girişimlerine nasıl yaklaşırdı? Hahamların 1650’lerin Amsterdam’ında ufak bir Yahudi cemaati üzerinde bile politik egemenliğini kabul etmeyen, kurumsal Yahudiliği reddeden Spinoza, arz-ı mev’ûd (vadedilmiş topraklar) benzeri dini argümanlara yaslanan işgalci politikaları nasıl karşılardı? Kişisel kanaatim şöyle: Spinoza’nın bugünkü tavrı, işgale en yüksek perdeden karşı çıkan ve bundan dolayı Yahudilerin boy hedefi haline gelen Amerikalı Yahudi siyaset bilimci Prof. Norman Finkelstein’dan farklı olmaz, bundan dolayı İsrail’e girmesine dahi muhtemelen izin verilmezdi.

***

Spinoza’nın kurumsal dini yapılarla ihtilafları, kişisel eleştirileri ve sonunda aforozu ve dışlanması, sonraki asırlarda karşımıza çıkan iki meşhur dini/politik aforozu aklıma getirdi. İlki 1979 İran Devrimi’nden önce ve sonra Ayetullah Humeyni’nin en yakınındaki isimlerden olup, Humeyni henüz hayattayken halefi olarak resmen kabul ve ilan edilen Ayetullah Hüseyin Ali Muntazırî (1922-2009). Humeyni’ye bu kadar yakın olmasına ve Devrim Rehberliği makamı için 1985’te Humeyni tarafından resmen veliaht olarak ilan edilmesine rağmen, insan hakları ihlalleri, zincirleme tutuklamalar ve sürekli toplumsal baskı siyasetini eleştirdiği için Humeyni’nin etrafındaki radikal Hatt-ı İmam çizgisiyle sorunlar yaşadı. En üst seviyede Ayetullah ve içtihat makamı olmasına rağmen, yine bizzat Humeyni’nin emriyle bu politik muhalefeti affedilmedi ve “rütbeleri söküldü.” Yıllardır taşıdığı Ayetullah-ı Uzmâ unvanı geri alındı, kamuoyuna açık yazı ve konuşmaları yasaklandı, doğrudan ev hapsine alındı ve 2003’teki Reformcu Muhammed Hatemi yönetimine kadar da ev hapsinde tutuldu. Humeyni’den sonra Devrim’in 2 numaralı ismi politik aforoza tabi tutulduğu ülkesinde 2009’da küskün ve kırgın şekilde öldü.

Spinoza tarzında politik aforoza tabi tutulan bir başka hadiseyse Ortodoks Hristiyan dünyadan, meşhur yazar ve düşünür Lev Nikolayeviç Tolstoy’un Rus Ortodoks Kilisesi’ne getirdiği sert eleştiriler ve politik tutumundan dolayı 1901’de aforoz edilmesiydi. Kişisel hayatında inançlı ve dindar bir insan olmakla birlikte, Çarlık idaresi ve Kilise’yle yıldızı barışmamış ve sonunda aforoz edilmişti. Aforoz kararından sonra Tolstoy’un geri adım atmaması, Kilise açısından olayı iyice içinden çıkılmaz bir hale getirdi. Kilise, aforoz edilmesinden ölümüne kadar geçen sürede Tolstoy’a çeşitli yollardan ulaşmaya çalıştı, onun pişman olup tövbe etmesi için telkinlerde bulundu. Ancak Tolstoy bütün çabaları boşa çıkartarak tövbe etmeden, beklentilerin aksine Kilise’ye dönmeden hayata veda etti. Bunun neticesinde Kilise tarafından herhangi bir tören yapılmadan cenazesi defnedildi; mamafih Tolstoy’un kendi arzusu da buydu.

Spinoza’ya benzer şekilde Tolstoy da kurumsal dinle kavgalı olarak ölmüştü. Ancak bugün Amsterdam Yahudi cemaati lideri Haham Montero’yu da Rus Kilisesi’nin Kutsal Sinod’unun başkanı Pobedonostsev’i de kimse bilmez ve hatırlamaz, ancak Spinoza ve Tolstoy halen yaşıyor.

“Benim de bir difenbahyam var, daha küçük. Büyüyünce o da orman olur mu?” diye sordum size, gülümsediniz, anladınız.

Anladığınız için gülümsediniz. Boşuna değildi hiçbir cümle, çok iyi bilirdiniz; bir ömür kadar uzun bilirdiniz.

Daha biz tanışmadan anlamıştınız zaten; bu zamana ait olmadığımı, yanlışlıkla içine düştüğüm ana uzaklığımı, olmamam gereken bir yerde bulunuyor olmanın huzursuzluğunu, bir türlü alışamadıklarımı, uyumsuzluğumun bir sebebi olduğunu yazmıştınız siz, henüz buluşmamıştık.

Sonra “Sen 30’ların kadınısın, biz o zamandan tanışıyoruz.” diyecektiniz. Şaşırmayacaktım. Dantellerin, ipeklerin ve aşkın, dokunmanın, sevmenin ve ayrılmanın ve kıskançlıkların, insana dair hasletlerin ve hasetlerin arasından yürümeye başladık, saçıma bir vualet takmıştınız.

İlk karşılaşmamızın loş ışıklarını hatırlıyorum; akşam safalarının açtığı vakitti. Daha yeni konuşmuştuk sizinle ilgili. Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli için iki ayrı zamanda yazdığınız yazıları okumuştuk Selçuk’la. Bir fikrin nasıl zarafetle geri alınabileceğini ve nasıl içtenlikle özür dilenebileceğini ve insanın zamanla kendinden soyunmayı becerebilmesinin enfes bir örneği olduğunuzu konuşmuştuk. Size tanışır tanışmaz söyleyecektim, bir kez daha hüzünlenerek anlatacaktınız ama o sonra galiba. Bir utancı bu kadar açıklıkla anlatabilmenin ve hesaplaşabilmenin güzelliğini görmüştüm sizde, hakkında kötü söz söylediklerimden utanmıştım, o da mı sonra? Barthes konuşmuştuk, Eagleton; işte bu o an…Karşılaşmış olmanın sevinçli heyecanında neden bunları konuştuk, bilmiyorum. Belki size kendimi göstermek istemiştim, ilginizi çekmek. Önemliydi ilginizi çekmek, siz olduğunuz için…

“Bana Çiğdem deseniz.”

“Sen de bana Selim dersen.”

“Nasıl olur?”

Ah Selim Bey!

Ah Selim!

Karşılaşmak buluşmak değildi elbette; buluşmak özene dairdir, ilk buluşmamızda Knidos labirentli inci kolyemi ilk kez takmam bundandı; siz detayları severdiniz, bilirdim. Sevmiştiniz. Hatırlamıştınız sonra. İncilerin yakıştığını söylemiştiniz; sözcüklerin yakıştığını söylediğiniz gibi. İnci küpelerimin yeşil minelerini de fark etmiştiniz, kimse etmemişti daha evvel.

Size kitaplarımı imzalamıştım; hayal dahi edemezdim herhalde bir gün size kitaplarımı imzalayacağımı. Sevinciniz ve heyecanınız nasıl da unutulmazdı, nasıl da…Okudunuz sonra.

Bir buluşmanın ardından, henüz tadı damağındayken insanın gelen bir mesajın inceliğinde bir daha tanıştık sizinle; “ne güzel bir geceydi” ile gelen sevinci kaç kişi biliyordu ki artık? Uzun uzun bakmıştım o mesaja, yenileri geldiğinde, telefonda adınızı gördüğümde hep aynı incelikli cümlelerin getirdiği sevinçle…

Kalabalıktık aslında oturduğumuz masalarda, ikimizden başka kimse görmüyordu.

