Bazı popülist liderler Donald Trump, Giorgia Meloni iktidarda. Popülist partiler Reform UK, Almanya için Alternatif (AfD) iktidarın kapısını çalıyor. Bu sırada birçok geleneksel sol parti (örneğin İngiltere'de İşçi Partisi) zorlanıyor.

Barnard College'da popülizm üzerine yazılar yazmış ve araştırmalar yapmış bir akademisyen ve tarihçi olan Sheri Berman[1], Times Opinion editörü John Guida[2] ile yaptığı yazılı bir sohbetle popülist siyasetin durumunu değerlendirdi.

John Guida: Viktor Orbán 16 yıl boyunca aralıksız iktidardaydı ve bu sürenin büyük bölümünde uluslararası sağ için belirli bir milliyetçi-muhafazakâr siyasetin örneğiydi. Kaybetti, ancak sağcı popülizm Avrupa ve Amerika'da hâlâ güçlü bir siyasi güç. Bunu ne devam ettiriyor?

Sheri Berman: Başlangıç noktası, popülistleri semptom olarak görmek olmalı kurulu partilere, politikacılara ve kurumlara duyulan hoşnutsuzluğun semptomu. Bu hoşnutsuzluk, vatandaşların kurulu düzenin taleplerine ve şikayetlerine yanıt veremediği veya vermek istemediği hissinden kaynaklanıyor. Macaristan'da Orbán'a siyasi fırsatı tam da bu sağladı: Güçlü sosyalist parti korkunç bir skandala karıştı, birçok vatandaş “neoliberal” kapitalizme geçişin yarattığı sarsıntı ve sonuçlarından mustaripti ve ülke 2008-9 küresel finans krizinden en kötü etkilenen ülkelerden biriydi. Bu hayal kırıklığı ve hoşnutsuzluğun kaynakları gerçek yolsuzluk, karşılık vermeme ve kurulu partilerin, politikacıların ve kurumların kötü performansı dışında Batı ve diğer ülkeleri altüst eden derin ekonomik, sosyo-kültürel ve teknolojik dönüşümlerdi.

Guida: Alttaki ekonomik değişimleri biraz açar mısın?

Berman: Bu değişimler birçok ülkede bölgeler içinde artan eşitsizlikler yarattı ve ülkeler içindeki ve küresel ekonomik güç dengesini değiştirdi. Doğrudan acı veren yoksulluk ve işsizlik gibi unsurların popülist seçimlerdeki payına dair daha az kanıt var. Daha geniş güvenlik kaygıları ise başka bir konu başlığı olarak ele alınmalı. Güvenlik kaybı, iş kaybı korkusu, gelecek belirsizliği, bir ekonomik şokun kişiyi veya ailesini ekonomik bir sarmala sürükleyebileceği endişesi, hükümet kaynaklarına erişim kaygısı gibi boyutlar içerir. Lorenza Antonucci'nin yeni kitabı “Insecurity Politics” (Güvenliksizlik Siyaseti) son bir örnek ki bu tür kaygıların sadece popülist partilere oy verme isteğini artırmakla kalmayıp, partilerin toplum içinde bölünmeler yaratmasını, bazı grupları (azınlıklar, göçmenler, elitler) birçok vatandaşın karşılaştığı sorunlar için günah keçisi ilan etmesini kolaylaştırdığı yönünde görüşleri öne çıkarıyor.

Guida: Belki “temsil açıkları”nın kültürel meselelerde kritik bir mercek olarak önemini açıklayabilirsin. Partilerin pozisyonlarının seçmen tercihlerinden uzaklaştığında temsil açıklarının ortaya çıktığını söylemiştin. Laurenz Guenther'in “Siyasi Temsil Açıkları ve Popülizm” adlı son makalesi de bu açığın neredeyse tüm kültürel meselelerde var olduğunu, partilerin genel olarak ulusal ortalama seçmenden daha liberal olduğunu ve bunun yirmiden fazla Avrupa ülkesini kapsadığını vurguluyor.

Berman: Bu makalenin ve diğer ilgili araştırmaların temel noktası, son dönemde Batı toplumlarının dramatik şekilde daha karmaşık hale geldiğidir. Bu en belirgin şekilde Batı Avrupa'da görülür; bazı ülkelerde artık yabancı doğumlu vatandaş oranı ABD'den bile yüksektir. Oysa ABD göç dalgalarını kabul etme tarihine sahip bir ülke. Örneğin benim 1980'lerin sonunda yaşadığım İsveç'te neredeyse hiç önemli göç yokken, Ülke şimdi bu kategoriye girdi. Bu göç dalgaları, Batı'daki eğitimli elitlerin sosyal ve kültürel meselelerde (göç dahil) çok fazla sola kaydığı dönemde gerçekleşti. Şunu vurgulamak önemli: Bu dönemde “ortalama” insanlar yani üniversite eğitimi olmayanlar veya geniş anlamda işçi sınıfı da bu konularda daha ilerici hale geldi, ancak bu eğitimli kesimlere kıyasla çok daha yavaş bir oranda gerçekleşti.

Guida: Bu elitler hem sol hem de sağ (en azından Avrupa'da) ana akım partilerin liderleri miydi?

Berman: Doğru. Bu partiler buna bağlı olarak aynı zamanda bu büyük demografik değişimler yaşanırken göç ve ilgili konularda sola kaydı. Bu ne anlama geliyor? Birçok Batı ülkesinde, demografik değişimin hızı, yasadışı göç, asimilasyon, hükümet kaynakları üzerindeki baskılar konusunda endişeliyseniz özellikle 2015-16 mülteci krizine kadar Batı Avrupa ülkelerinde ana akım merkez sol veya merkez sağ partilerden hiçbirinin bu endişeleri kabul ettiğini veya bunlara yanıt verdiğini göremezdiniz. Bu dinamik merkez sol partilerde daha belirgindi; bu partiler bu konularda daha da sola kaymış ve 1990'larda “hafif neoliberalizm”i benimseyerek geleneksel ekonomik profillerini de terk etmişti. Ekonomik ve kültürel kaymalar birleşince, üniversite eğitimi olmayan ve işçi sınıfı seçmenlerin çoğu yabancılaştı. Zamanla bu grupların birçok üyesi sağcı popülistlere oy vermeye başladı.

Guida: Artık birkaç popülist yönetim örneğimiz var. En açık sözlüsü Orbán’dı. Brexit ise erken bir popülist projeydi. Genel olarak, ortaya koyduğun ekonomik ve kültürel terimler ışığında popülist yönetimi nasıl değerlendiriyorsun? Şu anda ABD'de de başka bir örneğimiz olduğunu göz önüne almanı istiyorum.

Berman: Evet, birkaç popülist parti tüm hükümeti ele geçirdi; Orbán, Trump. Bu politikacılar/partiler her zaman veya çoğunlukla popülistti. Trump'ın ilk dönemi tartışmalı bir istisnaydı çünkü o yıllarda çok daha az popülist bir şekilde yönetti. Buna karşın bunlar ekonomik başarı hikayesi olmadılar. Bunun nedeni kısmen, ama tamamen değil, aynı zamanda aşırı derecede yolsuz olmalarıydı ki bu ironik bir durum, çünkü mevcut elitlerin yolsuzluğuna karşı kampanya yapmışlardı. Ama daha da önemlisi, Macaristan'daki ekonomik kötü yönetim şaşırtıcı boyutlara geldi. Soğuk Savaş sonrası geçişten sonra Doğu Avrupa'nın başarı hikayelerinden biriyken, şimdi Polonya gibi benzer ülkelerin çok gerisinde kaldı. Trump 2.0 döneminde şaşırtıcı yolsuzluk seviyeleri görüldü ve kampanya yaptığı birçok konuda geriye gidiş yaşandı örneğin enflasyon yeniden yükseliyor, imalatta önemli bir iyileşme yok, sıkıntı çeken kırsal bölgeler hâlâ sıkıntı çekiyor, genel olarak yaşam maliyeti Amerikan vatandaşları için acil bir sorun olmaya devam ediyor, sağlık hizmetlerine erişim birçok vatandaş için yeniden tehdit altında.

Guida: Yani ekonomik olarak en iyi ihtimalle oldukça yamalı bir sicil.

Berman: Popülistler daha iyi bir ekonomik gelecek vaat ettikleri ölçüde, bunu başardıklarına dair pek kanıt yok.

Guida: Peki son 10 yılda özellikle etkili bir popülist lider oldu mu?

Berman: Bu “etkili”yi nasıl tanımladığınıza bağlı. Etki açısından Donald Trump burada en iyisi (GOAT). Sadece iki seçim kazanmakla kalmadı Cumhuriyetçi Parti'yi dönüştürdü, ABD'deki siyasi rekabetin doğasını değiştirdi ve Amerikan demokrasisi üzerinde uzun vadeli, belki de geri döndürülemez etkiler yarattı. Öte yandan “etkili”yi politika sonuçlarıyla tanımlarsak sıralama daha zor. Batı Avrupa'da birçok popülist parti koalisyon hükümetlerinde iktidar oldu; İtalya, Finlandiya, Hollanda, Avusturya gibi ve burada sicilleri biraz karışık. Ülkelerinin sorunlarını çözemediler ama birçok kişinin korktuğu veya iddia ettiği gibi özellikle demokrasiyi baltalama konusunda felaket de olmadılar.

Guida: Sadece sosyo-kültürel açıdan ne dersin?

Berman: Özellikle göçe odaklanırsak, bazıları etkili oldu. Bu partilerin göç ve diğer sosyo-kültürel meseleleri gündeme getirdiği ve birçok ülkede seçmenlerin uzun zamandır talep ettiği şeyi yaptığı konusunda şüphe yok.

Guida: Bu belki popülist yönetimi değerlendirmenin başka bir yolunu öneriyor. Sydney Üniversitesi'nden liberal siyasi filozof Alexandre Lefebvre, Macar seçimleri öncesinde yazdığı son bir yazıda rejimin en iyi şekilde “iyi yaşamın somut bir vizyonuna göre düzenlenmiş” ve “devlet gücünü kullanarak onurlandırılmaya değer gördüğü yaşam biçimlerini sıralamaya ve teşvik etmeye hazır” olarak anlaşılması gerektiğini öne sürdü. Orbáncı anayasada “Hıristiyanlık yoluyla” “sadakat, inanç ve sevgi” gibi “temel birleştirici değerler” yer alıyor. Sağcı popülistlerin potansiyel cazibesi maddi meselelere daha az vurgu yapmak ve ulusal yaşamın ahlaki bir vizyonuna bu vizyon aşırı ideolojik veya kısıtlı olsa bile)daha fazla odaklanmak mı?

Berman: Bu vizyon hem sol hem de sağ entelektüelleri cezbediyor. Sağcı entelektüeller Macaristan'ı örnek görüyordu. Ama en bariz şekilde, Orbán rejiminin bu yönü de bir başarısızlıktı. Doğum oranlarını artırmak, “Hıristiyan değerleri” teşvik etmek gibi politikalar koydu. Doğum oranlarında önemli bir artış olmadı, Macarlar kiliseye düzenli gitmiyor ve anti-eşcinsel politikaları genç Macarların çoğunu ülkeden kaçırmaktan başka bir işe yaramadı; tam da Orbán'ın görünüşte mücadele etmek istediği türden bir düşüşe katkıda bulundu. Avrupa'da çok da uzun olmayan bir süre önce Hıristiyan Demokrat partilerin serpildiği bir dönem vardı . Bunlar Hıristiyan değerler ve ilkelerden ilham alan partilerdi. Dine ve kiliseye saygı, ailenin merkeziliği ve belirli “geleneksel” değerler öne çıkmıştı. Ama bu partiler çoğulculuğa ve demokrasiye de bağlıydı. Bu partilerin sosyal demokrat muadilleriyle birlikte gerilemesi üzücü. Muhafazakârlara görüşlerini savunmak için bir yol sunuyorlardı ama bunu çoğulcu, demokratik bir çerçeve içinde yapıyorlardı. Orbán'ın bu konuda sattığı şeye neredeyse kimse, hatta Macaristan'da bile ilgi duymadı. Hükümeti insanların nasıl yaşaması gerektiğinin, hayatın amaçlarının ne olması gerektiğinin, “iyi”nin tanımının hakemi yapmak bu çoğulcu demokrasiyle temelden uyumsuzdur. Böyle bir dayatma soldan da gelebilir elbette ve tüm değerlerimizi hemşehrilerimize dayatmaya çalışmanın tehlikeli bir yol olduğunu kabul etmemiz önemlidir.

Guida: İtalya'daki Giorgia Meloni gibi biri, popülist kılıkta bir Hıristiyan Demokrat gibi mi yönetiyor?

Berman: Bir dereceye kadar doğru. Artık “aşırı” olarak görülen birçok politika göçe sınır getirmek, asimilasyonda ısrar etmek, “geleneksel” değerleri savunmak, aileye ve sosyal bakımın devlet yerine özel sektör tarafından sağlanmasına öncelik vermek uzun zamandır Hıristiyan Demokrat veya muhafazakâr siyasetle ilişkilendirilmiştir. Bunların savunulması gereken pozisyonlar olduğunu söylemiyorum. Ama bunları patolojikleştirmek veya demokrasiye tehdit olarak görmek en iyi ihtimalle abartılı ve tehlikelidir, çünkü şiddetle karşı çıktığımız politikalar ile gerçek demokrasi tehditleri arasındaki ayrımı siler.

Guida: Son zamanlarda sol popülist partiler pek görmedik, ancak tarihsel olarak özellikle ABD'de başarılı olmuşlardı. Başarılı bir sol popülist parti için siyasi bir fırsat var mı?

Berman: Sanders, Alexandria Ocasio-Cortez ve Zohran Mamdani gibi isimler Demokrat Parti'yi bu yöne itmeye çalışıyor. Batı Avrupa'da da sol popülist partiler oldu ama sağcı muadillerine göre çok daha az başarılıydılar. Bunun bir kısmı Batı'daki seçmen kitlesiyle ilgili: Üniversite eğitimi olmayan, işçi sınıfı seçmenler genel olarak sosyal ve kültürel konularda biraz muhafazakâr, ekonomik konularda ise biraz sola eğilimlidir. Bu da günümüz sol popülistlerinin onları çekmesini zorlaştırıyor ve bunlar seçmenlerin çoğunluğu değil ama bir çoğulluğu oluşturuyor. Batı Avrupa'da nispi temsil sistemleri çok sayıda partinin doğmasına yol açtığı için, sol popülistler genellikle yüksek eğitimli, beyaz yakalı, kozmopolit şehirlerde yaşayan insanlar tarafından desteklenen partiler oluyor.

Guida: Yakın zamanda popülizmin, şikayet odaklı bir siyaset tarzı olarak geleceğe dair bir vizyondan yoksun olduğunu öne sürmüştün. Komünizm veya faşizmin, tüm derin kusurlarına rağmen, “yeni bir geleceğin nasıl görüneceğine dair bir his ortaya koyduğunu” söylemiştin. “Sadece eski düzeni yok etmekle kalmadılar, yeni bir şey yaratmak istediler.” Geçen yıl ekonomist tarihçi Adam Tooze, “Trump’ın ulusal ekonomi stratejistlerinin” (o sırada gümrük tarifelerinden bahsediyordu) “Amerikan halkından talep ettikleri şeyde Demokrat Partil, rakiplerinden çok daha cesur” olduğunu ve “Yeşil Yeni Düzen savunucularının asla cesaret edemediği şeyi yaptığını: Amerikan tüketim normlarına, daha iyi bir gelecek adına doğrudan meydan okuduklarını” yazmıştı. Sağcı popülistlerin karşıtları için, geleceğe dair ikna edici bir vizyon ne kadar kritik değer taşıyor?

Berman: Bugün sağda geleceğe dair büyük bir vizyon yok. Daha fazla Hıristiyan Demokrat seçeneğe dönüş mümkün ama yine bu tamamen demokratik kurallar içinde kalıyor. Bunun yerine yeni sağ, iddia ettikleri şeylere geniş bir arzu yerine solun “aşırılıklarına” karşı önemli bir öfke üzerine gelişiyor. Trump birçok yönden radikal ve geçmişten özellikle Cumhuriyetçi Parti'nin yakın geçmişinden net bir kopuşu temsil ediyor. Ama çoğu Amerikalı onun gümrük tarifelerinin refahı yeniden yaratmaya veya ABD'de güçlü bir imalat sektörü oluşturmaya yetmediğini biliyor. Biden'ın ekonomi politikalarının ironisi şu: Ne kadar kusurlu olursa olsun, bunlar geniş kapsamlıydı ve ekonomik olarak dezavantajlı Amerikalıların ve Amerika'nın dezavantajlı bölgelerinin karşılaştığı zorluklarla başa çıkmak için tasarlanmıştı. Ama Demokrat marka bu seçmenler ve bölgeler arasında toksik hale geldiği için, bu politikaların amacı gizli kaldı. Haberci mesaj kadar önemlidir ve seçmenler bir partiye olan inançlarını kaybettiğinde ve artık kendileri için durmadığını gördüğünde, politikalarının gerçekten kendilerine yardımcı olabileceğini düşünmek daha zor olur.

Guida: Yani olumlu bir vizyon yeterli değil. Bunu ilerletmek için ikna edici bir haberciye ihtiyaç var.

Berman: Rakibinizin desteğini zayıflatmak ile kendiniz için destek yaratmak arasında fark var. Örneğin Batı Avrupa'da sağ popülist desteğin azaldığı bazı ülkeler var çünkü göç meselesi büyük ölçüde gündemden çıktı. Danimarka burada net bir örnek. Ama göçü gündemden çıkarmak, sola destek yaratmakla aynı şey değil. ABD'deki karşılaştırma açık: Trump'ın hataları Demokratlara önümüzdeki ara seçimlerde ve muhtemelen 2028'de kesinlikle yardımcı olacak. Ama uzun vadede bir parti için destek inşa etmek istiyorsanız, sadece rakiplerinizin hatalarından beslenmekten daha fazlasını yapmanız gerekir. Kendi özgün ve çekici markanızı ve programınızı inşa etmelisiniz.

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/04/17/opinion/populism-orban-trump.html

İran’ın uranyum zenginleştirmesini sınırlayan 2015 Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA), müzakere edilmesi iki yıldan fazla süren ve kökleri aslında 2003’e dayanan bir anlaşmaydı. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ise nükleer sorunu ve birkaç başka konuyu içeren müzakereler için Islamabad’da bir tam günden az zaman geçirdi.

Şaşırtıcı olan, Vance’in başarısızlık için yaptığı açıklama oldu: İran, ABD tarafından sunulan şartları reddetti. Oysa Amerikan tarafı şartları dikte edebilecek konumda değildi, çünkü 8 Nisan ateşkesinin yürürlüğe girmesinden sonra İran kararlı duruşunu korumuştu.

Ancak Vance, patronu Donald Trump gibi, İranlıların yenildiğine ve ABD’nin geri adım atmak zorunda olmadığına inanıyor gibiydi. Vance’in dönüşünün ardından Trump, alışıldık tarzıyla el yükseltti ve İran limanlarına girip çıkan tüm gemiler için Hürmüz Boğazı üzerinden deniz ablukası ilan etti.

Abluka bir savaş eylemidir, dolayısıyla durum zaten tehlikeli. İran, petrol ihracatının engellenmesine karşılık ABD’ye bağlı Körfez monarşilerinin enerji altyapısına saldırma tehdidini yerine getirirse işler çok daha kötüye gidebilir. Bu da petrol, dizel, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ve diğer kritik emtiaların fiyatlarını yükseltecektir.

Trump İran’a yeniden saldırabilir ve İsrail muhtemelen onu takip eder. Tam kapsamlı savaş geri döner. Bu yüzden görüşmelere yeniden başlamak gerekiyor.

Peki bundan sonra ne olacak? Neyse ki iki taraf da daha fazla müzakereyi tamamen dışlamış değil. Üstelik Pakistan ve Mısır gibi arabulucular, Tahran ile Washington arasındaki uçurumu kapatmak için perde arkasında yoğun şekilde çalışıyor. Hem Tahran’ın hem Washington’un yeniden savaşı önlemek için sebepleri var.

Trump, daha fazla savaşın, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve ekibinin “provokasyonsuz bir İran savaşının rejimi devireceği” yönündeki kesin güvencelerini kabul ederek kazdığı çukuru derinleştireceğini biliyor.

Enflasyon yükseliyor, zaten düşük olan anket rakamları daha da düşüyor ve ara seçimler yaklaşıyor. İran korkunç bir saldırıya dayanabildi, ancak mücadele yeniden başlarsa uğradığı muazzam hasar daha da artacak, yeniden inşayı zorlaştıracak ve geçmişte kitlesel huzursuzluğu tetikleyen ekonomik sıkıntıları uzatacaktır.

Bu koşullar yenilenmiş diplomasi için elverişli, ancak bunun için uygulanabilir bir çerçeve gerekiyor. Benim önerdiğim çerçeve her şeyi kapsadığını iddia etmiyor mesela İran’ın balistik füze programı hâlâ çözülmemiş bir konu ama uyuşmazlığın merkezindeki temel meseleleri ele alıyor.

Öncelikle, Amerika Birleşik Devletleri’nin, İran’ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’na (NPT) taraf olarak sahip olduğu, barışçıl amaçlarla uranyum zenginleştirme hakkını tanıması gerekiyor. Zenginleştirme, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) güvenceleri altında %3,67 ile sınırlandırılmalı (ki bu zaten 2015 JCPOA limitiydi), elektronik ve yerinde UAEA denetimi yapılmalı ve İran’ın santrifüj parçaları sökülüp depolanmalı.

İran daha da ileri giderek, Washington’un istediği 20 yıllık moratoryuma razı olmadan, teklif ettiği beş yıllık maksimum sürenin ötesinde tüm zenginleştirmeyi durdurabileceğini belirtebilir.

Trump 2018’de JCPOA’dan çekildikten sonra Tahran, anlaşmayla kaldırılan yaptırımların yeniden (hatta daha da sıkılaştırılarak) uygulanması nedeniyle kendini zenginleştirme limitleriyle bağlı hissetmedi. İran şu anda 440 kg %60 zenginleştirilmiş uranyuma sahip. ABD, bunun tamamının kaldırılmasında ısrar etmek yerine, denetimli olarak seyreltilmesini (down-blending) kabul edebilir. Zenginleştirme anlaşması 20 yıl süreyle yürürlükte kalabilir ve yenilenebilir.

Çerçeve, İran’ın nükleer silah geliştirmemesi yönünde yazılı bir taahhütte bulunmasını öngörüyor. Bu, 28 Şubat’ta ABD-İsrail saldırısında öldürülen merhum Ayetullah Ali Hamaney’in talimatıyla uyumlu. İran hükümeti sık sık bu talimata atıf yapıyor, dolayısıyla nükleer silahsızlık taahhütü vermesi de olası.

Hamaney’in ölümünden sonra İran Dışişleri Bakanı, Tahran’ın konumunda büyük bir değişiklik beklemediğini söylemişti. Ancak Hamaney’in oğlu ve halefi Müçteba, babasının yasağını yeniden teyit ederken; ABD ve BM Güvenlik Konseyi üyeleri tarafından garanti altına alınacak paralel şekilde İsrail’in de İran’a asla nükleer saldırı başlatmayacağı güvencesi sağlanabilir.

İsrail ve ABD tarafından bir yıl içinde iki kez saldırıya uğradıktan sonra İran’ın nükleer silahlardan vazgeçmekte tereddüt etmesi anlaşılabilir. İşte bu yüzden çerçevenin diğer kısımları güçlü teşvikler içeriyor.

İran, ABD’nin asla ödemeyeceği savaş tazminatı talebinden vazgeçmeli. Karşılığında ABD, birincil ve ikincil yaptırımları tamamen kaldırmalı ve donmuş tüm İran varlıkları serbest bırakılmalı.

İran ayrıca, Hürmüz Boğazı’ndan geçen her petrol tankeri için 2 milyon dolar (£1,5 milyon) geçiş ücreti alma hakkını elde etmeli tabii ki bunun için Tahran’ın da geçiş hakkına saygı gösterme taahhüdünde bulunması ve Rusya ve Çin dahil bölge ve uluslararası bir koalisyon tarafından garanti sağlanması gerekecektir.

Körfez monarşileri, ABD’nin İran’da büyük yıkım yaratmak için üslerini kullanmasına izin verdiğine göre, Tahran’ın ekonomik yeniden inşa için kaynak talep etmesi mantıksız değil. Ayrıca geçiş ücreti düzenlemesi, tarafsız bir otorite tarafından tahmin edilecek yeniden inşa maliyetleri karşılandığında sona erecek ve İran’ın kendi önerdiği gibi, boğazın diğer tarafındaki Umman ile paylaşılacaktır.

ABD ve İran, yasama organları tarafından onaylanan ve bir BM Güvenlik Konseyi kararına bağlanan bir saldırmazlık paktı imzalamalıdır. İran, ABD silahlı kuvvetlerinin Orta Doğu’dan tamamen çekilmesi gibi ulaşılmaz talebinden vazgeçmelidir. Ancak saldırmazlık paktı bu tavizi telafi edecek ve Tahran ile Körfez devletleri benzer anlaşmalar imzalayabilecektir.

Sonuç olarak, bu planın ya da herhangi bir planın kabul edilmesi için üç koşulun mutlaka yerine gelmesi gerekiyor.

Birincisi, yalnızca İran değil, Washington da uzlaşmalara gitmelidir.

İkincisi, Trump 22 Nisan ateşkes süresini uzatmalı ve bu kadar karmaşık görüşmelerin zaman aldığını kabul etmelidir.

Üçüncüsü, İsrail’in İran’a yapacağı bir saldırı her şeyi rayından çıkarabilir. Görüşmeler devam ederken Trump, Netanyahu’nun elini tutmalıdır.

* Rajan Menon (New York Şehir Üniversitesi Powell School’da uluslararası ilişkiler profesörü ve Columbia Üniversitesi Saltzman Savaş ve Barış Çalışmaları Enstitüsü’nde kıdemli araştırma görevlisidir)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/apr/16/donald-trump-peace-deal-iran-washington-tehran-deadline

Aslında elindeki imkanlar çok düşüktü. Viktor Orbán 16 yıldır başbakanlık yapıyordu; bu süre içinde seçim kurallarını değiştirmiş, bir zamanlar tarafsız olan devlet görevlerine sadık adamlarını yerleştirmiş, yargı bağımsızlığını zayıflatmış, siyasi rakiplerini bastırmış ve bağımsız medyayı ile üniversiteleri taciz etmişti. Siyasi sistemi kendi lehine eğmesine rağmen Magyar, Pazar günkü oylamada Orbán'ı yine de ezdi.

Magyar'ın partisi parlamentoda üçte iki çoğunluğu kazanmış görünüyor ve %53 halk oyu aldı; Orbán'ın partisi ise %38'de kaldı.

Macaristan elbette Amerika Birleşik Devletleri'nden çok farklı bir ülke. Ancak Orbán'ın yükselişi ve iktidarı kullanma biçimi uzun zamandır Trump için model olmuştu. Şimdi ise Orbán'ın düşüşü, Demokrat Parti ve otoriter sağcı tehdidi yenmeye çalışan diğer partiler için bir model olabilir.

Magyar'ın kampanya stratejisinin özellikle iki yönü çok önemliydi. Birincisi, sadece Macaristan'da değil, birçok yerde kararsız seçmenlerin kararlarını yönlendiren ekmek-süt meselelerine odaklanmasıydı.

Amerika'da bu seçmenler Trump'ın ilk döneminden sonra ondan soğumuş, 2020'de Joe Biden'ın seçilmesine yardımcı olmuş, ancak enflasyondan bıkınca 2024'te Trump'ı yeniden seçmişti.

Magyar'ın lideri olduğu Tisza partisinin kampanya platformunun başlığı “İşlevsel ve İnsani Bir Macaristan'ın Temelleri” idi.

Hükümet hizmetlerinin verimsizliği eleştiriliyordu. Programlar arasında işçi sınıfı ailelerine vergi indirimi, sağlık hizmetlerinin genişletilmesi, emekli maaşlarının artırılması, çocuk yardımlarının yükseltilmesi ve okullardaki destek personelinin maaşlarının artırılması yer alıyordu.

Bu programları finanse etmek için çok zenginlerden servet vergisi alınmasını ve Orbán'ın anti-demokratik politikaları yüzünden kesilen Avrupa Birliği transfer ödemelerinin geri alınmasını öneriliyordu.

Magyar'ın partisi kampanya temalarını sosyal medyada yenilikçi yollarla yaydı; bu da Orbán'ın devlet kontrolündeki medya mesajlarını eski ve yorgun gösterdi.

Kritik olarak, Magyar yolsuzluğu kampanyanın temel konularından biri haline getirdi. Kendisi 20 yıldan fazla süre Orbán'ın Fidesz partisinde üye olarak kalmış, devlet kontrolündeki kurumlarda üst düzey görevlere yükselmişti. Ancak 2024 başlarında, hükümetin iyi bağlantıları olan bir eski yetkilinin cinsel istismar skandalını affetmesi üzerine Fidesz'ten istifa etti.

Magyar, yolsuzluktan iğrendiğini söyledi ve viral bir röportajda “birkaç ailenin ülkenin yarısına sahip olduğunu” iddia etti. Ardından Tisza partisine katıldı ve kısa sürede lideri oldu.

Kampanya sırasında Orbán'ın yolsuzluk sistemini Macarların durgun yaşam standartlarından duydukları hayal kırıklığına bağladı.

Pazar gecesi zafer konuşmasında, vatandaşların hükümetten iyi tıbbi bakım, düzgün bir aile hayatı ve onurlu bir emeklilik bekleyebileceği bir ülke vaat etti. Önemli olanın siyasi bağlantılar değil, kişinin kendisi olduğunu söyledi.

Amerika için bu stratejinin bir versiyonunu hayal etmek oldukça kolay. Trump da Orbán gibi makamını kendini, ailesini ve dostlarını zenginleştirmek için kullandı. Şiddet suçları işlemiş siyasi müttefiklerine af çıkardı; bunlardan biri çocuklara cinsel istismar suçlamasıyla karşı karşıyayken affedildi. Zenginlere vergi indirimi yaptı, işçi sınıfından Amerikalıların sağlık hizmetlerine erişimini zorlaştırdı. İran'daki savaşı benzin fiyatlarını yükseltti. Popülizmi sahteydi. Küçük bir zengin ve bağlantılı kesimin yararına çalışıyor, çoğu Amerikalıya zarar veriyordu ve bu da onu ve partisini, hükümetin daha iyi bir güç olarak kullanılabileceğini inandırıcı şekilde savunan bir muhalefete karşı kırılgan hale getiriyor.

Magyar'ın zaferi, Demokrat Parti'nin sadece Trump'ı eleştirmekten çok daha ileri giden, ülkeye alternatif bir vizyon çizen iddialı bir gündeme ihtiyacı olduğunu gösteriyor. Demokratlar henüz böyle bir gündeme sahip değil, ancak partide birçok kişi bunun gerektiğini kabul ediyor.

İkinci ders, Demokratlar ve Avrupa'daki merkez sol partiler için daha zor olabilir. Kendisini merkez sağ olarak tanımlayan Magyar, elit sol çevrelerde baskın olan ve birçok seçmeni uzaklaştıran sosyal ilerlemecilikten kaçınarak kısmen kazandı.

Ekonomik olarak ilerici, kültürel olarak ılımlı hatta muhafazakâr bir çizgide koştu. Macar bayrağı gibi vatansever semboller kullandı ve “Magyar” (Macar) anlamına gelen soyadından yararlandı. Kendisini milliyetçi olarak gösterdi ve Slovakya'daki Macar azınlığa kötü muamele nedeniyle Slovakya büyükelçisini sınır dışı edebileceğini ima etti.

Orbán'ın önceki rakiplerinin ihmal ettiği kırsal bölgelerde kampanya yaptı. Ukrayna'ya asker veya silah göndermeyeceğini vaat etti. Budapeşte'deki Onur Yürüyüşü'ne katılmayı reddetti; bu da Orbán'ın onu L.G.B.T.Q. aktivistlerinin esiri olarak göstermesini zorlaştırdı.

Dünya çapındaki son seçimleri şekillendiren göç konusunda ise Magyar, Orbán hükümetinin koyduğundan bile daha sıkı kısıtlamalar çağrısı yaptı. Sınır çitini koruyacağını, misafir işçi programını iptal edeceğini ve Avrupa Birliği dışından misafir işçi kabul etmeyeceğini söyledi.

Tisza partisinin platformu, misafir işçilerin “ücretleri düşürdüğünü, emlak fiyatlarını şişirdiğini ve sosyal sorunlara yol açtığını” iddia ediyordu. (Amerika'dan farklı olarak, Avrupa'da göçmenler arasındaki suç oranları yerli vatandaşlara göre genellikle daha yüksek.)

Göç, birçok ülkede seçilebilirlik açısından hayati önem taşıyor çünkü ana akım siyasetçiler bu konuda kamuoyundan keskin şekilde ayrılmış durumdalar. Seçmenlerin istediğinden çok daha fazla göçmen kabul ettikleri anlaşılıyor.

Magyar'ın tüm taktiklerini kesinlikle onaylamıyoruz ve hiçbir Amerikan siyasetçisinin Onur Yürüyüşü'ne katılmaktan kaçınma ihtiyacı hissetmesini ummuyoruz. Yine de Orbánizme karşı olan herkes, sadece işlerine gelen kısımlarını değil Macaristan kampanyasının tamamınıincelemeli.

Magyar, ekonomik ilerlemecilik ile sosyal ılımlılığı birleştirerek seçim kazanan birçok çağdaş siyasetçiden biri. Hollanda, Polonya, Danimarka ve başka yerlerde de ulusal adaylar benzer şekilde kazandı.

Amerika'da, son yıllarda zor bölgelerde kazanan Demokrat kongre üyelerinin neredeyse hepsi güçlü ekonomik mesajlar verirken suç, göç ve diğer konularda aşırı sol pozisyonları reddetti.

Barack Obama ve Bill Clinton da başkanlığı iki kez kazanmak için benzer bir yaklaşım kullandı. Sadece çok mavi bölgeler baştan sona kültürel ilerlemeci adayları seçiyor.

Bu daha hetorodoks yaklaşımın başarısı gizem değil. Amerika ve Avrupa'nın büyük kısmındaki kamuoyu tercihiyle uyumlu.

Çoğu seçmen yavaş büyüyen gelirlerden şikayetçi ve hükümetin yardım etmesini istiyor. Aynı zamanda, birçok zor soruda hızla sola kayan elit kültürel ilerlemecilikten de rahatsızlar. Kendi bakış açılarını gerçekten paylaşan siyasetçiler arıyorlar.

Eğer mesele sadece bireysel politik sonuçlar olsaydı, bu tartışmalar bu kadar acil olmazdı. Ancak bunlar demokrasinin sağlığıyla ilgili. Birçok ülkede radikalleşmiş siyasi sağ, otoriter bir yöne sapmış, iktidarı kendine kazımaya çalışırken devlet gücünü müttefiklerini zenginleştirmek ve eleştirmenlerini bastırmak için kullanmış durumda.

Ana akım sol ise çok sık, yalnızca seçmenin dar bir kesiminin desteklediği pozisyonlara sarılarak aşırı sağın yükselişine yardımcı olmuş.

Orbán'ın yenilgisi hikâyenin sonu değil; hatta Macaristan'da bile değil, çünkü müttefikleri hükümetin birçok kısmında çalışmaya devam edecek. Ama bu yenilgi anlamlı. Birçok kişi onun yenilmez olduğunu düşünüyordu. Avrupa Birliği içinde Vladimir Putin'in en büyük müttefikiydi ve 21. yüzyıl Batı liberalizm karşıtlığının rol modeliydi.

Trump onu açıkça hayranlıkla anıyordu ve Başkan Yardımcısı JD Vance geçen hafta onun için kampanya yapmak üzere Macaristan'a gitti. Magyar bu aşırı sağ devi tamamen yendi. Özgür dünya, bunu nasıl yaptığını dürüstçe incelemeli.