Yazarak yarattığınız herkes yanıbaşımızda oturuyordu, size biraz sitemle mi bakıyorlardı acaba? Siz benim Leyla’mdan bahsediyordunuz, Sayru başını omuzuma yaslamıştı. Kocaman siyah gözlü dünya güzeli bir kadının kokusu duyuluyordu, Süha Rikkat surat asıyordu.

Birlikte bir hayalin peşine düşmüşlüğümüzün ayrıcalığından şımarmıştım çok. Sizinle bir roman yazmanın, ikimizin adını yan yana bir kitap kapağından görecek olmanın büyüsüne kapılmıştım. Çalışma masam, konsolun ve koltukların üstü, her yerde sizin kitaplarınız, aldığım notlar, bir sonraki buluşmamızda ne giyeceğimin telaşı, hepsi dağıtmıştı evi. Hiç toplanmayacak bir dağınıklığın ortasında kalakaldım ardınızdan.

Son buluşmamızda ayrılırken gözyaşınızdan öpmüştüm sizi. “Artık aramızda kopmaz bir bağ var, gözyaşınız bana karıştı.” dedim, elimi tuttunuz.

Siz öylece bırakıp gidince, daha dün konuşmamış mıydık, terk edildim sandım, beni terk ettiğinizi sandım. Sonra ellerimi bırakırken söylediklerinizi anımsadım:” O romanı mutlaka yazacaksın değil mi? Her ne olursa olsun.” Gözyaşınızdan öpmüştüm, başka çarem var mıydı?

O hafta hangi gün buluşacağımı konuşacaktık, mesajıma yanıt gelmedi, yapmazdınız, mutlaka arardınız. Fırat aradı beklerken:

-Ne yapıyorsun?

-Yemek hazırlıyorum, sen?

-O zaman yemeğini ye, arayacağım birazdan.

Meğer haberi vermek için yemeğimi yememi istemiş, sonradan dünyadaki tüm incelikleri alıp gitmediğinizi düşünecektim, böyle insanların hayatımdaki varlığına şükredecektim.

Çalışma odası hep siz, kitaplarınız, ömrünüz…O dağınıklık çağırıyor sürekli.

Giremedim birkaç gün odaya, masaya oturamadım.

Belki o da sonra…

Anlamadım söylediklerini; daha iki gün evvel iki dostla birlikte oturmuştuk saatlerce, ne güzel gülmüş, ne güzel ağlamış, hep birlikte hayaller koymuştuk masaya; en sevdiğiniz mezelerin ortasına, bol sulu rakınızın yanı başına. Ve daha dün, konuşmuştuk nasıl olurdu, nasıl giderdiniz? Birlikte yazacağımız bir roman vardı daha, bana hediye edeceğiniz bir resim daha ve ben size bir dolmakalem…Sonra Selçuk çıkınca, Yaşar İstanbul’a gelince…

Sonra, sonra…

Sonranın olmadığını bilemedik, aklımıza getirmedik. Halbuki yok sonra.

“Müthiş bir hediye onunla yaşadıkların, böyle düşünmelisin.” diyor Osman Bey.

Ben hala “sonra” …

Osman Bey haklı, ben de…

Çalışma odası hep siz, kitaplarınız, ömrünüz…O dağınıklık çağırıyor sürekli.

Giremedim birkaç gün odaya, masaya oturamadım.

Belki o da sonra…

Ama o gece, gittiğiniz gece, öptüğüm gözyaşınız gözlerimden akarken balkon masasında bilgisayarın başına oturdum.

Size sözüm vardı, kendi hayalime sözüm vardı…

Kapalı balkon, merak etmeyin; üşümüyorum.

Başladım Selim Bey; sizsiz ama sizinle yazıyorum o romanı…

Mutlaka ve her ne olursa olsun…

Ocak ayının son yazısını, Ocak doğumlu bir yazara, Jack London’a ayırdım. 20. yüzyılın en üretken ve maceraperest yazarlarından biri olan London, sadece eserleriyle değil, cesaretiyle de hatırlanması gereken biri. Kırk yıllık kısa yaşamında pek çok ilginç bölüm var. Bu yazıda onun küçük bir tekneyle dünya turu yaptığı döneme bakalım istedim.

Bir Dünya Turu Hayali ve Snark’ın Doğuşu

Jack London’ın zihninde dünya turu yapma fikri, 1905 yılında tropik adalara olan tutkusu ve farklı kültürleri keşfetme arzusuyla şekillenir. Mektuplarında bu hayali sadece dile getirmekle kalmaz, aynı zamanda gerçekleştirmek için detaylı planlar yapar. London, iki yıl süren tasarım sürecinde adeta bir sanat eseri yaratır gibi üzerinde titizlikle çalıştığı Snark adlı yatı, 1906 yılında inşa ettirir.

Yatın maliyeti 30 bin doları bulur. Adını Lewis Carroll’un Snark’ı Avlamak eserindeki efsanevi yaratıktan alan bu 13 metrelik yat, dönemin modern denizcilik teknolojileriyle donatılır. Ancak bu yolculuk, planlandığı gibi gitmeyecektir. London’ın büyük hayallerle yedi yıl olarak planladığı dünya turu, zorlu deniz koşulları, hastalıklar ve maddi sıkıntılar nedeniyle yalnızca iki yıl sürer.

1907 yılında başlayan bu macera, Hawaii’den Marquesas Adaları’na, Tahiti’den Solomon Adaları’na kadar Pasifik’in eşsiz güzellikleri ve zorluklarını barındırır. Yolculuğun sonunda yaşananlar, London’ın The Cruise of the Snark adlı kitabına ilham kaynağı olur.

Charmian’ın kaleme aldığı günlükler, sadece The Cruise of the Snark kitabının temelini oluşturmakla kalmaz, aynı zamanda Jack London’ın eserlerine derinlik kazandırır.

Hayat ve Yol Arkadaşı Charmian London

Jack London, bu uzun ve çetin yolculukta yalnız değildir. Eşi Charmian London, seyahatin her aşamasında aktif bir rol oynar. Geminin idaresinden günlüklerin tutulmasına, teknik sorunların çözümüne kadar birçok sorumluluk üstlenir. Hatta uzun geçişlerde dümeni devralarak Jack London’ın en güvenilir takım arkadaşı olur.

London, eşini şu sözlerle anlatır:

“Charmian, en karanlık anlarda bile umut oldu. Onun gücü, bu yolculuğun en güzel yanlarından biriydi.”

Charmian’ın kaleme aldığı günlükler, sadece The Cruise of the Snark kitabının temelini oluşturmakla kalmaz, aynı zamanda Jack London’ın eserlerine derinlik kazandırır. Onun gözlemleri ve detaylara olan dikkati, Pasifik adalarının eşsiz kültürlerini ve doğasını anlamada Jack London’a rehberlik eder.

Snark Yolculuğu: Hayaller ve Zorluklar

23 Nisan 1907 sabahı, Jack London ve ekibi San Francisco Körfezi’nden yola çıkar. Ekipte London çiftiyle birlikte bir kaptan, bir mühendis ve bir aşçı bulunur. İlk durakları Hawaii olur. Buradaki volkanik manzaralar ve yerel halkın misafirperverliği, yolculuğun en keyifli anlarından biridir. Ancak bu huzur uzun sürmez. Sertleşen hava koşulları ve yatın teknik sorunları, yolculuğu daha da zorlaştırır.

Snark, su kaçıran gövdesi, yetersiz motor gücü ve sürekli tamir isteyen ekipmanlarıyla London’ı hayal kırıklığına uğratır. London bu durumu günlüğüne şöyle not düşer:

“Snark, modern dünyanın tüm zayıflıklarını bir araya toplamış gibi. Ama bu sorunlar olmasa, belki de gerçek bir yolculuktan söz edemezdik.”

Pasifik’in egzotik adalarındaki yolculuk, güzelliklerle dolu olduğu kadar zorluklarla da geçer. Tropikal hastalıklar, ekibin başlıca sorunlarından biri haline gelir. Jack London ciddi bir güneş çarpması ve cilt hastalığı geçirirken, eşi Charmian da benzer sağlık sorunlarıyla mücadele eder. Bu sorunlar, yolculuğun planlanan süreden erken bitmesine yol açar.

Yarım Kalan Yolculuk ve Snark’ın Akıbeti

Jack ve Charmian London, sağlık problemleri ve maddi sıkıntılar nedeniyle 1909 yılında Avustralya’da Snark’ı terk etmek zorunda kalır. Ancak bu iki yıl, Jack London’ın hem yazarlığı hem de hayatı için unutulmaz bir deneyim olur. Amerika’ya döndükten sonra, Kaliforniya’daki çiftliğine yerleşip yolculukta yaşadıklarını The Cruise of the Snark adlı kitabında kaleme alır. 1911 yılında yayımlanan bu eser, yalnızca bir seyahat anlatısı değil, aynı zamanda London’ın hayal gücü ve keşif ruhunun bir yansımasıdır.

Jack London, Snark yolculuğundan yalnızca yedi yıl sonra, 22 Kasım 1916’da, henüz 40 yaşındayken hayata veda eder. Snark’ın akıbeti ise belirsiz kalır. Tekne bir süre Avustralya’da kullanıldıktan sonra kaybolur. Ancak Jack London’ın hayallerinin ve kararlılığının sembolü olarak edebiyat tarihindeki yerini alır. London, The Cruise of the Snark’ta bu yolculuğu şu sözlerle özetler:

“Eğer bir şeyin peşinden gitmeye cesaretiniz varsa, başarısızlık bile bir kazançtır. Çünkü o yolda, kendi sınırlarınızı ve kim olduğunuzu keşfedersiniz.”

Hayatı 1931- 1983 yılları arasına sınırlanamayacak yazar Sevim Burak, yazın dünyamıza çeşitli türlerde eserler vermiştir. Yazarın yaşadığı yılların sınırlarını aşması aykırı ve farklı bir ses olmasının yanı sıra kendine has dilsel ve biçimsel denemeleri eserlerindeki şifrelerle bezemesinden de kaynaklanmaktadır. Burak’ın yapıtları, bahsettiğimiz bu şifreleri çözebilmek için araştırmacılar tarafından çeşitli yollar izlenerek incelenmiştir. Eserlerinde sıklıkla yaşamından izlere rastlanan bir yazardan bahsediyorsak kuşkusuz sözü geçen şifreleri çözebilmek adına o yazarın biyografine yakından bakmak gerekir.

Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri kitabında biyografinin sanatçıya dönük eleştiri ve araştırmada büyük yer tuttuğundan ve sanatçının kişiliği ile eserleri arasında sıkı bir bağ olduğundan bahseder. Moran’a göre eserleri aydınlatmak için sanatçının hayatı ve kişiliği incelenmelidir[2]. Fransa’da uzun bir süre dönemin eleştirisine damgasını vuran Saint-Beuve de bu yaklaşımı benimsemiş ve eleştirel çalışmalarında yapıtlara sevecenlikle yaklaşıp onları yargılamaktan çok betimlemeyi tercih etmiştir. Bunu gerçekleştirmek için de yazarın portresini çizerek kişiliğinin belirgin özelliklerini göstermek istemiştir[3]. Orhan Pamuk’a, Masumiyet Müzesi adlı eserindeki Kemal’in kendisi olup olmadığı sorulduğunda romanı yazarken akıllarda böyle bir soru işareti bırakacağını bildiğini dile getirir. Okurun, yazarın anlattıklarına benzer şeyler yaşadığını fakat anlattıklarının bir kısmını da abartarak hayal ettiğini düşündüğüne değinirken yazar ile kahramanını özdeşleştirmek üzerine üretilen edebiyatın haklılığını da eklemiştir[4].  Bu bilgiler ışığında Sevim Burak’ın yazar kimliğini, birçok eserinde kendi yaşam deneyimini kullandığını göz önünde bulundurursak, yaşamıyla paralel olarak ele almak gerekir.

Bu yazıda Sevim Burak’ın yaşam öyküsüyle 1965’te kaleme aldığı Ah Ya Rab Yehova öyküsü ve 1982’de kaleme aldığı Sahibinin Sesi oyunu arasındaki benzerliği inceleyeceğim. Bu doğrultuda izlenecek yol Sevim Burak’ın yaşam öyküsüne değinmek ve ardından da bu iki eseri yazar-yapıt ilişkisi bağlamında incelemektir.

Sevim Burak’a Kalan Kültürel ve Öyküsel Miras: Yaşam Öyküsü [5]

26 Nisan 1931’de annesi ve babasının bir süre oturdukları Ortaköy, Fındıklı Sokağı 6 numarada doğdu Sevim Burak. Eserlerinde oldukça büyük bir yer tutan annesi Anne-Marie Mandil, Romanyalı Yahudi bir aileden geliyordu. Evlendikten sonra Aysel Kudret adını aldı. Aileye kabul edilmesi ilk kızlarının doğumundan sonra oldu. O dönem “Küçük Paris” olarak anılan Kuzguncuk’taki aile evine yerleştiler. Burak’ın çocukluğu ve ilk gençliği Kuzguncuk’taki evde, yaşlı akrabalar ve komşular arasında geçti. Onlardan dinlediği hikâyeler ve Kuzguncuk’un kozmopolit yapısı edebiyatının temel taşlarını oluşturdu. Henüz sekiz yaşındayken bu hikâyelerden şiirler yazmaya başladı. İlk öyküsünü on iki yaşında yazdı. 1947 ocak ayında annesini kaybettiğinde henüz on altı yaşındaydı. Yedi ay sonra da babasını kaybetti. Amcasının isteğiyle Alman Lisesi’nin orta kısmına giren Burak, ortaokulu bitirdikten sonra öğrenimini yarıda bırakıp Beyoğlu Olgunlaşma Enstitüsü’ne manken olarak başladı. Bu bölüme, ailesine terzilik bölümünde okuduğunu söyleyerek girdi. Beyoğlu Kitap Sarayı’nda tezgâhtarlık yaparken yazmaya devam ediyordu. Kurduğu yeni dostluklarla edebiyat çevresine girmeye başladı. 1950’li yıllar Sevim Burak’ın daha çok mankenlik yaptığı yıllardı. 1954’te Olgunlaşma Enstitüsü’nün milli mankenlerinden biri olarak Amerika’ya gitti ve Orhan Borar ile evliydi. Oğulları Karaca Borar 1955’te doğduktan üç yıl sonra evlilikleri sona erdi. 1950’li yılların ikinci yarısında kendi modaevi ve atölyesini kurdu. Bu modaevinde dönemin ünlü isimlerine elbiseler diken Burak, ilerleyen senelerde bozulan ekonomik durum nedeniyle atölyesini kapatmak zorunda kaldı. Bu yıllarda “çocukluk dönemi ürünlerim” dediği hikâyeleri çeşitli dergi ve gazetelerde yayımlandı.