* NYT Yayın Kurulu

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Linki:https://www.nytimes.com/2026/04/14/opinion/magyar-orban-hungary-trump-defeat.html

Magyar kalabalığa tekrar tekrar “Korkmayın!” diye seslendi. Kalabalık da “Korkmuyoruz!” diye slogan attı. Kalabalıktaki bir kadına, iki çocuk annesi ve ilkokul öğretmeni Mariann Szabó’ya sordum: Magyar’ın bu sözleri ne anlama geliyor? İnsanlar neden korkuyordu? Szabó, kamuda çalışan insanların Fidesz’e karşı çıktıkları görülürse işlerini kaybedebileceklerinden ve geçimlerini sürdüremeyeceklerinden korktuklarını söyledi.

Bu korku, birçok insanın siyasi görüşlerini gizli tutmasına neden oluyordu. Magyar’ın kampanyasından önce Szabó, kasabasında Orbán’ı sevmeyen başkalarının da olduğunu biliyordu ama ne kadar olduğunu bilmiyordu. Birden her şeyin değişmek üzere olduğu hissine kapıldılar. Szabó, “Bunu Berlin Duvarı’nın yıkılmasından hemen önce, Macaristan’daki komünist diktatörlüğün son bulduğu1989’la karşılaştırabilirsiniz” diye ekledi.

Pazar günü geldi: Orbán yenildi. Macaristan’ın demokratik tarihinde en yüksek seçmen katılımıyla gerçekleşen seçimde, Magyar’ın Tisza partisi üçte iki çoğunluğu (anayasayı değiştirmeye yetecek kadar) kazandı.

Orbán’ın kendi gücünü korumak için yeniden yazdığı anayasayı değiştirebilecekler. Budapeşte’de Macarlar, şehrin muhteşem neo-Gotik Parlamentosu’nun karşısında Tuna Nehri kıyısında toplandı; tezahürat yapıyor, bayrak sallıyor ve şampanya patlatıyorlardı.

Orbán’ın yenilgi konuşması dev ekranda oynatıldığında 50 yaşındaki Zoli Kertész, “Bu müzik gibi!” diye haykırdı. Orbán’ın bazı hayranları, onun kaybetmesinin aslında hiç otokrat olmadığını kanıtladığını söylüyor. Oysa bu sonuç, Fidesz’e karşı muhalefetin ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor.

Orbán’ın iktidarını korumak için kurduğu tüm yapıları (aşırı çarpık seçim bölgeleri, ele geçirilmiş medya, devlet destekli propaganda, yerel himaye ağları ve yaygın tehditler ile sindirme) aşmayı başardı. Macar Sosyalist Partisi’nin eski eş başkanı ve milletvekili Ágnes Kunhalmi, 2022’de aday toplarken bir okul müdürünün aday olmayı reddettiğini anlattı; çünkü kızı öğretmen olduğu için işten atılacağından korkuyordu. Bir diğeri ise oğlunun Fidesz bağlantılı bir şirketle yaptığı iş ilişkisinin kesileceğinden endişe ediyordu.

Magyar, mitinglerde sürekli Orbán’ın bir “mafya devleti” yönettiğini söylüyordu. Bu söylem karşılık bulmasaydı, bu kadar büyük bir farkla kazanması mümkün olmazdı.

Son günlerde Orbán’ın kaybettiği netleşince, bazı Amerikan ve İngiliz muhafazakârlar onun asıl başarısının Macar solunu yok etmek olduğunu savundu. Budapeşte’deki Amerikalı muhafazakârların önde gelen isimlerinden Rod Dreher, “Péter Magyar’ın Orbán’ı yenme şansının nedeni, en azından kamuya açık olarak Orbán’ın savunduğu her şeyi kabul etmesi” diye yazmıştı.

Bunda biraz doğruluk payı var. Macaristan’daki seçim, tıpkı 2023’teki Polonya seçimi gibi, merkez sağ ile otoriter sağ arasında bir tercihti.

Magyar, Orbán’ın yasadışı göçle mücadele konusunda direnişine katkı vermek için oy kullandı. Geçen yıl 100 binden fazla kişi Orbán’ın eşcinsel gurur yürüyüşünü yasaklama girişimine karşı Budapeşte’de yürüdüğünde, Magyar katılmadı.

Kunhalmi, Pazar günü seçilen parlamentonun 1989’dan beri ilk kez sol kanattan hiç temsilci içermeyeceğini söyledi; çünkü birçok ilerici aday, anti-Orbán oylarını bölmemek için adaylıktan çekildi.

Kunhalmi kendi adaylığını da iki hafta önce geri çekti; bu yüzden Seçim Günü onun için buruk bir gündü. Ancak Orbán ile Magyar (ya da en azından Magyar’ın vaat ettiği şey) arasındaki derin farkları küçümsemek büyük hata olur.

Magyar, mevcut düzenden temiz bir kopuş vaadiyle kampanya yürüttü. Amerikan Demokratlarının da öğrenebileceği bir mesaj olarak da not edebilirsiniz. Ayrıca kamu kaynaklarını kullanarak kendilerini zenginleştirenleri yargılayacağını söyledi.

Seçim öncesinde Macarlar, lider değişikliğinden ziyade rejim değişikliğinden bahsediyordu: Rus yanlısı, kleptokratik, yöneten partinin neredeyse her kuruma sızdığı bir sistemden; özgür, liberal ve Avrupa’ya yönelik bir düzene geçiş.

Eğer Magyar sadece Orbán’ın biraz daha az yolsuzluk yapan versiyonu olsaydı, Donald Trump ve Vladimir Putin onu engellemek için bu kadar endişelenmezdi. Magyar’ın zaferinin jeopolitik sonuçları derin görünüyor.

Orbán döneminde Macaristan, Ukrayna’ya yardımı ve hem Rusya hem İsrail’e yaptırımları veto etmişti. Magyar’ın hareketi Rusya’ya karşı düşmancaydı. Mitinglerinde insanlar 1956 Macar Devrimi’nden kalma “Rusya, evine dön!” sloganını atıyordu.

Alman Marshall Fonu analisti Zsuzsanna Végh, “Avrupa Birliği ve NATO’ya güçlü bir bağlılık anlatısı var” saptamasını yaptı. Ayrıca Magyar’ın Benjamin Netanyahu ile kişisel bir ilişkisi olmadığı için, “Tisza hükümeti İsrail’e karşı bazı yaptırımları kabul edebilir” diye ekledi.

Magyar gurur yürüyüşüne katılmamış olsa da, Orbán’ın yaptığı gibi LGBTİ+ kişileri şeytanlaştırması pek olası değil.

Pazar gecesi Tuna kıyısında kutlama yapanlar arasında 30 yaşındaki biseksüel Eszter Kalocsai ve 24 yaşındaki eşcinsel Milan Gabriel Berki de vardı. İkisi de sevinçten kendinden geçmişti.

Kalocsai, son 10 yıldır kadınlara olan ilgisini gizlediğini söyledi. “Harika!” diye bağırdı. “Artık dışarı çıkıp herkesi sevdiğimi söyleyebilirim! Aman Tanrım!” Berki ise “Duygu çok yoğun” diye ekledi. Magyar insanlara korkmamalarını söylemişti ve onlar da korkmadıklarını gösterdiler.

* Michelle Goldberg

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/04/13/opinion/orbans-defeat-hungary-trump-world.html

Aradan geçen altı haftada, bu savaşın pervasızlığı daha da netleşti. Dikkatli askeri planlamayı hiçe saydı, içgüdülerine ve temennilerine göre hareket etti. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, Trump’a saldırıların İran’da halk ayaklanmasına yol açacağını öngördüğünü söylediğinde, CIA Direktörü bu fikri “gülünç” diye nitelendirmişti.

Trump buna rağmen ilerledi. Kendine öyle güveniyordu ki, İran’ın yapabileceği bariz karşı hamleye (Hürmüz Boğazı’nı kapatarak petrol fiyatlarını fırlatmak) karşı hiçbir plan yapmadı.

İran’ın nükleer programını yeniden inşa etmek için kullanabileceği zenginleştirilmiş uranyumu güvence altına alacak makul bir strateji de geliştirmedi. Geçen hafta, İran medeniyetini yok etme yönündeki yasa dışı ve ahlaksız tehditlerden, ilan ettiği savaş hedeflerinin çoğunu gerçekleştiremeyen son dakika ateşkesine savruldu.

İran, anlaşmanın merkezi bir maddesine hâlâ karşı çıkıyor ve Hürmüz Boğazı’ndan geçen trafiğin büyük kısmını engellemeye devam ediyor.

Trump’ın sorumsuzluğu, Amerika Birleşik Devletleri’ni utanç verici bir stratejik yenilginin eşiğine getirdi. Daha önce de vurguladığımız gibi, İran rejimi hiçbir sempatiyi hak etmiyor. On yıllardır kendi halkını ezdi ve başka yerlerde terörü destekledi.

Mevcut savaş, Haziran’da ABD ve İsrail’in yaptığı saldırılar ile 2023’ten beri İsrail’in diğer operasyonlarıyla birleşince İran’ı önemli ölçüde zayıflattı.

Donanması, hava kuvvetleri ve hava savunma sistemleri tahrip edildi, nükleer programı geriletildi. Hamas, Hizbullah ve Suriye’nin devrilmiş hükümeti gibi bölgesel müttefiklerinden oluşan ölümcül ağı da aşındırıldı.

Ancak bu başarılar, savaşın Amerika Birleşik Devletleri’ni zayıflattığı gerçeğini gizleyemiyor. Trump’ın dikkatsizliğinin doğrudan sonucu olarak Amerika’nın ulusal çıkarlarına dört ana darbe vurulduğunu görüyoruz.

Bu darbeler, Çin, Rusya ve diğer yerlerdeki otokratların zaten cesaretlendiği bir dönemde küresel demokrasiyi de zayıflatıyor.

Birinci darbe ki bu ABD ve dünya için en somut darbedir. İran’ın Hürmüz Boğazı’nı silahlandırarak küresel ekonomi üzerindeki etkisini artırmasıdır. Dünyadaki petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazın yaklaşık %20’si, İran’ın güney kıyısına bitişik olan bu boğazdan geçer. Savaştan önce İran liderleri, trafiği kapatmanın yeni ekonomik yaptırımları ve askeri saldırıyı davet edeceğini korkuyordu. Saldırı zaten gerçekleşince, İran boğazı neredeyse kendi gemileri hariç tüm trafiğe kapattı. Bu politika ucuz çünkü çoğunlukla tehditle yürüyor: Bir drone, füze veya küçük bir tekne bir tankeri havaya uçurabilir. Buna karşılık, boğazı zorla yeniden açmak devasa bir askeri operasyon gerektirir; muhtemelen kara birlikleri ve uzun süreli işgal de buna dahildir. Trump’ın boğaz konusunda öngörüsüzlüğü, göz kamaştırıcı bir yeteneksizliği ortaya koyuyor. İki haftalık ateşkes, statükoyu geri getirmiyor çünkü İran hâlâ trafiği sınırlıyor ve nihai barış anlaşmasının parçası olarak geçiş ücreti koyma tehdidinde bulunuyor. Savaş, İran liderlerine bu suyolunu kontrol etmenin gerçek bir olasılık olduğunu gösterdi. Zamanla diğer ülkeler boru hatları gibi alternatifler geliştirecek ama bunlar zaman alacak. Şu an için İran, altı hafta önce ancak hayal edebileceği bir diplomatik kaldıraç kazandı gibi görünüyor. Durumu değiştirmenin görünürdeki tek yolu, küresel bir koalisyonun boğazın yeniden açılmasını talep etmesi ama bu Trump’ın kesinlikle önderlik etmeye uygun olmadığı bir koalisyon.

İkinci darbe Amerika’nın dünyadaki askeri itibarına yönelik oldu. Bu savaş, Ukrayna, İsrail ve diğer müttefiklere verilen son Amerikan yardımlarıyla birlikte, Tomahawk füzeleri ve Patriot önleyicileri gibi bazı silah stoklarını önemli ölçüde tüketti. Uzmanlar, Pentagon’un sadece İran savaşında Tomahawk füzelerinin dörtte birinden fazlasını kullandığını düşünüyor. Stokları eski seviyesine getirmek yıllar alacak ve ABD bu arada askeri gücünü nasıl koruyacağı konusunda zor seçimler yapmak zorunda kalacak. Pentagon zaten Güney Kore’deki füze savunma sistemlerini çekti. Savaş ayrıca ABD ordusunun yeni savaş yöntemlerine karşı savunmasız olduğunu ortaya çıkardı. Amerika, İran’ın geleneksel hava ve deniz kuvvetlerini yok etmek için milyarlarca dolarlık yüksek teknolojili mühimmat kullandı; Tahran ise Hürmüz Boğazı’ndaki trafiği durdurmak ve bölgedeki hedefleri vurmak için ucuz, tek kullanımlık dronlar kullandı. Dünya, askeri harcaması ABD’nin yüzde biri olan bir ülkenin çatışmada ABD’yi nasıl aşındırabileceğini gördü. Bu, Amerikan ordusunu reforme etme ihtiyacının acil bir hatırlatıcısı olarak kayda geçti.

Üçüncü büyük maliyet Amerika’nın ittifaklarına yönelik darbe ile ortaya çıktı. Japonya, Güney Kore, Avustralya, Kanada ve Batı Avrupa’nın çoğu bu savaşta ABD’yi desteklemeyi reddetti. Trump’ın onlara muamelesi düşünüldüğünde bu durum hiç de şaşırtıcı değildi. Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmak için onlardan yardım istediğinde, çoğu müttefik bunu reddetti. Bu ülkeler önemli noktalarda müttefik kalmaya devam edecek ama artık ABD’yi güvenilir bir dost olarak görmediklerini açıkça belirttiler. Gelecekte Washington’a daha iyi direnebilmek için artık kendi aralarında daha güçlü ilişkiler kurmaya çalışıyorlar. Washington’daki Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nden Daniel Byman şöyle yazdı: “İran savaşının ABD’ye vereceği belki de en büyük uzun vadeli zarar, dünya çapındaki müttefikleriyle ilişkilerinde olacaktır.” Orta Doğu’daki durum daha nüanslı. İran’ın savaş sırasında Arap komşularına saldırması, bu ülkeleri ABD’ye yaklaştırabilir. Ancak bu olasılık belirsiz. Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleri savaş nedeniyle ekonomik zarar gördü ve Trump’ın ateşkesinden dolayı da terk edilmiş hissettiler. Son altı hafta, onlara Trump’ın yargısına ve çıkarlarını anlama kapasitesine dair şüphe duymak için yeterince neden verdi.

Dördüncü darbe ise Amerika’nın ahlaki otoritesine geldi. Bu ülke tüm kusurlarına rağmen, dünyanın birçok yerinde hâlâ bir işaret feneri olmaya devam ediyor. Anketlerde insanlara “Keşke taşınabilseniz” diye sorulduğunda ABD ezici şekilde birinci çıkıyor. Amerika’nın cazibesi sadece refahından değil, özgürlük ve demokratik değerlerinden geliyor. Trump siyasi kariyeri boyunca bu değerleri belki de en çok geçen hafta İran medeniyetini yok etme tehdidinde bulunduğunda aşındırdı. Savunma Bakanı Pete Hegseth ise “düşmanlarımıza merhamet yok” benzeri kana susamış bir dizi açıklama yaptı. Bunlar normalde savaş suçu olurdu. Trump ve Hegseth, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’nin dünyada reddedilmesine öncülük ettiği vahşi bir silahlı çatışma yaklaşımını benimsedi. Bunu yaparak, insan onurunu daha özgür ve açık bir dünya argümanının merkezine koyduğunu iddia eden Amerikan küresel liderliğinin temellerini sarstılar.

Editör kurulumuz uzun zamandır Trump’ın siyaset ve yönetimine karşı çıktı. Yine de son altı haftadaki başarısızlıklarından zevk almıyoruz. Bir kere, İran’da, İsrail’de, Suudi Arabistan’da, Katar’da, Birleşik Arap Emirlikleri’nde ve başka yerlerde ölüm, yaralanma ve yıkım yaşandı. Savaşta en az 13 Amerikalı asker hayatını kaybetti.

Ayrıca hiçbir Amerikalının da Trump’ın eleştirmenleri dahil olmak üzere kendi ülkesinin başarısızlığını dilemesi yanlıştır. Hepimizin onun yönettiği ülkede payı var. Özgür dünyanın da öyle. Çin ve Rusya’ya karşı koyacak ekonomik ve askeri güce sahip başka hiçbir demokrasi yok. Amerika’nın bu savaşla daha zayıf ve daha yoksul hale gelmesi, otoriterliği artıyor.

Şu anki en iyi umut kulağa naif gelebilir ama hâlâ doğruluk payı içeriyor:

Trump en sonunda dürtüsel tutumla yalnız başına hareket etme yaklaşımının yetersizliğini kabul etmelidir. Bunun yanı sıra; savaşın verdiği zararı en aza indirmek için Kongre’yi sürece dahil etmeli ve müttefiklerden yardım istemelidir.

* NYT Yayın Kurulu

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Link: https://www.nytimes.com/2026/04/12/opinion/trump-iran-war-incompetence-america.html

Macaristan’daki parlamento seçimlerine işaret ederek Trump, Orbán’ı “gerçekten güçlü ve kudretli bir Lider” olarak nitelendirdi; “Büyük Ülkesi ve Halkı için yorulmaksızın mücadele ediyor ve onları seviyor”. Destek konusunda herhangi bir şüphe kalmasın diye de şöyle bitirdi:

 “ONA TAMAMEN DESTEK VERİYORUM!”

Bu, sadece Trump’un coşkusu değil. Macaristan’ın küçük nüfusuna (10 milyondan az) rağmen birçok Trumpçı figür, uzun süredir görevdeki bu başbakanı önemli bir siyasi müttefik olarak görüyor.

Sonbaharda Trump yönetiminin Ulusal Güvenlik Stratejisi, Orta ve Doğu Avrupa’daki “sağlıklı uluslar”a, örneğin Macaristan’a, kıtayı tehdit ettiği iddia edilen “uygarlık silinmesine” karşı direnmede yardım sözü verdi.

Dışişleri Bakanı Marco Rubio Şubat ayında bunu şöyle özetledi: “Macaristan’ın başarılı olması ulusal çıkarımızdan yanadır.”

Trump için konu basit: Orbán, onun deyimiyle “fantastik bir adam”. Bu yakınlık, Macar lider için ölümcül bir öpücük olabilir.

MAGA destekçileri Macaristan’ı muhafazakâr bir ütopya olarak görse de, birçok Macar ülkelerinin bu rolü oynamasından pek memnun değil. Daha kötüsü, Trump’ın politikalarının yarattığı etkiler: Ekonomik durgunluğu ağırlaştırıyor ve başbakana seçim desteğini tehdit ediyor.

Son yıllarda Avrupa’daki aşırı sağ partiler Trump’la yakın bağlar kurdu; Macaristan’daki seçim, fazla yaklaşmanın tehlikelerine karşı bir uyarı olabilir. Çünkü eğer Orbán düşerse, bunun önemli bir nedeni Beyaz Saray’daki hayranı olacak.

2000’lerin başında kısa bir dönem başbakanlık yaptıktan sonra Orbán şimdi kesintisiz 16 yıldır iktidarda.

Fidesz partisi seçim çoğunluklarını kullanarak ülkeyi kendi imajına göre yeniden şekillendirdi. Anayasayı yeniden yazdı, prestijli Orta Avrupa Üniversitesi’ni ülkeyi terk etmek zorunda bıraktı ve okullarda L.G.B.T. ile ilgili materyalleri yasakladı.

 Bunlar sivil topluma karşı geniş çaplı bir hamlenin parçasıydı. Orbán’a göre tüm bunlar, Macaristan’ın ulusal kimliğini ve hatta AB’nin aşırı baskıcı otoriitesinden bağımsızlığını korumak için yapılıyor.

Bu süreçte Budapeşte yönetimi uluslararası destek aradı ve kendini örnek alınacak bir model olarak sundu. Hükümet destekli Tuna Enstitüsü, milliyetçi muhafazakârların büyük Avrupa şehirlerinde bir araya gelip fikir alışverişi yaptığı konferanslar düzenliyor.

 Londra tren istasyonlarındaki gazete bayilerinde “Hungarian Conservative” (Macar Muhafazakârı) adlı bir dergiye rastlayabilirsiniz. (Daha nadiren okundukları görülse de.)

Tüm bunlar, Macaristan’ın “liberal karşıtı” yönetimin öncüsü olarak uluslararası prestijini yükseltme projesinin bir parçası.

Trump da buna inananlardan biri. Fidesz hükümeti onun sözleriyle “Macaristan’ı Korudu, Ekonomiyi Büyüttü, İş Yarattı, Ticareti Teşvik Etti, Yasadışı Göçü Durdurdu ve HUKUK VE DÜZENİ Sağladı!”

Bu saygı karşılıklı. Amerikan başkanı Avrupa’da genel olarak popüler olmasa da, yakın tarihli bir ankete göre Macarların neredeyse üçte biri ona güveniyor ve bunların ağırlıklı kısmı Orbán hükümeti destekçileri arasında yer alıyor.

Ancak karşılıklı saygıya rağmen Trump’ın politikaları Macaristan’a zarar veriyor.

Orbán’ın Fidesz’i, kültür savaşları mesajını refah vaadiyle birleştirdiğinde en yüksek popülerliğine ulaştı. Uzun süre bunu başardı. 2010’larda Macaristan’da çalışan sayısı neredeyse %20 arttı ve 4,7 milyona ulaştı.

Finansal krizden sonraki on yılda yoksulluk oranı düştü, inşaat sektörü patladı ve Orbán’ın Avrupa Birliği’ne sert eleştirilerine rağmen Macaristan Alman otomotiv üreticilerinin üssü haline geldi. Büyüme oranları da buna paralel yükseldi.

Bu ekonomik canlılık pandemiyle darbe aldı ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra sürdürülebirliği daha da zorlaştı.

Şimdi Trump’ın ikinci başkanlığı bunu tamamen bitirme tehdidi oluşturuyor. Gümrük vergileri ve tehditlerle öne çıkan “America First” politikası, Macaristan gibi Avrupa ekonomisine bağımlı ülkeler için kötü haber.

Aynı şekilde Trump’ın Avrupa’yı Rusya yerine Amerika’dan sıvılaştırılmış doğal gaz almaya zorlaması, Macaristan’ı diğer üye devletlerden daha fazla vuracak.

Bir de İran’daki savaş var; bu da enerji fiyatlarını yükseltiyor ve enflasyon sarmalı başlatıyor.

Avrupa’daki bazı aşırı sağ liderler sorunu fark etti. Trump’ın ikinci döneminin başında Fransa’daki Ulusal Birlik’ten Jordan Bardella, kendi ülkesinin Elon Musk’ın DOGE’sine benzer bir şeye ihtiyacı olduğunu söylemişti. Bugün ise Washington’a “boyun eğmeyi” reddettiğini vurgulamaya daha istekli görünüyor.

Daha önce Trump’ı dost sayan İngiltere Reform Partisi’nden Nigel Farage, Britanya’nın İran savaşına katılıp katılmaması konusunda tereddüt içinde.

İtalya Başbakanı Giorgia Meloni bile kendini Avrupa ile Trump yönetimi arasında köprü olarak konumlandırmışken mesafesini korumaya çalışıyor.

Orbán ise hâlâ Amerikan destekçilerini, örneğin bu hafta ülkeyi ziyaret eden Başkan Yardımcısı JD Vance’i ön plana çıkarmaya istekli.

Ancak Amerikan hayranlarının iddiaları, özellikle Orbán’ın sözde “işçi yanlısı muhafazakârlığı” hakkındakiler, Macarlar için çoğunlukla boş söz gibi geliyor.

Budapeşte’nin güneyindeki sosyalist model şehir olarak 1950’lerde kurulan çelik kenti Dunaújváros’u ele alalım. Rejim değişikliğinden sonra bile çelik fabrikası binlerce işçiyi istihdam etmeye devam etti. Ama 2022’de yıllarca süren mali sıkıntıların ardından üretim durdu.

Orbán’ın hazır bir hikayesi vardı. Suçu Ukrayna savaşı, Rusya’ya yaptırımlar ve AB’nin yeşil politikalarına attı; üretimin yeniden başlayacağını vaat etti.

Ama vaat edilen yatırım gelmedi ve fabrika nihai iflasa sürüklendi; binlerce işçi işsiz kaldı. Yerel halkın çoğunluğu, Orbán’ı fabrikanın karbondan arındırılması ve çalışır halde kalması için Brüksel’den yardım istememekle suçluyor.

Geçen ay Dunaújváros’taki bir mitingde Orbán çelik fabrikasından hiç bahsetmedi; bunun yerine Ukrayna’yı eleştirdi ve yerel adayın umut verici sözlerini alkışlattı.

Fidesz’in azalan desteği tam da Dunaújváros gibi yerlerde belirleyici olabilir. Parti uzun süredir küçük kasabalardaki düşük gelirli seçmenleri temel dayanağı olarak görüyordu .

Orbán yakın zamanda “işçiler, emekçiler, çıraklar, nitelikli işçiler ve kamu çalışanları yeterli sayıda oy vermezse partisinin sıkıntıya girebileceğini” söylemişti.

Mevcut anketler genç seçmenlerin ve büyük şehirlerin daha yüksek katılım gösterebileceğini, bunun da Orbán’ın aleyhine olacağını işaret ediyor.

“Kararsız”ların çokluğu kesin tahminleri zorlaştırsa da, Fidesz tabanının parçalandığı açıkça görünüyor.

Birçok uluslararası gözlemci Macaristan seçimini ulusal kimlik ile uyanıklık, otoriter yönetim ile liberal demokrasi arasındaki bir savaş olarak resmediyor.

Hem Rus hem Amerikan başkanları tarafından desteklenen Orbán’ın arkasında “güçlü adam” desteği olduğu kesin. Ancak birçok seçmen daha çok kendi yaşam koşullarına bağlı olarak daha sıradan gerekçelerle oy verecek.

 Orbán’ın ana rakibi, eski Fidesz yetkilisi ve muhalefetin büyük bölümünün desteklediği Péter Magyar, büyük vaatler konusunda ketum kaldı. Umudu, kamuoyundaki yorgunluğun nihayet Orbán’ı devirmesi.

Trump’ın kendi seçim zaferleri, muhalefetin rehavete kapılmaması gerektiğini hatırlatmalı. Çoğunluk desteği olmayan bir lider bile, tabanı ateşliyse, içerden eleştirenleri etkisizleştirilmişse ve diğer taraf da seçmenlerini harekete geçiremezse kazanabilir.

Yine de ne yönden bakarsanız bakın, durum Orbán için kötü görünüyor. On yıldan fazla süredir sadece muhalifleri ve azınlıkları şeytanlaştırarak değil, aynı zamanda birçok Macar için somut kazanımlar sağlayarak da yönetti. Bugün, Trump’ın dünyasında, bunun hâlâ mümkün olup olmadığı belirsiz.

* David Broder

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Link: https://www.nytimes.com/2026/04/09/opinion/orban-hungary-election-trump.html

ABD ve İsrail yetkilileri önce Oval Ofis’in yanındaki Kabine Odası’nda toplandı. Ardından Netanyahu, asıl toplantı için aşağı kata indi: Başkan Trump ve ekibiyle Beyaz Saray Durum Odası’nda (Situation Room) yapılacak, son derece gizli İran sunumu.

Bu oda, yabancı liderlerle yüz yüze toplantılar için nadiren kullanılırdı. Trump oturdu, ancak odadaki maun konferans masasının başındaki alışıldık koltuğuna değil. Bunun yerine masanın bir tarafına, duvardaki büyük ekranlara dönük şekilde yerleşti.

Netanyahu ise tam karşısında, başkanın karşı tarafına oturdu. Başbakanın arkasındaki ekranda Mossad Direktörü David Barnea ve İsrail askeri yetkilileri görünüyordu. Netanyahu’nun arkasında görsel olarak dizilen bu isimler, onu savaş zamanı lideri imajıyla çevrelemiş gibiydi. David Barnea, Mossad Direktörü, Netanyahu ve İsrail askeri yetkilileri, Beyaz Saray Durum Odası’ndaki bu kritik toplantıya katıldılar.

David Barnea, İsrail’in dış istihbarat teşkilatı Mossad’ın direktörü, Bay Netanyahu ve İsrailli askeri yetkililer, Bay Trump ile Beyaz Saray Durum Odası’nda gerçekleştirilen bu yüksek riskli toplantıya katıldılar.

Beyaz Saray Genel Sekreteri Susie Wiles masanın en ucunda oturuyordu. Hem Dışişleri Bakanı hem de Ulusal Güvenlik Danışmanı olarak görev yapan Marco Rubio, her zamanki koltuğundaydı. Savunma Bakanı Pete Hegseth ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Dan Caine genellikle birlikte oturdukları taraftaydı; onlara CIA Direktörü John Ratcliffe de katıldı. Başkanın damadı Jared Kushner ile İranlılarla müzakereleri yürüten özel elçi Steve Witkoff da ana grubu tamamlıyordu.

Toplantı kasıtlı olarak sızıntı riskini azaltmak için küçük tutulmuştu. Diğer üst düzey kabine üyelerinin bu toplantıdan haberi bile yoktu. Başkan Yardımcısı JD Vance de yoktu; Azerbaycan’daydı ve toplantı o kadar kısa sürede ayarlanmıştı ki zamanında dönememişti.

Netanyahu’nun önümüzdeki bir saat boyunca yapacağı sunum, ABD ve İsrail’i dünyanın en istikrarsız bölgelerinden birinde büyük bir silahlı çatışmaya doğru yönlendirecekti. Bu toplantı, Trump’ın seçenekleri ve riskleri tarttığı, daha önce hiç kamuoyuna yansımamış bir dizi iç tartışmayı da tetikleyecek ve sonunda Trump’ın İsrail’le birlikte İran’a saldırma kararını vermesine yol açacaktı.

Bu yazı, yakında çıkacak “Rejim Değişikliği: Donald Trump’ın Emperyal Başkanlığı’nın İç Yüzü” (Regime Change: Inside the Imperial Presidency of Donald Trump) adlı kitaba yapılan röportajlara dayanıyor. Kitap, yönetim içindeki tartışmaları, başkanın sezgilerini, iç çevresindeki çatlakları ve Beyaz Saray’ı nasıl yönettiğini ortaya koyuyor. Hassas konular ve iç görüşmeler, isimlerinin açıklanmaması şartıyla yapılan geniş röportajlara dayanıyor.

11 Şubat’taki Durum Odası toplantısında Netanyahu sert bir satış konuşması yaptı. İran’ın rejim değişikliği için olgunlaştığını öne sürdü ve ortak bir ABD-İsrail operasyonunun İslami Cumhuriyeti nihayet sona erdirebileceğine inandığını belirtti.

Bir ara İsrailliler Trump’a kısa bir video gösterdi. Videoda, sertlik yanlısı hükümet düşerse İran’ı yönetebilecek potansiyel yeni liderlerin montajı yer alıyordu. Bunların arasında, İran’ın son şahının sürgündeki oğlu Reza Pahlavi de vardı. Washington’da yaşayan muhalif Reza Pahlavi, kendisini laik bir lider olarak konumlandırmaya ve İran’ı teokratik rejim sonrası bir döneme taşımaya çalışıyordu.

Netanyahu ve ekibi, neredeyse kesin zafer işaretleri olarak gördükleri şartları sıraladı: İran’ın balistik füze programı birkaç hafta içinde yok edilebilirdi. Rejim o kadar zayıflayacaktı ki Hürmüz Boğazı’nı kapatamayacaktı. İran’ın komşu ülkelerdeki ABD çıkarlarına ciddi darbeler indirme ihtimali ise çok düşük görülüyordu. Üstelik Mossad’ın istihbaratına göre İran içinde sokak protestoları yeniden başlayacak ve İsrail istihbarat teşkilatının ayaklanma ve isyanları körüklemesiyle, yoğun bir bombardıman kampanyası İran muhalefetinin rejimi devirmesi için uygun koşulları yaratacaktı.

İsrailliler ayrıca Irak’tan İran Kürt savaşçılarının sınırı geçerek kuzeybatıda bir kara cephesi açabileceğini, böylece rejimin güçlerini daha da dağıtacağını ve çöküşü hızlandıracağını dile getirdi.

Netanyahu sunumunu kendinden emin, tekdüze bir ses tonuyla yaptı. Bu, odadaki en önemli kişi olan Amerikan başkanı nezdinde iyi karşılanmış gibi görünüyordu. Trump, başbakana “Bana iyi geliyor” dedi.

Netanyahu için bu, ortak bir ABD-İsrail operasyonuna muhtemel yeşil ışık anlamına geliyordu. Toplantıdan sadece Netanyahu değil, başkaları da Trump’ın kararını neredeyse verdiğine dair izlenimle ayrıldı.

Başkanın danışmanları, Netanyahu’nun askeri ve istihbarat birimlerinin yapabileceklerinin Trump’ı derinden etkilediğini görebiliyordu. Bu, iki adamın Haziran ayındaki 12 günlük İran savaşı öncesinde de konuşurken yaşadıkları etkiyle aynıydı.

11 Şubat’taki Beyaz Saray ziyaretinin erken saatlerinde Netanyahu, Kabine Odası’nda toplanan Amerikalıların dikkatini İran’ın 86 yaşındaki dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in yarattığı varoluşsal tehdide çekmeye çalışmıştı. Odada bulunan diğerleri operasyondaki olası riskleri sorduğunda Netanyahu bunları kabul etti ancak temel bir noktaya değindi: Ona göre hareketsiz kalmanın riski, harekete geçmenin riskinden daha büyüktü. Eğer vuruşu geciktirirler ve İran’a füze üretimini hızlandırma ile nükleer programının etrafında bir koruma kalkanı oluşturma fırsatı verirlerse, eylemin bedelinin daha da artacağını savundu.

Odada herkes şunu biliyordu: İran, füze ve insansız hava aracı stoklarını ABD’nin bölgeyi korumak için üretip tedarik edeceği çok daha pahalı savunma sistemlerine kıyasla çok daha düşük maliyetle ve çok daha hızlı şekilde büyütüyordu.

Netanyahu’nun sunumları ve Trump’ın bunlara olumlu tepkisi, ABD istihbarat topluluğu için acil bir görev yarattı. Gece boyunca analistler, İsrail ekibinin başkana anlattıklarının uygulanabilirliğini değerlendirmek için çalıştı.

‘Saçmalık’

ABD istihbarat analizinin sonuçları ertesi gün, 12 Şubat’ta sadece Amerikalı yetkililerin katıldığı bir başka Durum Odası toplantısında paylaşıldı. Trump toplantıya gelmeden önce iki üst düzey istihbarat yetkilisi, başkanın yakın çevresini bilgilendirdi. Bu istihbarat yetkilileri, ABD’nin askeri kabiliyetleri konusunda derin uzmanlığa sahipti ve İran sistemini ve içindeki oyuncuları çok iyi tanıyorlardı.

Netanyahu’nun sunumunu dört ana başlık altında incelemişlerdi:

Baş kesme (decaptitation) — Ayetullah’ı ve üst düzey liderleri öldürmek.

İran’ın komşularına güç yansıtma ve tehdit etme kapasitesini felç etmek.

İran içinde halk ayaklanması.

Rejim değişikliği ve yerine laik bir liderin geçirilerek ülkenin yönetilmesi.

ABD’li yetkililer, ilk iki hedefin Amerikan istihbaratı ve askeri gücüyle gerçekleştirilebilir olduğunu değerlendirdi. Ancak Netanyahu’nun sunumunun üçüncü ve dördüncü kısımlarını ki buna Kürtlerin İran’a kara işgali düzenlemesi ihtimali de dahildi gerçeklikten kopuk buldular.

Trump toplantıya katıldığında, CIA Direktörü John Ratcliffe ona bu değerlendirmeyi aktardı. CIA Direktörü, İsrail Başbakanı’nın rejim değişikliği senaryolarını tanımlamak için tek bir kelime kullandı: “Farcical” (Saçmalık)

(CIA Direktörü John Ratcliffe, ertesi günkü Durum Odası toplantısında rejim değişikliğini ulaşılabilir bir hedef olarak görme konusunda uyarıda bulundu.)

Bunun üzerine Rubio araya girdi ve “Yani, düpedüz saçmalık” dedi. Ratcliffe ekledi: Herhangi bir çatışmada olayların ne kadar öngörülemez olduğu göz önüne alındığında rejim değişikliği olabilir, ancak bunu ulaşılabilir bir hedef olarak görmemeliyiz.

Toplantıya katılan birkaç kişi daha söze girdi. Azerbaycan’dan yeni dönen JD Vance de rejim değişikliği ihtimaline dair güçlü şüphelerini dile getirdi.

Başkan sonra General Caine’e döndü: “General, sen ne düşünüyorsun?”General Caine şu yanıtı verdi: “Efendim, bu benim tecrübeme göre İsraillilerin standart çalışma yöntemi. Hep abartırlar ve planları her zaman yeterince geliştirilmiş olmaz. Bize ihtiyaçları olduğunu bilirler, bu yüzden de bu kadar sert satış yapıyorlar.”

Trump bu değerlendirmeyi hızlıca tarttı. Rejim değişikliğinin “onların sorunu” olacağını söyledi. Burada “onlar” derken İsraillileri mi yoksa İran halkını mı kastettiği net değildi. Ancak sonuç olarak, İran’a karşı savaşa girme kararının, Netanyahu’nun sunumunun 3. ve 4. kısımlarının gerçekleştirilebilir olup olmamasına bağlı olmayacağını belirtti.

Trump, hâlâ 1. ve 2. kısımlarla (Ayetullah’ı ve üst düzey İranlı liderleri öldürmek ve İran ordusunu dağıtmak) daha çok ilgileniyor görünüyordu.

General Caine yani Trump’ın “Yıkım Caine” (Razin’ Caine) diye bahsetmeyi sevdiği isim yıllar önce IŞİD’in diğerlerinin öngördüğünden çok daha hızlı yenilebileceğini söyleyerek başkanın dikkatini çekmişti. Trump bu güveni ödüllendirerek, eski bir Hava Kuvvetleri savaş pilotu olan generali en üst düzey askeri danışmanı yapmıştı. General Caine siyasi olarak sadakat timsali değildi ve İran’la savaş konusunda ciddi endişeleri vardı. Ancak görüşlerini başkana sunarken çok temkinli davranıyordu.

Sonraki günlerde plana dahil edilen küçük danışman grubu tartışmaya devam ederken, General Caine Trump’a ve diğerlerine endişe verici bir askeri değerlendirme paylaştı: İran’a karşı büyük bir kampanya, Amerikan silah stoklarını özellikle füze savunma sistemleri başta olmak üzere ciddi şekilde tüketecekti.

Ukrayna ve İsrail’e yıllardır verilen destek nedeniyle bu stoklar zaten zorlanmıştı. General Caine, bu stokları hızlıca yenilemenin net bir yolunu göremiyordu. Ayrıca Hürmüz Boğazı’nı güvence altına almanın muazzam zorluğuna ve İran’ın boğazı kapatma riskine dikkat çekti. Trump ise bu ihtimali, rejimin o noktaya gelmeden teslim olacağını varsayarak reddetmişti.

Başkan, savaşın çok kısa süreceğini düşünüyordu ki bu izlenim, Haziran’da İran’ın nükleer tesislerine yapılan ABD bombardımanına verilen ılımlı tepkiden de güç almıştı.

General Caine’in savaşa giden süreçteki rolü, askeri danışmanlık ile başkanlık karar alma arasındaki klasik gerilimi yansıtıyordu. Genelkurmay Başkanı o kadar ısrarla “taraf tutmamak” konusunda dikkatliydi ki “Ben başkana ne yapması gerektiğini söylemem, sadece seçenekleri, riskleri ve ikinci-üçüncü derece sonuçları sunarım” diye tekrarlıyordu .

Bazılarına göre aynı anda konunun her iki tarafını da savunuyormuş gibi görünüyordu. Sürekli “Peki sonra ne olacak?” diye soruyordu. Ama Trump genellikle sadece duymak istediklerini duyuyordu.

(Genelkurmay Başkanı Orgeneral Dan Caine, geçen hafta Pentagon’daki bir basın brifinginden ayrılırken)

Caine, Trump’ın ilk döneminde başkanla yüksek sesle tartışan ve kendisini “başkanı tehlikeli veya pervasız adımlardan alıkoymak” göreviyle gören biriydi ve önceki Genelkurmay Başkanı General Mark A. Milley’den neredeyse her açıdan farklıydı.

İkili arasındaki etkileşimleri bilen bir kişi, Trump’ın General Caine’den gelen taktik tavsiyeleri stratejik tavsiyeyle karıştırma alışkanlığı olduğunu ifade edebilirdi.

Pratikte bu, generalin bir nefeste operasyonun bir yönündeki zorlukları uyarırken, sonraki nefeste ABD’nin ucuz, hassas güdümlü bombalardan neredeyse sınırsız bir stoğa sahip olduğunu ve hava üstünlüğü sağlandıktan sonra İran’ı haftalarca vurabileceğini söylemesi anlamına geliyordu.

General için bunlar ayrı gözlemlerdi. Ancak Trump’a göre ikinci ifade, birincisini büyük ölçüde geçersiz kılıyordu. Tartışmalar boyunca Genelkurmay Başkanı, başkana “İran’la savaş kötü bir fikir” diye doğrudan hiçbir zaman söylemese de bazı meslektaşları onun tam olarak böyle düşündüğüne inanıyordu.

Trump’ın Şahin Yönü

Başkanın birçok danışmanının Netanyahu’ya güvenmemesine rağmen, olaylara bakışı, müdahale karşıtlarından veya geniş “America First” hareketine göre Trump’a çok daha yakındı.

Bu, yıllardır böyleydi. Trump’ın iki başkanlık döneminde karşılaştığı tüm dış politika meydan okumaları içinde İran ayrı bir yere sahipti. Onu benzersiz derecede tehlikeli bir rakip olarak görüyor ve rejimin savaş yürütme veya nükleer silah edinme kabiliyetini engellemek için büyük riskler almaya razıydı. Ayrıca Netanyahu’nun sunduğu vizyon, Trump’ın 1979’da (kendisi 32 yaşındayken) iktidara gelen İran teokrasisini yıkma arzusuna da uyuyordu.

O tarihten beri İran, ABD’nin baş ağrısı olmaya devam etmişti.Şimdi, ruhani liderlerin yönetimi devralmasından 47 yıl sonra ilk kez bir Amerikan başkanı İran’da rejim değişikliği gerçekleştirebilirdi.

Genellikle dile getirilmese de arka planda her zaman şu motivasyon da vardı: İran, 2020 Ocak’ta General Kasım Süleymani’nin öldürülmesinin intikamı olarak Trump’ı öldürmeyi planlamıştı.

Tahran’da bir billboard: İran askeri personelini ele geçirilmiş Amerikan uçaklarıyla gösteren ve Hürmüz Boğazı hakkında bir mesaj içeren afiş.

Süleymani, ABD’de uluslararası terörizmin arkasındaki İran kampanyasının itici gücü olarak görülüyordu. İkinci dönemine başlayan Trump’ın ABD ordusunun kabiliyetlerine olan güveni daha da artmıştı.

Özellikle 3 Ocak’ta Venezuela lideri Nicolás Maduro’yu konutundan tek Amerikan askeri kaybı olmadan yakalayan muhteşem komando operasyonu, başkanın ABD güçlerinin eşsiz yeteneğine olan inancını güçlendirmişti. Kabinede İran’a karşı askeri kampanyanın en büyük savunucusu Savunma Bakanı Pete Hegseth’ti.

Marco Rubio ise meslektaşlarına daha kararsız olduğunu belirtmişti. İranlıların müzakereyle anlaşacağını düşünmüyordu ama tercihi tam ölçekli bir savaşa girmek yerine “maksimum baskı” kampanyasını sürdürmekti.

Ancak Rubio, Trump’ı operasyondan vazgeçirmeye çalışmadı ve savaş başladıktan sonra yönetimin gerekçesini tam bir inançla savundu. Susie Wiles, yurtdışında yeni bir çatışmanın ne anlama gelebileceği konusunda endişeliydi ama büyük toplantılarda askeri konulara sert şekilde müdahil olmazdı. Daha çok danışmanları cesaretlendirerek görüş ve endişelerini başkanla paylaşmalarını sağlardı. Wiles birçok konuda etkili olsa da, Trump ve generallerle aynı odada olduğunda geri planda kalırdı.

Yakın kaynaklar askeri bir kararda başkana başkalarının önünde endişelerini dile getirmeyi kendi rolü olarak görmediğini söylüyordu.

(Beyaz Saray Genel Sekreteri Susie Wiles, geçen ay Doğu Salonu’nda)

Yakınları, askeri bir karar konusunda başkana başkalarının önünde endişelerini dile getirmeyi kendi rolü olarak görmediğini söylüyor.

General Caine, Ratcliffe ve Rubio gibi danışmanların uzmanlığının başkanın duyması gereken daha önemli şeyler olduğuna inanıyordu. Yine de Wiles, meslektaşlarına Orta Doğu’da başka bir savaşa sürüklenmekten endişe ettiğini söylemişti. İran’a saldırı, ara seçimlerden aylar önce benzin fiyatlarını fırlatabilirdi ve bu da Trump’ın ikinci döneminin son iki yılının “başarı yılları” mı yoksa “Demokratların Kongre soruşturmaları” yılları mı olacağını belirleyebilirdi. Ancak sonuçta Wiles de operasyona destek verdi.

Vance’in Şüpheciliği

Trump’ın yakın çevresinde İran’la savaş ihtimali konusunda en çok endişe duyan ve bunu durdurmak için en fazla çaba gösteren kişi, Başkan Yardımcısı JD Vance’ti.

Vance, siyasi kariyerini tam da şimdi ciddi şekilde masada olan bu tür askeri maceralara karşı çıkarak inşa etmişti. İran’la savaşı “kaynakların devasa bir israfı” ve “aşırı derecede pahalı” olarak tanımlamıştı.

Ancak Vance her konuda barış yanlısı biri değildi. Ocak ayında Trump, İran’a protestocuları öldürmeyi bırakması konusunda kamuoyu önünde uyarıda bulunup “yardımın yolda olduğunu” söylediğinde, Vance özel olarak başkana bu kırmızı çizgiyi uygulama konusunda cesaret vermişti.

Ama Başkan Yardımcısının savunduğu şey, sınırlı ve cezalandırıcı bir saldırıydı; 2017’de Trump’ın Suriye’ye kimyasal silah kullandığı için düzenlediği füze saldırısına daha yakın bir model.

Başkan Yardımcısı, İran’la rejim değişikliği amaçlayan bir savaşın felaket olacağını düşünüyordu. Tercihi hiçbir saldırı yapılmamasıydı. Ancak Trump’ın bir şekilde müdahale edeceğini bildiği için, daha sınırlı bir eyleme yönlendirmeye çalıştı.

Daha sonra, başkanın büyük ölçekli bir kampanyaya kararlı olduğu anlaşılınca, Vance bu kez hedeflerine hızlı ulaşmak için “ezici güç” kullanması gerektiğini savundu.

Başkan Yardımcısı JD Vance, Beyaz Saray içinde tam ölçekli savaşa en çok karşı çıkan isimdi. Savaşı “kaynakların devasa bir israfı” ve “aşırı derecede pahalı” olarak nitelendirmişti.

(Başkan Yardımcısı JD Vance, Beyaz Saray içinde tam ölçekli savaşa en çok karşı çıkan isimdi. Savaşı “kaynakların devasa bir israfı” ve “aşırı derecede pahalı” olarak nitelendirmişti.)

Meslektaşlarının önünde Trump’a, İran’a karşı bir savaşın bölgesel kaosa ve bilinmeyen sayıda can kaybına yol açabileceğini söyledi. rıca Trump’ın siyasi koalisyonunu parçalayabileceğini ve “yeni savaş yok” vaadine inanan birçok seçmen tarafından ihanet olarak görüleceğini vurguladı.

Vance başka endişeler de dile getirdi. Başkan Yardımcısı olarak Amerika’nın mühimmat sorununun boyutunu çok iyi biliyordu. Hayatta kalma iradesi çok yüksek bir rejime karşı yürütülecek savaş, ABD’yi önümüzdeki yıllarda diğer olası çatışmalara karşı çok daha zayıf bir konuma düşürebilirdi.

Başkan Yardımcısı yakınlarına, hiçbir askeri istihbaratın rejimin varlığı tehlikeye girdiğinde İran’ın nasıl bir misilleme yapacağını tam olarak öngöremeyeceğini söylüyordu. Savaş kolayca öngörülemez yönlere sapabilirdi. Üstelik sonrasında barışçıl bir İran inşa etme şansının çok düşük olduğunu düşünüyordu.

Tüm bunların ötesinde belki de en büyük risk şuydu: Hürmüz Boğazı konusunda avantaj İran’ın elindeydi. Çok büyük miktarda petrol ve doğal gaz taşıyan bu dar su yolu kapatılırsa, ABD içinde benzin fiyatlarının fırlaması başta olmak üzere ağır ekonomik sonuçlar doğabilirdi.

Sağ cenahta müdahaleciliğe karşı çıkan bir diğer önemli isim olan yorumcu Tucker Carlson, önceki yıl Oval Ofis’e birkaç kez gelerek Trump’a “İran’la savaş başkanlığını yok eder” uyarısında bulunmuştu. Savaş başlamadan yaklaşık iki hafta önce, Carlson’ı yıllardır tanıyan Trump onu telefonda rahatlatmaya çalışmıştı. “Endişelendiğini biliyorum ama her şey yoluna girecek” demişti. Carlson “Nereden biliyorsun?” diye sorunca Trump şu yanıtı verdi: “Çünkü her zaman yoluna girer.”

Şubat ayının son günlerinde Amerikalılar ve İsrailliler, zaman çizelgesini önemli ölçüde hızlandıracak yeni bir istihbarat parçası üzerinde görüşüyordu. Ayetullah, rejimin diğer üst düzey yetkilileriyle birlikte açık havada, gün ışığında ve hava saldırısına tamamen açık bir yerde toplanacaktı. Bu, İran yönetiminin kalbine vurmak için kaçırılmayacak, nadir bir fırsattı.

Trump, İran’a nükleer silah yolunu kapatacak bir anlaşma için bir şans daha verdi. Bu diplomasi aynı zamanda ABD’ye Orta Doğu’ya askeri varlıklarını kaydırmak için ek süre de sağladı. Danışmanlarından birkaçının söylediğine göre başkan aslında haftalar önce kararını vermişti. Ama tam olarak ne zaman yapılacağına henüz karar vermemişti. Şimdi Netanyahu ondan hızlı hareket etmesini istiyordu.

Aynı hafta Jared Kushner ve Steve Witkoff, İranlı yetkililerle son görüşmelerden sonra Cenevre’den aradılar. Umman ve İsviçre’de üç tur müzakere yapmışlardı. Bir ara İranlılara, nükleer programlarının ömrü boyunca bedava nükleer yakıt teklif etmişlerdi. Bu, Tahran’ın uranyum zenginleştirme ısrarının gerçekten sivil enerji için mi yoksa bomba yapma kapasitesini korumak için mi olduğunu test etmek içindi. İranlılar teklifi “onurlarına saldırı” diyerek reddetti.

Kushner ve Witkoff başkana tabloyu şöyle özetledi: Muhtemelen bir şey müzakere edebiliriz ama bu aylar alır. Eğer “bana gözümün içine bakıp sorunu çözebiliriz diyebilir misiniz?” diye soruyorsanız, bunun için çok şey yapılması gerektiğini söylediler.

Çünkü İranlılar oyun oynuyordu.

‘Bence Yapmalıyız’

26 Şubat Perşembe günü saat 17:00 civarında son Durum Odası toplantısı başladı. Artık odadaki herkesin pozisyonu netti. Her şey önceki toplantılarda konuşulmuştu; herkes birbirinin duruşunu biliyordu. Toplantı yaklaşık bir buçuk saat sürdü. Trump masanın başındaki alışıldık yerinde oturuyordu. Sağında Başkan Yardımcısı Vance, onun yanında Susie Wiles, sonra John Ratcliffe, Beyaz Saray Hukuk Danışmanı David Warrington, ardından Beyaz Saray İletişim Direktörü Steven Cheung oturuyordu. Cheung’un karşısında Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt, onun sağında General Caine, sonra Pete Hegseth ve Marco Rubio vardı.

Savaş planlama grubu o kadar dar tutulmuştu ki, küresel petrol piyasasının tarihindeki en büyük arz kesintisini yönetmek zorunda kalacak iki kilit isim yani Hazine Bakanı Scott Bessent ve Enerji Bakanı Chris Wright toplantıya dahil edilmemişti. Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard da yoktu.Başkan toplantıyı “Pekâlâ, neyimiz var?” diye açtı. Savunma Bakanı Pete Hegseth kabinede İran’a karşı askeri kampanyanın en büyük savunucusuydu. Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise meslektaşlarına çok daha kararsız olduğunu belirtmişti.

(Kabinede İran’a karşı askeri kampanyanın en büyük savunucusu Savunma Bakanı Pete Hegseth idi. Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise meslektaşlarına çok daha kararsız olduğunu belirtmişti.

Hegseth ve Caine saldırıların sıralamasını anlattı. Ardından Trump masayı dolaşıp herkesin görüşünü duymak istediğini söyledi.

Bütün varsayıma karşı olduğu iyi bilinen Vance, başkana şöyle hitap etti: “Bunun kötü bir fikir olduğunu düşündüğümü biliyorsun, ama eğer yapmak istiyorsan seni desteklerim.”

Wiles, Trump’a eğer Amerika’nın ulusal güvenliği için ilerlemesi gerektiğini hissediyorsa, devam etmesi gerektiğini söyledi. Ratcliffe ilerleyip ilerlememe konusunda görüş belirtmedi ama İran liderliğinin Tahran’daki Ayetullah’ın konutunda toplanmak üzere olduğuna dair şaşırtıcı yeni istihbaratı paylaştı. CIA Direktörü başkana, rejim değişikliğinin nasıl tanımlandığına bağlı olarak mümkün olabileceğini söyledi.

“Eğer sadece dini lideri öldürmeyi kastediyorsak, bunu muhtemelen yapabiliriz” dedi. Sıra geldiğinde Beyaz Saray Hukuk Danışmanı Warrington, planın ABD yetkilileri tarafından hazırlanma ve başkana sunum açısından yasal olarak izin verilebilir olduğunu belirtti. Kişisel görüş belirtmedi ama başkan ısrar edince, eski bir Deniz Piyadesi olarak yıllar önce İran tarafından öldürülen bir Amerikan askerini tanıdığını söyledi. Bu konu onun için çok kişisel bir meseleydi. İsrail her durumda ilerleyecekse, ABD’nin de ilerlemesi gerektiğini söyledi.

Cheung muhtemel halkla ilişkiler sonuçlarını özetledi: Trump seçimlerde yeni savaşlara karşı çıkarak aday olmuştu. İnsanlar yurtdışında çatışma için oy vermemişti. Planlar, Haziran’daki İran bombardımanından sonra yönetimin söylediği her şeye de aykırıydı. Sekiz aydır “İran’ın nükleer tesisleri tamamen yok edildi” diye ısrar ettikten sonra bunu nasıl açıklayacaklardı?

Cheung ne evet ne hayır dedi ama Trump’ın vereceği her kararın doğru karar olacağını söyledi. Leavitt başkana bunun onun kararı olduğunu ve basın ekibinin elinden geleni yapacağını belirtti. Hegseth dar bir pozisyon aldı: İranlılarla er ya da geç uğraşmak zorunda kalacağız, o yüzden bunu şimdi yapalım.

Teknik değerlendirmeler sundu: Belirli bir kuvvet seviyesiyle kampanyayı şu kadar sürede yürütebiliriz.

General Caine ise temkinliydi; riskleri ve kampanyanın mühimmat stoklarını nasıl tüketeceğini ortaya koydu. Görüş belirtmedi; duruşu şuydu: Eğer Trump operasyonu emrederse ordu bunu yerine getirir. Başkanın iki üst düzey askeri yetkilisi de kampanyanın nasıl ilerleyeceğini ve İran’ın askeri kabiliyetlerini nasıl zayıflatabileceklerini özetledi.

Sıra Rubio’ya geldiğinde daha net konuştu: “Eğer amacımız rejim değişikliği veya halk ayaklanmasıysa bunu yapmamalıyız. Ama amaç İran’ın füze programını yok etmekse, bu ulaşılabilir bir hedeftir.”

Herkes başkanın sezgilerine güvendi. Onun cesur kararlar aldığını, akıl almaz riskler üstlendiğini ve yine de üstesinden geldiğini görmüşlerdi. Şimdi kimse onu engellemeyecekti.

“Bence yapmalıyız” dedi Trump odaya. İran’ın nükleer silah sahibi olmamasını sağlamak zorunda olduklarını ve İsrail’e ya da bölgeye füze fırlatamamasını garantilemeleri gerektiğini söyledi.

General Caine Trump’a biraz zamanı olduğunu, ertesi gün saat 16:00’ya kadar yeşil ışık vermek zorunda olmadığını belirtti.

Ertesi gün öğleden sonra Air Force One’da, General Caine’in verdiği süre dolmadan 22 dakika önce Trump şu emri gönderdi:

“Operation Epic Fury onaylanmıştır. İptal yok. Bol şans.”

* Jonathan Swan (The New York Times’ın Beyaz Saray muhabiridir ve Donald J. Trump yönetimini takip etmektedir.)

* Maggie Haberman (The New York Times’ın Beyaz Saray muhabiridir ve Başkan Trump hakkında haber yapmaktadır.)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Makale Linki: https://www.nytimes.com/2026/04/07/us/politics/trump-iran-war.html?unlocked_article_code=1.ZFA.k9sG.nFeYxY3sHoiv&smid=nytcore-ios-share

Dünya liderleri Çarşamba günü ABD, İsrail ve İran’ın geçici bir ateşkes anlaşmasına vardığını duyunca rahat bir nefes aldı. Başkan Trump, zaten küresel krizlere yol açan savaşı tırmandırma yönündeki apokaliptik tehdidinden vazgeçti.

Ancak bu rahatlama, son altı haftada Trump’ın başlattığı savaşın ekonomileri, enerji arzlarını, iç siyasetleri ve dünyanın en büyük süper gücüyle ilişkileri sarsmasını çaresizce izleyenlerin hissettikleri derin güçsüzlük duygusuyla gölgelendi.

İki haftalık ateşkes kalıcı hale gelse bile, özellikle Avrupa’daki liderler, bu savaşın küresel ekonomi ve güvenlik ortamında açtığı çatlakları onarmak zorunda kalacak.

Ayrıca Trump’ın ikinci başkanlık döneminde yarattığı dostlarını da düşmanlarını da aynı şekilde savurduğu bu yeni dünya düzeninde daha iyi nasıl yol alacaklarını düşünecekler.

Dünya ülkeleri, Trump’ın eylemlerine karşı alarm verse de kendilerini korumak için pek az yöntem bulabildi.

Danimarka Dışişleri Bakanı Lars Løkke Rasmussen, sosyal medya platformu X’te şöyle yazdı:

“Bugün dünya dün olduğundan daha iyi bir yer mi? Kesinlikle evet. Ama 40 gün öncesine göre mi? Oldukça şüpheli.”

İran savaşının açık sözlü bir karşıtı olan İspanya Başbakanı Pedro Sánchez, ateşkesleri “özellikle adil ve kalıcı bir barışa yol açacaksa iyi haber” olarak nitelendirdi. Ancak Trump’ın askeri kampanyasını sert bir şekilde kınamayı da ihmal etmedi: “Anlık rahatlama, yarattığı kaosu, yıkımı ve kaybedilen hayatları unutturamaz. İspanya hükümeti, dünyayı ateşe verenleri sadece bir kova suyla çıkıp geldikleri için alkışlamayacak. Şimdi gereken: diplomasi, uluslararası hukuk ve BARIŞ.”

Avrupa dışında Umman, Japonya, Malezya ve Avustralya gibi ülkeler de ateşkes için övgüde bulundu.

Avustralya Başbakanı Anthony Albanese, Sky News’e yaptığı açıklamada anlaşmayı memnuniyetle karşıladığını ve savaşın sona ermesini umduğunu söyledi, “çünkü bunun Avustralya’daki ve bölgemizdeki sıradan vatandaşlar üzerinde büyük etkisi var.”

Ancak Albanese, Trump’ın ateşkes duyurusundan bir gün önce yaptığı “Bu gece İran’da bir medeniyet ölecek” şeklindeki tehdidine de doğrudan eleştiri getirdi ve “ABD Başkanı’nın böyle bir dil kullanmasının uygun olmadığını” belirtti.

Diğer liderler ise savaşın küresel enerji arzını bozmasına ve yakıt fiyatlarını uçurmasına, tüketiciler üzerindeki yükü hafifletmek için birçok hükümetin pahalı önlemler almasına neden olmasına ağır vurgu yaptı.

Bu durum büyük ölçüde İran’ın hayati öneme sahip petrol ve gaz koridoru Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğini engelleme çabalarından kaynaklanıyor. Ateşkes anlaşması, gemilerin İran ordusuyla koordinasyon sağlaması şartıyla boğazdan güvenli geçişine izin veriyor.

Almanya Şansölyesi Friedrich Merz, Çarşamba günü yaptığı açıklamada “Şimdi hedef, önümüzdeki günlerde savaşa kalıcı bir son vermek için müzakere olmalı” dedi. Bu müzakerelerin “ciddi bir küresel enerji krizini önleyebileceğini” de sözlerine ekledi.

Liderler, bu savaşta ya da başka herhangi bir çatışmada Trump’ı etkileme konusunda çok az güce sahip olduklarını gördükleri için büyük bir hayal kırıklığı yaşıyor.

Trump’ın savaşçı ve sık sık değişen açıklamalarını yorumlamanın zorluğu bir aydır devam eden bir meydan okuma oldu. Bazı liderler yumuşak destek, ölçülü itiraz ya da bazen sadece kamuoyu önünde sessiz kalarak Trump’ın fikrini kendiliğinden değiştirmesini umdu.

Örneğin Salı günü Trump, İran’a karşı “bir medeniyeti yok edeceğiz” tehdidini savurduğunda, ne Almanya Şansölyesi Merz, ne İngiltere Başbakanı Keir Starmer ne de Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron bu açıklamaya kamuoyu önünde tepki verdi.

Bu, kasıtlı bir sessizlik gibi görünüyordu; Amerikan başkanını provoke etmekten kaçınmak ve Pakistan hükümetinin öncülüğünde diplomatların perde arkasında ateşkesi güvence altına çalışması içindi.

Bunun yerine Macron ve Merz, X platformunda alakasız paylaşımlar yaptı. Avrupa’daki yetkililer, son bir aydır petrol ve gaz fiyatlarındaki ani yükselişin ekonomik ve siyasi etkilerini hafifletmeye çalıştı.

İtalya’da bir öğretmen sendikası başkanı, yakıt kıtlığı devam ederse okulların son haftalarda uzaktan eğitime dönmek zorunda kalabileceğini uyardı. Kriz, İtalya Başbakanı Giorgia Meloni’yi siyasi olarak hassas bir dönemde vurdu; kendisi yargı reformu referandumunu kaybetmişti. Meloni’nin kabinesi, tüketicilere biraz rahatlama sağlamak için en az Mayıs sonuna kadar yakıt vergilerini düşürdü. İspanya da enerji vergilerini indirdi. Alman yetkililer benzin istasyonlarının günde yalnızca bir kez fiyat artırabilmesine izin verdi ve tüketicilere yardımcı olacak ek önlemleri tartışıyor.

Avrupa Sendikalar Konfederasyonu Çarşamba günü, krizin uzaması halinde tipik bir AB hanesinin bu yılki enerji maliyetlerinin yaklaşık 2.000 euro (yaklaşık 2.300 dolar) artabileceğini tahmin etti.

Uzmanlar, müzakerelerde ilerleme olsa bile daha fazla desteğe ihtiyaç duyulabileceğini söylüyor. Milano’daki Bocconi Üniversitesi Ekonomi Profesörü Tito Boeri, “Şimdiye kadar yapılanlar enerji altyapısında derin hasarlara yol açtı. Hürmüz Boğazı yeniden açılsa bile bu ülkelerin tam kapasiteye dönmesi zaman alacak” dedi.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer’ın Çarşamba günü Basra Körfezi’ne giderek müttefiklerle görüşeceği ve boğazın uluslararası gemilere kalıcı olarak açık kalmasının nasıl sağlanacağını tartışacağı belirtildi. Bu ziyaret, ateşkes duyurusundan önce planlanmıştı ve İngiltere’nin son haftalarda 40’tan fazla ülkeden diplomat ve askeri planlamacılarla düzenlediği henüz tam bir eylem planı üretemeyen Hürmüz Boğazı görüşmelerini takip ediyor.

* Derleyen Jim Tankersley (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Makale Linki: https://www.nytimes.com/2026/04/08/world/europe/iran-ceasefire-world-reaction.html

ICE'a (Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza) göre –evet, bildiğimiz ICE– terörizm, "belirli bir ideolojiyi ilerletmek amacıyla insanlara veya mülke yönelik şiddet veya şiddet tehdidini içerir." Resmi web sitesi şu şekilde devam ediyor: "Teröristler amaçlarına ulaşmak için kimi incittiklerini veya öldürdüklerini umursamazlar."

Eğer Donald Trump'ın pazar günü Truth Social'da paylaştığı yukarıdaki gönderiyi henüz okumadıysanız, okumak için bir dakikanızı ayırın.

*Donald J. Trump* 

@realDonaldTrump 

Salı günü Enerji Santrali Günü ve Köprü Günü olacak; hepsi tek bir günde, İran’da. Bunun gibi bir şey olmayacak!!! Boğazı açın lan siz manyak herifler, yoksa Cehennem’de yaşayacaksınız – İZLEYİN SADECE! Allah’a hamdolsun. Başkan DONALD J. TRUMP

05 Nisan 2026, 08:03

Medyadaki yumuşatılmış ve aklanmış tasvirlere güvenmeyin. Sonra da bana Trump'ın, kendi yetkililerinin yaptığı terörist tanımına mükemmel bir şekilde uymadığını söyleyin.

Bana onun davasının haklı olduğunu, İran rejiminin şeytani olduğunu söylemeyin. Teröristler her zaman bunu söyler ve bu bazen doğru olsa bile, terörizm amaçlarından ziyade araçlarıyla –siyasi hedeflere masumlara şiddetle saldırarak ulaşma girişimiyle– tanımlanır.

Ve Trump'ın tam olarak yaptığı şey de bu: İstediği olmazsa sivil altyapıya saldırmakla tehdit ediyor. Ve Trump temel hizmetleri –elektrik santrallerini!– hedef almaktan bahsettiğine göre, bu sadece mülke değil, aynı zamanda insanlara yönelik de bir saldırı tehdididir.

Pazar gününün ilerleyen saatlerinde Trump Axios'a verdiği demeçte, ABD'nin İran ile "derin müzakereler" yürüttüğünü söyledi. Böyle bir şeyin yaşandığına şüphe ettiğim için beni bağışlayın. Ancak sözlerine devam ederek, salı gününe kadar bir anlaşmaya varılmazsa "oradaki her şeyi havaya uçuracağını" ifade etti.

Bu tehditleri, askeri hedeflere saldırıyormuşuz gibi bir bahaneye bile sığınmadan savurdu; bırakın eylemlerinin yol açacağı ölüm ve acılardan pişmanlık duymayı, aksine bundan zevk alıyor gibi görünüyor.

Ancak bir kez daha düşününce, Trump'ın bir şiddet tehdidinde bulunduğunu söylememeliyim; o şiddet vadediyor. Bu iğrenç gönderi bir müzakere stratejisinin parçası değil, zira ne de olsa İran'ın Hürmüz Boğazı'nı yarın akşama kadar açma ihtimali sıfır. İran rejimi istese bile boğazı bu kadar kısa sürede neredeyse kesinlikle açamazdı: Herkesin hemfikir olduğu üzere, İran'daki askeri kontrol, ABD ve İsrail'in liderlik kadrosunu hedef alan saldırılarının etkilerini sınırlamak amacıyla yerel komutanlara dağıtılmış durumda. Dolayısıyla Tahran'dakilerin, isteseler bile, tüm İran ordusuna bu kadar kısa bir süre içinde geri çekilme emri vermelerinin hiçbir yolu yok.

Elbette geri çekilmek de istemiyorlar, çünkü İran'ın kazandığını düşünüyorlar. Her ne kadar bunu asla itiraf etmeseler de, Trump ve çevresindekiler de öyle düşünüyor.

Çünkü terörizm zayıfların stratejisidir. Aşırılık yanlılarının, askeri harekat veya suç teşkil etmeyen diğer yollarla amaçlarına ulaşma yeteneğinden yoksun olduklarında başvurdukları şeydir.

İşte Trump ve yetkilileri kendilerini tam da bu noktada buluyorlar. Güçlü bir ordu devraldılar (ki bu orduyu hızla zayıflatıyorlar), ancak devasa ateş gücüne rağmen bu ordu Hürmüz Boğazı'nı normal trafiğe açacak imkanlardan yoksun. Bu yüzden Trumpçılar, Amerika'nın hedeflerine ulaşmasında hiçbir işe yaramayacak olsa bile, masum sivillere acı ve ölüm dayatmaya hazırlanıyorlar.

Kendi koyduğu süre dolduğunda ve Boğaz hala kapalı kaldığında Trump'ın ne yapacağını bilmiyorum. Muhtemelen o da bilmiyor. Ancak devasa boyutta savaş suçları işlemeyi vadediyor. Trump'ın yakın çevresinde yer almayan ve herhangi bir nüfuza sahip olan herkesin görevi, onu durdurmak için ellerinden gelen her şeyi yapmaktır.

En acil olarak, askeri yetkililer yasadışı emirlere itaat etmeme hakkına ve görevine sahip olduklarının bilincinde olmalıdır. Bu noktaya, özellikle de bu kadar hızlı gelmiş olmamız inanılmaz ama işte buradayız. Hatırlayacağınız üzere Amiral Alvin Holsey, iddialara göre sözde uyuşturucu teknelerine yönelik yasadışı saldırılara taraf olmayı reddettiği için aralık ayında istifa etmişti. Trump'ın şimdi yapacağını söylediği şey ise bundan katbekat daha kötü. Ve üst düzey subayların savaş suçlarına katılmayı reddetmesi, bu kötülüğü başladığı yerde durdurabilecek tek şey olabilir.

Bir zamanlar onurlu olan ordumuzun ne derece yozlaştığını işte şimdi öğreneceğiz.

Ordunun ötesinde, Amerika'daki her bir politikacı, hatta söylemeye cüret edeyim her bir kamuoyu figürü, Trump'ın kendi adlarına hareket etmediğini açıkça belirtmelidir.

Trump'ın tamamen raydan çıktığını bilen –ki çoğu biliyor– Cumhuriyetçilerin, parti içi ön seçimlerde rakiplerini destekleyebileceği korkusuyla ona boyun eğmeye devam etmelerinin zamanı değildir. İnsan, siyasetin o kanadında hala birkaç gerçek vatanseverin kaldığını umut ediyor.

Demokratların, dış politika konusunda sessiz kalmalarını ve sadece market fiyatları hakkında konuşmalarını tavsiye eden stratejistleri dinlemelerinin zamanı da değil. Zira bu, aslında kötü bir siyasi tavsiyedir: Kamuoyunun Kongre'deki Demokratları küçümsemesi, onların zayıf ve etkisiz olduklarına dair algılarla yakından ilgilidir ve Trump'ın cani deliliğini görmezden gelmek bu algıyı yalnızca güçlendirecektir. Kaldı ki, her geçen gün daha da popülaritesini yitiren bu savaşın halkı "bayrak etrafında toplama" (rally-around-the-flag) gibi bir etkisi de olmadı.

Ancak her halükarda, siyasi hesaplar vatandaşlık görevinin arka planında kalmalıdır.

Şu anda korkunç ama inkar edilemez bir gerçek var ki, Amerika'nın terörist bir başkanı va r. Ve tüm dünya bunu biliyor. Ancak dünyaya onun bir sapma olduğunu, bizim terörist bir ulus olmadığımızı göstermek için hala bir şansımız var. Bunu, bizi biz yapan değerleri her zaman olduğu gibi savunarak yapabiliriz.

* Paul Krugman (Ekonomist, akademisyen, köşe yazarı ve Nobel Ekonomi Ödülü sahibidir. )

Bu yazı, Paul Krugman’ın Substack hesabında bugün (6 Nisan 2026) yayınlanan tam metnidir.