1960’tan sonra mankenlik hayatından uzaklaşıp yazmaya hız veren yazar, 1961’de ressam Ömer Uluç’la evlendi ve Kızları Elfe Uluç dünyaya geldi. Aynı yıl “İlk ciddi edebi çalışmam” dediği Sedef Kakmalı Ev adlı eseri yayımlandı. 1965’te Yanık Saraylar’ı Ömer Uluç’un resimleriyle yayımladı. Büyük yankı uyandıran bu kitap Sait Faik Hikaye Armağanı’na aday gösterildi ve ödülün başka bir yazara verilmesiyle edebiyat dünyası ikiye bölündü. Memet Fuat jüriden çekildi. Yazar ve eleştirmenler Burak’ı destekleyen yazılar yazdılar. Bunun üzerine yazmama protestosuna giren Sevim Burak, sonralarda kendisi için yazdığını söylese de yapıtlarını yayımlamak için uzun süre bekledi.

1970’li yılların başında kalp hastalığının ilk belirtileri çıkmaya başladı. Hastalığı, çocukluğunda geçirdiği ateşli romatizmadan kaynaklanıyordu. Tedavi için eşiyle birlikte Paris ve Londra’yı üç kez seyahat ettiler. 1971’de yazmaya başladığı Ford Mach I, başka yapıtlarına da kaynaklık etti. 1974’te Nijerya’ya gitti ve Lagos’ta bir buçuk yıl kaldı. Afrika’yla karşılaşması onda derin izler bıraktı ve bu izler edebiyatına yeni bir soluk getirdi. 1978’de yurtdışında gerçekleşen açık kalp ameliyatından sonra doktorların uyarısını dinlemeyerek İstanbul’a geldi. Yataktan kalkması bir yıldan fazla sürdü ve sağlığı tam olarak düzelmedi. 1980’de Ömer Uluç’tan ayrıldı.

Yaşamının hastalıklarla geçen son dönemi aynı zamanda yazıda en verimli olduğu dönemdi. 1970’de yazmaya başladığı Sahibinin Sesi 1982’de yayımlandı. Bunu, Afrika günlerinden ve kalp ameliyatından izler taşıyan Afrika Dansı izledi. Son dönemde yazdığı Everest My Lord ve daha önceki bir çalışması olan İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar ölümünden sonra baskıya verilebildi.

30 Aralık 1983’te ardında yazılacak daha çok sayıda metnin hayalini bırakarak İstanbul’da hayatına veda eden yazara hayat bir türlü veda etmedi.

Sevim Burak’ın 1983’te sonlanan yaşamının izlerini Ah Ya Rab Yehova öyküsü ve Sahibinin Sesi oyunu üzerinden inceleyelim.

Ah Ya Rab Yehova ve Sahibinin Sesi Eserlerinde Gizlenemeyen Sevim Burak

“Benim sanat görüşüm varoluşçuluğa aykırıdır. “Ah Ya Rab Yehova” hikâyesinin oyunlaştırması olan “Sahibinin Sesi” oyunu, çocukluğumu beraber geçirdiğim doğup büyüdüğüm baba tarafımın, paşa dedemin evinde, onlardan öğrendiğim eskiye ait bilgi ve malzemelerden gerçekleştirdiğim ilk başkaldırıcı öykümdür. Sonralardan yazdığım bu öykümü, sonra yedi yılda oyunlaştırarak ailemin isteğini yerine getirmiş oldum. (Benden hep hayatlarını yazmamı isterlerdi.)”[6].

yküde, Bilal Bey bir Yahudi kızı olan Zembul ile yaşamaktadır. Evli değillerdir ve Zembul hamiledir. Öykü boyunca Zembul’un hamileliğinin verdiği baskı ve Zembul’un Yahudi yakınlarının kendisine verdiği rahatsızlık, babasının ölümünden hemen sonra ayağına giren iğnenin Bilal Bey’in vücudunda ilerleyerek ona verdiği rahatsızlık paralel olarak anlatılır. 

Sevim Burak ilk öykü kitabı Yanık Saraylar’da yer alan öykü Ah Ya Rab Yehova’yı annesine yazmıştır. Bu öyküde, diğerlerinden farklı olarak Tevrat dilini anımsatan bir dil kullanımı[7] şöyle göze çarpar:

Kapı çalındı

Madam Ester kapıya koştu – Onu görünce İda kapıya koştu – İda’yı görünce Mari – Mariyi görünce Raşel kapıya koştu

Sara – Luiza – Bohora – Kalo – Betuel – Vivi Kapıya koştular

Gelen YA RAB YEHOVA İDİ

O’nun elinde ATEŞ vardı

Esvaplarını yırtıp bağırdılar

         ATEŞ

ATEŞ

ATEŞ

ZEMBUL KAPIYA KOŞTU

O’NUN DA ELİNDE ATEŞ VARDI[8].

Hikâyenin mektup biçiminde yazılmış kısımlarında Müslüman Osmanlı dil ve ifade tarzının yansıtıldığını görürüz. Konusu Yahudi anne ile Müslüman babadan doğma Ferdi/Verdul’un dünyaya gelişi olan bu hikâye, yazarın kendi yaşam öyküsüyle benzerlik taşır ve daha sonra yazacağı eserlere de kaynaklık eder. Nilüfer Güngörmüş Erdem, bu hikâyede Tevrat diliyle mektup tarzını bir arada kullanarak anneyle babayı bir araya getirmiş gibi olduğunu söyler.

Sevim Burak, Ah Ya Rab Yehova’yı annesine olan duygularıyla yazmıştır. Annesinin bir Yahudi olarak aile tarafından kabul edilememesi bu öyküyü yazmasına kaynaklık etmiştir. Güzin Dino’ya yazdığı mektupta şöyle der:

…Annem öleli yirmi yıl oldu, babamın soyu hala ortada. Onlar bana gene “Madam Mari'nin kızı” diyorlar. Küçücük bir kızken burnum çok havadaydı, şimdi yerlerde, yerin dibine indi. Yahudilerden, annemden utanırdım, nefretle karışık... Annem hep bir gün anlayacaksın der, ağlardı... İşte, şimdi bu bir avuç. Yahudi, iki tanecik ev bana anamdan kalanlar. Onun için yazdım Yehova'yı…[9]

Buradan da anlaşılacağı gibi öyküye kaynaklık eden Burak’ın Yahudi asıllı annesidir. Aynı zamanda öykünün geçtiği Kuzguncuk, biyografisinde değindiğimiz gibi yazarın çocukluk ve ilk gençlik yıllarının geçtiği semttir. Kuzguncuk’un kozmopolit yapısının Burak’ın öyküsüne yerleşmesi kullanılan isimlerden anlaşılabilir. Öyküde Bilal Bey’in Not Defteri’nde yazan cümle buna örnektir: “Akşamüstü Ziya Bey, refikası Nurperi Hanım, Madam Viktorya ziyaretime geldiler”[10].

Yazarın yaşamı ile öykü arasındaki bir diğer benzerlik ise öykünün geçtiği 1931, Sevim Burak’ın da doğum yılıdır. Bu benzerlik akıllara Zembul bebeğin Sevim Burak mıydı sorusunu getiriyor. Hayatı boyunca peşini bırakmayan Madam Marie’nin kızı olma ötekiliği bir kez daha Burak’ın karşısına geçmiştir.