Makale Linki: https://paulkrugman.substack.com/p/the-terrorist-in-chief

Çeviren: İlyaz Buzgan

Güçlüler için kural yok, sadece zayıflar için var. Hadi bir güçlüye karşı çık, onun keyfi taleplerine boyun eğmeyi reddet; o zaman üzerine füzeler ve bombalar yağar.

Bu deliliği her gün izliyoruz: İran'a karşı savaş, güney Lübnan'ın doymak bilmez bombalanması ve Gazze'deki acı. Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kurumlar hadım edildi, başka bir çağın işe yaramaz uzantılarına dönüştürüldü.

 Bireysel hakların kutsallığı, açık sınırlar ve uluslararası hukuk ortadan kalktı. İnsanlık tarihinin şehirleri küle çeviren, esir nüfusları infaz alanlarına sürükleyen, işgal ettikleri toprakları toplu mezarlar ve cesetlerle dolduran en psikopat yöneticileri intikamla geri döndü ve devasa bir ahlaki uçurum yarattılar.

Yasa, yerli ve uluslararası mahkemelerde (Uluslararası Adalet Divanı gibi) bir avuç cesur yargıcın çabalarına rağmen küstahça ihlal ediliyor. Yurtdışında vahşet. Yurtiçinde vahşet.

BBC muhabiri Lucy Williamson, İsrail'in güney Lübnan'ı "Gazze'yi model alarak yani yıkımın bir çıktısı olarak yeniden barışa giden yol" kisvesinde yok ettiğini bildiriyor. Sadece birkaç hafta içinde Lübnan'da 1 milyondan fazla insan yerinden edildi; bu dünyada kişi başına en yüksek mülteci sayısına sahip ülkenin nüfusunun beşte biri.

Buna Gazze'deki 2 milyon ve İran'daki 3 milyon yerinden edilmiş insanı ekleyin. Toplam 6 milyon insan evsiz kaldı. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, kırk yıldır ABD'nin İran'la savaşması için lobi yapıyor. Önceki Cumhuriyetçi ve Demokrat yönetimler büyük ölçüde Pentagon içindeki şiddetli muhalefet nedeniyle bunu reddetti.

Pentagon, İran'ı varoluşsal bir tehdit olarak görmüyordu ve ABD veya bölgesel müttefikleri için savaştan olumlu bir sonuç öngörmüyordu. Ancak Donald Trump, damadı Jared Kushner ve golf arkadaşı, emlak geliştiricisi Steve Witkoff'tan oluşan beceriksiz müzakere ekibinin teşvikiyle ki her ikisi de ateşli Siyonistler; İsrail'in tuzağına düştü.

İngiltere Ulusal Güvenlik Danışmanı Jonathan Powell, son ABD-İran görüşmelerine katılmıştı ve Kushner ile Witkoff'u "İsrail varlıkları" olarak nitelendirdi. Ulusal Terörle Mücadele Merkezi direktörü Joseph Kent, savaşa itiraz ederek istifa etti ve istifa mektubunda şunu yazdı: “İran ulusumuz için yakın bir tehdit oluşturmuyordu ve bu savaşı İsrail'in ve onun güçlü Amerikan lobisinin baskısı nedeniyle başlattığımız açıktır.”

Savaşın Şubat 28'de başlamasından beri İran'a yönelik kamuoyu gerekçesi sürekli değişti. İran'ın nükleer programını bitirmek için mi? Balistik füze programını engellemek için mi? Marco Rubio'nun dediği gibi, İsrail vurmaya karar verince ABD varlıklarını güvence altına almak için önleyici saldırı mı? İran hükümetinin kitlesel sokak protestolarında yüzlerce hükümet karşıtı protestocuyu öldürmesi nedeniyle mi? Rejim değişikliği mi? İran'ın sözde devlet destekli terörizmini durdurmak mı? Yoksa bunlar başka bir şeyin kılıfı mı?

Kesin olan şu ki, İsrail ve ABD rejim değişikliği istiyor. Ama burada ABD ve İsrail'in yolları ayrılıyor gibi görünüyor. İsrail ayrıca Irak, Suriye, Libya ve Lübnan'da olduğu gibi İran'ın fiziksel olarak parçalanmasını, ülkenin düşman etnik ve dini adalara bölünmesini, özünde İran'ı başarısız bir devlete dönüştürmeyi istiyor.

İran'da Farslar nüfusun yaklaşık %61'ini oluşturuyor, çeşitli azınlık gruplar (çoğu zaman devlet baskısı gören) kalan %39'u oluşturuyor.

Bu etnik gruplar arasında Azeriler, Kürtler, Lorlar, Beluçlar, Araplar ve Türkmenler; dini azınlıklar olarak Sünniler, Hristiyanlar, Bahailer, Zerdüştler ve Yahudiler var. İran'ın antagonistik etnik ve dini adalar şeklinde parçalanması, İsrail'i bölgenin hakim gücü haline getirir; komşularını doğrudan işgal etmese bile vekiller aracılığıyla kontrol edip boyunduruk altına almasını sağlar.

Bu, uzun zamandır arzulanan “Büyük İsrail” hayali için gereklidir. Ayrıca yabancı devletlerin İran'ın dünyanın ikinci en büyük doğalgaz rezervlerini ve küresel petrol rezervlerinin %12'sini kontrol etmesini mümkün kılar.

İsrail'in Filistinlilere, Lübnanlılara ve şimdi İranlılara karşı haçlı seferi, Holokost sırasında 6 milyon Yahudi'nin yok edilmesiyle meşrulaştırılıyor. Ama Küresel Güney'de, özellikle Filistinliler arasında şu gerçek gözden kaçmıyor: Holokost araştırmacılarının neredeyse tamamı Gazze'deki soykırımı kınamayı reddetti. Holokost'u araştıran ve anan kurumların hiçbiri bariz tarihsel paralellikleri kurmadı veya bu kitlesel katliamı lanetlemedi.

Holokost araştırmacıları, birkaç istisna dışında, gerçek amaçlarını ortaya koydu: İnsan doğasının karanlık yönünü ve hepimizin kötülük yapmaya yatkınlığını incelemek değil; Yahudileri ebedi kurban olarak kutsallaştırmak ve İsrail'in yerleşimci sömürgeciliğini, apartheid ve soykırım suçlarını aklamak.

Holokost'un gasp edilmesi, Filistinli kurbanları “Filistinli oldukları için” savunamaması, Holokost çalışmalarının ve anıtlarının ahlaki otoritesini paramparça etti. Bunlar soykırımı önlemek için değil, gerçekleştirmek için; geçmişi anlamak için değil, bugünü manipüle etmek için araçlar olarak ifşa oldu.

Holokost'un yalnızca İsrail ve Siyonist destekçilerinin tekeline ait olmadığına dair en ufak bir kabul bile hızla bastırılıyor. Los Angeles Holokost Müzesi, “ASLA TEKRAR YALNIZCA YAHUDİLER İÇİN OLAMAZ” yazan bir Instagram paylaşımını gelen tepkiler sonrası sildi.

Siyonistlerin elinde “Asla tekrar” yalnızca Yahudiler için geçerlidir.

Aimé Césaire, Sömürgecilik Üzerine Söylev’inde Hitler'in yalnızca “beyaz adamın aşağılanması” nedeniyle özellikle zalim göründüğünü yazar; Avrupa'ya daha önce yalnızca Cezayir Araplarına, Hindistan'ın “coolie”lerine ve Afrika'nın zencilerine ayrılmış sömürgeci yöntemleri uyguladığını söyler.

Tazmanya Aborjin nüfusunun neredeyse tamamen yok edilmesi, Almanların Herero ve Namaqua katliamı, Ermenilerin başına gelenler, 1943 Bengal kıtlığı dönemin İngiltere Başbakanı Winston Churchill'in Hinduları “hayvani bir halk, hayvani bir din” olarak nitelendirmesi Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombalarının atılması, “Batı uygarlığı” hakkında temel bir şeyi gösterir. Soykırım bir anomali değildir; Batı “uygarlığının” DNA'sına kodlanmıştır.

Langston Hughes şöyle demişti: “Amerika'da zencilerin faşizmin eylem halini anlatmaya ihtiyacı yok. Biz biliyoruz. Kuzey Avrupa üstünlüğü teorileri ve ekonomik baskı, bizim için uzun zamandır gerçekliktir.” Naziler Nürnberg Yasalarını hazırlarken, onları Siyahları oy hakkından mahrum bırakan Amerikan yasalarını model aldılar. Amerika'nın ABD topraklarında yaşayan Kızılderililere ve Filipinlilere vatandaşlık vermeyi reddetmesi Alman faşistlerinin Yahudilerden vatandaşlığı geri almasına örnek oldu.

Amerika’nın (ırklar arası evliliği suç sayan) ırka karışma yasaları Alman Yahudileri ile Aryanlar arasındaki evlilikleri yasaklamaya ilham verdi. Amerikan hukuk sistemi, %1 oranında bile Siyah kanı taşıyan herkesi Siyah sayıyordu (“bir damla kuralı”). Naziler ise ironik şekilde daha esnek davrandı ve üç veya daha fazla nesilde Yahudi büyükanne/büyükbabası olan herkesi Yahudi saydı.

Meksika, Çin, Hindistan, Avustralya, Kongo ve Vietnam gibi ülkelerde sömürge projelerinin milyonlarca yerli kurbanı, Yahudilerin mağduriyetinin “eşsiz” olduğu yönündeki boş iddialara sağırdır. Onlar da holokostlar yaşadı, ama bu holokostlar Batılı failleri tarafından küçümsendi veya kabul edilmedi.

İsrail, Hristiyan faşistlerin ve aşırı sağın kendi ülkelerinde yaratmak istediği etnonasyonalist devletin somutlaşmış halidir; siyasi ve kültürel çoğulculuğu, yasal, diplomatik ve etik normları reddeden bir devlettir.

İsrail, aşırı sağ tarafından hayranlıkla karşılanır çünkü insani hukuku bir kenara atmış ve “insan kirleticileri”nden toplumunu “temizlemek” için ayrım gözetmeyen ölümcül güç kullanmaktadır.

Holokost'un “eşsiz” olarak çarpıtılması Primo Levi'yi rahatsız etmişti. Levi 1944-1945'te Auschwitz'de tutulmuştu ve Auschwitz'te Hayatta Kalmak kitabını yazmıştı. Levi, apartheid devleti İsrail'in ve onun Filistinlilere muamelesinin keskin bir eleştirmeniydi. Shoah'ı “tükenmez bir kötülük kaynağı” olarak görüyordu; “bu kötülük, hayatta kalanlarda nefret olarak devam eder ve herkesin iradesine rağmen binbir şekilde ortaya çıkar: intikam susuzluğu, ahlaki çöküş, inkâr, yorgunluk ve teslimiyet olarak” diye ekler.

Levi, “nuans ve karmaşıklığı reddeden” Siyah-Beyazcı Maniheizmi kınıyordu. “İnsan olaylarını çatışmalara, çatışmaları düellolara, biz ve onlar'a indirgeyenleri” lanetliyordu. “Toplama kamplarındaki insan ilişkileri ağı basit değildi; iki bloka yani kurbanlara ve zalimlere indirgenemezdi.” Düşmanın dışarıda olduğunu, ama aynı zamanda içeride de olduğunu biliyordu.

Mordechai Chaim Rumkowski, “Kral Chaim” olarak bilinirdi; Polonya'daki Łódź gettosunu Nazi işgalcileri adına yönetmişti. Getto bir köle çalışma kampına dönüşmüş, Rumkowski ve Nazi efendilerini zenginleştirmişti. Muhalifleri ölüm kamplarına sürgün etmişti. Kız ve kadınlara tecavüz etmiş, tacizde bulunmuştu. Sorgusuz sualsiz itaat talep etmişti. Zalimlerinin kötülüğünü somutlaştırmıştı.

Levi için o, benzer koşullarda çoğumuzun dönüşebileceği şeyin bir örneğiydi.

“[H]epimiz Rumkowski'de yansırız, onun belirsizliği bizimdir, ikinci doğamızdır; kilden ve ruhtan yoğrulmuş melezleriyiz,” diye yazmıştı Levi; Boğulanlar ve Kurtulanlar kitabında. “Onun ateşi bizim ateşimizdir; Batı uygarlığımızın ‘borular ve davullarla cehenneme inen’ ateşi ve onun sefil süsleri, sosyal prestij sembollerimizin çarpık bir görüntüsüdür.”

“Rumkowski gibi biz de güç ve prestij karşısında öylesine büyüleniriz ki temel kırılganlığımızı unuturuz,” diye devam etmişti Levi.

“İster isteyerek ister istemeyerek güçle uzlaşırız; hepimizin getto içinde olduğunu, gettonun duvarlarla çevrili olduğunu, getto dışında ölüm lordlarının hüküm sürdüğünü ve yakında trenin beklediğini unuturuz.”

Levi, kurban ile zalim arasındaki çizginin jilet kadar ince olduğunu anlamıştı. Hepimiz gönüllü cellat olabiliriz. Yahudi olmak veya Holokost'tan kurtulmuş olmak doğuştan ahlaki kılmaz. Bu nedenle Levi İsrail'de istenmeyen kişiydi.

Siyonistler Holokost ve Yahudi devletinde amaç, anlam ve silinmez bir ahlaki üstünlük bulur. 1967 savaşından sonra İsrail Gazze, Batı Şeria (Doğu Kudüs dahil), Suriye'nin Golan Tepeleri ve Mısır'ın Sina Yarımadası'nı ele geçirince, Amerikalı sosyolog Nathan Glazer'in onaylayarak gözlemlediği gibi, İsrail “Amerikan Yahudilerinin dini” haline geldi. Holokost onların “ahlaki sermayesi” oldu.

Avrupalı tarihçi Charles S. Maier “Ustalaşılamaz Geçmiş” kitabında şöyle yazar: “Yahudi acısı tarif edilemez, iletilemez olarak gösterilir, ama her zaman ilan edilmesi gerekir. Yoğun şekilde özeldir, sulandırılmamalıdır; ama aynı zamanda kamusaldır ki zarif toplum suçları onaylasın.

Çok özel bir acı kamusal mekanlarda kutsanmalıdır: Holokost müzeleri, anıt bahçeleri, sürgün yerleri ki bunlar Yahudi değil, sivil anıtlar olarak adlandırılır. Ama Holokost'un gerçekleştiği yerden uzak bir ülkede, örneğin ABD'de bir müzenin rolü nedir?

Acı çeken insanları birleştirmek mi, yoksa Yahudi olmayanları eğitmek mi? ‘Burada da olabilir’ diye hatırlatmak mı? Yoksa bazı özel ayrıcalıkların hak edildiğini mi ilan etmek? Özel bir keder aynı anda kamusal bir yas nasıl olabilir? Ve eğer soykırım kamusal bir yas olarak sertifikalandırılırsa, başka özel yasların da haklarını kabul etmemiz gerekmez mi?

”Eşsiz acı, eşsiz hak talep eder.İsrail'in “var olma hakkı” adına işlediği her suç, bu eşsizlik adına meşrulaştırılır. Sınır yoktur. Dünya siyah-beyazdır; Nazizm'e karşı bitmeyen bir savaş vardır . Nazizm kime karşı çıkıldığına göre şekil değiştirir. Bu kana susamışlığa karşı çıkmak antisemit olmak, Yahudilere yönelik yeni bir soykırımı kolaylaştırmak anlamına gelir.

Bu basit formül yalnızca İsrail'in çıkarlarına değil, kendi soykırımlarını da örtbas etmek isteyen sömürgeci güçlerin çıkarlarına hizmet eder. Nazi Holokost'unun kutsallaştırılması tuhaf bir takas imkanı sunar.

 İsrail'i silahlandırmak ve finanse etmek, BM kararlarını ve yaptırımları engellemek, Filistinlileri ve destekçilerini şeytanlaştırmak, Yahudilere destek ve Holokost'taki kayıtsızlığa kefaretin kanıtı haline gelir. İsrail de buna karşılık Batı'yı Holokost sırasındaki kayıtsızlığından ve Almanya'yı suçu işlemekten arındırır.

Almanya bu uğursuz ittifakı kullanarak Nazizmi Alman tarihinin geri kalanından özellikle Alman Güneybatı Afrika'sında (şimdiki Namibya) Nama ve Herero'ya karşı işlenen soykırımdan ayırır.

İsrailli tarihçi ve soykırım araştırmacısı Raz Segal şöyle yazar: “Bu sihir, İsrail Filistinlilere soykırım uygularken Filistinlilere karşı ırkçılığı meşrulaştırır. Holokost'un eşsizliği fikri, Holokost'a yol açan dışlayıcı milliyetçiliği ve yerleşimci sömürgeciliği sorgulamak yerine yeniden üretir.”

Stockton Üniversitesi Holokost ve Soykırım Çalışmaları programının direktörü Prof. Segal, 13 Ekim 2023'te Gazze savaşına dair “Bir Ders Kitabı Vakası” başlıklı makale yazmıştı. Holokost'ta ailesini kaybetmiş bir İsrailli Holokost araştırmacısından gelen bu kınama çok yalnız bir duruştu.

Segal, İsrail hükümetinin Filistinlilerden Gazze'nin kuzeyini boşaltmalarını talep etmesini ve İsrailli yetkililerin Filistinlileri “insan hayvanları” olarak nitelendiren kan dondurucu söylemini görünce soykırım kokusunu almıştı

“Önleme ve ‘asla tekrar’ fikrinde öğrencilerimize öğrettiğimiz gibi kırmızı bayraklar vardır; bunları fark ettiğimizde süreci yani yeni soykırımı durdurmak için çalışmalıyız,” demişti Segal bana, “henüz soykırım olmasa bile.”

Segal dürüstlüğünün bedelini ödedi. Hiçbir kınama yapmamış olan Minnesota Üniversitesi Holokost ve Soykırım Çalışmaları Merkezi'nin direktörlük teklifi geri çekildi.

Segal ve ben Trenton eyalet meclisinde IHRA (Uluslararası Holokost Anma İttifakı) tasarısına karşı görüş belirttiğimizde; ki bu tasarı İsrail devletini eleştirmeyi antisemitizmle eşitlemekteydi; Siyonistler tarafından yuhalandık ve komite başkanı mikrofonlarımızı kesti.

Orada ifade özgürlüğünü savunduğumuz halde, gerçek zamanlı olarak ifade özgürlüğümüz gasp ediliyordu.

Soykırım, antropolog Arjun Appadurai'ne göre kaybedenlerin rahatsız edici gürültüsü olmadan “Dünyayı küreselleşmenin kazananları için hazırlamaya yönelik devasa bir Malthusçu düzeltme” dediği şeyin bir sonraki aşamasıdır.

ABD ve Avrupa ülkelerinin İsrail'i finanse edip silahlandırması, Gazze'de soykırım yaparken, İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası hukuki düzeni fiilen çökertti.

Sistemin artık hiçbir kredisi kalmadı. Batı artık kimseye demokrasi, insan hakları veya Batı uygarlığının sözde erdemleri hakkında vaaz veremez. Bizim bir ulus olarak demokrasi, eşitlik ve insan haklarını teşvik ettiğimiz yalanı bitti.

Pankaj Mishra şöyle yazar: “Gazze aynı anda baş döndürücü bir kaos ve boşluk hissi verirken, sayısız güçsüz insan için 21. yüzyılda siyasi ve etik bilincin temel nirengisi haline geliyor tıpkı Birinci Dünya Savaşı'nın Batı'da bir kuşak için olduğu gibi.”

İsrail ve Filistin'den yedi yıl boyunca muhabir olarak haber yapan hiç kimse bu soykırımı öngörmemişti. Yine de Siyonist projenin kalbinde yatan soykırımcı dürtünün yani İsrail toplumunun büyük kesimlerinin tüm Filistinlileri yok etme ve sürme arzusunun farkındaydık.

Bu dürtü Siyonizmin doğuşundan beri oradaydı. Nazi yönetimi altında yaşayan Berlinli bir hahamın oğlu, dilbilim profesörü Victor Klemperer günlüğünde şöyle not düşmüştü: “Bana göre, MS 70'teki Yahudi devletine (Kudüs'ün Titus tarafından yıkılması) geri dönmek isteyen Siyonistler, Naziler kadar iğrenç. Kan kokusuyla, eski ‘kültürel köklerle, kısmen ikiyüzlü, kısmen aptalca dünyayı geriye sarmalarıyla, tamamen Nazilerle eşdeğerler.”

İsrail'deyken aşırı dinci haham Meir Kahane'yi takip etmiştim; şiddetin Yahudi bir erdem olduğunu, intikamın ilahi bir emir olduğunu iddia ediyordu. Ben oradayken İsrail hükümeti tarafından seçimlere katılmaktan men edilmişti. Kahane 5 Kasım 1990'da New York'ta suikasta uğradı. Kach Partisi, dört yıl sonra Baruch Goldstein'ın (Brooklyn doğumlu bir doktor ve Kach üyesi) Hebron'daki İbrahim Camii'ne girip ibadet eden 29 Filistinliyi öldürmesinden sonra yasaklandı.

Yüzbaşı üniforması giyen Goldstein, ibadet edenler tarafından etkisiz hale getirilip dövülerek öldürüldü. Editörlerim New York'tan beni hayatta kalanlarla röportaj yapmam için gönderdi. Metni aldıklarında, denge oyunu adına gerçeği örtbas etmek için Yahudi yerleşimcilerle daha fazla röportaj yapmamı istediler onlar Goldstein'ın Filistinlilere karşı şikayetlerini haklı çıkarıyordu.

Kach, katliamı destekleyen açıklamalarından sonra ABD tarafından terör örgütü ilan edildi. Ama Kahanizm ölmedi. Yahudi aşırıcılık ve yerleşimciler tarafından beslendi. Kach'ın ırkçı hoşgörüsüzlüğü ve Filistinlilere karşı kitlesel şiddet çağrıları, İsrail toplumunun giderek daha geniş kesimlerine yayıldı. 7 Ekim saldırılarından sonra neredeyse evrensel kabul gördü.

Bu hoşgörüsüzlüğü Netanyahu'nun mitinglerinde gördüm; Netanyahu o zaman Yitzhak Rabin'e karşı seçim kampanyası yürütüyordu ve Rabin Filistinlilerle barış görüşmeleri yapıyordu. Netanyahu'nun destekçileri “Araplara Ölüm”, “Rabin'e Ölüm” gibi Kahane esinli sloganlar atıyordu. Rabin'in Nazi üniforması giydirilmiş bir kuklasını yakıyorlardı. Netanyahu, Rabin için sahte bir cenaze töreninin önünde yürüyordu. Rabin, 4 Kasım 1995'te bir Yahudi fanatik tarafından suikasta uğradı.

Netanyahu 1996'da ilk kez başbakan olduğundan beri bu Yahudi aşırıcılığı yani Itamar Ben-Gvir (oturma odasına Goldstein'ın portresini asmıştı), Bezalel Smotrich, Avigdor Lieberman, Gideon Sa’ar ve Naftali Bennett gibi isimleri besledi.

Netanyahu'nun babası Benzion, Revizyonist Siyonizm'in kurucusu Vladimir Jabotinsky'nin asistanı olarak çalışmıştı ve Benito Mussolini tarafından “iyi bir faşist” olarak nitelendirilmişti. Herut Partisi'nin lideriydi; bu parti İsrail'in tarihi Filistin'in tamamını ele geçirmesini istiyordu.

Herut Partisi'ni kuranlardan birçoğu 1948'de İsrail devletinin kuruluş savaşında terör saldırıları düzenlemişti. Albert Einstein, Hannah Arendt, Sidney Hook ve diğer Yahudi entelektüeller New York Times'ta yayımlanan bir bildiride Herut Partisi'ni “örgütlenmesi, yöntemleri, siyasi felsefesi ve toplumsal cazibesi bakımından Nazi ve Faşist partilere çok yakın” olarak tanımlamıştı.

Siyonist projenin içinde her zaman var olan bir Yahudi faşizmi damarı vardı; bu, Amerikan toplumundaki faşizm damarını yansıtıyordu. Ne yazık ki bizim ve Filistinliler için bu faşist damarlar artık yükselişte.

Gazze'yi yerle bir etme kararı, Kahane hareketinin mirasçıları olan aşırı sağ Siyonistlerin uzun zamandır rüyasıydı. Yahudi kimliği ve Yahudi milliyetçiliği, Nazilerin kan ve toprak ideolojisinin Siyonist versiyonudur.

Yahudi üstünlüğü tıpkı Filistinlilerin katledilmesinin kutsanması gibi Tanrı tarafından kutsanmıştır. Netanyahu Filistinlileri İbranilerin Amaleklileri katlettiği Kutsal Kitap pasajıyla karşılaştırmıştı.

 Avrupalılar ve Amerikalı sömürgeciler de aynı Kutsal Kitap pasajını Kızılderililere karşı soykırımlarını meşrulaştırmak için kullanmıştı. Yok edilmeleri planlanan düşmanlar ( genellikle Müslümanlar) insan alt türleri, kötülüğün somutlaşmış halidir.

Şiddet ve şiddet tehdidi, Yahudi milliyetçiliğinin sihirli çemberi dışındakilerle anlaşılabilecek tek iletişim biçimidir. Mesihçi kurtuluş, Filistinliler sürüldüğünde gerçekleşecektir.

Yahudi aşırıcılar, Müslümanların en kutsal üç mekanından biri olan Mescid-i Aksa'nın yıkılmasını ve yerine “Üçüncü” Yahudi Tapınağı'nın inşa edilmesini talep ediyor; bu hareket Müslüman dünyasını ateşe verecektir.

Aşırıcıların “Yahuda ve Samiriye” olarak bahsettiği Batı Şeria, İsrail tarafından ilhak ediliyor. Ultra-Ortodoks Shas ve Birleşik Tevrat Yahudiliği partilerinin dayattığı dini yasalarla yönetilen İsrail, yakında İran'daki despot teokrasiye benzeyecek.

James Baldwin bu içgüdüsel barbarlığa gerilemeyi öngörmüştü. “Batı nüfusları ele geçirdiklerini ellerinde tutmaya çalışırken aynaya bakmazlarsa dünyada bir kaos yaratma ihtimalleri yakındır. Bu kaos gezegendeki yaşamı bitirmese bile, dünyanın hiç görmediği bir ırk savaşı yaratacak ve doğmamış nesiller adımızı sonsuza dek lanetleyecektir,” diye uyarmıştı.

İran, Lübnan ve Gazze'deki vahşet, yurtiçinde karşı karşıya olduğumuz vahşetin aynısıdır. Bu soykırımı, kitlesel katliamı ve İran'a karşı haksız savaşı yürütenler, aynı zamanda demokratik kurumlarımızı da parçalayanlardır.

İranlılar, Lübnanlılar ve Filistinliler bu canavarları yatıştırmanın mümkün olmadığını biliyor. Küresel elitler hiçbir şeye inanmıyor. Hiçbir şey hissetmiyor. Güvenilmezler. Tüm psikopatların temel özelliklerini sergiliyorlar: yüzeysel cazibe, büyüklük ve kendini önemseyiş, sürekli uyarı ihtiyacı, yalan söyleme, aldatma, manipülasyon ve pişmanlık veya suçluluk duyma eksikliği.

Empati, dürüstlük, merhamet ve özveri gibi erdemleri zayıflık olarak küçümsüyorlar.

 “Ben. Ben. Ben.” ilkesine göre yaşıyorlar.

Erich Fromm Sağlıklı Toplum kitabında şöyle yazar: “Milyonlarca insanın aynı kusurları paylaşması bu kusurları erdem yapmaz; aynı hataları paylaşması hataları gerçek yapmaz ve milyonlarca insanın aynı zihinsel patoloji biçimlerini paylaşması onları sağlıklı kılmaz.”

Gazze'de neredeyse üç yıldır kötülüğü izliyoruz. Şimdi bunu İran'da izliyoruz. Lübnan'da izliyoruz. Bu kötülüğün siyasi liderler ve medya tarafından mazur gösterildiğini veya maskelendiğini görüyoruz.

En güvenilir görünen New York Times bile Orwelyan biçimde , muhabir ve editörlere Gazze hakkında yazarken “mülteci kampları”, “işgal edilmiş toprak”, “etnik temizlik” ve tabii ki “soykırım” kelimelerinden kaçınmaları yönünde iç memo gönderdi.

Bu kötülüğü adlandıran ve kınayanlar burada ve yurtdışında kampüslerde çadır kuran cesur öğrenciler kara listeye alınır ve tasfiye edilir. Tutuklanır ve sınır dışı edilir.

Üzerimize otoriter devletlerin hepsinde görülen öldürücü bir sessizlik çöküyor. Nereye gittiğini biliyoruz. Görevini yapmazsan, İran savaşını alkışlamazsan, soykırım suçuna karşı çıkarsan, Trump'ın FCC Başkanı Brendan Carr'ın önerdiği gibi yayın lisansının iptal edildiğini görürsün.

Düşmanlarımız var. Ama onlar Filistin'de değil. Lübnan'da değil. İran'da değil. Burada, aramızdalar. Hayatlarımızı dikte ediyorlar. İdeallerimize ihanet ediyorlar. Ülkemize ihanet ediyorlar. Köleler ve efendilerden oluşan bir dünya hayal ediyorlar. Gazze sadece başlangıç. İçeride reform için mekanizma yok. Ya engelleriz ya da teslim oluruz. Geriye kalan tek seçim budur.

* Chris Hedges'in Princeton Üniversitesi'ndeki sunumu (Mart 2026)

Çviren: Çağatay Arslan

Orijinal Link: https://www.youtube.com/watch?v=TV9dkU2E8j0

 Arkadaşımın Paramount+ için mükemmel bir reality show fikri var: “Pam ve Kristi’nin Bahar Tatili Kusma Festivali”. Artık hiçbir şeye tahammülleri kalmamış, her şeyden bıkmış olan kızlar özellikle de onları kapı dışarı eden kötü patronlarından uzaklaşmak için Cancún’a kaçarlar. Birbirlerinin saçlarını tutarak kusarlar. Tatlı tatlı birbirlerini motive ederler. Ama sonra pasaportlarını kaybederler ve sınırdan geri dönemezler.

Ay caramba! Pam Bondi ve Kristi Noem muhtemelen şimdi bir yerlerde margaritalarının başında ağlıyor ve “Nerede yanlış yaptık?” diye düşünüyorlardır. Başkanın onları “güzel yardımcıları” diye övdüğü o güzel günler ne çabuk geçti?

Eleştirmenlerin “Pam Blondi” ve “ICE Barbie” diye adlandırdığı, ortadan kaybolan Adalet Bakanı ve İç Güvenlik Bakanı, dalkavukluğun bile bir sınırı olduğunu acı bir şekilde öğrendiler.

Trump’ın ilk döneminde Jeff Sessions, Rusya soruşturmasını durdurmayı reddettiği için Adalet Bakanlığı’ndan kovulmuştu. Ama bu iki kadın, Trump’ı memnun etmek için her şeyi yapmaya hazır olmalarına rağmen kendilerini alçaltıp kurumlarını kirletmelerine rağmen aynı kaderi paylaştılar.

Trump, Çarşamba günü Bondi’ye haberi, birlikte Yüksek Mahkeme’ye giderlerken limuzinde verdi. Orada yargıçları korkutarak doğum hakkıyla gelen vatandaşlığı kaldırmaya çalışıyordu. Wall Street Journal’a göre Trump ona şöyle demiş:

“Sanırım zamanı geldi.”

Adalet Bakanlığı çalışanları da Bondi’nin portresini çöpe atmakta gecikmedi. Noem de aşağılayıcı bir hafta geçiriyordu. Kendisi karmaşık bir aşk üçgeninin içinde sıkışıp kalmıştı. Özel kalemi Corey Lewandowski ile yaşadığı iddia edilen ilişki haberleri, Daily Mail’in kocası Bryon hakkında yayınladığı skandal haberle çakıştı. Bryon, Güney Dakota’nın Castlewood kasabasında sigorta acentesi olarak çalışan zavallı bir adamdı. Bryon, Kristi’nin zorlu kongre duruşmalarında yanında durmuştu.

Demokratlar onun sevgilisi ve ikilinin lüks hükümet jetiyle yaptıkları maceraları ortaya dökmüştü.

Kadınlar, dünyanın en iyi dalkavukları olmak için ellerinden geleni yaptılar. Güney Dakota eski Valisi Noem, Trump’a yüzüne kendi portresi eklenmiş bir Mount Rushmore maketi hediye etmişti. Bondi ise Adalet Bakanlığı binasının önüne somurtkan bir Trump posteri astı.

Bu, eski Adalet Bakanı’nın bir zamanlar saygın ve bağımsız olan kurumunu, başkanın kişisel hukuki Gestapo’suna dönüştürme çabasının görsel bir yansımasıydı. Trump’ı ve müttefiklerini soruşturan savcıları temizliyordu.

Bondi, Adalet Bakanı olduğu ilk günde Trump’a karşı açılan davaları incelemek üzere “Silahlandırma Çalışma Grubu”nu kurdu ve bu davaları baltalamaya çalıştı.

James Comey, Letitia James, Adam Schiff, Mark Kelly ve Jerome Powell’a karşı dava açmaya çalıştı ama bunların çoğu ya dağıldı ya da hiçbir yere gitmiyor.

Trump kadar küçük düşürücü olmak için Comey’nin kızı Maurene’i (deneyimli bir federal savcı) kovdu. 2020’de Trump’ın Biden’ı yendiğine dair hayali kanıtlar aradı. Noem ise Trump’ın sahte maço duruşunu taklit etti. ICE’nin (Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza) alabildiğine serbestçe hareket etmesine izin verdi. Federal görevliler Minneapolis’te masum insanları vurup öldürdüğünde, kurbanları “iç terör örgütü üyesi” diye karaladı. ICE görevlileriyle birlikte devriye gezerken ICE üniforması giydi, kurşungeçirmez yelek taktı ve tüfek salladı.

Gerçekten de kostüm oyununda çok başarılıydı. İdaredeki glam kızı(*) olmaya çalışıyordu.

Rushmore Dağının önünden at sırtında geçerken Annie Oakley gibi giyinip DHS’yi (İç Güvenlik Bakanlığı) tanıtan bir reklam bile çekti. Lewandowski (Trump’ın 2015’teki ilk başkanlık kampanyasının yöneticisi), Noem’i tıpkı Trump’ın yaptığı gibi büyük gösterişle dikkat çekecek şekilde yönetiyordu. Ama bu, Trump’ı çok yanlış okumaktı. Noem’in at sırtındaki reklamındaki slogan “Başkan Trump ve Ben” şeklindeydi. Bu, Trump’ın temel kuralını ihlal ediyordu: Trump’la “ve” olmaz. Bu şovun tek yıldızı sadece odur.

Renee Good ve Alex Pretti’nin infazları ve Noem’in ölümlerinden sonra onları karalaması, Trump’ın bile midesini bulandıracak seviyedeydi. Noem’in kongre duruşmalarındaki özür dilemeyi reddetmesi, Good ve Pretti’nin ailelerine karşı tavrı ve DHS’deki sevgili skandalı Trump’a göre utanç vericiydi.

Şubat ayındaki kongre duruşmasında Bondi ise bütün vakarını bir kenara atıp sahneyi yuttu. Patronunu etkilemek için bağırıp çağırdı, hakaretler etti. Harvard mezunu avukat Jamie Raskin’e Trump’ın taktiğini kullanarak şöyle bağırdı:

“Bana hiçbir şey söyleyemezsin, yıpranmış kaybeden avukat. Sen avukat bile değilsin.”

Ayrıca Trump’ın savunma yöntemini de benimsedi: Savcıların soruşturmaları ve Epstein dosyalarını garip şekilde yönetmesi hakkındaki soruları keserek bağırıyordu:

“Dow şu anda 50.000’in üzerinde!”

Trump, onun Demokratlarla yaptığı sert tartışmalardan keyif aldı ama genel olarak kabine üyesi performansını zayıf buluyordu. Onu zayıf, yavaş ve kötü bir iletişimci olarak görüyordu. “Sümüklü” diye nitelendirdiği kişilere karşı iddianame hazırlayamamasına çok sinirleniyordu. Ortada kanıt olmaması Trump için önemsiz bir ayrıntıydı. Bondi’nin Epstein dosyaları konusundaki oyalama taktikleri Trump’ın tabanını da çileden çıkardı. Bir ara “Epstein’in müşteri listesi masamın üzerinde” demişti ama bunun doğru olmadığı ortaya çıktı.

 Kash Patel ve diğer Trumpçılar, Epstein Adası’nda vakit geçiren herkesi ortaya çıkaracaklarına söz vermişlerdi. Bu örtbas girişimi, Trump’ı da yaraladı çünkü o, bu yırtıcıyla yakın ilişkisinin pis kokusundan bir türlü kurtulamamıştı. Duruşmada Epstein mağdurlarının önünde dosyaların yayınlanmasındaki başarısızlığı ve bazı mağdur isimlerinin yanlışlıkla ifşa edilmesi nedeniyle doğrudan özür dilemeyi reddetmesi durumu daha da kötüleştirdi.

Wall Street Journal’ın haberine göre, hayal kırıklığına uğramış başkan bir ara Beyaz Saray ziyaretçilerine, muhafazakârların sosyal medyada Adalet Bakanı’nı yerden yere vurduğu paylaşımların çıktısını göstermiş. Bir müttefikine Bondi’nin “ne kadar berbat bir iş çıkardığını” uzun uzun anlatmış.

Şimdi İran konusunda köşeye sıkışan Trump’ın daha fazla kişiyi kovma isteği gelebilir. Zaten “Sen kovuldun!” onun klasik lafıdır. Pete Hegseth Pentagon’da nitelikli subayları kovuyor, halbuki asıl gitmesi gereken kendisi.

Donald Trump’a kendi kendini güneş kralı ilan eden adama yaltaklanmak, Sisyphos’un cezasından farksızdır. Onun kaprislerine, intikam planlarına, aşırı pohpohlanma ihtiyacına ve hukuka duyduğu küçümsemeye ayak uydurmaya çalışmak her zaman kaybeden bir oyundur.

(*)Hollywood tarzı, dergi kapağı gibi, dikkat çekici, "glamorous" (büyüleyici, ihtişamlı) bir görünüm taşıyan kadın için kullanılır.

* Maureen Dowd[1] (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Makale linki: https://www.nytimes.com/2026/04/04/opinion/pam-bondi-kristi-noem-trump.html

Bu zafer anlatısının ipleri, Amerika Birleşik Devletleri'nin Şubat sonlarında Operation Epic Fury'yi başlatmasından beri sürekli sarılıyor. Söylemlerden bazıları şüphesiz doğrudur: Amerikan ve İsrail güçleri havadan güçlü durumda; İslam Cumhuriyeti'nin zayıf savunmasını neredeyse istedikleri gibi delebiliyorlar. Sadece Tahran'ın askeri kapasitesini değil, füze ve drone filolarını üreten sanayi üssünü de büyük ölçüde tahrip ettiler. Saldırılar bir kez daha İran'ın önemli istihbarat zayıflıklarını ortaya çıkardı ve kampanyanın başlangıcında Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'in yanı sıra diğer üst düzey askeri ve siyasi liderlerin hedef alınarak öldürülmesini sağladı.

Ancak bu savaşta asıl soru hiçbir zaman İran'ın zarar görüp göremeyeceği değildi. Acının teslimiyete dönüşüp dönüşmeyeceğiydi. Şimdiye kadar dönüşmedi. Rejim değişikliği elde edildiği iddiası, bir Hamaney'in yerine başka birinin geçirilmesiyle yalanlanıyor. Üst düzey siyasi kadronun çoğu yerinde dururken, güç daha sert çizgideki askeri figürlere kaymış durumda.

İran'ın askeri kapasitesini zayıflatmak, Tahran'ın İsrail'e ve Körfez müttefiklerine düzenli drone ve füze saldırıları düzenleme yeteneğini durdurmadı; bunlar Perşembe günü, yani Trump'ın konuşmasından bir gün sonra da devam etti.

Belki de en önemlisi, İranlılar Hürmüz Boğazı'ndaki trafiği aksatmayı başardı. İran; daha zayıf ulusların daha güçlü olanlara karşı sıkça avantaj yarattığı bir alanda karşılık verdi: Güçle güce karşı koymak yerine, mücadelenin şartlarını değiştirdi.

İran konvansiyonel askeri bir karşılaşmada üstün gelemiyorsa, çatışmayı uzatabilir, maliyetlerini artırabilir, küresel ekonomiyi bozabilir ve Amerikan ve İsrail eforunu mimarlarının beklediğinden çok daha pahalı hale getirebilir.

İran bu süreçte, tahrip edilmiş bir orduya sahip olan ve ağır hasar görmüş bir devletin, kitle imha silahına ihtiyaç duymadan rakiplerini rehin tutabileceğini gösterdi.

Bu nedenle Washington'un İran'ı su yolunun kontrolünü bırakmaya zorlamak için kullandığı üç yaklaşım yani İran'ın enerji altyapısını yok etmekle tehdit etmek, bozulmayı başkalarının sorunu olarak küçümsemek ve boğazın savaş bittikten sonra “doğal olarak” açılacağını söyleyerek bunu olası bir anlaşma için uzun bir gereklilikler listesine eklemek pek de sonuç vermedi.

Haziran'daki 12 günlük savaşta İran'ın gösterdiği askeri eksiklikler ile bu yıl vahşice bastırdığı ülke çapındaki protestolar arasında, bu savaşın savunucuları şunu düşünmüş olabilir: Yaptırımlar, yolsuzluk ve halk öfkesiyle zaten boşalmış bir rejim, yeterince güçlü bir darbe aldığında çatlayacaktır; belki de “sadece hava gücüyle daha elverişli bir siyasi düzen yaratılamaz” şeklindeki geleneksel düşünüşe de bir istisna olacaktı.

Ama direnmek üzere inşa edilmiş, liderliği şehitlik ve direniş kültürüyle yoğrulmuş ve merhametten yoksun bir rejim, baskı yapmaya ve iktidarda kalmaya devam edebilir.

Savaş İslam Cumhuriyeti'nin karşılaştığı zorlukları arttırsa da, şu an için daha sıkı bir kontrolun yanında, İran liderlerinin kendilerini ulusun zalimleri yerine kuşatılmış bir milletin koruyucuları olarak yeniden konumlandırmasını sağladı.

Bay Trump'ın şimdi üç seçeneği var. Tırmandırabilir bu yüzden Amerikan güçlerini İran topraklarına göndermek veya deniz yollarını yeniden açmak için stratejik pozisyonları ele geçirmek konuşuluyor. Kara müdahalesi mevcut savaşın basit bir yoğunlaşması olmayacaktır. Onu tamamen dönüştürecektir. İran büyük ihtimalle su yollarını mayınlayacak, ABD askerlerini daha doğrudan hedef alacak, Körfez altyapısına daha agresif saldırılar düzenleyecek ve ek bölgesel aktörleri ateşe çekecektir. Çatışma artık yalnızca İran'ın nükleer hırsları veya hatta rejimi hakkında olmayacaktır. Ticari arterler üzerinden bir mücadeleye dönüşecek ve sonuçları savaş alanının çok ötesine yayılacak bir savaş karşımıza çıkacaktır.

Başkan ayrıca İran'ın kapasitesini daha uzun süre düzenli olarak tahrip etmeye devam edip sonra çekilebilir. Konuşmasında önümüzdeki iki-üç hafta içinde İran'ı “aşırı sert vuracağını” vaat etti. Trump çatışma bittikten sonra bile İran'a karşı “nokta vuruşları” yapma ihtimalini gündeme getirdi ve konuşmada, İran'ın moloz altındaki nükleer tesislere yaklaşmaya çalışması halinde füze göndereceğini söyledi. Kan dökülmesini durdurmak olumlu bir gelişme olsa da, bu senaryo Körfez Devletleri ve dünyanın geri kalanı için felaket olur; zira yaralı ve saldırgan bir İran'la uğraşmak zorunda kalacaklar ve bu İran'ın küresel ekonomiyi istediği zaman bozabileceğini göstermiş durumda.

Son seçenek ise bir anlaşmadır; ki şu anda umut görünmüyor, çünkü Amerika Birleşik Devletleri ile İran'ın anlaşma şartları konusunda çok farklı anlayışları var. Bu çemberi kare yapmak gibi bir şey; iki tarafın yalnızca silahları susturmak yerine temel farklılıkları gerçekten ele alan diplomatik bir çaba göstermesi gerekir.

Geçmiş örnek olursa, süreç sinir bozucu, kusurlu ve zafer vaatlerinden çok daha az duygusal tatmin edici olacaktır. Ama Hürmüz'ün yeniden açılması, İran'daki yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ne olacağı, bölgenin güvenlik mimarisi ve Trump'ın kendilerine yardım vaat ettiği İran halkına ne olacağı gibi gerçek meseleleri ele alan tek yol budur.

Trump Çarşamba günü ABD'nin İran'a karşı her taktik karşılaşmayı kazandığını söylerken haklıydı. Kabul etmediği şey ise, başkomutan olarak olayların kontrolünü kaybetmiş olmasıdır.

Gerçekten de savaşlar, hızlı ve kesin zafer umutlarından daha uzun ve belirsiz çabalara sıklıkla ani bir yenilgiyle değil, her biri “son hamle” olarak sunulan bir dizi “gerekli adım”la dönüşür; her adım geri çekilmeyi siyasi olarak daha zor ve stratejik netliği daha ulaşılmaz kılar.

 * Ali Vaez[1] (New York Times)

Çeviri: Çağatay Arslan

Makale Linki: https://www.nytimes.com/2026/04/03/opinion/iran-war-trump-irgc-hormuz.html 

Başkan, Kongre ve Amerikan halkı olarak savaşa girildiğinde birlik içinde olunmalıdır. Şu anda Orta Doğu’da 50.000’den fazla Amerikan askeri konuşlandırılmış durumda ve Başkan Trump’ın, İran’ın uranyumunu çıkarmak veya Harg Adası’nı işgal etmek üzere kuvvet göndermeyi düşündüğü rapor ediliyor. Her iki operasyon da son derece riskli olup ağır kayıplara yol açabilir ve savaşı uzatabilir.

Canları tehlikede olduğu için, bu fedakâr Amerikan askerlerine ve ailelerine, içinde bulundukları riskleri ve neden savaşta olduğumuzu dürüstçe söylemek borcumuzdur. İran’ın uzun yıllardır ABD’yi, İsrail’i ve Orta Doğu’daki diğer ülkeleri istikrarsızlaştırmakla tehdit ettiği, terör örgütlerini desteklediği, tehlikeli vekil güçleri silahlandırdığı, bölge hedeflerini vurabilecek çok sayıda füze geliştirdiği ve nükleer kapasite kazanma çabaları nedeniyle gerçekten bir tehdit oluşturduğu söylenebilirdi.

Ancak şu da bir gerçektir ki, İsrail ve ABD’nin Haziran ayında İran’a karşı yürüttüğü 12 günlük savaş, Tahran’ı ve vekil güçlerini zayıflattı, füze ve hava saldırı kapasitelerini hasara uğrattı ve nükleer bomba geliştirme projesini geriletti. Temmuz ayına gelindiğinde İran artık yakın bir tehdit olmaktan çıkmıştı ve bu sonuca istihbarat kurumlarımız da destek veriyordu.

Buna rağmen Başkan Trump, Amerikan halkını, Kongre’yi veya müttefiklerimizi bilgilendirmeden, İsrail ile birlikte İran yönetim kadrosunu öldürmek ve İslam Cumhuriyeti’ni tamamen çökertmek için bir halk ayaklanması yaratmayı amaçlayan askeri bir kampanyaya katılma kararı aldı.

Bu olmadı. Bu, korkunç bir yanlış hesaptı. O tarihten beri başkan, neden savaşa girdiğimiz konusunda çelişkili açıklamalar yapıyor. Eski savunma bakanları ve eski Kongre üyeleri olarak, ülkemizin net hedefler ve bitiş noktaları olmadan çatışmalara girdiği zaman ortaya çıkan sorunları bizzat yaşadık. Bu tür çatışmalar genellikle trajik, kazanılamaz savaşlara dönüşür ve tarih onları iyi anmaz.

Bu yüzden başkanımız bir hafta içinde “savaş çoktan bitti, neredeyse tamamlandı” ile “henüz ayrılmaya hazır değiliz” arasında gidip geldiğinde, tarihin tekerrür ettiğini görüyoruz. Bu durum, müttefiklerimize ve rakiplerimize, dış politika hedeflerimizin tepkisel ve tek taraflı kararlarla şekillendiğini gösteriyor.

Ayrıca başkanın Kongre’yi ve Amerikan halkını bypass ederek demokratik normları hiçe saymasının, ordumuz, ABD vatandaşları ve dünya üzerindeki insanlar üzerinde derin sonuçları olduğunu ortaya koyuyor.

Başkanın İran’daki savaşı büyük bir istikrarsızlık ve belirsizlik yarattı; binlerce insan öldü, milyonlarca insan yerinden edildi ve II. Dünya Savaşı’ndan sonra birlikte kurduğumuz kurallara dayalı uluslararası düzeni koruma konusundaki Amerikan güvenilirliğini daha da zedeledi.

Amerika’nın müttefiklere, ticaret ortaklarına ve dostlara ihtiyacı var. Ancak şimdi, hepimize jeopolitik ve ekonomik fayda sağlayan küresel sistemi birlikte korumak yerine, kendimizi izole ediyoruz. Sonuçlarını zaten görmeye başladık. Ukrayna’da son dört yıldır NATO müttefiklerimizle birlikte II. Dünya Savaşı’ndan bu yana küresel barış ve güvenliğe yönelik en ciddi tehditle mücadele ettik. Fakat başkanın Rus petrolü üzerindeki yaptırımları kaldırma kararı, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’i daha güçlü bir konuma getirirken, Ukrayna ve diğer müttefiklerimiz güvenlik taahhüdümüzden şüphe duymaya başladı.

Kanada, İngiltere ve Almanya gibi müttefikler arasında ise savaş, Çin’in daha stratejik bir ekonomik ortak olduğu ve ABD’nin yerini en büyük ticaret ortağı olarak almaya başladığı için, bu ülkelerin bizimle değil Çin’le yeni ticaret anlaşmaları yapması gerektiği görüşünü güçlendiriyor.

Ayrıca bu savaşın yol açtığı her gereksiz saldırı ve her ölümle, Orta Doğu’da ve ötesinde anti-Amerikan duyguları besliyoruz. Bu durum, bizi ve müttefiklerimizi uzun yıllar uğraştıracak yeni bir terör nesli yaratabilir, bölgedeki çatışmaları artırabilir ve sonunda Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölgesel müttefiklerimizi, gelecekteki saldırıları önlemek için ABD askeri üslerini topraklarından çıkarmaya zorlayabilir.

Eğer küresel izolasyondan kaçınmak ve son 80 yıldır dünyanın tanık olduğu refah ve güvenlik çağını korumak istiyorsak, rotamızı değiştirmeliyiz. Bu yıllar tüm ülkelere ve halklara eşit şekilde fayda sağlamadı. Ancak tarihte hiç olmadığı kadar çok insan bugün özgür, eğitimli ve refah içinde yaşıyor.

Bu çağ, NATO’nun ve küresel ticaretin stratejik önemi konusunda iki partili bir uzlaşı üzerine inşa edildi. Bu başkanın o uzlaşıya saygı duymadığı açık.

 Ancak Amerika bir anayasal cumhuriyettir monarşi değil ve Kongre ile başkan, hükümetin tüm meselelerinde, özellikle güvenlik ve savaş konularında eşit anayasal sorumluluklara sahiptir. Bu temel dengeyi korumalıyız. Kongre halkın evidir. Yasama organımızın savaş yetkileri konusunda hak ettiği rolü yeniden üstlenmesini sağlamak gerekiyor.

Kongre’nin atması gereken dört adım vardır:

Savaşa yetki veren bir savaş yetkisi kararı onaylamalı,

Savaş için istenen ek fon taleplerini değerlendirmek için zaman ayırmalı,

Yönetimin askeri eylemlerini, hedeflerini ve stratejilerini tam olarak incelemek üzere oturumlar düzenlemeli.

Başkan ve Kongre, bu savaşın sonunun neye benzeyeceğini ve askerlerimizi eve getirecek bir çıkış planını birlikte belirlemelidir.

Bu çatışmanın bu kadar hızlı tırmanması ve dünyayı istikrarsızlaştırması, doğrudan bir stratejisi olmadan tek başına hareket eden bir başkandan ve anayasal sorumluluklarını terk ederek savaşta denetim rolünü oynamayı başaramayan, siyasi olarak bölünmüş bir Kongre’den kaynaklanmaktadır.

Üniformalı erkek ve kadınlarımızın canı tehlikededir. Ulusumuzun kuruluşunun 250. yıl dönümüne yaklaşırken, siyasi bölünmelerin ve siyasi çıkarların, Amerika’nın güvenliği ve geleceği için canlarını riske atan fedakâr askerlerimize verdiğimiz desteği zayıflatmasına izin vermemeliyiz.

* Chuck Hagel[1] - Leon E. Panetta[2] (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan
Makale linki:  https://www.nytimes.com/2026/04/01/opinion/iran-war-military-us.html

2 Mart’ta Başkan Trump, CNN’den Jake Tapper’a savaşı “biraz önden gidiyor” diye tarif etti. 9 Mart’ta tahminini revize ederek CBS News’e savaşın “programın çok çok önünde” olduğunu söyledi. 26 Mart’taki kabine toplantısında ise başkan işi büyüttü ve savaşı “aşırı, gerçekten, bayağı önden gidiyor” diye nitelendirdi.

Üst düzey yetkililer de takvime davet edildi. Hazine Bakanı Scott Bessent çatışmanın programın önünde olduğunu ilan etti. “Savaş memeleri” sekreteri Pete Hegseth ise biraz değiştirerek savaşı “plana uygun” ve “hız açısından önde” diye tanımladı.

Geçen hafta G7 dışişleri bakanlarıyla görüşmelerden sonra Dışişleri Bakanı Marco Rubio, savaşın “programda veya programın önünde” olduğunu söyledi (hangisini tercih ederseniz).

Bir savaşın programda olduğunu, hele hele “önde” olduğunu iddia etmek, bir illüzyon egzersizi; yetkinlik, kontrol ve başarı görüntüsü vermeye yönelik bir girişimdir. Eğer bir program varsa, o zaman bir master plan olmalı ve eğer programın önündeysek, plan işliyor demektir: Savaş iyi gidiyor olmalı.

Bir savaşın programa göre gitmesi, hiçbir şeyin bizi şaşırtmadığı veya niyetlerimizi engellemediği anlamına gelir; hâlâ kontrolün bizde olduğunu gösterir.

Özellikle bu başkan için çok önemli olan nokta: Bir program, çatışmanın bir bitiş tarihi olduğunu ima eder; bu da Trump’ın seçim kampanyasındaki “sonsuz savaşlara girmeme” vaadine sadık kaldığı anlamına gelmelidir.

Böylece “programın önünde” ifadesi, gevşek ama kullanışlı bir şekilde “Amerika önce”ye çevrilir. Bu ifade, Trump’ın emlak geçmişinden kalan bir tiktir. İlk anı kitabı The Art of the Deal’de, ileride başkan olacak adam, çeşitli projelerinin “programın önünde” (genellikle “bütçenin altında” ile birlikte) olduğunu sürekli övünerek anlatır.

Ancak Trump, işinin hızı veya programının titizliği konusunda insanları kandırmaktan asla çekinmemiştir. Kitapta, Atlantic City’deki bir inşaat alanını, o gün ziyaret edecek olan yönetim kurulunu işin iyi gittiğine inandırmak için bir ekibe makineleri ileri geri sürdürdüğünü anlatır. “Gerekirse,” diye talimat verir bir denetçiye, “buldozerlerle sitenin bir tarafındaki toprağı kazdırıp diğer tarafa döktür.” Programın önünde kalmanın yolu budur.

2016 başkanlık kampanyasının sonlarına doğru Trump, Washington’daki Trump International Hotel’i açmak için zaman ayırdı. “Bugünkü temam beş kelime: ‘bütçenin altında’ ve ‘programın önünde’,” dedi. “Hükümette bu kelimeleri pek duymayız ama duyacaksınız.”

Vaadini tuttu: Bu kelimeleri bol bol duyduk.

İlk döneminde göreve geldikten sadece birkaç hafta sonra Trump, güney sınırındaki duvarın “bayağı önden, bayağı önden — bayağı, bayağı, bayağı önden” gittiğini övünerek söyledi. Birkaç ay sonra yeni uçak gemilerinin programın önünde yapılacağını vaat etti. Ticaret anlaşmalarının programın önünde tamamlandığını söyledi. Covid salgını sırasında bile ekonominin programın önünde toparlandığını iddia etti; sanki ABD Sovyet tarzı beş yıllık üretim planı uyguluyormuş ve biz onu geçiyormuşuz gibi.

Salgın, Trump yönetiminin meşru bir “programın önünde” başarısına sahne oldu. Ağustos 2020’de başkan “Aşılarımız var,” diye iddia etti. “Çok yakında onlar hakkında okuyacaksınız, bayağı, bayağı programın önünde.”

Operation Warp Speed (Işık Hızı Operasyonu) gerçekten de görevi teslim etti ve aşı geliştirme standart süresini birkaç yıl aşarak kritik bir anda olağanüstü bir başarı gösterdi

İkinci döneminde ise programlar değersizleşti ve kafa karıştırıcı hale geldi. Trump, Beyaz Saray balo salonunun inşaatının (biraz daha az tarihi bir başarı) planlar hâlâ değişken görünse bile programın önünde olduğunu vurguladı;. (Pazar gecesi, taze tasarımları göstererek “Mimarlardan yeni aldık bunları,” dedi .Salı günü ise Washington’daki bir federal yargıç inşaatı şimdilik durdurdu.)

Şubat başlarında “ekonomimizde olanların” “yıllar önde” olduğunu ve Dow Jones endeksinin 50.000’e “üç yıl önden” ulaştığını söyledi. (Ben şahsen borsa hareketleri programını bir-iki gün önceden almayı çok isterdim.)

Trump’ın “programın önünde” takıntısı, 1980’lerde New York Central Park’taki Wollman buz pistini hızla tamamlamasına kadar uzanıyor; MSNow gazetecisi Philip Bump bunu yazmıştı.

Bump, Trump’ın başkanlığı sırasında 150’den fazla kez “programın önünde” kriterini kullandığını saymış; gaziler için sağlık hizmetlerini reforme etmekten eğitime kadar her konuda. Dolayısıyla İran’daki savaşın da şimdi programın önünde olması kimseyi şaşırtmamalı.

Trump yönetiminin bu savaş için çeşitli zaman çizelgeleri tutarsız oldu. Savaş başladığında başkan “dört-beş hafta” sürebileceğini söyledi; ki şu an tam o noktadayız. Mart ortasında “kemiklerimde hissedeceğim zaman biteceğini” söyledi.

20 Mart’ta Trump, ABD’nin hedeflerine “çok yaklaştığı” için savaşı “yavaşlatmayı” düşündüğünü belirtti. İran Hürmuz Boğazı’nı açmazsa İran’ın enerji santrallerine vurma tehditleri de sürekli değişiyor: Önce 48 saat, sonra beş gün, sonra bir 10 gün daha; öyle ki herhangi bir program ve herhangi bir tehdit anlamsız hale geliyor.

Salı akşamı başkan “çok yakında iki-üç hafta içinde ayrılacağız” dedi. Bu, Trump’ın ilk zaman çizelgesini aşmış olur.

Bu, yönetimin programın gerisinde olduğu anlamına mı geliyor? Hiç de değil. Çünkü Trump aynı zamanda, bir anlamda savaşın “zaten kazanıldığını” da söyledi.

Geçmiş Amerikan savaşları kendi illüzyonlarını yarattı. Vietnam’da ABD yetkilileri sıklıkla düşman ölü sayısını ilerlemenin vekili olarak kullandı: Eğer onlar ölüyorsa, biz kazanıyor olmalıyız. (General William Westmoreland 1967 sonlarında Vietnam’da “tünelin ucundaki ışığı” bu şekilde görmüştü; ancak birkaç ay sonra Tet taarruzu o ışığı hızla söndürdü.)

Afganistan’da yirmi yıl boyunca ilerlemeyi göstermek için her türlü metrik kullanıldı. Birçoğu —örneğin Afgan güvenlik güçlerinin büyümesi ve eğitimi— hayal ürünü çıktı.

Hegseth, binlerce İran hedefinin imha edildiğini saymayı seviyor; bu taktik bir rapor, stratejik sürüklenmeyi maskeliyor. İran’da program, en esnek illüzyonumuzdur; hedeflerin değiştiği bir savaşta herhangi bir program diğerleri kadar iyidir.

Pazartesi günü Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt, Trump’ın “her zaman” savaşın zaman çizelgesinin dört-altı hafta olduğunu söylediğini belirterek, başkanın ilk tahminine bir hafta daha sıkıştırdı. Salı sabahı ise Hegseth, başkanın çelişkili zaman çizelgelerinin kasıtlı bir belirsizlik olduğunu ima etti. “Dört-altı hafta, altı-sekiz hafta, ya da herhangi bir sayı olabilir,” diye açıkladı. “Ama tam olarak ne olduğunu asla açıklamayız.”

Her ne ise, Hegseth bize ABD’nin savaş hedeflerinde “iyi yolda” olduğumuzu garanti ediyor. Bu bağlamda, “herhangi bir sayı” hafta için “programın önünde” olduğunu iddia etmek, sadece haber döngüsünü yönetme, piyasaları etkileme, “meme” savaşını kazanma ve parçalanan siyasi koalisyonu onarma girişimidir. Bu savaş birkaç gün, hafta veya ay daha sürse de, başkan her zaman onun programın önünde olduğunu iddia edecektir. Kemiklerimde hissediyorum.

* Carlos Lozada  (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Makele linki: https://www.nytimes.com/2026/04/01/opinion/trump-hegseth-rubio-iran-war.html

Geçen hafta bir kez daha övünerek, “birçok insan için çok zor bir test” dediği şeyi tekrar tekrar tam puanla geçtiğini anlattı. (Tahmin edildiği üzere, yaşlılarda hafif bilişsel bozukluk için kullanılan bir tarama aracı kastediliyor.)

Evet, özgür dünyanın 79 yaşındaki lideri yakın zamanda bir kabine toplantısında, savaşın ortasında, Sharpie kalem şirketinin başkanı ile yaptığı sözde bir sohbeti uzun uzun anlatmaya daldı; şirket ise böyle bir kaydın olmadığını söyledi. Ve Japon başbakanının endişeli bakışları önünde bir basın toplantısında Pearl Harbor hakkında şaşırtıcı bir şaka yaptı. Hormuz Boğazı’na “Trump Boğazı” dedi, sonra da “bende kaza diye bir şey yoktur, tamamen kasıtlıydı” diye ekledi.

Ama her neyse, zihinsel durumu harika. En harikası! Ancak, sadece tartışma amacıyla varsayalım ki öyle değil. Amerikalıların %61’inin (Reuters-Ipsos anketine göre) başkanlarının yaşla birlikte daha tutarsız hale geldiğini düşünmesi ve %56’sının (Washington Post için yapılan son anket) artık mevcut zorluklarla başa çıkacak zihinsel keskinliğe sahip olmadığını düşünmesi yanlış değil.

Tıpkı 80lerindeki Joe Biden’da yaptıkları gibi, milyonlarca Amerikalı televizyon ekranlarından bir şey hissetti; bu şey, başkanlarının Orta Doğu’da binlerce genç askeri potansiyel ölüme gönderme kapasitesini gerçekten etkiliyordu — klinik bir teşhis olup olmadığına bakmaksızın.

Onların, dünyanın dört bir yanındaki sayısız insanın hayatının, yargısı bu işe tamamen uygun olmayabilecek birinin elinde olduğundan şüphe etmekte haklı olduğunu hayal edin. Buna, çiftçiler yeterli gübreyi (şu anda ciddi şekilde bozulmuş Körfez gaz endüstrisinin önemli bir yan ürünü) alamayıp gıda yetiştiremezse akut açlık riski altında olan tahmini 45 milyon kişiyi de dahil edin.

Hipotetik olarak, sistemin seçilmiş bir başkanın iradesine karşı çıkması için ne gerekirdi? Bu konunun, bahis bu kadar yüksekken kamuoyunda tartışılması çok hassas bir konu haline gelmesi garip. ABD’nin bir başkanın yoldan çıkmasını engellemek için denetim ve denge mekanizmaları var ama hiçbiri demir gibi sağlam değil. Nihai güvence, savaş ilan etmeden önce Kongre’nin onayını almak; bu, çatışmayı bitirebilir ve gelecekte belki Grönland veya Küba üzerine diğerlerini önleyebilir.

Ancak Trump, Kongre onayı olmadan Orta Doğu’ya neredeyse 10.000 asker konuşlandırmaya hazır hale geldi ve bu kadar büyük sayılar çatışmada kendi momentumlarını yaratabiliyor (gerçi Trump, İran’ın petrol endüstrisinin merkezi olan Kharg Adası’nı alma konusunda blöf yapıyor olabilir ama İranlılar da bunu bilmiyor olabilir).

Cumhuriyetçi Parti’nin yüzeyinde nihayet alarma dair dalgalar kırılıyor; geçen hafta milletvekillerine yapılan gizli brifingden sonra Güney Carolina temsilcisi Nancy Mace, kendilerine verilen askeri hedeflerin seçmenlere verilenlerle aynı olmadığını uyarısı ile çıktı.

Ama şimdilik Wall Street, Washington’dan daha güçlü bir frenleyici etki yaratıyor gibi görünüyor; tüccarların, piyasalar ne kadar düşerse Trump’ın geri adım atacağı konusunda kendi formüllerini geliştirdiği rapor ediliyor.

Her şey başarısız olursa, 25. Madde uyarınca başkan, başkan yardımcısı ve kabinenin çoğunluğu onun göreve uygun olmadığını kabul ederse yetkileri askıya alınabilir. Ama pratikte bu, genellikle sadece başkanın rızasıyla ve kısa süreliğine uygulanır . Örneğin George W. Bush ameliyat altında anestezi aldığında olduğu gibi.

ABD başkanlarının düzenli olarak yaptırdığı tıbbi kontroller bile tam şeffaflık garantisi vermiyor; Biden’ın zayıflığının gerçek boyutu, ikinci dönem için adaylıktan vazgeçtikten sonra ortaya çıktı.

Amerikalılar onun isimleri unutma veya kamuda kafası karışmış görünme eğiliminden şüphelenmeye başlamıştı ama gazeteciler Jake Tapper ve Alex Thompson’ın 2025’te yayınlanan “Original Sin” kitabına kadar doktorlarının ona tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duyabileceği konusunda uyardığını bilmiyorlardı.

Benzer şekilde, kamu John F. Kennedy’nin Küba füze krizi sırasında doktorunun ona amfetamin ve steroid kokteyli verdiğini ölümünden sonra öğrendi; tıpkı Britanyalıların Winston Churchill’in ağır alkolik olduğunu ve o zamanki ABD başkanı Franklin D. Roosevelt’in bunu kabinesinde bahsettiğini zamanında bilmediği gibi, ya da Harold Wilson’ın Downing Street’teki son günlerinde muhtemelen demansın başlangıcını yaşadığı gibi.

Pratikte anayasal güvenceler, liderin yakın çevresinin yani genellikle onu iktidarda tutmak için her şeyi yapmaya kararlı insanların patronlarını en savunmasız anını kamuoyuna açıklama kararlılığı kadar güçlüdür.

Fiziksel veya zihinsel olarak tökezleyen bir lider hakkındaki gerçeği potansiyel sonuçlar bu kadar ağırken neden gizlesinler ki,? Korku bariz cevap: misilleme korkusu, etki kaybı korkusu veya kriz ortasında gerçeğin ortaya çıkması halinde kamuoyunda panik korkusu.

Ama daha az bariz bir cevap, siyasi siperlerde uzun yıllar hizmet etmenin yarattığı şiddetli sadakat ve koruyuculuk duygusu, hatta sevgidir. Eğer bunu yaşlı ebeveynlerinin hafızası yavaş yavaş bozulmaya başlayan birinin çocuğu olarak okuyorsanız, ilk “bir şeylerin değiştiğine dair” rahatsız edici içgüdüden nihai kesin tıbbi teşhise kadar geçen sürenin ne kadar uzun olduğunu, arada kaç uykusuz gece olduğunu bilirsiniz.

Gerçekten hâlâ araba kullanmalı mı, yoksa yoldaki herkes için tehlike mi oldu? Kendi parasını yönetmesi güvenli mi, yoksa vekaletname konusunda rahatsız edici bir konuşma yapma zamanı mı geldi? Çok erken müdahale edip incinmiş ve öfkeli bir 80’lik insanın topuklarını yere vurmasına neden olma korkusu, hâlâ araba anahtarlarını almayı düşünüp dururken birini ezmeleri halinde suçun sizin olacağı endişesiyle çatışır.

Ama siyasi liderler söz konusu olduğunda, duygusal ikilemleri aşmak için tam da bu yüzden anayasal güvenceler vardır. Çünkü onlar olmadan hepimiz potansiyel olarak bir süper gücün hızlanan kamyonunun yolcuları oluruz: arka koltuktan çaresizce izlerken sürücünün yolun her tarafında yalpaladığını görürüz ve çarpmadan önce ne kadar yaklaşmamız gerektiğini merak ederiz ta ki biri konuşana kadar.

* Gaby Hinsliff (The Guardian)

Çeviren: Çağatay Arslan

Makale linki: https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/mar/30/donald-trump-leader-of-the-free-world-president-safeguards

Türk tarihine bakmak, bu hayati su yolunu nasıl ele alacağımız konusunda hem bir uyarı hem de bir yol gösterici sunuyor.

İran’ın fiilen kapattığı ve Basra Körfezi’nden geçen petrol akışını keskin şekilde azaltan bu su yolu için özellikle Çanakkale Boğazı’ndan bazı dersler çıkarılabilir.

Hürmüz Boğazı dünyanın enerji iletiminde en kritik noktalarından biri olmaya devam ediyor; çünkü küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte birini ve küresel sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte birini taşıyor.

İşte bu yüzden sorunu askeri yolla çözme dürtüsü tehlikeli. Kağıt üzerinde böyle kritik boğazlar, özellikle rakibine karşı ezici teknolojik ve askeri üstünlüğe sahip bir süper güç için yanıltıcı bir basitlik hissi yaratabilir.

Washington’daki savaş planlamacıları için dar bir geçit, kuvvet kullanarak aşılması gereken teknik bir sorun gibi görünebilir. Oysa stratejik su yolları asla   coğrafi darlıklardan ibaret değildir; egemenlik ve güç dengesinin sınavıdır.

I. Dünya Savaşı sırasında İngilizler ve Fransızlar, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun kontrolündeki Çanakkale Boğazı’ndan geçmeye çalıştıklarında bu gerçeği acı şekilde öğrendiler. 1915-16’daki Gelibolu Kampanyası (boğaz boyunca uzanan yarımadadan adını almıştır), Deniz Kuvvetleri Bakanı Winston Churchill’in fikriydi. Osmanlılar Almanya’nın yanında savaşa girmişti ve zayıf görünüyordu. Britanya’nın planı, boğazı açmak, Osmanlıları savaştan çıkarmak ve Rusya’ya giden ikmal yollarını rahatlatmaktı.

Bu senaryo yerine kampanya, Müttefikler için savaşın en kanlı felaketlerinden biri haline geldi; 130.000’den fazla asker öldü — yaklaşık 44.000 Müttefik ve en az 86.000 Osmanlı askeri — ve Churchill görevini kaybetti.

Türklerin hafızasında Gelibolu, ulusal doğuşun hikâyesidir. Daha sonra modern Türkiye’nin kurucusu Atatürk olacak Osmanlı subayı Mustafa Kemal, boğazların savunmasında adını duyurdu. “Çanakkale geçilmez” sloganı hâlâ güçlü bir şekilde gündemdedir.

İngilizlerin yenilgisi aynı zamanda Osmanlıların, Rusya’nın Akdeniz’e açılan tek sıcak su çıkışını (tahıl ihracatı ve askeri yardım için) bloke etmesine yol açtı. Bu durum Rusya’daki ekonomik ve askeri krizi derinleştirdi, 1917’de Romanov hanedanının çöküşünü ve Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesini hızlandırdı.