Biyografisinde değindiğimiz açık kalp ameliyatından seneler önce bu öyküde, iğnenin kalbine yürüdüğünden[11] bahsetmiştir. Burak, sadece yaşadıklarını değil yaşayacaklarını kaleme alarak Bilal Bey’in kalbine yürüyen iğneyle adeta seneler sonra kendi kalbine yürüyecek iğneyi anlatmıştır. İşte tam da bu yüzden Bahar Akpınar’ın dediği gibi, “Sevim Burak’ın yazın dünyasının anlaşılabilmesi için bu dünyayla iç içe olan yaşantısına kısaca bakmak önemlidir”[12].

Ah Ya Rab Yehova öyküsünden yola çıkarak yazdığı Sahibinin Sesi oyunu yazarın on yedi yıllık protestosuna bir son vermiştir. Oyunda, Bilal Bey'in günlüğünden onun psikolojisini, Yahudi asıllı eşi Zembul ile olan ilişkilerini ve trajik hayatlarını öğreniriz. Sahibinin Sesi, kadın gözüyle de ele alınabilecek bir oyundur[13]. Kendisini bir erkeğin hizmetiyle var eden kadının öyküsü bir erkeğin gözünden anlatılır. Oyunda Bilal’in korkusu olarak tanımlanabilecek iğne tıpkı öyküdeki gibi Sevim Burak’ın yaşam öyküsünü imler. Bu iğne sadece kalp hastalığının değil aynı zamanda perdelere çengelli iğneyle kâğıt parçaları iliştiren terzi Sevim Burak’ın da iğneleridir. Aynı zamanda iki esere de hâkim olan ölüm duygusu yine Burak’ın hayatı boyunca peşini bırakmayan duygudur. Yazarın engellenemez bir tükeniş duygusu olan ölüm, annesini ve babasını erken yaşta kaybetmesinden kaynaklanabilir[14]. Sahibinin Sesi’nde de tıpkı Ah Ya Rab Yehova öyküsünde olduğu gibi önemli biyografik figür olarak yazarın Yahudi olan ancak sonradan Müslüman olan annesini görürüz[15].

31 Aralık 1983’te, kırk bir yıl önce bugün aramızdan ayrılan Sevim Burak’ın ölümsüz hayatı; ruhundaki incelikle, yaşamındaki zenginlikle ve yazar kimliğindeki kendine özgülükle açıklanabilir. Burak, bu kendine özgülüğü yaratırken çeşitli anlatım tekniklerinin yanında, yaşamını sanatına ortak ederek yazın hayatının ve dünyanın yakasına -elbet bir gün- kalbe yürüyecek şık bir iğne iliştirmiştir.

Zerdüştlük günümüzde İran’a ait bir inanç sistemi gibi bilinmesine karşılık bu kitapta kökleri Turan steplerinin kuzeyinde, Volga ve Ural nehirlerinin arasında gösterilmektedir. Bu bölgeler eskiden Türklerin yaşadığı ve halen yaşamakta olduğu topraklardır. 

ZERDÜŞTLÜK VE KÖKLERİ

Dr. Nurettin Çakır’ın çok akıcı ve anlaşılır bir dille Rusça’dan Türkçe’ye çevirdiği kitap,  Bilim dünyasına belge ve bilgilerle önemli katkılar sunuyor. Kitabın içeriğinde kozmik felaketler, tsunamiler, şiddetli donlar, doğal felaketler, hayvan türlerinin topluca yok olması gibi başlıklar olmakla birlikte dünyadaki hayatın yeniden doğuşu mitolojiler, efsaneler, hikayeler, masallar şeklinde anlatılmakla birlikte bunların bilimsel temellerine ve mantıklı açıklamaları da bizleri hayretler içinde bırakacak derecede ilgi çekmektedir. İnsanlık tarihinin  yeniden yazılmasına ışık tutan ve sıfır noktası sayılan Göbeklitepe höyüğü, dünyanın yaratılışını anlatan Sümer - Akad kökenli Enuma Eliş Destanı, dünyayı kaplayan büyük tufanı anlatan Gılgamış Destanı, Zerdüştlüğüm kutsal metinleri olan Avesta’da kainat ve dünyanın oluşumu hakkında verilen anlatılar günümüzde bilimin ışığında temellerini bulmakta ve bağlantıları ortaya koymaktadır. Zerdüştlük günümüzde İran’a ait bir inanç sistemi gibi bilinmesine karşılık bu kitapta kökleri Turan steplerinin kuzeyinde, Volga ve Ural nehirlerinin arasında gösterilmektedir. Bu bölgeler eskiden Türklerin yaşadığı ve halen yaşamakta olduğu topraklardır. Zerdüşt yeryüzünde ilk tek tanrıcı inancı insanlara anlatmış ve bu yeni inanç sistemi büyük bir heyecanla karşılanmıştır. Ancak Türk topluluklarında yedi kuşak ötedeki kan bağı olan insanlarla evlenme kuralı Zerdüşt tarafından ihlal edildiği ve hatta aile içi yakınlarla evlenme ilkesi büyük tepki çekmiştir. Bundan dolayı Zerdüşt Turan topraklarını terk etmek zorunda kalmış, İran ülkesine gitmiş ve inancını burada yayma olanağı bulmuştur. Bu inanç sistemi İslam’ın İran’a yerleşmesine kadar uzun bir süre İran’ın resmi devlet dini konumunu korumuştur. Zerdüştlük İslam’ın gelişiyle ortadan kalkmakla birlikte İran ve Turan halklarının gelenek, görenek ve örfünde izler bırakmış, bütünüyle yok olmamıştır. Üstelik Türk halklarında Göktanrı inancı da b  una eklenecek olursa kültür üzerindeki etkileri çok zengindir. İran’ın ve Turan’ın baharı karşılama bayramı olan Nevruz kelimesi de İran’a aittir. Zerdüştlüğün yegane ilahı Hürmüz günümüzde Basra Körfezi’nin Hint Okyanusu’na açıldığı İran ve Umman arasındaki Hürmüz Boğazı şeklinde haritalarda geçmektedir. Türklerin tarihiyle uzun süredir uğraşan ve araştıran Turan Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Rakhman Alshanov tarafından bizlere kazandırılan bu değerli bilgiler Turan topraklarının büyük değerlere ev sahipliğini göstermekle birlikte komşu İran ve Türk devletleri arasında dostluk köprüsünün kurulmasına da hizmet etmektedir. Tarih, coğrafya, genetik, astronomi, arkeoloji, etnografya, folklor bilimlerinin iç içe geçtiği bu değerli kitap alanında büyük bir boşluğu da doldurmaktadır. Bütün bunların yanında başta Türkiye ve Kazakistan olmak üzere Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Tacikistan, Azarbeycan ve Yakutistan arasında daha sağlam ve kalıcı temellerin atılmasına, kültür sanat ve bilimsel çalışmalarla halklarımızın dil birliğine önemli katkılar sunacaktır. Devletimizi yönetenler Türklerin Anadolu’ya ilk defa 1071 tarihinde geldiği safsatasından vazgeçtiklerinde Ata yurdumuz ile Ana yurdumuzun her alanda bütünleşmesi daha kolay ve kalıcı olacaktır.