ABD’nin Hürmüz Boğazı’nı zorla açma girişimi askeri uzmanlara göre riskli bir plan. İran, asimetrik savaş avantajlarını kullanabilir; boğazı mayınlayarak, drone, füze ve küçük tekne  saldırılarıyla dar bir su yolunda üstün bir donanma için bile mücadeleyi çok pahalı hale getirebilir.

Ancak Başkan Trump için seçim, ya askeri bir kumar ya da İran’ın boğaz (dolayısıyla küresel enerji piyasaları) üzerindeki kontrolüne boyun eğmek arasında olmak zorunda değil. ABD, Türk tarihinden bir sayfa alıp müzakereye dayalı bir denizcilik anlaşması için bastırabilir ve 1936 Montreux Sözleşmesi’nden ilham alabilir.

Bu belge, modern Türkiye’nin temelini oluşturur ve bu kritik su yolunun açık kalmasını sağlarken, onu kontrol eden devletin egemenlik ve güvenlik kaygılarını da tanır.

Yüzyılın büyük bölümünde ve 20. yüzyılın başlarında boğazların kontrolü, Rusya’nın emperyal hırslarının ve Avrupa büyük güç rekabetinin merkezinde yer alıyordu. I. Dünya Savaşı’ndan sonra yeni Türkiye Cumhuriyeti, uluslararası denetim altında serbest geçiş ve silahsızlandırma rejimini kabul etti. Ancak 1930’ların ortalarında Avrupa yeniden silahlanıyor, kolektif güvenlik eriyor ve Türkiye hem Sovyetler Birliği hem de Faşist İtalya’dan artan baskının korkusunu hissediyordu.

Ankara, kendi varlığını feda etmeden güvenli geçişi garanti edecek yeni bir sözleşme için bastırdı. Böylece 10 ülkenin (Fransa, Britanya, Sovyetler Birliği, Türkiye ve diğer Karadeniz ülkeleri dahil) imzaladığı Montrö Sözleşmesi ortaya çıktı. Montrö, barış zamanında ticari gemiler için serbest geçişi korurken Türkiye’ye boğazlar üzerindeki egemenliğini geri verdi. Ayrıca savaş zamanında savaş gemilerine kısıtlama getirme konusunda Türkiye’ye daha fazla takdir yetkisi tanıdı ki Ankara bunu Ukrayna savaşının başında Rus filosunun Karadeniz’e erişimini kısıtlamak için kullandı.

Yani Montrö dünyaya açıklık ile egemenlik arasında kurallara dayalı bir uzlaşmaydı: Ticareti hareket halinde tutarken, su yolunu kontrol eden devletin kendi güvenliğini göz ardı edemeyeceğini kabul ediyordu.

Bu model, İran’la görüşmelerde faydalı bir ders ve belki de bir çıkış yolu sunuyor; ancak Montrö doğrudan kopyalanıp Hürmüz’e uygulanamaz. Türkiye 1936’da barış zamanında mevcut uluslararası rejimi revize ediyordu; Hürmüz ise aktif bir savaşın içinde yer alıyor. Coğrafya da daha karmaşık.

Çanakkale tek bir devlet (Türkiye) tarafından kontrol ediliyor. Hürmüz ise İran ve Umman arasında yer alıyor; ana seyir hatları büyük ölçüde Umman sularında. Hürmüz için bir Montreux versiyonu çok spesifik olmalı: Ticari gemilere saldırı yok, transit hatlarının mayınlanmaması, deniz kuvvetleri arasında çatışmayı önleyecek kurallar, savaş zamanında Körfez dışı devletlerin savaş gemilerine kısıtlama getirilmesi gibi hükümler.

Ayrıca uyumu izleyecek bir dış mekanizma Umman, Birleşmiş Milletler veya küçük bir Arap Körfezi ülkeleri temas grubu aracılığıyla olmalı. Washington, ateşkes ile serbest geçişi garanti eden çok taraflı bir çerçeveyi birbirine bağlama konusunda İran’ın iştahını test etmeli. Bir Hürmüz sözleşmesi özünde, Montrö’nün yaptığı şeyi yapmalı: İran’ın değer verdiği konuları es geçmeden ticari geçişe yasal olarak bağlayıcı ve doğrulanabilir taahhütler almalı.

Körfez’de kalıcı bir barış, İran’ın boğazı tehdit etme kapasitesinin artık kalmadığı varsayımıyla gelmez. Uluslararası toplum da Tahran’ın küresel bir arteri silaha dönüştürmesini kabul edemez. Bir anlaşma, İran’ın yanında Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan gibi diğer Körfez ülkelerinin güvenlik kaygılarını tanımalı ve daha geniş bir ateşkesle bağlantılı olmalı.

Bu düzenleme, İran’ın zorbalığını ödüllendirme değildir. Stratejik geçitlerin yalnızca güçle değil, savaş, diplomasi ve güç dengesinden doğan kurallar ve uzlaşmalarla yönetildiğini yansıtmaktır.

Hürmüz Boğazı üzerindeki çatışmayı kendi Gelibolu’suna dönüştürmemek için Bay Trump, bir Montreux inşa etmeyi nasıl yapacağını düşünmeye bir an önce başlamalı. 

* Aslı Aydıntaşbaş (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Makale Linki: https://www.nytimes.com/2026/03/31/opinion/trump-hormuz-turkey-dardanelles.html?unlocked_article_code=1.XVA.q-RR.c-xaEgiXnWFh&smid=nytcore-ios-share

Konvansiyonel çatışma ölçütlerine bakıldığında, İran ABD ve İsrail’e karşı iyi durumda değil. Düşmanları İran’da kritik hedefleri yok ediyor, komutanlarını öldürüyor ve askeri varlıklarını zayıflatıyor. Ancak bunlar, İran’ın konumunu değerlendirmek için yanlış ölçütler. Doğru ölçüt, İran’ın cezayı iyi absorbe edip etmediği bile değil — ki bunu yapıyor. Savaş bittiğinde önemli olacak soru, Tahran’ın stratejik hedeflerine ulaşıp ulaşmadığıdır. Ve bu açıdan İran kazanıyor.  

Bu sonuç tesadüf değil. Tahran bu savaşa neredeyse kırk yıldır hazırlanıyor; yeni devrim hükümeti ilk büyük askeri sınavıyla karşılaştığı İran-Irak Savaşı’ndan (1980-1988) beri. Ve şimdi, ABD ve İsrail hava savunma bataryalarını etkisiz hale getiren, ABD’nin Basra Körfezi’ndeki askeri üslerine ciddi hasar veren, önemli ekonomik acı çektiren ve ABD ile Körfez müttefikleri arasına kama sokan bir stratejiyi uyguluyor. Başka bir deyişle, İran rejimi sadece ABD ve İsrail bombardımanına dayanmakla kalmıyor. Düşmanları için yarattığı ciddi ekonomik ve siyasi sorunlar, stratejik düzeyde İran’a üstünlük sağlıyor.

BİR YÜCE LİDERİN EĞİTİMİ

Yüce Lider Ali Hamaney, İran rejimine bu savaşta iyi hizmet eden stratejik planlamayı denetledi. 28 Şubat’ta ABD-İsrail hava saldırılarında öldürülen Hamaney, Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin 1989’daki ölümünden sonra İslami Cumhuriyet’in lideri olarak bariz bir seçim değildi. Dini otoritesi devasa değildi; ruhani yeterlilikleri birçok akranına kıyasla mütevazıydı. Ancak İran-Irak Savaşı sırasında İran cumhurbaşkanı olarak görev yapması, ona dini rütbeden daha önemli olacak siyasi ve stratejik bir eğitim verdi.

İran’da Irak’la savaş, iki taraflı bir çatışma olarak hatırlanmıyor. Tahran bunu, haklı gerekçelerle bir vekalet savaşı olarak gördü: ABD, Sovyetler Birliği ve Arap dünyasının büyük kısmının Saddam Hüseyin’in Irak’ını silah, istihbarat ve diplomatik koruma ile desteklediği bir kampanya; 1979 devriminden yeni çıkan İran ise büyük ölçüde yalnız savaşmıştı. Hamaney ve o savaşta çarpışan askeri komutanlar kuşağı, temel bir içgörüyle ayrıldı: İran egemenlik ve bağımsızlığında ısrar ettiği sürece, ABD’den sürekli ve koordineli bir baskıyla karşı karşıya kalacaktı — bu baskı her an savaşa dönüşebilirdi.

Tahran, İran-Irak Savaşı’ndan aynı zamanda zorunluluktan doğan asimetrik savaş tarzı da çıkardı. Ülke savaş sırasında konvansiyonel silah tedarikinden kesilmişti. ABD 1979’da İran’a kapsamlı silah ambargosu uygulamıştı ve dünyanın çoğu artık ülkeye konvansiyonel silah sağlamıyordu. Irak ise Batı silahları ve istihbaratı, Sovyet teçhizatı ve Körfez finansmanına erişebiliyordu. Konvansiyonel olarak daha üstün bir düşmanla ve ambargo altında karşılaşınca İran doğaçlama yapmak zorunda kaldı. Doğaçlama mayın savaşı taktikleri ve pahalı donanım veya uluslararası tedarik zincirlerine bağlı olmayan motive edilmiş düzensiz savaşçıların kullanımı gibi taktikler geliştirdi.

Zorunluluktan başlayan bu yaklaşım, tutarlı bir doktrine dönüştü. Devrimin ilk günlerinde kurulan ve Irak savaşında pişen İslami Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC), asimetrik caydırıcılık stratejisinin kurumsal yuvası haline geldi: geniş bir askeri-endüstriyel altyapı yaratmak, devlet dışı müttefikleri bilinçli şekilde yetiştirmek, İran sınırlarının ötesinde ileri savunma ve İran’ı doğrudan misillemeye maruz bırakmayan güç projeksiyonları. Bunu izleyen on yıllarda bu doktrin rafine edildi ve genişletildi. İran Lübnan’a daha derinlemesine dahil oldu; IRGC burada Hizbullah’ı gerçek bir askeri güce dönüştürmeye yardımcı oldu. 2003’teki ABD’nin Irak işgalinden sonra İran destekli milisler, dünyanın en güçlü konvansiyonel ordusuna karşı yeni teknikler geliştirdi: sofistike yol kenarı bomba ağları, ABD personelini istihbarat temelli hedef alma ve inkar edilebilirliği korumak için ortak milislerin kullanımı. 2011’de başlayan Suriye iç savaşında IRGC danışmanları ve Hizbullah dahil müttefik milisler, muhalif güçler, cihatçı gruplar ve Batı destekli fraksiyonlardan oluşan karmaşık bir çatışmada yer aldı; bu da ileri operasyonel deneyime sahip yeni bir komutan kuşağı üretti.

Mevcut savaş başladığında İran, çok daha güçlü düşmanlara karşı nasıl savaşacağını —ve hayatta kalacağını— öğrenmek için 35 yıl harcamıştı. Bu dersler bugün İran’ın davranışında görülüyor. İran’ın Irak ve Suriye üzerinden savaşçı ve malzeme taşımak için kurduğu aynı merkezi olmayan lojistik ağlar, şimdi bombardıman altında tedarik zincirlerini sürdürmek için kullanılıyor. İran destekli güçleri Irak’ta ABD güçlerine karşı etkili kılan aynı doktrinel esneklik —darbelere dayanma, dağılma ve yeniden toplanma yeteneği— IRGC’nin üst düzey komutanların suikastına rağmen işlevini sürdürmesini sağlıyor. Onlarca yıllık hazırlık amacına hizmet etti.

EKONOMİK SİLAH

İran uzun zamandır ekonomik savaşa da hazırlanıyordu. Onlarca yıldır İran, başta ABD tarafından inşa edilen bir yaptırım rejimiyle karşı karşıya kaldı; bu rejim ülkeyi uluslararası finans piyasalarından kesti, varlıklarını dondurdu, petrol gelirlerini boğdu ve küresel ticaret sisteminin dışında bıraktı. Bu dışlanma kendi stratejik mantığını üretti. Küresel kapitalist sistemden atılan bir ülkenin, o sistemin mimarisini korumakta pek çıkarı yoktur — ve onu tehdit etmek için önemli bir teşviki vardır. İran şimdi tam da bunu yapıyor. Enerji altyapısını hedef alması, Hürmüz Boğazı’na baskı uygulaması ve Körfez genelinde limanlara, bankalara ve teknoloji firmalarına vurması rastgele tırmandırma eylemleri değil. Bunlar, ABD öncülüğündeki bölgesel düzenin ekonomik temellerine karşı sistematik bir kampanyadır — bu düzenin önemli bir kısmı İran’ı containment etmek için inşa edilmişti.

Bu kampanyanın temel bileşeni Hürmüz Boğazı’dır; dünyanın petrolünün yaklaşık beşte biri ve gübrelerinin üçte biri buradan geçer. İran boğazı tamamen kapatamaz ama buna ihtiyacı da yok. Kesinti tehdidi yeterlidir; enerji piyasalarını sarsmaya, denizcilik sigorta maliyetlerini yükseltmeye ve ABD’yi ticaret yollarını açık tutma savunma görevine muazzam askeri kaynaklar ayırmaya zorlamaya yeter — bu kaynaklar başka türlü taarruz amaçlı kullanılabilirdi. 1970’lerin ortalarından beri Körfez üreticileri, Amerikan askeri koruması karşılığında petrol ihracatlarının çoğunu ABD doları cinsinden fiyatlandırıyor. Petrodolar sisteminin dışında kalan İran, şimdi o sistemi rehin alıyor. Sonuçlar mevcut çatışmanın ötesine geçecek. Enerji piyasalarının her ay volatil kalması, denizcilik maliyetlerinin yüksek kalması ve Körfez yatırımcılarının belirsiz kalması, dolar cinsinden petrol anlaşmalarının marjda zayıflaması için gerekçe yaratıyor. İran sistemi tek başına parçalayamaz ama renminbi ile petrol anlaşmaları yapabilir ve Pekin, Moskova ve Riyad’da zaten devam eden alternatifler hakkındaki konuşmaları hızlandırabilir. Bunların hepsi Tahran için düşük stratejik maliyete geliyor. Washington için boğazı ve desteklediği ekonomik yapıyı savunma maliyeti çok daha yüksek.

KAMA SOKMAK

Ancak İran stratejisinin en kalıcı sonuçlara yol açabilecek unsuru, ABD ile Körfez’deki ortakları arasına soktuğu kamadır. 1979’dan beri Washington, temelde İran’ı containment etmek için tasarlanmış bir güvenlik ağı kurup sürdürmüştür. Washington’un Bahreyn, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde 1990-91 Körfez Savaşı sırasında ve sonrasında geçici olarak kurduğu askeri üsler, zamanla kalıcı hale geldi. ABD’nin bu ülkelerle yaptığı anlaşma açıktı: Körfez devletleri bölgesel güvenlik konularında —daha sonra ABD-İsrail güvenlik ilişkisini normalleştirerek veya en azından tolere ederek— Washington ile uyumlu olacaktı. Karşılığında Amerikan güvenlik garantileri ve ABD öncülüğündeki düzen içinde refah fırsatı alacaklardı.

Tahran bu ilişkileri yalnızca kolektif savunma olarak değil, nihayetinde İran rejimine yönelecek bir taarruz ittifakı olarak yorumladı. ABD öncülüğündeki sistemin, çatışma durumunda İran’a karşı döndürülebileceğinden korkuyordu; İran’ın ticaretini kesip ekonomisini boğabilir ve İslami Cumhuriyeti devirmeyi amaçlayan askeri bir kampanya için lojistik üs sağlayabilirdi. Tahran ayrıca sistemin zayıf noktasının, ABD’nin güvenlik vaatlerini yerine getirmesine bağlı olan Körfez onayına bağımlılığı olduğunu anladı. Yıllarca ancak herhangi bir sürtüşme İran’ın istismar edebileceği kadar küçük kaldı. Körfez devletlerinin ABD politikalarının bazıları konusunda çekinceleri olabilirdi ama kurdukları temel anlaşmaya güvendiler.

Bu güven 2019’da, ABD’nin Suudi Arabistan’daki petrol tesislerine yönelik İran saldırısına karşı savunma yapmaması ile çatlamaya başladı. Çatlaklar, 2025’te ABD’nin İsrail’in Doha, Katar’daki Hamas müzakerecilerine yönelik saldırısını durduramamasıyla daha da derinleşti. Mevcut savaş, ABD-Körfez anlaşmasını daha da büyük gerilime soktu. Amerikan taahhütlerindeki bir asimetriyi ortaya çıkardı: ABD ve İsrail hava savunma sistemleri öncelikle İsrail’i korumak için konuşlandırılırken, Körfez devletleri altyapılarının yanmasını eşdeğer koruma olmadan izledi. Abu Dabi, Doha, Kuveyt Şehri, Manama ve Riyad’da alınan mesaj şuydu: ABD, zorlandığında Körfez güvenliği yerine İsrail güvenliğini önceliklendiriyor. İran onlarca yıldır bu noktayı sınırlı başarıyla yapmaya çalışıyordu; Washington’un tepkisini test eden hedefli saldırılar emrederek ve Körfez kamuoyuna ABD’nin güvenilmezliği konusunda uyarılar yaparak — Irak ve Gazze savaşlarındaki taahhütler ile fiili davranış arasındaki boşluğu vurgulayarak. Ama şimdi ABD’nin İran’la savaşı, Tahran’ın mesajını eve taşıyor.

Körfez devletleri İran yanlısı değil. İran’dan korkuyorlar ve ekonomik varlıkları ile altyapılarına yönelik hedef almalarından öfkeliler. Ancak bir nesildir ilk kez Washington ile uyumlarının değerini ciddi şekilde sorguluyorlar. İran’ın uzun zamandır çalıştığı şey tam da bu şüpheydi. Washington’un güvenlik garantilerine artık tam güvenmeyen bir Körfez, Amerikan üslerine ev sahipliği yapmaya, istihbarat paylaşmaya veya bölgedeki ABD askeri operasyonlarını finanse etmeye daha az istekli olacaktır. İran’ın uzun vadeli güvenliği, ABD’yi askeri olarak yenmekte değil, ABD varlığının Körfez’deki Arap ev sahipleri için siyasi olarak çok pahalı hale getirmektedir.

BAŞKESME PARADOKSU

ABD ve İsrail ise taktik zaferler elde ediyor ama bölgesel düzeni tehdit eden İran’ın askeri kapasitesini parçalama ve —her iki hükümetten bazı fraksiyonların hâlâ umut ettiği gibi— rejim değişikliği zorlama stratejik hedeflerini gerçekleştirmekte zorlanıyor. Hedefli suikastlara büyük ölçüde bel bağladılar; İranlı siyasi liderleri ve IRGC komutanlarını ortadan kaldırmanın İran kapasitelerini zayıflatacağını ve İran eylemini caydıracağını bekleyerek. Teori gerçeklikle karşılaşınca ayakta kalmadı.

İran, böyle başkesme saldırılarının ABD veya İsrail’le herhangi ciddi çatışmada yer alacağını bekliyordu. Tahran, ABD ve İsrail’in son on yıllarda rakiplerine yaptıklarını izlemişti — Saddam’ın liderliğinin hedef alınması, Lübnan’da Hizbullah komutanlarının sistematik suikastı, 2020’de IRGC komutanı Kasım Süleymani’nin öldürülmesi. Ve daha önce İran-Irak Savaşı’nda komutan kayıpları Tahran için tehlikeli zayıflıklar yaratmıştı. ABD veya İsrail kampanyasında aynı sonucu önlemek için rejim son kırk yılda askeri komutayı kasıtlı olarak merkezsizleştirdi, siyasi otoriteyi özerk çalışabilecek bölgesel düğümlere dağıttı ve IRGC ile yönetim kadrosunun her seviyesinde birden fazla potansiyel halef yetiştirdi. Şimdiye kadar bu strateji, mevcut savaşta birçok üst düzey liderin suikastına rağmen İran rejiminin dayanmasını sağladı.

Başkesme kampanyası, Washington’un öngörmediği bir sorun da yarattı: Öldürülenlerin yerini alan İran komutanlarının çoğu açıdan seleflerinden daha tehlikeli olması. Daha gençler. Irak’ta Amerikalılarla savaştılar. Lübnan ve Suriye’de Hizbullah ile birlikte İsraillilerle savaştılar. O cephelerde dünyanın en güçlü ordularını yendiklerine —haklı gerekçelerle— inanıyorlar. Eski kuşak liderlerin İran-Irak Savaşı’nın felaket insan maliyetlerini hatırlayan ihtiyatını paylaşmıyorlar. Ve her yerdeki yeni liderlerin karşılaştığı kurumsal baskıyla karşı karşıyalar: kendilerini kanıtlama ihtiyacı.

Tahmin edilebilir sonuç, İran ordusunun caydırılmak yerine daha agresif hale gelmesidir. Başkesme, önlemeyi amaçladığı tırmanmayı hızlandırabilir. Ve eğer İslami Cumhuriyet bu savaştan sağ çıkarsa, daha genç, savaşta pişmiş ve ABD ile İsrail’i muazzam maliyete rağmen yendiklerine inanan komutanlar tarafından yönetilecek. Böyle bir liderliğe sahip savaş sonrası İran, daha ılımlı değil daha revizyonist bir İran olacak.

HAYATTA KAL VE YOR

İran’ın stratejik doktrininin merkezinde bir ifade var: *hayatta kal ve yor*. Amaç, ABD veya İsrail’i konvansiyonel anlamda yenmek değil. Onlara İran’la yüzleşmenin askeri, ekonomik ve siyasi olarak sürdürülemez maliyetini göstermektir. Tahran’ın işi, cezaya yeterince uzun süre dayanmak ve karşılık olarak yeterince hasar vermek; böylece ABD ve İsrail’in devam eden çatışma iradesi çöker.

Bu strateji şimdilik çalışıyor. İran darbelere dayanıyor ve işlevini sürdürmeye devam ediyor. Askeri komutası merkezsizleşti ve yeni komutan kuşağı eskisine göre daha fazla savaşmaya istekli. Ekonomik kampanyası Washington’un onlarca yılda inşa ettiği Körfez düzenini tehdit ediyor. ABD ile Körfez ortakları arasındaki kama genişliyor; bu ortaklar gönülsüzce Washington ile savaşa katılmayı düşünse bile. Eğer bu eğilimler Tahran’ın lehine devam ederse, savaş İslami Cumhuriyet’in darbe yemiş ama sağlam kalmasıyla, ABD-Körfez ittifakının kırılmasıyla bitebilir ve bu da ABD’nin bölgesel güç projeksiyonunu yıllarca sınırlama tehdidi yaratabilir. İran konvansiyonel kapasitelerinde zayıflamış olarak çıkacak ama Tahran için her zaman en çok önem taşıyan tek para biriminde daha güçlü: Dünyanın en güçlü ordularına karşı egemenliğini savunma yeteneğini kanıtlamış olması. Aşırı ateş gücüne sahip ABD ve İsrail savaşları kazanabilir. 35 yıllık hazırlık ve vurmaktan ziyade dayanmaya ayarlanmış bir stratejiye sahip İran ise savaşı kazanabilir. 

* Narges Bajoghli (Foreign Affairs) Johns Hopkins Üniversitesinde Ortadoğu Çalışmaları Doçenti

Çeviren: İlyas Buzgan

Makele linki: https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-long-game

Gerçekçilik çeşitlilik gösterse de genel olarak uluslararası politikada gücün temel para birimi olduğunu kabul eder. İdealizmi reddeder ve ulusal çıkarı savunmaya yönelik acımasız bir odaklanmayı tavsiye eder. Bu dünya görüşünün Trump’ın ikinci döneminin başındaki dış politikasıyla örtüşmesi, birçok önde gelen analistin gerçekçiliği başkanın heteredoks yaklaşımını birleştiren çerçeve olarak benimsemesine yol açtı. The New York Times bile bunu “Trump’a saldırganlık için açık çek veren teori” olarak nitelendirdi.

Ancak ABD’nin İran’la yeni savaşı, Trump’ın gerçekçi olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Aslında gerçekçilik, doğru anlaşıldığında, Trump yönetiminin savruk dış politika yaklaşımının derin tehlikelerini gözler önüne seriyor. Orta Doğu’da ne ikna edici bir gerekçe ne de ABD çıkarlarını en iyi nasıl ilerleteceğine dair bir teori olmadan bölgesel savaşı başlatmak, gerçekçiliğin temel ilkelerine tamamen aykırıdır. Gerçekten de İran savaşıyla Trump, ABD dış politikasını net görüşlü ve pragmatik bir yaklaşımla temsil etme iddiasını kalıcı olarak kaybetmiştir. Bu durum, diğer siyasi liderlere o bayrağı devralmaları için yeni bir alan açmaktadır.

Gerçek Gerçekçilik

Trump’ın dünya görüşünü açıklamak için entelektüel bir çerçeve arayan yönetim ve yorumcular, gerçekçiliğe yöneldi. Gerçekçi gelenek, John Quincy Adams, Dwight Eisenhower ve George H. W. Bush gibi çeşitli ABD başkanlarından Hans Morgenthau, Kenneth Waltz ve John Mearsheimer gibi önde gelen düşünürlere uzanır. Akademik gerçekçiler on yıllardır devletlerin güvenlik mi yoksa maksimum güç mü aradığı, ittifakların ne zaman faydalı ne zaman dolandırıcı olduğu ve II. Dünya Savaşı sonrası liberal uluslararası düzenin Amerikan hegemonyasından başka bir şey olup olmadığı gibi soruları tartışmıştır. Aynı zamanda entelektüel gerçekçiliğin ABD dış politikası için net reçetelere kolayca dönüşmediğini de kabul ederler.

Tüm gerçekçiler belirli bir ulusal güvenlik pragmatizmini savunur: lehte bir güç dengesi sağlamak ve kan ile serveti boş yere harcayan çevresel çatışmalardan kaçınmak. Bununla bağlantılı olarak ulusal çıkarı önceliklendirmek ve özellikle savaş zamanlarında istenmeyen sonuçlara karşı temkinli olmak önemlidir. İki döneminde de analistler Trump’ı farklı zamanlarda farklı nedenlerle gerçekçi ilan etti. İlk döneminde yaygın olan bir yorum dalgası, onu Orta Doğu’daki uzun ve maliyetli çatışmaları reddettiği algısı nedeniyle gerçekçi olarak nitelendirdi. Bu anti-müdahalecilik 2016’da Beyaz Saray’a yükselmesine yardımcı olmuştu. “İlkeli gerçekçilik” (principled realism) etiketi altında ilk Trump yönetimi, Orta Doğu’dan uzaklaşıp Çin’le rekabete odaklanmakta kararlıydı — çoğu gerçekçinin, bir akran rakiple karşı karşıya olan ABD’den bekleyeceği büyük güç dinamiklerine odaklanma. İkinci bir Trump başkanlığını öngören önde gelen gerçekçi akademisyen Randall Schweller (Andrew Byers ile birlikte), Foreign Affairs’te Trump’ın gerçekçi dürtülerinin “modern tarihin en kısıtlı ABD dış politikasını” üreteceğini öngörmüştü. Bu erken Trump-gerçekçi iddiaları, birçok akademisyen ve analistin uzun süredir ABD dış politikasından eksik olduğunu düşündüğü sağduyu ve büyük güç politikalarına odaklanmayı varsayıyordu.

Trump’ın ikinci dönem dış politikası bu beklentileri hızla boşa çıkardı. Hem askeri kısıtlamayı hem de büyük güç rekabeti stratejisini terk ederek, yönetim “esnek gerçekçilik” olarak adlandırdığı şeye yöneldi. “Güç hakkı yaratır” ilkesine dayanan bu yeni yaklaşım, başkanın zorlamayı geniş çaplı kullanmasını meşrulaştırmak üzere tasarlanmış gibi görünüyor. 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi esnek gerçekçiliği temel ilke olarak ortaya koyduktan sonra Trump, Ocak ayındaki Venezuela Devlet Başkanı Nicolás Maduro’nun “kapıp kaçırma” operasyonunu “küresel gücü her zaman belirleyen demir yasalar” olarak nitelendirdi. Beyaz Saray danışmanı Stephen Miller bu temayı CNN’de sürdürerek “gerçek dünyada yaşadığımızı… gücün, kuvvetin ve iktidarın yönettiği bir dünyada” yaşadığımızı söyledi. Aynı ayın ilerleyen günlerinde 2026 Ulusal Savunma Stratejisi başkanın esnek, pratik gerçekçiliğini övdü: “Ütopyacı idealizm dışarı, sert gerçekçilik içeri.” Mart ayında, İran Savaşı’nın ilk günlerinde Savunma Bakanı Pete Hegseth çatışmayı gerçekçi terimlerle gerekçelendirmeye çalıştı: “Hırslarımız ütopyacı değil; gerçekçi, çıkarlarımıza ve halkımızın ile müttefiklerimizin savunmasına göre kapsamlandırılmış.”

Trump’ın askeri güce odaklanması ve ekonomik kaynakları güvence altına alma çabası gibi gerçekçiliğin yankıları olabilir. Ancak strateji veya ulusal çıkarın net bir tanımından yoksun bir güç tutkusu, bir lideri gerçekçi yapmaz. Gerçekçiliğin doğru okunması, Trump tarifinin zaman içinde tutmadığını kanıtlamaktadır.

Sözler Değil, Eylemler

Gerçekçiler stratejiye keskin bir duyarlılık ve büyük güç rekabetinin gerekliliklerine lazer gibi odaklanmayla gurur duyar. Trump’ın İran’a karşı seçtiği savaş, onun gerçekçi dış politika geleneğinin doğal mirasçısı olduğu fikrini kalıcı olarak çürütmelidir. Gerçekçilik disiplin tavsiye ederken, İran savaşı tam tersini temsil etmektedir. Çatışma, Trump yönetiminin herhangi bir acil tehlike göstermekte zorlanmasına rağmen Mart sonuna kadar Amerikan vergi mükelleflerine en az 20 milyar dolara mal olacak. Operasyon, Trump’ın bizzat düşük stratejik öncelik olarak nitelendirdiği bir bölgeye —özellikle Hint-Pasifik ve Batı Yarımküre’ye kıyasla— ABD’yi daha da batırıyor. Devam eden saldırılar, kritik mühimmatı tüketerek ve füze savunma sistemleri ile radarlar gibi kilit stratejik varlıkları yeniden konumlandırarak ABD ordusunun yakın ve orta vadeli hazır bulunma durumunu tehlikeye atabilir; bu da Çin veya Rusya’yla olası çatışmalara hazırlığı zayıflatır ve caydırıcılığı aşındırır.

İran’daki çatışma, gerçekçiliğin bazı temel öğretilerini ihlal etmektedir. Gerçekçi düşünürler, Vietnam ve Irak savaşları sırasında birçoklarının yaptığı gibi, rejim değişikliğini değerli bir hedef olarak reddeder; çünkü bir ülkenin maddi gücünün iç karakterinden çok daha önemli olduğuna ve bu karakteri değiştirmenin maliyetlerinin genellikle aşırı yüksek olduğuna inanırlar. Trump da yıllarca bu görüşü benimsemiş görünüyordu; geçen yıl Suudi Arabistan ziyareti sırasında “Batılı müdahalecilerin ve ulus inşacıların inşa ettiklerinden çok daha fazla ulusu yıktığını” ilan etmişti. Bu duygu 2026 Ulusal Savunma Stratejisi’nde yankılandı: Savunma Bakanlığı artık “müdahalecilik, sonsuz savaşlar, rejim değişikliği ve ulus inşasıyla dikkatini dağıtmamaya” kararlıydı. Yine de rejim değişikliği, Trump’ın savaşı başlatmak için öne sürdüğü argümanın merkezindeydi; saldırıdan sonra İranlıları hükümetlerini “devralmaya” çağırdı. ABD-İsrail koalisyonunun hedefleme kararları bu söylemi yansıttı: İlk saldırı İran’ın Yüce Lideri Ali Hamaney ve iç çevresinin birçok üyesini ortadan kaldırdı; bunu rejimi ölümcül şekilde zayıflatmayı amaçlayan devam eden bir kampanya izledi.

Yönetim rejim değişikliğini hedefinden vazgeçiyor olabileceğini işaret etse de, henüz mevcut araçları ulaşılabilir amaçlarla birleştiren, net tanımlanmış ulusal çıkarlara dayalı bir zafer teorisi ortaya koymadı. Gerçekçiler yüzyıllardır kabul ettiği gibi, kuvvet kullanımının istenen siyasi sonuçlara nasıl çevrileceğini anlamadan çatışmada siyasi başarısızlık riski kabul edilemez derecede yüksektir. Trump’ın geçen yılki İran nükleer tesislerine yönelik saldırıları ve Venezuela baskını, saldırgan gerçekçilerin güç maksimizasyonu olarak onaylayabileceği kısa, keskin ve kendi kendine sınırlı kuvvet kullanımları gibi görünüyordu. Ancak yeni İran savaşı şimdiden yaygın yıkım, zincirleme ekonomik etkiler, artan ABD kayıpları ve muhtemel ABD kara birlikleri taahhüdüyle büyük bir bölgesel yangına dönüştü. Trump bir noktada “görev tamamlandı” diyecektir ama bu, ABD’nin ülkede siyasi hedeflerine ulaştığı için olmayacaktır.

Güç tutkusu bir lideri gerçekçi yapmaz.

Ayrıca erken işaretler, yönetimin muhtemel tırmanma dinamiklerini hesaba katmadan çatışmaya başını alıp gittiğini gösteriyor. Tahran’ın Körfez komşularına saldırarak çatışmanın kapsamını genişleteceği öngörülebilirdi — ancak yönetim çatışmanın başlamasından dört gün sonrasına kadar bölgedeki ABD diplomatlarını tahliye emri vermedi. Büyükelçiliklerin saldırı başlamadan neden tahliye edilmediği sorulduğunda Trump “her şey çok hızlı oldu” diye açıkladı; bu, haftalarca hazırlığa rağmen yönetimin bu dinamikleri öngörmediğini ima ediyordu. Tahran’ın petrol tankerlerini Hürmüz Boğazı’nda hedef alarak küresel maliyetleri yükselteceği ve enerji krizi yaratacağı da aynı derecede açıktı — yine de Trump petrol fiyatları fırlayınca şaşırmış göründü, savaşı yakında biteceğini işaret etti, sonra bu açıklamalarını geri aldı ve müttefiklerden, ortaklardan ve hatta Çin’den boğazı savunmada yardım istedi.

İran savaşı, Trump’ın gerçekçi olmadığına dair tek kanıt değil. Gerçekçilik gücü ulusal çıkar peşinde ölçülü kullanmayı tavsiye ederken, Trump’ın ikinci dönem dış politikası tam tersini yapıyor. Çin’le büyük güç rekabetinden uzaklaşıp Pekin’le ticari bir barış arar görünüyor. Hint-Pasifik’teki caydırıcılığını ise İran hamlesi ve bunun askeri malzeme ile hazır bulunma durumuna getirdiği yük nedeniyle zayıflattı. Trump ABD ittifak taahhütlerini sürdürse de, Washington’un müttefiklerini savunma istekliliğini sorgulayarak bunların etkinliğini zayıflatıyor. Disiplinli askeri kuvvet kullanımından uzak, sadece bir yılda yedi ülkeyi bombaladı.

Trump “güç hakkı yaratır” diye düşünebilir ama yönetimi herhangi bir gerçekçi teoriye uyuyorsa, bu gerçekçiliğin hegemonların maliyetli aşırı genişlemeden kaçınması gerektiği kalıcı uyarısına açıkça uymamasıdır. Gerçekten de Amerikan gücünü pervasızca kullanarak ikinci Trump yönetimi, gerçekçiliğin en yeni uyarıcı hikâyesine dönüşmüştür.

Fırsatlar Ülkesi

Trump’ın gerçekçilik iddiasını çürütmek salt akademik bir egzersiz değildir. Sözde küreselci elitlere eleştirisi, beyan ettiği dış politika kısıtlaması ve özellikle denizaşırı ABD askeri müdahalelerine karşıtlığı, Trump’ın siyasi markasının ayrılmaz parçası olmuştur. “Amerika’yı Yeniden Büyük Yap” hareketi uzun süredir müdahaleci olmayan dış politikaları savunmuştur ve Başkan Yardımcısı JD Vance, Trump’a bağlılığını “hiçbir yeni savaş başlatmayacağı” temeline dayandırmıştı. Birden fazla kampanyada bu yönelim Amerikan seçmenleri arasında dikkate değer ölçüde popülerdi.

Burada Trump’ın savaşına karşı çıkanlar ve ondan sonra gelecek siyasetçiler ile politika yapıcılar için bir fırsat yatıyor. ABD dış politikasında daha disiplinli ve pragmatik bir yaklaşıma yönelik gerçek bir kamu talebi var. Trump’ın savaşı yalnızca Kongre’nin savaş yetkilerini, uluslararası hukuku veya müttefik işbirliğinin değerini hiçe saydığı için pervasız değildir. Pervasızdır çünkü Amerikalıların tutarlı şekilde kınadığı, Amerikan gücünü israf eden sıcak savaş aşırılıklarını örneklendirir.

Özellikle Trump gerçekçilik bayrağını yükseltirken bu argümanı Amerikan halkına taşımak, uçlara çekilme eğilimine direnmeyi gerektirir. Trump’ın “güç hakkı yaratır” saplantısını reddedip ABD dış politikasını idealizm ve erdeme odaklamak cazip gelebilir. Ancak aşırı ideolojik bir dış politika, Soğuk Savaş sonrası ABD’nin düştüğü aynı tuzağa düşme riski taşır: ABD öncelikle değerlerini ilerletmek için hareket ettiğinde doğal sınırlar veya disipline edici sınırlar kalmaz.

Spektrumun diğer ucunda Trump’ın ulusal güvenlik aşırılıkları, bazı eleştirmenleri ABD dış politikasında dramatik şekilde daha kısıtlı bir yaklaşıma yönelik çağrıları güçlendirmeye itiyor. Dış politika üzerindeki mali ve siyasi kısıtlamaları hesaba katmak iyi bir şeydir; özellikle tek kutuplu ABD liderliğindeki bir döneme alışkın politika yapıcılar için. Ancak ABD ordusunun küresel erişimini frenlemek ve denizaşırı “dolaştırıcı” bağları kesmek için heveslenenler, Trump’ın düşüncesizce ABD gücünü parçalamasına hız kazandırabilir.

Bunun yerine daha pragmatik ve gerçekten gerçekçi bir yol var — güçlü, küresel olarak angaje ama disiplinli ve sonunda yeniden saygı duyulan bir ABD’ye giden yol. Kamu desteğinin olması için iyi neden var. Chicago Council’un 2024 ve 2025 anketlerine göre Amerikalıların büyük çoğunluğu, ABD’nin müttefiklerle yakın işbirliğine dayalı güçlü bir küresel role sahip olmasını istiyor. Artan derecede tehlikeli bir dünyada, ABD’nin harcamayı göze alamayacağı fırsatlar ve göz ardı edemeyeceği tehditler olduğunu kabul ediyorlar. Trump sonrası gerçekçilik, o zaman Trump’ın asla sunmadığı şeyi sunmalıdır: Amerikan gücünün amaç, kısıtlama ve stratejik netlikle ABD çıkarlarını ilerletmek için nasıl kullanılacağına dair tutarlı, olumlu bir vizyon. Trump’ın İran savaşı bu erdemlerin her biriyle çeliştiğinden, daha mantıklı ve aklı başında bir yol açıkta duruyor.

* Rebecca Lissner[1] - Mira Rapp-Hooper[2] (Foreign Affairs)

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Donald Trump’ı İran’a karşı bir savaşın 18 ay önce Lübnan’daki çağrı cihazı saldırısı gibi gelişeceğine ikna etmiş olmalı.

İki ordu birlikte Tahran’daki liderliği başsız bırakacak, İran da tıpkı İsrail’in Lübnanlı grubun manevi lideri ve askeri stratejisti Hasan Nasrallah’ı öldürmesinden sonra Hizbullah’ın çökmüş gibi görünmesi gibi çökecekti — ya da o sırada öyle sanılıyordu.

Eğer öyleyse, Trump bu yanılsamayı fazlasıyla satın aldı. Kendisinin Ortadoğu’yu “yeniden şekillendiren” ABD başkanı olacağını varsaydı — seleflerinin, George W. Bush’un 20 yıldan fazla süre önce İsrail’le birlikte aynı hedefe ulaşmadaki feci başarısızlığından beri kaçındıkları bir misyon.

Netanyahu, Trump’ın dikkatini İsrail’in Lübnan’daki sözde “cüretkâr başarısına” yöneltti. Oysa ABD başkanının bakması gereken yer başka bir yerdi: İsrail’in Gazze’deki devasa ahlaki ve stratejik başarısızlığı.

İsrail burada iki yıl boyunca küçücük kıyı şeridini enkaza çevirdi, nüfusu aç bıraktı ve okullar ile hastaneler dahil tüm sivil altyapıyı yok etti.

Netanyahu, Gazze’nin sivil hükümeti ve İsrail’in yasa dışı işgaline ve abluka politikasına yirmi yıldır boyun eğmeyen silahlı direniş hareketi Hamas’ı “ortadan kaldırdığını” açıkça ilan etti.

İran, onlar işgale cesaret ederse, onlarca yıldır hazırlandığı bu mücadelede daha pek çok sürprizi devreye sokacaktır.

Gerçekte ise, neredeyse bütün hukuk ve insan hakları uzmanlarının çok önce vardığı sonuca göre, İsrail’in yaptığı şey soykırımdı — ve bunu yaparken İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dönemi düzenleyen savaş kurallarını da paramparça etti.

Fakat İsrail’in Gazze’yi yıkıma uğratmasının üzerinden iki buçuk yıl geçmiş olmasına rağmen Hamas yalnızca ayakta değil; aynı zamanda yıkıntıların yönetimini de elinde tutuyor.

İsrail, Gazze halkının kapatıldığı toplama kampının büyüklüğünü yaklaşık yüzde 60 küçültmüş olabilir, ama Hamas hâlâ yenilmiş değil.

Tam tersine, güvenli bir bölgeye çekilen taraf İsrail oldu ve oradan Gazze’de hayatta kalanlara karşı bir yıpratma savaşını yeniden sürdürüyor.

Sürprizler yolda

Trump, İran’a karşı yasa dışı bir savaş başlatıp başlatmamayı düşünürken, İsrail’in bu küçük bölgeyi — ABD’nin Detroit kenti büyüklüğündeki bir alanı — iki yıl boyunca havadan bombalamasına rağmen Hamas’ı yok etmedeki tam başarısızlığına dikkat etmeliydi.

Bu başarısızlık daha da çarpıcıydı; çünkü Washington İsrail’e sonsuz denebilecek bir mühimmat akışı sağlamıştı.

İsrail kara birlikleri göndermesine rağmen Hamas’ın direnişini bastıramadı. Trump yönetiminin çıkarması gereken stratejik dersler bunlardı.

İsrail Gazze’de askeri üstünlük kuramadıysa, Washington bunu İran’da başarmanın neden daha kolay olacağını düşünsün?

Sonuçta İran, Gazze’den 4.500 kat daha büyük. Nüfusu da ordusu da 40 kat daha büyük. Ve Hamas’ın el yapımı roketlerine değil, korkutucu bir füze cephaneliğine sahip.

Ama daha da önemlisi, Trump’ın şimdi bedelini ödeyerek öğrendiği gibi, İran’ın — kuşatma altındaki Gazze’deki Hamas’ın aksine — küresel sonuçlar doğurabilecek stratejik kaldıraçları var.

Tahran, Washington’un tırmanma merdiveninde çıktığı her basamağa karşılık veriyor: Komşu Körfez ülkelerindeki ABD askeri altyapısını ve enerji şebekeleriyle tuzdan arındırma tesisleri gibi kritik sivil altyapıyı vurmasından, dünya petrol ve enerji arzının büyük bölümünün geçtiği Hürmüz Boğazı’nı kapatmasına kadar.

Tahran şimdi dünyaya fiilen yaptırım uyguluyor; küresel ekonominin çarklarını döndürmek için gereken yakıtı ondan mahrum bırakıyor. Bu, Batı’nın on yıllar boyunca İran’a uyguladığı ve ülkenin kendi ekonomisini ayakta tutması için gerekli temel ihtiyaçlardan mahrum bıraktığı yaptırımlara benziyor.

Düz ve kumluk Gazze topraklarının altındaki tünel ağından savaşmak zorunda olan Hamas’ın aksine, İran’ın coğrafyası kendi ordusuna büyük avantaj sağlıyor.

Hürmüz Boğazı boyunca uzanan granit kayalıklar ve dar koylar, sürpriz saldırılar başlatmak için sonsuz korunaklı alanlar sunuyor. İç kesimlerdeki devasa dağ sıraları ise sayısız saklanma yeri sağlıyor — ABD ve İsrail’in teslim edilmesini istediği zenginleştirilmiş uranyum için, askerler için, drone ve füze rampaları için ve silah üretim tesisleri için.

ABD ve İsrail, İran’ın gözle görünen askeri altyapısını yok ediyor; ama tıpkı İsrail’in Gazze’ye girdiğinde keşfettiği gibi, gözden uzak olanın ne olduğuna dair neredeyse hiçbir fikirleri yok.

Ama bir şeyden emin olabilirler: İran, onlarca yıldır hazırlandığı bu savaşta, işgale kalkışmaları halinde daha pek çok sürprize sahip.

Trump’a güven yok

ABD’nin narsist başkanı Trump için asıl sorun şu: Artık olayların kontrolü onda değil — saldırganlık ve uzlaşma arasında gidip gelen, her açıklamasıyla petrol piyasaları yükselip alçalırken yalnızca ailesini ve dostlarını zenginleştiriyor gibi görünen birkaç sesli çıkış dışında.

Trump, Netanyahu’nun anlattıklarına kandığı anda askeri çatışmanın kontrolünü kaybetti.

ABD ve İsrail İran’ın görünen askeri altyapısını vuruyor; ama Gazze’de olduğu gibi, gözden uzak olanı neredeyse hiç bilmiyorlar.

Dünyanın en güçlü ordusunun başkomutanı olabilir, ama şimdi kendisini iki taraf arasında sıkışmış biri rolünde buldu.

Başlattığı bu yasa dışı savaşı sona erdirmekte büyük ölçüde güçsüz. Artık olayları başkaları belirliyor. Savaştaki başlıca müttefiki İsrail ile resmî düşmanı İran bütün önemli kartları elinde tutuyor. Trump ise bütün gösterişine rağmen onların yarattığı rüzgârla sürükleniyor.

Zafer ilan edebilir; nitekim bunu yapmaya birkaç kez çok yaklaşmış görünüyor. Ama şişeden cini çıkardıktan sonra çatışmayı bitirmek için fiilen yapabileceği çok az şey var.

ABD’nin aksine, İsrail ve İran savaşın dayanabildikleri sürece sürmesinde çıkar görüyor. Her iki rejim de — farklı nedenlerle — aralarındaki mücadelenin varoluşsal olduğuna inanıyor.

Sıfır toplamlı bir dünya görüşüne sahip İsrail, İran’ın İsrail’in nükleer güç statüsüne denk bir konuma gelmesi halinde Ortadoğu’daki askeri dengenin eşitleneceğinden korkuyor. Böyle olursa Tel Aviv artık Washington üzerinde tekel sahibi olmayacak.

Bölgeye istediği gibi korku salamayacak. Ve Filistinlilerle bir uzlaşmaya gitmek zorunda kalacak; oysa tercih ettiği plan onlara soykırım uygulamak ve etnik temizlik yapmak.

Benzer biçimde İran da, yakın tecrübelere dayanarak, ABD’ye ve özellikle Trump’a İsrail’den daha fazla güvenilemeyeceği sonucuna vardı.

Trump ilk başkanlık döneminde, 2018’de, selefi Barack Obama’nın imzaladığı nükleer anlaşmayı yırttı attı. Geçen yaz ise görüşmeler sürerken İran’a saldırı düzenledi.

Geçen ayın sonunda da, arabuluculara göre yenilenen görüşmeler başarıya ulaşmak üzereyken bu savaşı başlattı.

Trump’ın sözleri değersiz. Yarın bir anlaşmayı kabul etse bile, Tahran altı ay sonra yeni bir saldırı dalgasıyla karşılaşmayacağından nasıl emin olabilir?

İran, Gazze’nin son yirmi yıldaki kaderine bakıyor. İsrail önce bölgeyi ablukaya aldı, halkı toplama kampında sessiz kalmayı reddettikçe daha da ağırlaşan bir kıtlık rejimine mahkûm etti.

Sonra İsrail birkaç yılda bir “çimleri biçmeye” başladı — yani bölgeyi hava saldırılarıyla dövdü. Ve sonunda soykırımı başlattı.

İran liderleri aynı yola sürüklenmeyi göze almak istemiyor.

Bunun yerine, ABD’ye kolay kolay unutamayacağı bir ders vermeleri gerektiğine inanıyorlar. İran, küresel ekonomiye ve Körfez’deki ABD müttefiki devletlere öyle bir yıkım vermek istiyor ki, Washington bir devam savaşını düşünmeye bile cesaret edemesin.

Bu hafta New York Times, İran saldırılarının bölgedeki 13 ABD üssünün birçoğunu “neredeyse yaşanamaz” hale getirdiğini bildirdi. Körfez’deki 40.000 Amerikan askeri “otellere ve ofislere taşınmak” zorunda kaldı; bunların binlercesi “Avrupa’ya kadar dağıtıldı.”

Yangını körüklemek

Günden güne daha açık hale geldiği üzere, İran konusunda ABD ile İsrail’in çıkarları artık çatışıyor.

Trump, küresel bir depresyonu ve bununla birlikte iç destek tabanının çökmesini önlemek için piyasaları mümkün olan en kısa sürede yeniden sakinleştirmek zorunda. İstikrarı yeniden tesis edecek bir yol bulmalı.

Hava saldırıları ne mollaları ne de Devrim Muhafızları’nı yerinden etmeye yetmeyince, önünde iki seçenek kaldı: ya geri adım atıp İran’la aşağılayıcı müzakerelere girişecek ya da bir kara işgaliyle rejimi devirmeye ve kendi seçtiği bir lideri dayatmaya çalışacak.

Ama İran ABD’ye zarar vermeyi henüz bırakmamışken ve Trump’ın iyi niyetine güvenmek için sıfır nedeni varken, Washington giderek kaçınılmaz biçimde ikinci yola itiliyor.

İsrail ise ilk seçeneğe, yani müzakerelere, şiddetle karşı çıkıyor; çünkü bu onu başladığı noktaya geri götürecek. İkinci seçeneğin de başarılamayacağından şüphe ediyor.

Gazze’den çıkarılacak temel ders şudur: İran’ın geniş coğrafyası, işgal kuvvetlerini görünmeyen bir düşmanın saldırılarına açık hedefler haline getirebilir.

Ve Batılıların bundan hiç haberi olmasa da İranlılar arasında liderliğe destek o kadar fazla ki, İsrail ve ABD’nin halkın başına, halkı bombalamayı güvenli bir yerden alkışlayan taht varisi Reza Pehlevi’yi dayatması mümkün görünmüyor.

İsrail bu savaşı bambaşka bir gündemle başlattı. Aradığı şey İran’da istikrar değil, kaos. Gazze ve Lübnan’da yaratmaya çalıştığı da buydu — ve İran’da da aynı sonucu istediğine dair her işaret mevcut.

Bunun Washington’da çoktan anlaşılmış olması gerekirdi.

Bu hafta Joe Biden’ın eski ulusal güvenlik danışmanı Jake Sullivan, İran konusunda eski İsrail askeri istihbarat yetkilisi Danny Citrinowicz’in son açıklamalarına atıf yaparak Netanyahu’nun amacının “İran’ı kırmak, kaos yaratmak” olduğunu söyledi. Neden? Sullivan’ın aktardığına göre, “çünkü onların gözünde parçalanmış bir İran, İsrail için daha az tehdit demek.”

İsrail’in, daha önce Gazze’de yaptığı gibi, İranlı liderleri sürekli öldürmesinin nedeni bu: Yerlerine daha saldırgan isimlerin geleceğini bilerek bunu yapıyor. Konuşmaya hazır pragmatistler değil, uzlaşmayı reddeden radikalleşmiş ve intikamcı liderler istiyor.

İsrail’in, Gazze’de yaptığı ve şu anda Lübnan’da da yapmakta olduğu gibi, İran’daki sivil altyapıyı hedef almasının nedeni de bu: Umutsuzluk yaymak, bölünmeleri derinleştirmek ve Tahran’ı misillemeye zorlamak; böylece İran’ın Körfez’deki komşularının öfkesini artırmak ve ABD’yi daha da derine çekmek.

Yine bu nedenle İsrail, Gazze ve Lübnan’da yaptığı gibi, İran içindeki ve çevresindeki azınlık gruplarıyla gizlice temas kuruyor — ve muhtemelen onları silahlandırıyor —; umudu, iç çözülmeyi daha da alevlendirmek.

İç savaşla meşgul, kendi iç mücadelelerinde tükenmiş devletler İsrail için az tehdit oluşturur.

Karışık mesajlar

Trump her zamanki gibi kafa karıştırıcı mesajlar veriyor. Bir yandan müzakere etmeye çalışıyor — ama kiminle, o bile belli değil — öte yandan kara işgali için asker yığıyor.

ABD başkanının niyetlerini analiz etmek zor, çünkü söyledikleri stratejik açıdan hiçbir anlam ifade etmiyor.

Çarşamba gecesi Washington’daki bir bağış toplantısında İran’ın “bir anlaşma yapmayı çok istediğini” söyledi, ardından şunu ekledi: “Bunu söylemeye korkuyorlar çünkü kendi halkları tarafından öldürüleceklerini düşünüyorlar. Bizim tarafımızdan öldürülmekten de korkuyorlar.”

Bu, kendi otoritesini sağlamlaştırmaya ve bölgeye düzen getirmeye çalışan bir süper gücün mantığı değil. Bu, rakiplerinin planlarını bozup oyunu tersine çevirebilecek son çaresiz hamlesine umut bağlayan köşeye sıkışmış bir suç patronunun mantığı.

Bu son zar atışı, ABD özel kuvvetlerini İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihracatının ana merkezi olan Harg Adası’nı işgal etmeye gönderme planı gibi görünüyor.

Trump, adayı bir fidye aracı gibi elinde tutabileceğini, Tahran’dan Hürmüz’ü yeniden açmasını isteyebileceğini, aksi halde İran’ın kendi petrolüne erişimini kaybedeceğini düşünüyor gibi görünüyor.

Diplomatlara göre İran, Boğaz üzerindeki kontrolü bırakmayı reddetmekle kalmıyor; Trump’a koz vermemek için adayı ve oradaki ABD güçlerini halı bombardımanına tutmakla tehdit ediyor. Tahran ayrıca, bölgeden petrol sevkiyatında hayati önemde ikinci bir su yolu olan Kızıldeniz’deki gemileri de hedef almaya başlayacağı uyarısında bulunuyor.

Hâlâ oynayacak kartları var

Bu, Trump’ın kazanmakta zorlanacağı bir “ilk kim kaçacak” oyunu. Bütün bunlar da İsrail liderliğini oldukça rahat bir konumda bırakıyor. 

* Jonathan Cook (Martha Gellhorn Özel Gazetecilik Ödülü Sahibi)

Çeviren: İlyas Buzgan 

Makale linki: https://www.middleeasteye.net/opinion/israel-making-sure-trump-cannot-find-ramp-iran

Savaşın mimarları, liderlerini öldürmenin, hava sahasını kontrol etmenin ve altyapıyı yok etmenin Tahran’da rejim çöküşüne ve Washington ile Kudüs’te stratejik netliğe yol açacağını varsaymış görünüyor. Oysa İran, ağır şekilde zayıflamasına rağmen Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini aksatmayı başardı, savaşın ekonomik etkisini dramatik şekilde genişletti ve Washington’ı, “savaş kısa ve kesin olur” diye girdiği bir çatışmanın ardından eski, gösterişsiz müttefiklerden yardım istemeye zorladı.

Bunu bir “istihbarat başarısızlığı” olarak tanımlamak cazip geliyor. Teknik olarak  böyle değil.

Savaş planlaması ve icrasının arkasındaki casusluk istihbaratı oldukça kapsamlı. Son haberlere göre İsrail istihbaratı yıllar boyunca Tahran’ın trafik kameralarına ve iletişim ağlarına sızdı ve CNN’e ismi açıklanmayan bir İsrail kaynağının “yapay zeka destekli hedef üretim makinesi” diye tanımladığı bir sistem kurdu.

Bu sistem, devasa miktardaki görüntü, insan ve sinyal istihbaratını hassas vuruş koordinatlarına dönüştürebiliyor. Bu, gözetleme ve hedefleme açısından olağanüstü bir başarı.

Ancak hiçbir zaman bu kadar çok şey, onu bu kadar az anlayan insanlar tarafından. Bu kadar net görülmemişti. Bir sistem size bir adamın nerede olduğunu söyleyebilir. Ama onun ölümünün bir ulus için ne anlama geleceğini söyleyemez. Bu sistemler davranış üzerine eğitilmiştir, anlam üzerine değil.

Bir rakibin ne yaptığını takip edebilirler ama onun neden korktuğunu, neye saygı duyduğunu, neyi hatırladığını ya da neyin uğruna öleceğini anlayamazlar. Bu, fazla donanımlı liderlerin tekrar eden yanılgısıdır: Savaş alanını haritalandırabildikleri için savaşı anladıklarını sanırlar. Oysa savaş asla yalnızca teknik bir rekabet değildir. Şikayetler, kutsal anlatılar, geçmiş aşağılanmaların hafızası ve intikam arzusuyla şekillenir. Bunlar, teknik bir girişime sonradan eklenen   komplikasyonlar değildir. Savaşın ta kendisidir.

Bu yüzden bilinen hatalar tekrar ediyor. Savaş planlamacıları, bir rejimin kafasını keserek çökeceğini hayal ediyorlar. Oysa dış saldırı çoğu zaman tam tersi etki yaratır: Yaralı, aşağılanmış ve öfkeli bir toplum, çökmekte olan devleti daha sıkı biçimde kenetler. Konvansiyonel silahları yok etmenin meseleyi çözeceğini düşünüyorlar; sanki meşruiyet, yaralı egemenlik ve kolektif öfke ikincil meselelermiş gibi.

Rakibinin kendini nasıl gördüğünü ciddiye alan planlamacılar, saldırının rejimin anlatısını zayıflatmak yerine onu güçlendireceğini öngörebilirdi. Ayrıca sistematik “kafa kesme” operasyonunun müzakereci üretmediğini, aksine onları ortadan kaldırdığını da fark edebilirlerdi.

Askeri teorisyen Carl von Clausewitz uzun zaman önce savaşı bir tür cebir işlemine indirgemenin yanılgısını fark etmişti. Ona göre savaş asla yalnızca hesap değildir; tutku, belirsizlik ve siyasi amaçla doludur. Cebir bugün çok daha sofistike hale geldi.

Ama yanılgı 19. yüzyıldaki kadar tehlikeli. Bu savaşın ortaya çıkardığı şey, yalnızca strateji değil, aynı zamanda okuryazarlık başarısızlığıdır.

Edebiyat ve tarih, en ciddi halleriyle, liderlerin eksik olduğu yetileri tam da eğitir: Başka zihinlerin bize açık olmadığını ve bizimkinden farklı amaçlarla yönetildiğini kabul etme kapasitesi. Tarih ve edebiyatla yetişmiş bir zihin, kutsal bir davanın pençesindeki aktörlerin genellikle ne dediyse onu kastettiğini bilir.

Bir kurucu efsaneyi bombalamanın onu çözmekten ziyade kutsal kılma ihtimalinin daha yüksek olduğunu da bilir. Kültürel bilgi elbette savaş felaketlerini nadiren engeller. 

Atina altın çağının zirvesindeyken Syracuse’a yelken açtı ve bir imparatorluğu kaybetti. Thukydides kalan ömrünü bunu açıklamaya adadı.

1914 generalleri kültürlü, çok okumuş adamlardı ama bu nitelikler Avrupa’yı kurtaramadı. Değişen şey, kültürün eskiden körlüğü engellediği ve artık engellemediği değildir. Değişen, kültürün giderek otoritesini “bilgiyi anlayış sanan, hızı yargı sanan” sistemlere devretmesidir.

Shakespeare bu körlüğü bugünkülerden daha iyi anlıyordu. “Macbeth” yalnızca hırs üzerine bir oyun değildir. Olası bir geleceği görüp, o kısa bakışı olayları kendi yorumuna uydurma yolu sanan ve sonra bu yorumun kendisini yiyip bitirmesini izleyen bir adamın hikâyesidir.

Çok geçmeden eylemin anlayışı beklemesi gerektiğini bile söylemez olur. Karısına “Başımda öyle şeyler var ki, düşünülmeden önce yapılmaları gerekir” der.

Modern hedefleme sistemleri aynı fanteziyi teknolojik formda vaat ediyor: Görmeyle vurma arasındaki aralığı ortadan kaldırmak, yargının araya girebileceği o duraklamayı yok etmek.

Macbeth düşünmek yerine hareket eder. Bu yeni savaşta görebileceğimiz kalıp tam olarak budur ve edebiyat ile tarihsel hayal gücü tam da bu kalıbı dengelemek için vardır.

Tolstoy ise aynı kalıbı diğer taraftan izlemişti. “Savaş ve Barış”ta Plutarkhos’un “Hayatlar”ından beslenen Napolyon’u anlatır. Borodino’dan Moskova’ya yürür ama bir halkın şehrini teslim etmektense yakmayı tercih edebileceğini hâlâ anlayamaz. Hatası taktik değildi, hayal gücünden yoksundu: Ruslara kendi mantığından farklı bir mantık atfedemiyordu.

Bu kampanyanın mimarlarının tekrar ettiği hata da tam olarak budur. Yıllarca Amerikan ve İsrail gücüne direnişi dini bir zorunluluk olarak kabul etmiş bir yönetim, askeri baskıyı teslim olma nedeni olarak değil, daha çok dayanma nedeni olarak görecektir.

Savaş ne kadar teknolojik olarak sofistike hale gelirse, onu ironi, olumsallık ve insan doğasının karanlık sabitleri konusunda eğitilmemiş insanlara teslim etmek o kadar tehlikeli olur.

Bu liderler kabiliyetlerden, zaman çizelgelerinden ve “öldürme zincirleri”nden bakıcıb bir şekilde bahsedeceklerdir. Ama kin, onursuzluk, sadakat ve yas için hiçbir dilleri olmayacaktır. Ve savaşların çelik ve ateş kadar bu duygulardan da yapıldığını çok geç fark edeceklerdir.

İşte bu savaşın cehaleti budur. Savaş yapanların hesapları kusursuz olabilir. Ama bilmediğinizi hesaba da katamazsınız.

* Yonatan Touval (New York Times -Tel Aviv merkezli bir dış politika analisti ve yazardır

Çeviren: Çağatay Arslan
Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/29/opinion/israel-us-war-iran-literature.html

“Bir yıldız olduğunda,” demişti bir zamanlar, “bırakıyorlar bunu yap. İstediğini yapabilirsin.” İkinci döneminde yaklaşımı en hafifinden zorbalık olarak tanımlanabilir; bu zorbalık, kabinesindeki dalkavuklar ve Kongre’deki Cumhuriyetçi yalakalar tarafından destekleniyor.

Mike Johnson acınası bir şekilde Trump için “America First Ödülü”nü yoktan var etti dedi. Temsilciler Meclisi Başkanı, “güzel altın kartal heykeli”nin “Amerika’daki yeni altın çağ”a uygun olduğunu söyledi.

Trump her zamankinden daha çok, ne isterse, nasıl isterse onunla istediği gibi oynayabileceğine inanıyor. İster bir ülke, ister bir siluet, ister Beyaz Saray olsun. Halkın Evi’ne (White House) saldırdı, Doğu Kanadı’nı ve Jackie Kennedy bahçesini kimse planlara bile bakamadan buldozerle yıktı. Şüpheli uyuşturucu teknelerini havaya uçurdu, Nicolás Maduro’yu yatak odasından kaçırdı ve Grönland’ı yağmalama, Küba’ya saldırma düşüncesiyle ağzı sulanıyor.

“Küba’yı alma onuruna sahip olacağımı düşünüyorum,” dedi. “Bu büyük bir onur. Küba’yı bir şekilde almak. İster özgürleştireyim, ister alayım. Doğruyu söylemek gerekirse, onunla istediğimi yapabileceğimi düşünüyorum.”

İstediğini yapabilirsin. Perşembe günkü kabine toplantısında keyifli bir şekilde şakalaşan Trump, “Sanırım Venezuela’ya gidip Delcy’ye karşı başkanlığa aday olabilirim,” dedi.

Delcy Rodríguez’den bahsediyordu yani Maduro’nun, Trump’ın onayıyla yükselen yardımcısından. Pazartesi günü ise İran kendisine boyun eğmezse “kalbimizin istediği kadar bombalamaya devam edeceğiz” dedi. NATO’nun iradesine boyun eğmemesinden dolayı öfkeliydi ve NATO’nun bunu pişman olacağını söylüyordu. Kabine toplantısında “Bu NATO için bir testti,” dedi ve ekledi: “Eğer bunu yapmazsanız, hatırlayacağız. Sadece hatırlayın. Birkaç ay sonra bunu hatırlayın. Benim açıklamalarımı hatırlayın. Onların harika bir ifadesi var: ‘Asla unutma.’ Biz asla unutmayacağız.”

Trump’ın 11 Eylül’le ilgili “Asla unutma” sloganını sahiplenmesi tuhaf, çünkü o gün ikiz kuleler yıkılırken kendi binası 40 Wall Street’in Lower Manhattan’daki en yüksek bina olduğunu gözlemlemişti.

Bir zamanlar savaşın zaman, can ve para kaybı olduğunu düşünürdü; Kuzey Kore ve Gazze plajlarında otel inşa etmeyi hayal ederdi. 2016’da Hillary Clinton’ı yendikten sonra askeri politikasını özetlediği bir konuşma yapmıştı: “Hiçbir şey bilmediğimiz, hiç ilgilenmememiz gereken yabancı rejimleri devirmeye koşmaktan vazgeçeceğiz,” demişti. Şimdi ise rejim değişikliği için yanıp tutuşuyor.

Kemik Mahmuzlu Süvari eşsiz askeri gücümüzü gösterişle kullanma zevkini geliştirdi ve Pentagon’da bu yeni küresel şiddet iştahını frenleyecek kimse yok .

Pete Hegseth, iki Siyah subayı ve iki kadını tuğgeneralliğe terfi ettirmeyi engelleyerek ordunun başına neden bu kadar tedirgin edici bir seçim olduğunu bir kez daha gösterdi. The Times’ın haberine göre bu karar, terfi listesini büyük ölçüde Hegseth’in en sevdiği türden beyaz erkeklerden oluşan bir gruba bıraktı.

Trump ünlü bir emlak geliştiriciyken, her yere adını yapıştırmasıyla ilgili megalomanisiyle dalga geçilirdi. Binaları kasıktan yakalardı. Ama şimdi başkan olarak bu komik değil. İğrenç. Adını Kennedy Center’a zorla koydu. Barış Enstitüsü’nden “ABD” harflerini çıkardı ve Donald J. Trump Barış Enstitüsü yaptı. Savaş gemileri sınıfına adını ekliyor. Adalet Bakanlığı’ndan çok katlı bir afişle surat asan yüzü sarkıyor. Washington Dulles Havalimanı’nı ve New York Penn Station’ı kendi adıyla yeniden isimlendirmeye çalıştı ve Lincoln Anıtı’nın karşısına, Reagan Ulusal Havalimanı uçuş yollarını engelleyebilecek kadar yüksek bir Trump tarzı kemer dikmeyi planlıyor.

Seçtiği sanat komisyonu, başkanın masaya yumruklarını dayamış, surat asan bir fotoğrafının olduğu 24 ayar altın anı parası basılmasını onayladı. Kral Midas, Hazine Bakanlığı’nı kendi portresi olan bir dolarlık altın para basmaya zorluyor. Şimdi, her yerde var olma çılgınlığında ABD para birimlerini kirletecek.

Hazine Bakanlığı Perşembe günü Trump’ın, kağıt paralara imzasını atan ilk görevdeki başkan olacağını duyurdu. Kendisini yasal paranın üzerine zorla yerleştirmek hiç de nazik değil . ABD Hazine Mührü’nün imzasını faturalardan söküp atıyor.

Tabii ki o göreve dalkavuk bir adamı getirdi. 76 yıldır kadınlara verimiş tuttuğu bu görevi sona erdirdi. “Başkanın Amerika’nın altın çağ ekonomik canlanmasının mimarı olarak tarihe damga vurması tartışılmaz,” dedi Hazine’nin mührünü kullanan Brandon Beach açıklamasında. “İmzasını Amerikan para birimine basmak sadece uygun değil, aynı zamanda fazlasıyla hak edilmiş bir şey.” (ABD Hazine Mührü’nün İran’daki “operasyonun” fiyatları yükselttiğini ve borsaları çökerttiğini bilmiyor görünmesi endişe verici.)

Şimdinin daha saldırgan Trump’ı anlamaya çalışan herkes şunu hatırlasın: O hâlâ “Hollywood” Trump’ı. Ahlaksız ve sözde maço pozlarını sürdürüyor bu defa sadece sahnesi daha büyük ve silahların en büyüğüyle istediğini yapıyor.

* Maureen Dowd (Köşe Yazarı ve 1999 Pulitzer Ödülü sahibi)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/03/28/opinion/trump-does-anything-he-wants-and-more.html

Nancy Mace, “Amerikan hayatlarını aynı başarısız dış politikalar için feda etmeyeceğiz” dedi ve İran'a Amerikan askerleri gönderme ihtimali konusunda uyardı. Komite başkanı Mike Rogers ise üyelerin savaş planları hakkında yeterince bilgi alamadığından şikayet etti. Askeri hareketlerin “düşünceli ve planlı” olması gerektiğini söyledi. İma ettiği şey, bunun olmayabileceğiydi.

Komitenin savaş gazisi Demokrat üyesi Jason Crow bana, “Bu, Cumhuriyetçilerden bu savaşa karşı gerçekten herhangi bir direniş gördüğüm ilk hafta” dedi.

Meslektaşlarının kamuoyuna yaptıkları açıklamaların, kaygılarının derinliğini ancak ima ettiğini söyledi. Kapalı toplantılarda, “kamuoyuna göstermeye gönüllü olmadıkları birçok endişe” dile getiriliyor .

Bazı muhafazakârlar hâlâ, savaş hakkındaki kötümserliğin dar görüşlü ve önyargılı bir elitin eseri olduğunu savunuyor. National Review'den Noah Rothman çarşamba günü: “Sofistike çevrelerdeki” insanlar savaş kötü gidiyor diye düşünebilir ama bu “kasvetli bakış, nesnel bir değerlendirmeden tamamen kopuk” diye yazdı.

 Ancak Pentagon'dan doğrudan bilgi alan Cumhuriyetçilerin en azından bazıları o kadar iyimser değil. Demokrat üye Sara Jacobs, “Tarafsız olarak bize oldukça netti ve ne bir plan var, ne de bir strateji” dedi. Brifing verenler, “üç hafta içinde bir son oyun (end game) dahi ortaya koyamadı” diye ekledi.

Şimdi büyük soru, Amerikan kara işgalinin yakın olup olmadığı. Bence insanlar bunu küçümsüyor çünkü bu fikir bariz şekilde korkunç. Amerikalılar kesinlikle karada asker görmek istemiyor: Geçen haftaki bir Reuters/Ipsos anketinde, yanıt verenlerin yalnızca %34'ü İran'a Özel Kuvvetler göndermeyi destekledi, daha geniş ölçekli bir saldırıyı ise yalnızca %7'lik kesim desteklediğini söyledi.

Piyasalar Trump'ı kısıtlayabilecek birkaç güçten biri ve savaşın nispeten hızlı biteceğini varsayıyor gibi görünüyor; bu yüzden petrol fiyatları bazılarının beklediği kadar yükselmedi.

Trump'ın kendisi de İran macerasının uzamasından endişeli görünüyor. Wall Street Journal'a göre, savaşın hızlı bitmesini istiyor ve zaman zaman İran liderlerine anlaşma yapmaları için adeta yalvarıyor.