Türk edebiyatında geçmişin tozlu rafları ve gazetelerin tefrika sayfaları arasında kalan, ancak son yıllarda eserleri yeniden yayınlanan bazı nitelikli yazarlar var ki, bu isimlerin yayıncısı olup okurla yeniden buluşmalarına vesile olan yayınevlerine bir okur olarak şükranlarımı sunuyorum bu gayretleri için. Mümtaz Turhan Tan, Mükerrem Kamil Su, Kenan Hulusi Koray gibi isimler bu meyanda ilk aklıma gelen hikâye, roman ve oyun yazarları. 

Bu isimlerin ortak özelliği, Osmanlı’nın son döneminde dünyaya gelip eser vermeye başlamış, Cumhuriyet’in ilk döneminde asıl eserlerini kaleme almış olmaları ve elbette bir yönüyle eskiyi bir yönüyle yeniyi temsil eden “geçiş kimlikleri” olmaları. Ancak genç kuşağın yeni yeni keşfettiği bu tür isimler arasında bir tanesi diğerlerinden bir adım öne çıkıyor: Nahid Sırrı Örik. Bilhassa Sultan Hamid Düşerken ve Kıskanmak gibi iki kalburüstü ve dikkat çekici romanıyla Türk edebiyatına katkı sunan Nahid Sırrı’nın hayatına ve bazı eserlerine bu yazıda biraz daha yakından bakmak istiyorum.

Nahid Sırrı, Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı isimli bir eser hazırlayan Mehmet Behçet Yazar’ı muhatap 5 Şubat 1938 tarihli “terceme-i hal” mektubunda; baba tarafının Okili [Arnavut kökenli olsa gerektir] olduğunu, anne tarafının ise Rusya’dan iltica ve ihtida ettiğini [muhtemelen Slav asıllı olup sonradan Müslüman olmuştur], kendi mektep tahsili orta dereceyi geçmese de zamanın münevver bir muhitinde doğup büyüdüğünü, edebiyat ve tarih okumayı pek sevdiğini kaydeder.

OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E UZANAN BİR ÖMÜR

1894’te İstanbul’da bir “paşa konağında” dünyaya gelen Nahid Sırrı’nın annesi de babası da devlet hizmetinde yıllarını geçirmiş bürokrat ve kumandanların çocuklarıdır. Doğduğu ev bilinen anlamda dört başı mamur bir paşa konağı olmasa da, sonraki yıllarda hem eserlerinde kullanacağı ağdalı dil hem eski döneme olan derin muhabbeti hem de aile kökenlerine vurgu itibariyle bu hafif tahkir edici söylemle sıkça karşılaşacaktır. Bu söylemde biraz da kendisinin “cumhuriyet değerleriyle” uyum sağlayamayan “eski kafalı” biri olduğu iması baskındır. Nahid Sırrı, Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı isimli bir eser hazırlayan Mehmet Behçet Yazar’ı muhatap 5 Şubat 1938 tarihli “terceme-i hal” mektubunda; baba tarafının Okili[Arnavut kökenli olsa gerektir] olduğunu, anne tarafının ise Rusya’dan iltica ve ihtida ettiğini [muhtemelen Slav asıllı olup sonradan Müslüman olmuştur], kendi mektep tahsili orta dereceyi geçmese de zamanın münevver bir muhitinde doğup büyüdüğünü, edebiyat ve tarih okumayı pek sevdiğini kaydeder. Babasının memuriyeti münasebetiyle gençliğinin önemli bir kısmı Berlin, Viyana, Roma, Paris gibi Avrupa şehirlerinde geçti.

Aynı mektupta Nahid Sırrı, bir süredir Ankara’da olduğunu ancak “maatteessüf memleketini istediği kadar gezip göremediğini” belirtir. Yine de mamafih Karadeniz ve Marmara sahillerini gördüğünü belirtir ki kanaatimce edebiyatımızdaki en ilgi çekici romanlar arasında yer alan Kıskanmak, hemen bütünüyle Zonguldak’ta sahil şeridindeki orta sınıftan mühendis ve ticaret erbabı bir cemiyet arasında geçer.  Yine kendi ifadesiyle 1928’de matbuat hayatına ve Cağaloğlu ortamlarına ilk olarak Cumhuriyet gazetesiyle girdiğini kaydeder ve “bu hayatı terk etmek mecburiyetinde kaldığıma müteessifim” diyerek durumunu esefle anar.

Zira sadece matbuat hayatını terk etmemiş, aynı zamanda çok sevdiği İstanbul’dan da ayrılarak 1930’da Ankara’ya taşınmış, daha doğrusu matbuat hayatında istediğini bulamayarak taşınmaya mecbur bulunmuş ve Milli Eğitim Bakanlığı (Maarif Vekâleti) bünyesinde “bir ufak memurluk”la yetinmek durumunda kalmıştır. Vakıa Nahid Sırrı, muvakkaten gittiğini düşünmüş olacağı Ankara’da, Talim ve Terbiye Dairesi mütercimliğinde 15 yıl vazife görecek, ardından 1945’te İstanbul’a dönecek ve hayatının geri kalan kısmını (yani 1960 yılında hayatını kaybedene kadar 15 yıl daha) İstanbul’da yazı yazmak ve çeviriler yapmak suretiyle geçirecektir. 

Yaşar Nabi (Nayır) ile birlikte 1933 yılında Varlık dergisini beraber kurdu. Ancak Yaşar Nabi ile arası kısa sürede bozulacak ve bir yıl sonra bu birliktelik sona erecekse de,yazıları 1936’ya kadar bu dergide yayınlanır. Gerek bu dönemdeki dostlarının Örik’e dair yazdıkları gerekse edebiyat tarihçilerinin onunla ilgili değerlendirmeleri, umumiyetle dikkate alınmayan (daha doğrusu dikkate değer bulunmayan), kendisiyle dostluk kurulmaya ehemmiyet atfedilmeyen, silik bir karakter portresi çizer. 

NAHİD SIRRI’NIN BAZI KİŞİSEL ÖZELLİKLERİ VE ÇEVRESİ

Nahid Sırrı’nın Ankara’da memuriyet haricinde fikir ve yazı hayatıyla da ilişkisi oldu, Yaşar Nabi (Nayır) ile birlikte 1933 yılında (sonradan çokça meşhur olacak) Varlık dergisini beraber kurdu. Ancak Yaşar Nabi ile arası kısa sürede bozulacak ve bir yıl sonra bu birliktelik sona erecekse de, yazıları 1936’ya kadar bu dergide yayınlanır. Her iki yazarı da tanıyan ortak dostları, Nahid Sırrı’nın daha serbest fikirli, “avare”, dikkatsiz olduğunu ve Yaşar Nabi ile yüzde yüz tezat teşkil edecek karakter özelliklerine sahip bulunduklarını nakleder. Ancak bu ayrılık ve sonrasındaki gelişmeler Nahid Sırrı’nın maddi ve manevi açıdan boşluğa düşmesine neden olur.  Gerek bu dönemdeki dostlarının Örik’e dair yazdıkları gerekse edebiyat tarihçilerinin onunla ilgili değerlendirmeleri, umumiyetle dikkate alınmayan (daha doğrusu dikkate değer bulunmayan), Osmanlıcası bol ve yapmacıklı konuşmasıyla kendisini tatlı tatlı dinleten, herkesi çekiştiren ve yermekten hoşlanan, kendisiyle dostluk kurulmaya ehemmiyet atfedilmeyen, silik bir karakter portresi çizer. 

Nahid Sırrı’nın bu karakter özellikleri çevresini de sınırlı bir çerçeveye hapsetmiş, arkasında umumiyetle haz edilmeyen ve görmezden gelinen bir profil bırakmıştır. Pek çok dikkatli araştırmacının da fark edeceği üzere; dönemin gazete ve dergilerinde yazıları yayınlanmamış, yayınlanmaya değer bulunanları çeşitli naz niyaz ve yüz dökmelerle kabul ettirebilmiş, yaşadığı yıllarda ve kendisini tanıyanların edebiyat tarihi ve derleme eserlerinde çağdaşı diğer yazarlara gösterilen saygı ondan esirgenmiş ve genellikle görmezden gelinmiş, yok sayılmış bir yazardır Nahid Sırrı. Ancak tüm bu görmezden gelmelere tahkir ve tezyif dolu muamelelere cevabını iki nefis romanla verecek ve kendisine edebiyat derlemelerinde yer bile vermeyenlere inat, yazıldıktan neredeyse bir asır sonra bile ilgiyle okunacak iki büyük roman bırakacaktır ardında.

Selim İleri ve nispeten Hilmi Yavuz dışında, önde gelen edebiyat araştırmacılarının da dikkatini celbedebilmiş değildir. Ta ki son yıllara kadar… Son birkaç yılda Nahid Sırrı’nın edebiyat okurlarınca adeta yeniden keşfedildiğini görmek mümkündür. Nitekim bu ilginç durum, Kitap-lık dergisinin Ocak-Şubat 2020 sayısında kapak dosyasını teşkil edecek şekilde ve pek yerinde olarak “Bir Bâsübâdelmevt Vakası: 60. Ölüm Yıldönümünde Nahid Sırrı Örik” dosya adıyla ifade edilmişti.

NAHİD SIRRI’DAN GERİYE KALAN

Bu durumun ortaya çıkmasında kendi karakter özelliklerinin ve tanıdıklarınca dahi “itici ve yapmacık” bulunmasının tesiri şüphesiz büyüktür. Nitekim ölümünden sonra da bu görmezden gelme hali devam etmiş, Selim İleri ve nispeten Hilmi Yavuz dışında, önde gelen edebiyat araştırmacılarının da dikkatini celbedebilmiş değildir. Ta ki son yıllara kadar… Son birkaç yılda Nahid Sırrı’nın edebiyat okurlarınca adeta yeniden keşfedildiğini görmek mümkündür. Nitekim bu ilginç durum, Kitap-lık dergisinin Ocak-Şubat 2020 sayısında kapak dosyasını teşkil edecek şekilde ve pek yerinde olarak “Bir Bâsübâdelmevt Vakası: 60. Ölüm Yıldönümünde Nahid Sırrı Örik” dosya adıyla ifade edilmişti. Benzer şekilde son yıllarda Nahid Sırrı’ya ilişkin akademik çalışmalarda da belirgin bir artış ve yeniden keşfetme hali göze çarpar. Türkiye’deki akademik kurumlarda yapılan yüksek lisans ve doktora çalışmalarını taradığımda, biri doktora tezi olmak üzere toplam dokuz lisansüstü tez çalışması bulunduğunu tespit ettim.

Çoğunlukla Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde yapılan ve edebiyat perspektifiyle ele alınan bu tezlerde Nahid Sırrı’nın eserlerinde kadın algısı, kötülük teması, kadın erkek karakterleri, narsisist entrikalar, öykülerindeki yapı ve tema gibi unsurlar bu araştırmaların ana omurgasını teşkil ediyor. Yalnız 1996 tarihli bir yüksek lisans tezinde daha genel bir çerçevede hayatı, edebi şahsiyeti ve eserlerinin ele alındığını gözlemledim. Söz konusu tezlerin yayın tarihleri sırasıyla 1996, 2001, 2006, 2009, 2017, 2019, 2019, 2020 ve 2021. Bu da aslında, daha önce sınırlı bir çerçevede ve teknik düzeyde tanınan yazarın, son birkaç yıldır daha geniş bir ilgiye mazhar olduğunu gösteriyor. Nahid Sırrı’yı geniş kitlelere tanıtan eserleri arasında özellikle iki kıymetli romanı dikkat çekiyor: Sultan Hamid Düşerken ve Kıskanmak. Ancak Eve Düşen Yıldırım ve Tersine Giden Yol isminde iki romanı daha var. Sağlığında birkaç öykü kaleme alan Örik, üç tiyatro oyunu yazıp neşretti (Sönmeyen Ateş, Muharrir, Oyuncular) ve üç de seyahat notları kitabı yazdı.

Teorik alanda da roman ve öykünün kuramsal yapısı üzerinde kafa yoran Örik ayrıca iyi bir mütercim olarak da biliniyor. Aralarında Anatole France, Voltaire, Pierre Loti, Balzac (Goriot Baba ve Bilinmeyen Şaheser), Albert Sorel (7 ciltlik Avrupa ve Fransız İhtilali) gibi isimlerin eserlerinin de aralarında bulunduğu 15 kadar eseri Batı dillerinden Türkçeye kazandırdı.

*** Bir sonraki yazıda, Nahid Sırrı’nın iki önemli romanı üzerinde duracağım ve bilhassa Sultan Hamid Düşerken üzerine bazı gözlemlerimi yazacağım.

Peki hiç mi özgür basın yok?” diye sordu bir başkası; “Elbette var. Benim basın özgür değil derken kastettiğim; ana akım olarak bilinen, merkezde ve daha görünür olan medya grupları. Onlar özgür ve bağımsız olmadı. Tabii ki bunun istisnaları var; özellikle de daha az satan, daha ideolojik gazeteler.”

“Bu tablodan kurtuluş elbette mümkün. Bunun yolu da alternatif haber kaynaklarının çoğalması, kişisel blogların artmasından geçecek. Böylece, toplumsal olaylara duyarlı ve ilgili herkes bir parça gazeteci olacak. Tabii en büyük katkıyı sizler, yani vatandaş yapacak. Eğer gerçeği öğrenmek, bilgi almak istiyorsanız, bunun maliyetine katlanmak durumundasınız.”

Jacques Derrida (2023) Ses ve Fenomen, Fol Kitap, 142 sayfa

Şükrü Hanioğlu (2023) Atatürk, Entelektüel Biyografi, Bağlam, 1000 sayfa

Komisyon (2023) Van Gogh in Auvers-sur-Oise: His Final Months, Thames & Hudson, 256 sayfa

Tanıl Bora (2023) Demirel, İletişim, 576 sayfa

Northrop Frye (2023) Yirminci Yüzyıl Edebiyatı Üzerine, Ketebe, 560 sayfa

Zeki Demirkubuz ile Nuri Bilge Ceylan arasındaki tartışmayı takip etmeyi denedim. İki sinemacı da nezaket çerçevesinde konuşuyordu. Nuri Bey, Zeki Bey’in bir TV kanalında söylediklerine sosyal medyadan, yazılı cevap verdi. Mesele “küslük, bayılma, ödül, fikir hırsızlığı” gibi konular etrafında dönüyordu. Muhtemelen, birbirlerinin eserleri hakkında daha önce görüş beyan etmişlerdir; bilemiyorum. Fakat Zeki Bey “2006’dan beri hiçbir filmini izlemedim” dedi. Nuri Bey ise Demirkubuz sineması hakkında herhangi bir söz sarfetmedi. Zeki Bey, uzunca bir söyleşi kapsamında Nuri Bey’in “akıllı, etkili, dünya çapında ilgi uyandırmış bir sinemacı” olduğunu söyledi; Kış Uykusu’nun bir sahnesini izlediğini ve beğenmediğini belirtti…

ÖZEL DEDEKTİF OLAMAMAK

Sinema, 20. yüzyılın taşıyıcı sanatıydı. [19. asrı, roman biçimlendirmişti.] 100 yıl boyunca yetişme, kişilik kazanma maceramıza filmler eşlik etti. Dostluklar, aşklar, mücadeleler, hatta kıyafetler, tavırlar, jestler… sinemanın etkisindeydi. Meslek seçerken de filmlerden ilham alıyorduk. Dedektif olmak istiyor, olamıyorduk; zira Türkiye’de özel dedektif olunamıyordu…

Gerçek olaylardan uyarlanan hikayeleri severim. Fakat hayata uyarlanmaya değer kurmacaları daha çok severim.

SİNEMANIN SONU

Uzmanların çoğu “21. yüzyılda sinema konumunu, etkisini kaybedecek” diyor. Nitekim salonlara gitme oranı epey düştü. Filmler internet platformlarından, cep telefonu, bilgisayar ekranlarından izleniyor… Hollywood’da senaristler yapay zekayla mücadele ediyor. Billy Wilder, Frank Capra, Visconti, Sergio Leone, Spielberg, Coppola, Tarantino… gibi şanlı yönetmenler çıkacak mı, şüpheli. Görünen o ki herkes bilgisayarda kendi filmini tasarlayacak. Yapay zeka bize mesela Trumbo tarzı bir senaryodan, Tony Scott stilinde çekilmiş, başrollerde Cüneyt Arkın ile Angelina Jolie’nin oynadığı bir filmi 1 saniyede yapıverecek. Filmleri VR gözlükleriyle izleyerek, başrolü biz üstleneceğiz. Yapay zeka, izleme listelerimizden hareketle, bize yeni filmler hazırlayacak…

Attilâ İlhan romanlarındaki sinematofrafik anlatım, onun dahiyane edebiyatıyla birleşerek mucizevi bir terkip oluşturur

EDEBİYATÇILAR VE FİLMLER

Ülkü Tamer Alleben Öyküleri adlı kitabında Gaziantep’teki bir sinema salonundan, orada izlediği filmlerden bahseder. Nakıp Ali’nin sineması… Ülkü Bey’in [nurlar içinde yatsın] çok sevdiğini belirttiği filmlerin birkaçını izlemiştim. Kahraman Şerif [High Noon], General… Esaslı filmlerdi. Gelgelelim izlerken, Ülkü Bey kadar heyecanlandığımı sanmıyorum. Ülkü Tamer’in Virgül Sinemada adlı şiiri meşhurdur. Dahası, şairin Ezra ile Gary adlı bir şiir kitabı vardır. Ünlü Şair Ezra Pound ile meşhur Aktör Gary Cooper… Umberto Eco, 1939 yapımı Stagecoach’u tuttuğunu söyler. En ilginci belki, Attilâ İlhan’ın Eski Sinemalar adlı şiiridir. Attilâ İlhan romanlarındaki sinematofrafik anlatım, onun dahiyane edebiyatıyla birleşerek mucizevi bir terkip oluşturur.

TOMRİS UYAR’IN FAVORİ FİLMİ

Gerçek olaylardan uyarlanan hikayeleri severim. Fakat hayata uyarlanmaya değer kurmacaları daha çok severim. Gene de biyografik filmlerde ilgimi çeken bir yön var: Başkarakterler genellikle saygı, şefkat ve özenle ele alınır. Shadowlands, The Elephant Man [Tomris Uyar’ın favori filmi], Tolkien, Walk the Line, Public Enemy… Bizde de etkileyici biyografi filmleri çekildi: Köroğlu, Veda, Kelebeğin Rüyası [sinemadan edebiyata bakışın nadir örneklerinden. Yılmaz Erdoğan’ı kutlamak gerek], Müslüm, Naim, Bergen, Atatürk… Yerli biyografik yapımların, ufuk açıcı olanları bir yana, bazılarının da hikayesi anlatılan kişinin popülaritesinden, prestijinden faydalanma niyetiyle çekildiği malum. Nitekim, Neşet Ertaş, Ahmet Kaya hakkındaki sinema projeleri akamete uğradı…

Bana deseler ki, “Issız bir adaya düşeceksin ve bir tek senaristin yazdığı filmleri izleyeceksin; seç.” Cevabım hazır: Anders Thomas Jensen.

SENARİSTLERİN İZİNDE

Gençliğimde, yönetmen olmak istiyordum. Şartlar elvermedi, beceremedim, girişimlerim yetersiz kaldı… Romana yöneldim. Şu yaşımda senaryolar yazmak niyetindeyim. Yıllardır iyi senaristleri takip ediyorum. Hangi filmi kim yazmış bakıyorum. Billy Wilder [1906-2002], Aaron Sorkin, Cesare Zavattini [1902-1989], William Goldman [1931-1918], Eric Roth, Giuseppe Tornatore Ernest Lehman [1915-2005], Dalton Trumbo [1905-1976], Herman J. Mankiewicz [1897-1953], Woody Allen, Coen Biraderler, Jee-woon Kim, Steven Zaillian, Alan Ball…

Yeşilçam’ın ünlü üçlüsü Safa Önal, Bülent Oran, Erdoğan Tünaş’ın yazdığı filmleri ilgiyle izliyorum. Sadık Şendil’in, Yavuz Turgul’un, Ahmet Üstel’in yeri ayrı. Yeni kuşak senaristlerimiz arasında Berkun Oya, Gülse Birsel, Hakan Günday son derece dikkate değer görünüyor bana. Bana deseler ki, “Issız bir adaya düşeceksin ve bir tek senaristin yazdığı filmleri izleyeceksin; seç.”

Cevabım hazır: Anders Thomas Jensen. Onun hakkında müstakil bir yazı yazmak niyetindeyim.

KAFES DÖVÜŞÜNDEN DAHA ETKİLİ BİR DİYALOG

Şimdi, başa dönelim, Zeki Demirkubuz ile Nuri Bilge Ceylan arasındaki gerilim bize ne söylüyor?

Belki de sinemanın ne olduğunu ve sinemaya ne olduğunu tam kavrayamadık?

Yeşilçam mirasını iyi değerlendiremedik. Bugün artık sinema sanatı çözünürken, tartışma konusunu doğru seçemiyoruz sanki?

Ülkü Tamer, Umberto Eco ve Attilâ İlhan gibi yazarları cezbeden, onların dünyasının biçimlenmesine etki eden filmlerin bugünkü karşılıkları hangi yapımlardır?

Biyografi filmlerinde hayat hikayeleri ihtimamla sunulan gerçek kişiler aramızda yaşadılar, yaşıyorlar mı?

Türkiye’de popüler veya tanınmaya değer figürleri konumlayabiliyor muyuz?

Linç salgınının, safsataların, putlaştırmaların, aşağı çekmelerin, kutuplaşmaların… arasında bir insanı anlamak büyük mesele haline mi geliyor?..

Zeki Bey ile Nuri Bey’in, kafes dövüşünden daha etkileyici, her iki tarafın ve de izleyicilerin kazançlı çıkacağı bir diyalog kurmaları mümkün mü?

Birbirlerinin biyografik filmini çekmeleri gerekse, ortaya nasıl bir film çıkar?..