Perşembe sabahı şöyle paylaşım yaptı: “Ciddi olsalar iyi olur, yoksa çok geç olacak, çünkü bir kez o noktaya gelindiğinde DÖNÜŞ YOK.” Neredeyse alnından ter aktığını hissedebiliyorsunuz.

 Amerika'nın İran'la savaşını tırmandırmaması için tüm bu nedenlere rağmen, tırmanma ihtimali yüksek. Trump Orta Doğu'ya binlerce asker daha gönderiyor ve geçmişte, düşman bir ülkeye askeri güç yığdığında onları kullandı.

Axios web sitesi Perşembe günü : “Bazı ABD yetkilileri, savaşı bitirecek ezici bir güç gösterisinin barış görüşmelerinde daha fazla kaldıraç yaratacağını veya Trump'a zafer ilan ettirebileceğini düşünüyor.” Diye yazdı.

Demokrat Kongre üyesi Jacobs bana, Pentagon'un günde yüz milyonlarca dolar yakan bir savaş için 200 milyar dolarlık fon talebinin bir işaret olduğunu söyledi. “Bu, işleri toparlamak için tek seferlik bir maliyet değil. Bu, uzun bir savaş için peşinat” dedi.,

Bu, elbette, Amerika'nın utanç verici bir yenilgiden kaçınmak için bir savaşı tırmandırdığı ilk sefer olmayacak.

Eski Savunma Bakanı Robert McNamara anılarında, Vietnam Savaşı sırasında CIA'nın “başarısızlığın ABD prestijine zarar vereceği” konusunda uyardığını ve bu yüzden Amerika'nın durumu kurtarmak umuduyla anlamsız bir çatışmayı uzattığını yazmıştı.

Irak ve Afganistan'daki yıllarca süren çatışmalarda, Jason Crow'un hatırladığı üzere askeri liderler defalarca “bir büyük asker artışı daha, bir büyük taarruz daha, işi bitirecek ve bizi daha iyi bir konuma getirip savaşı kazandıracak” iddiasında bulundu.

Ancak Amerika, tam da yaptığı hatalar konusunda bu kadar önceden uyarı almışken, bu kadar hızlı bir bataklığın eşiğine hiç gelmemişti. Son on yılın büyük kısmını büyük ölçüde Trump'ın seçilmesinden de dolayı Irak savaşının küresel istikrara ve Amerikan birliğine maliyetini sorgulayarak geçirdik.

İlk kez, her iki büyük parti de etkili anti-savaş kanatlara sahip. Trump ise başkanlığa ne kadar samimiyetsiz olsa da barış adayı olarak aday oldu ve Kamala Harris'in Amerika'yı Üçüncü Dünya Savaşı'na sürükleyeceğini iddia etti.Ve işte buradayız; tanıdık bir felaketin yeni bir versiyonuna doğru sendeleyerek ilerliyoruz; ulusal bir nevrotik tekrar zorlaması gibi.

Uluslararası Politika Merkezi’nin yönetici başkan yardımcısı Matt Duss, “Bu, Amerikan dış politikasının en kötüsünün korkunç ve acemi cover grubu versiyonu gibi” dedi.

Belki bir gün, yine kötü düşünülmüş bir savaştan parçaları toplarken Cumhuriyetçiler, perde arkasında ona karşı olduklarını açıklayacak. Jason Crow'a göre Kongre'deki en büyük sorunlardan biri, insanların özelde söyledikleriyle kamuoyunda inançlarının gücünü gösterme istekliliği arasındaki uçurum. “Ben her zaman bu uçurumu kapatmaya çalışıyorum ve insanlara doğru olanı yapmak için asla geç olmadığını hatırlatıyorum” diyor.

* Michelle Goldberg (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:  https://www.nytimes.com/2026/03/27/opinion/republicans-iran-war.html

Daha karanlık günlerde ise daha köklü bir anlatıya yöneliyorum: Trump, Amerika'nın her zaman olduğu şeyin tamamlanması aslında yani kendi mitleriyle (kader ve istisnacılık) kendini tatmin etmiş, istediğini yapmak için lisans almış bir ulus.

Trump hiç yoktan ortaya çıkmadı ne de olsa. İki zaferi de Amerikalıların ve onların seçtikleri liderlerin tercihleriyle şekillendi. Eğer o olmasaydı, tarih onun gibi birini icat ederdi. Bu açıklama da kendi tesellisini sunuyor. En azından rasyonel bir zihin için anlaşılabilir bir şey.

Bu gidip gelme biraz boyun kırılması gibi hissettirebiliyor. Trump'ın 2020'deki kaybı, mahkemelerin bazı en pervasız hamlelerini engellemesi ve ara seçimlerde Demokratların ezici bir zafer ihtimali “sapma teorisi”ni destekliyor. Ama diğer gelişmeler yani Trump'ın 2024'teki  zaferi, Cumhuriyetçi Parti'nin neredeyse tamamen onun iradesine boyun eğmesi ve Yüksek Mahkeme'nin Trump'a başkanlık döneminde işleyebileceği potansiyel suçlar için geniş dokunulmazlık vermesi ise tam tersini işaret ediyor.

İran'daki savaş bu ikiliği paramparça etti. Elbette bu, Trump'ın eşsiz pervasızlığının ürünü; seleflerinin akıllıca kaçındığı bir çatışmaya pervasızca dalıyor. Ancak aynı zamanda onlarca yıllık Amerikan tarihinin mantıksal son noktası. Ülkenin teknolojik sihirbazlıkla uzaktan savaş bağımlılığı, uzak yerlerdeki olayları güç kullanarak şekillendirebileceğine dair dar görüşlü inanç, başkanlık üzerindeki anayasal sınırlamaların yavaş yavaş aşındırılması.

Trump tarihsel bir sapkınlık mı yoksa tarihinin tamamlanması mı, bir anormallik mi yoksa zirve noktası mı? Cevap kuşkusuz ikisi de. Ama başkanlığı sırasında Trump çok daha eski bir hastalığı ortaya çıkardı: Amerikalıların dünyayı kendi istedikleri gibi şekillendirme yeteneğine sarsılmaz inancı; başkalarının ne istediğine kayıtsız ve kendi planlarının doğru olduğundan son derece emin olma hali.

Trump'ın ötesinde, biz Amerikalıların yüzleşmesi gereken bu çarpık zihniyettir.1952 Aralık'ında İskoçyalı akademisyen Denis Brogan, “Amerikan Her Şeye Gücü Yetme Yanılgısı” başlıklı dikkat çekici bir deneme yayınladı.

ABD dünyanın en baskın gücü olarak ortaya çıkarken yazan Brogan, Amerikan zihninin tuhaf bir özelliğini teşhis etti. Mitleriyle beslenen ve dünya için vizyonuna sarsılmaz bir şekilde inanan ABD, zorluğu, hele yenilgiyi, amaçlarını sorgulamak için bir neden olarak göremiyordu. Başarısızlık asla rakiplerin gücü veya kudreti yüzünden olmazdı. Bunun yerine, blöf veya ihanet yüzünden gelirdi.

“Çok sayıda Amerikalıya göre, Amerikan hükümeti tarafından ilan edilen ve Amerikan halkının desteğiyle yürütülen bir Amerikan politikası hemen başarıya ulaşmazsa, bunun nedeni aptallık veya ihanet olmalıdır,” diye yazmıştı Brogan.

Ülkeyi hayranlıkla ama zekice gözlemleyen biri olarak Brogan, temel bir şeyi yakalamıştı. Amerika kendi hayalinde asla başarısız olamazdı; sadece başarısızlığa uğratılabilirdi.

Küresel komünizme karşı Soğuk Savaş mücadelesinde ülke bu refleksi bolca gösterdi. Çin'deki komünist isyancıların zaferi, Brogan'a göre yaygın olarak Amerika’nın beceriksizliği veya hainliği olarak görülüyordu. Çin, devasa ve kadim bir uygarlıkken, Amerika'nın kazanması veya kaybetmesi gereken bir şey olarak algılanıyordu.

Bu “başarısızlık” McCartici paranoyasının doğmasına yardımcı oldu. Kore, Vietnam ve daha birçok gizli felaket, senatör gittikten uzun süre sonra bile suçlama ateşi için yakıt oldu. Başarısızlık ancak iç ihanetten gelebilirdi; bu fikir paradoksal olarak her şeye gücü yetme yanılgısını güçlendiriyordu.

Sovyetler Birliği 1991'de çöktüğünde Amerika kudretinin tam ağırlığını yaşama şansı buldu. Kötü imparatorluğu yenmiş ve dünyanın gelmiş geçmiş en güçlü ulusu olarak tek başına kalmıştı; eski başarısızlıkları başarı hikayesine dönmüştü.

O yıl Körfez Savaşı'ndaki hızlı ve kararlı zaferi, süper gücün askeri kudretini sergiledi. ABD dünyanın polisi olacaktı; kendi önderlik ettiği kurallara dayalı düzeni korumak için askerlerini riske atacaktı. Ancak eski başarısızlık-sonrası suçlama döngüsünün yeniden ortaya çıkması uzun sürmedi. Amerika hızla büyüyen Çin'i ekonomisini daha da liberalleştirmeye ikna etti; bunun onu Amerika'ya daha benzer açık ve özgür bir toplum yapacağına güveniyordu. Bu kumar “Çin şoku”nu ürettiğinde, Amerikan imalatını boşaltırken Çin daha zengin, daha güçlü ve daha otokratik hale geldiğinde, Amerikalılar siyasi liderlerinin ihanetinden şikayet edecekti.  Hikayede Çin ve liderleri neredeyse hiç yer almıyordu.

Sonra 11 Eylül 2001 geldi ve Amerika’nın saldırıya karşı yenilmezlik kurgusunu paramparça etti. Suçlanacak çok şey vardı. Yine de George W. Bush bu ağır yarayı olağanüstü güce dönüştürdü. Afganistan ve Irak'a savaş açtı; absürd bir planla onları liberal demokrasilere çevirmeyi hedefledi. Yönetimi, Irak'ın Amerika'ya saldırıda hiçbir rolü olmadığı halde krizin o kadar acil olduğunu savundu ki, savaş ilan etmede Kongre'nin anayasal rolü bir kenara bırakılabilirdi.

11 Eylül'den sonra başkanlık gücündeki kısıtlamaların kendisi potansiyel ihanet olarak görüldü ve kaldırıldı. Tabii ki işe yaramadı. Savaşlar uzadı; binlerce Amerikan askerini ve yüz binlerce Afgan ile Iraklıyı öldürdü.

Bugün Afganistan, Usame bin Ladin'i barındıran aynı hareket yani Taliban tarafından yönetiliyor. Irak son derece kırılgan ve bölünmüş bir ülke. Savaş Orta Doğu'yu ciddi şekilde istikrarsızlaştırdı; IŞİD gibi korkunç yeni terör gruplarının doğmasına ve Suriye'de kanlı bir iç savaşa yol açtı.

2008'de post-9/11 savaşlarının eleştirmeni Barack Obama'nın seçimleri kazanması, Amerikan yanılgılarının bir muhasebe anı gibi görünüyordu. Ama Obama kısa sürede çatışmalar ve küresel finans kriziyle boğuştu. Dünya işlerinde Amerikan alçakgönüllülüğüne yönelik hamlelerine rağmen, miras aldığı aşırı güçleri uzak yerlerde yüksek teknolojili savaşlar yapmak için kullandı; neredeyse hiç denetim olmadan. Amerika sınırsızca davranmaya devam etti.

Bu felaketlerin ardından ulusal sahneye çıkan Trump, eski bir Amerikan hikayesini kullandı. Amerika'nın elitleri Amerikan halkına ihanet etmişti, diyordu. Trump'ın tüm hayatı bu an için prova gibiydi: Sürekli iradesini dayatmak, belalardan sıyrılmak, asla hesap vermemek, boş kaleye yüzyılın golünü atacağını sanmak.

O, Amerikan her şeye gücü yetme yanılgısının ete kemiğe bürünmüş haliydi.

Trump kendi kişisel iradesiyle Amerikan iradesi arasındaki mesafeyi yok etti; 2016'da Cumhuriyetçi adaylığını kabul ederken “Sadece ben düzeltebilirim” dedi.

Amerika gibi Trump da başarısız olamaz; sadece başarısızlığa uğratılabilir. Her şey her zaman başkasının suçudur. İmparatorluk başkanlığının araçları eline verildiğinde, Amerika'yı açıkça kendi kişiliğiyle özdeşleştiriyor. Anayasal düzeni bir kenara atıyor. Savaşların ne zaman kazanıldığını içgüdüsüyle bileceğini söylüyor ve tek sınır kendi ahlak anlayışı.

Pers Körfezi'nde bu yanılgı maddi gerçeklikle yüz yüze geldi. İran rejiminin hızlı çöküşü umudu her zaman fantastikti. Coğrafya intikamını alıyor: Küresel ekonomiyi büyük ölçüde besleyen petrol ve gaz, İran'ın etkili kontrolündeki dar bir boğazdan geçiyor. Geniş ve ürkütücü arazisinde bir kara işgali Vietnam bataklığından çok daha derin olabilir. Komşularına ve kendi halkına karşı acımasız olan İran rejimi, İsrail ve Amerika'nın amansız saldırılarına rağmen sarsılmamış görünüyor. Uzun bir savaşa hazır gibi görünüyor.

Yine de Trump, Amerika’nın her şeye gücü yeten kudretine karşı koyacak bir güç hayal edemiyor. Ve uzak bir savaşın, bereketli toprakları ve doğal kaynaklarıyla kutsanmış, iki okyanusla sorunlu dünyadan ayrılmış Amerika'ya zarar verebileceğini hayal edemiyor. Ama yükselen benzin fiyatları, artan faiz oranları ve borsa çöküşü ihtimali, küresel ekonomiden muhteşem izolasyon yanılgılarını bitirdi.

Bu savaş uzarsa Amerikalılar büyük acı çekecek. Zaten çok acı yaşandı: Washington'daki Vietnam Savaşı Anıtı'nın siyah granitine 58.000'den fazla isim kazınmış durumda. Henüz “sonuçsuz savaşlar” için ulusal bir anıt yok, ama buralarda 7.000'den fazla Amerikalı öldü.

Eski savaşlarda en azından Amerikan idealizminin ince ve kendini kandıran bir perdesi vardı. Trump, Amerika'yı tüm erdem iddialarından tamamen kopuk bir savaşa sürükledi.

Bu, provokasyon veya ahlaki üstünlük örtüsü olmadan çıplak bir güç egzersizi. Pervasızlığıyla neredeyse aklı donduruyor.

Brogan'la aynı dönemde yazan teolog Reinhold Niebuhr, “Amerikan Tarihinin İronisi” adlı kısa bir kitap yayınladı. Obama'nın favorilerinden biri olan kitap, erdemlerini yanlış anlayan Amerikalılara hitaben dünya işlerinde Hristiyan alçakgönüllülüğü çağrısıdır. “İnsan ironik bir varlıktır çünkü sadece yaratıcı olmadığını, aynı zamanda yaratılmış olduğunu da unutur,” diye yazar Niebuhr.

Bu cümle kendi gidip gelmemin aptallığını fark etmemi sağladı: Her iki görüş de yani Trump'ı sapma veya tarihinin tamamlanması olarak görmek de Amerika'yı kendi hikayesinin kahramanı yapıyor, dünyayı ise sahne olarak gösteriyor.

 Daha geniş bir çerçeveye, tarihle dürüst bir yüzleşmeye ve Amerika'nın diğer herhangi bir ulus gibi dünyanın sadece bir yeri olduğunu kabul etmeye ihtiyacımız var. Amerika, kontrol etmediği bir dünyada nasıl var olacağını bilmiyor.

Kuruluşundan beri kendine çok büyük, çok uzak ve çok zengin donanımlı olduğunu, eylemlerinin ciddi sonuçlarından asla etkilenmeyeceğini telkin etti. Ama İran'daki felaketten kaçış olmayacak. Ardından, birbirine bağlı bu dünyada yerimizi bulmak ve kendimizi net görmek için bir şans var. Başarısızlık ve ihanet döngüsünden çıkmanın yolu, yanılgılarımızı bir kez ve sonsuza dek çıkarıp atmaktan geçiyor.

* Lydia Polgreen (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/26/opinion/trump-america-iran-war.html

ABD artık özgür dünyaya liderlik etmiyor; dünyanın dört bir yanında kısıtsız, düşüncesiz ve stratejisiz bir şekilde dolaşıyor, gücünü sadece kullanabildiği için kullanıyor. Trump yönetiminin birkaç ay içinde yaptığı şeyler: Venezuela Devlet Başkanı’nı yakalayıp Brooklyn’de hapse atmak, İran’ın teokratik yönetimine karşı bir savaş başlatmak (bu savaş Ortadoğu’ya yayılıyor ve küresel ekonomiyi altüst ediyor); şimdi de Başkan, “Küba’yı alma onuruna” sahip olacağını söylüyor.

Trump’ın ikinci dönemi, Baba filmindeki Michael Corleone gibi; tüm aile işlerini temizliyor.

Yaklaşık yirmi yıl önce Fareed Zakaria, “Post-Amerikan Dünya” adlı çok satan kitabında ABD’nin görece gerilemesini ve diğer ülkelerin ekonomik yükselişini   öngörmüştü. Zakaria’ya göre ABD askeri ve ekonomik olarak hâlâ en üstte kalacaktı ama yeni siyasi rolü “dünyanın yönetim kurulu başkanı” gibi olacaktı: danışma, işbirliği ve hatta uzlaşma üzerine kurulu.

Trump döneminde ABD liderliği gerçekten yeniden şekillendi ama otoriteden domine etmeye, ikna etmekten zorbalığa, ittifakları beslemekten onları yıkmaya doğru.

Danışma, işbirliği ve uzlaşma hâlâ MAGA koalisyonuna katılmadı.

Trump geçen hafta, Avrupa liderleri Hurmuz Boğazı’nı yeniden açmaya yardım etmekte isteksiz kalınca sinirlenerek şöyle dedi: “Kimseye ihtiyacımız yok. Dünyanın en güçlü ülkesiyiz. Askeri gücümüz rakipsiz. Onlara ihtiyacımız yok.”

Sadece bir müttefikle savaş başlatıp sonra herkesin sıraya girmesini beklemek, Amerika’nın yeni yaklaşımındaki gerilimi mükemmel özetliyor. ABD hegemonyanın nimetlerini istiyor ama onun getirdiği sorumlulukları (ortak güvenliği sağlamak, ekonomik açıklığı teşvik etmek, hayati ittifakları beslemek) kabul etmek istemiyor.

Trump süper güç olmak istemiyor; sadece süper güçleri kullanmayı seviyor. Dünyada sadece “kendi ahlakı” ve “kendi aklı” ile sınırlı hareket etmek istiyor.

Bu, Soğuk Savaş sonrası dönemi uzun süredir “Amerika olmayan” diye tanımlayan dünyada ABD’nin rolü ve amacı için ne anlama geliyor?

Bir zamanlar Pax Americana dediğimiz — ABD öncülüğündeki ittifaklar ve kurumlar sistemi, Amerikan çıkarlarını ve değerlerini teşvik eden ve II. Dünya Savaşı’ndan sonraki on yıllarda büyük çatışmaları önleyen sistem — artık yok ve geri dönüşü yok.

Onun yerine Lax Americana (Gevşek Amerika) görüyoruz: Dikkatsiz, dizginsiz ve meraksız bir süper güç, satranç tahtasında kasılarak yürüyor; eski dostları tehdit ediyor, eski rakipleri cesaretlendiriyor; kısa vadeli kazançlar peşinde, kendisi ve dünya için yarattığı tehlikelere aldırmıyor.

Bu tarihsel bir sapma: Bir süper güç, liderlik rolünden gönüllü olarak vazgeçiyor çünkü liderliği “enayi işi” sayıyor; kendi değerlerini artık teşvik etmiyor çünkü o değerlerin zaten sahte olduğuna karar vermiş; uzun zamandır kurduğu kuralları ve kurumları terk ediyor çünkü onlara değmeyeceğini düşünüyor.

Eğer Washington hâlâ kendini özgür dünyanın lideri olarak görüyorsa, bunun nedeni “özgür dünya”ya kimin dahil olduğunu yeniden tanımlaması ve “liderlik” kavramını aşağı çekmesidir.

Bu yeni Amerika’nın nasıl işlediğini daha iyi anlamak için, son büyük geçiş dönemine yani Soğuk Savaş’tan rakipsiz ABD üstünlüğü dönemine döndüm ve o dönemde ne olabileceğini anlamaya çalışan etkili kitap ve makaleleri yeniden okudum.

Bunların en önemlilerinden biri Yale tarihçisi Paul Kennedy’nin 1987’de yayımlanan “Büyük Güçlerin Yükselişi ve Düşüşü” kitabıdır; Amerikan gerilemesinin kutsal metinlerinden biri haline gelmişti.

Kennedy’ye göre tarih boyunca büyük güçler küresel liderliği gönülsüzce bırakır: Ya yükselen bir rakibe karşı büyük bir savaşı kaybederek, ya askeri alanda dönüştürücü bir teknolojik yeniliği kaçırarak ya da ekonomik olarak o kadar zayıflayarak ki hegemonyanın yükü taşınamaz hale gelir.

Kennedy “imparatorluk aşırı yayılması” (imperial overstretch) kavramından bahseder ve şöyle der: “ABD’nin küresel çıkarları ve yükümlülüklerinin toplamı, bugün ülkenin hepsini aynı anda savunabilecek gücünden çok daha büyük.

”Bir süper güç statüsünü korumak istiyorsa üç zor şeyi aynı anda yapmalıdır: 

Kendisi ve müttefikleri için askeri güvenliği sağlamak ve bedelini ödemek, 

Halkının ekonomik ihtiyaçlarını (ve arzularını) karşılamak, 

Silah stoklamaya ve tereyağı üretmeye devam edebilecek kadar uzun vadeli ekonomik büyüme sağlamak.

Kennedy, “Bu üçünü uzun süre başarmak çok zor bir iştir. İlk ikisini —ya da sadece birini— üçüncü olmadan yapmak, uzun vadede görece gerilemeye yol açar” der.

Bu, geçmişteki İspanya İmparatorluğu, Napolyon Fransa’sı ve II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’ye yerini bırakan Britanya İmparatorluğu’nun kaderi olmuştur.

Hem askeri saldırısının “sonsuza kadar” sürebileceğini övünen hem de ulusun çocuklarına “30 bebek yerine 2 bebekle yetinin” diyen bir başkan, tam da Kennedy’nin argümanını somutlaştırıyor. “Eşitsiz ekonomik büyüme oranları, er ya da geç dünyanın siyasi ve askeri dengelerini değiştirir.”

Kısacası, süper güçler ucuza ayakta kalamaz. Bu açıdan Trump’ın dünyanın Amerika’yı “soyması”na (ticaret açıkları, fabrikaların kaybı, NATO üyelerinin yetersiz savunma harcamaları) takıntısı, sadece emlakçı zihniyetli birinin daha iyi anlaşma yapma takıntısı değil.

Robert Gilpin’in “Savaş ve Dünya Politikasında Değişim” (1981) kitabında açıkladığı gibi, hâkim güçlerin zayıf olanlara karşı her zaman hissettiği kindir bu.

Trump için özgür dünyaya liderlik etmenin sorunu, özgür dünyanın bedavaya geçinmesiydi.1980’lerde hem Kennedy hem Gilpin Amerika’nın görece gerilemesinden zaten bahsediyordu .1970’lerin krizlerinden sonra kim onları suçlayabilir ki? Ama sonra Washington’a büyük bir nefes alma molası geldi. Sovyet lideri Nikita Kruşçev bir zamanlar “Tarih bizim tarafımızda. Sizi gömeceğiz!” demişti. Ama Ronald Reagan’ın “Amerika’da sabah oldu” dediğinden sadece birkaç yıl sonra, gömülen SSCB oldu.

Tarih Amerika’nın tarafındaydı; bazılarına göre tarih artık “sona ermişti”.yüzyıl ve 20. yüzyıl başlarında birçok büyük güç birbirleriyle savaştı; 20. yüzyılın ikinci yarısında ise sadece iki güç, nükleer başlıkların arkasından birbirine bakıyordu.

Doğu-Batı rekabetinin yerini “tek kutuplu an” (unipolar moment) aldı. George H.W. Bush “piyasalar ve demokrasi” üzerine kurulu “yeni dünya düzeni”nden, Bill Clinton “21. yüzyıla köprü”den bahsediyordu.

Ama bazıları daha karanlık bir gelecek görüyordu. Samuel Huntington kültürel ve dini temelli “medeniyetler çatışması”nı öngördü. Robert Kaplan “Gelecekteki Anarşi” makalesinde çevresel felaketler, ırk ve kabile savaşları öngördü. Özellikle ABD hakkında çok isabetliydi: kutuplaşma, parçalanma, siyasi işlevsizlik; “medyanın hırslı arzuları benimsemesi”; askeri-teknoloji kompleksinin askeri-sanayi kompleksinden daha tehlikeli olabileceği...

Kaplan, “Aklın nihai zaferi yoktur” diye yazmıştı. Bu ortamda “sığ liderler ve danışmanlar, bilgelik ve deneyim eksiklikleri nedeniyle korkunç bir yanlış hesaplama yapabilir ve genel bir savaşa yol açabilir” diye endişeleniyordu. Tıpkı Birinci Dünya Savaşı’na “geçmişin trajik duygusundan yoksun” Avrupalı liderlerin sürüklenmesi gibi, ABD de kendi modern felaketlerine sürüklenebilirdi.

11 Eylül trajedisi ve ABD’nin kibirli tepkisi, bu karanlık kehanetleri doğruladı gibi göründü. Terör saldırılarının ardından Washington Irak’ta yanlış bir savaş girdi; şimdi de İran’daki “gezinti”siyle (başkanın tabiri) aynı şeyi yapıyor olabilir.

2026’nın 2003 gibi olacağını düşünmek zorunda değilsiniz ya da Trump’ın “Savaş bitti sanırım, büyük ölçüde” demesinin Bush’un “Görev tamamlandı” pankartının bozulmuş hali olduğunu ve düşünmeden hareket etmenin, “ya olursa” ve “sonra ne olacak” gibi basit soruları sormamanın tehlikelerini anlamak gereklidir.

George W. Bush’un ilk döneminde yayımlanan “Amerikan Çağının Sonu” kitabında Charles Kupchan, Berlin Duvarı’nın yıkılışı ile Dünya Ticaret Merkezi’nin yıkılışı arasındaki yıllarda ABD’nin amacını ve “büyük stratejisini” yeniden düşünmediğini söylüyordu.

Amerika “büyük bir güç olarak sürükleniyordu”: Avrupa Birliği’nin yükselen etkisine kayıtsız, NATO genişlemesine Rusya’nın öfkesine duyarsız, Çin’in yükselişini nasıl karşılayacağı konusunda bölünmüş.

Kupchan, 11 Eylül’den sonra Bush yönetiminin “önleyici saldırı”yı temel ilke haline getirerek, terörist tehdidi abarttığını ve asıl tehlikenin “dünyanın ana güç merkezleri arasındaki rekabetin dönüşümü” olduğunu gözden kaçırdığını savunuyordu.

Trump yönetimi bu yeni rekabetin farkında görünüyor ve onunla barışmış gibi duruyor. “Donroe Doktrini” ne de olsa, büyük güçlerin etki alanlarını kabul etmek değil midir? Biz Batı Yarımküre’de işimizi yaparsak, Çin ve Rusya da kendi bölgelerinde yapsın, demektir.

Trump’ın ikinci dönemdeki müdahaleci eğilimleri ile seçim kampanyasındaki “yabancı savaşlardan uzak durma” vaadi arasındaki çelişki çok konuşuldu. Ortadoğu’da rejim değişikliği yapmaya çalışmak pek “America First” gibi durmuyor.

Bu, hem seçim riski yaratıyor hem de stratejik olarak karmaşık: Bir rejimi devirmeye çalışmak, o rejimin liderlerini nükleer silah edinmeye daha da motive edebilir. Diğer nükleer peşindeki liderlere de “nükleer silah edinmek siyasi hayatta kalmanın en iyi yolu” mesajı veriyor.

Ama tutum açısından Trump’ın zikzaklarında büyük tutarlılık var. Immanuel Wallerstein 2003’te “Amerikan Gücünün Gerilemesi”nde şöyle yazmıştı: “İzolasyonizm ve maço militarizm yüzeyde çok farklı görünür. Ama ikisi de dünyanın geri kalanına (‘ötekilere’) karşı aynı temel tutumu paylaşır: korku ve aşağılama, kendi yaşam tarzımızın saf olduğu ve başkalarının sefil kavgalarına bulaşmamamız gerektiği varsayımı. Tabii onları kendi yaşam tarzımıza zorla kabul ettirebilecek konumdaysak.”

Milliyetçi liderlerin izolasyonist ve müdahaleci dürtüler arasında gidip gelmesi hiç de zor değildir.

Wallerstein’ın George W. Bush yönetimi için yazdıkları, Trump ekibine de cuk oturuyor. “Maço militarizm”i insan bedeninde görmek isterseniz, Savunma Bakanı Pete Hegseth’e bakmanız yeter.

Hegseth 2024’teki “Savaşçılara Karşı Savaş” kitabında “siyasi ideologlar ve Pentagon’daki pısırıkların kutsal ittifakı savaşçılarımızı Washington’da gerçek savunucusuz bıraktı” diye yakınıyor.

Televizyonlarda “maksimum ölümcülük, ılımlı yasallık değil”, “aptal angajman kuralları”na gülerken, İran rejiminin “farelerine” “aman yok, merhamet yok” diyor ABD ordusunun “gökten gün boyu ölüm ve yıkım yağdıran vahşi verimliliği”nden bahsediyor.

Burada aklın zaferi yok; sadece triumfalizmin (zafercilik) mantığı var. “Özgür dünyanın lideri” olmanın anlamı, liderliği nasıl tanımladığınıza ve o “dünyayı” nasıl çizdiğinize bağlıdır. Trump yönetimi ilkeleri bir kenara atarken terimleri de yeniden tanımlıyor.

1949’da NATO kurulurken antlaşma, üyelerin “demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayalı özgürlük, ortak miras ve medeniyetlerini koruyacaklarını” belirtiyordu. Geçen ay Münih Güvenlik Konferansı’nda Dışişleri Bakanı Marco Rubio da Batı dünyasının ortak “miras”ından bahsetti ama bunu açıkça Hristiyan inancı, kültür, dil ve soy üzerine kurdu. “Biz tek bir medeniyetin parçasıyız  Batı medeniyeti” dedi ve Washington’un “kültüründen ve mirasından gurur duyan, aynı büyük ve asil medeniyetin mirasçıları olduğumuzu anlayan müttefikleri” tercih ettiğini belirtti.

Bu, Stewart Patrick’in geçen yıl yazdığı gibi “jeopolitik Batı” yerine “medeniyetsel Batı”dır. “Jeopolitik Batı’yı destekleyen liberal fikirler temelde evrenseldi; medeniyetsel Batı’yı yücelten milliyetçi fikirler ise sınırların savunulması ve ötekilerden korku üzerine kuruludur.

”Bu bağlamda ABD hâlâ özgür dünyanın lideri olabilir  ama o özgür dünya artık siyasi ilkelere dayalı değil, kültürel hatta kalıtsal bir alan olarak yeniden tanımlanmalıdır.

Yüzyılın çok kutuplu dünyasından, 20. yüzyılın iki kutuplu dünyasından ve Soğuk Savaş sonrası tek kutuplu dünyadan sonra ne gelecek? Medeniyetler çatışması mı, birden fazla büyük gücün dönüşü mü, Çin’le birebir kapışma mı, yoksa Amerikan yüzyılı devam mı edecek?

Tahmin etmek zor, ama bir süper gücün koltuğunu korumakta zorlandığının en açık işareti “yenilenme” (renewal) konuşmalarının artmasıdır.

Paul Kennedy “Büyük Güçlerin Yükselişi ve Düşüşü”nde alaycı bir şekilde şunu söyler: Kötümserler “gerileme”den, vatanseverler ise “yenilenme”den bahseder. Rubio Münih’te Trump yönetiminin “yenilenme ve restorasyon” görevini üstleneceğini söyledi. Amerika’nın Avrupa’yla bağını koparmak istemediğini, aksine “eski bir dostluğu canlandırmak ve insanlık tarihinin en büyük medeniyetini yenilemek” istediğini belirtti.

Ama bir şeyi (abonelik veya toplum) yenilemek ancak tükenme riski varsa yapılır. Medeniyet yenilenmesi, kendine güvenen ve gelişen bir süper gücün derdi değildir. Trump ilk kez göreve geldiğinde neredeyse on yıl önce Amerika’nın zaten gerilediğini söylüyordu: ticaret açıkları, geçirgen sınırlar, zayıflamış sanayi üssü, bitmek bilmeyen yabancı savaşlar. Küreselleşmenin faydalarının aşırı abartıldığını, yüksek göç konusundaki Amerikan rahatsızlığının gerçek ve siyasi olarak güçlü olduğunu söylemekte haksız değildi. Ama ikinci döneminde getirdiği şeyler: yıkıcı gümrük tarifeleri, geçen yıl net imalat işi kaybı, daha sıkı sınır kontrolleri  ve şimdi iki kıtada riskli askeri müdahaleler.

İroni şu ki, yenilenme ve canlanma yolu, bu yönetimin reddettiği yolda olabilir Tahran’da veya Caracas’ta değil, kendi içinde.

Fareed Zakaria “Post-Amerikan Dünya”da ABD’yi “ilk evrensel ulus” olarak övmüştü: Dünyanın her yerinden insanların “ortak bir rüya ve ortak bir kader” paylaşabildiği ülke. Göçü Amerika’nın “gizli silahı” olarak nitelendirmişti çünkü olgun ve zengin bir ülkeye nadir bulunan bir açlık ve enerji veriyordu. Yüksek öğrenimi “ülkenin en iyi endüstrisi” olarak görmüştü; en parlak zihinleri okullarımıza ve topraklarımıza çekiyor, ABD’yi bilim, teknoloji ve sanayideki bir sonraki devrimlerin önünde tutuyordu.

Kennedy’nin “Büyük Güçlerin Yükselişi ve Düşüşü”nde belirlediği süper güç hayatta kalma zorunluluklarını yerine getirmek için yani askeri gücü sürdürmek, halkın artan ihtiyaçlarını karşılamak ve uzun vadeli ekonomik büyümeyi sağlamak  tam da bu ön planda kalmayı gerektiriyor.

Ama Trump’ın ikinci döneminde göç, bilimsel araştırma ve yüksek öğrenim hepsi saldırı altında.

Geçmiş on yıllarda ABD üstünlüğünün sonunun geldiğini söyleyen pek çok olay yaşandı: 1950’lerin sonundaki Sputnik fırlatılışı, Sovyetlere karşı geride kaldığımız paranoyasını getirdi. 1970’lerde Vietnam, Watergate, petrol ambargosu, stagflasyon ve İran rehine kriziyle ülke “güven bunalımı” yaşadı. On yıl sonra Japonya’nın bizi geçeceği söyleniyordu. 11 Eylül fiziksel dokunulmazlık duygumuzu yıktı; 2008 Büyük Durgunluğu Amerikan tarzı kapitalizmin temelini sorgulattı; 6 Ocak Kongre baskını ise ihraç etmeye çalıştığımız demokratik modelin kırılganlığını ortaya koydu.

Bugünkü endişelerin de sadece bir “Sputnik anı” olması, pesimistlerin yine yolumuzu şaşırdığımızı düşünmesi mümkün.

Ama Tufts Üniversitesi Fletcher School dekanı Daniel Drezner’in dediği gibi, bu kez gerçekten farklı olabilir. Geçmişte ABD’nin izolasyonist, müdahaleci ve çok taraflı eğilimleri zaman içinde birbirini dengeliyordu. Ama dış politika yetkileri yürütmede yoğunlaşınca ve Kongre dünya işlerindeki rolünden vazgeçince, Amerika aceleci ve umursamaz bir başkana karşı savunmasız hale geldi.

“Başkanı dış politika yaratmada güçlendiren aynı adımlar, Trump’ın seleflerinin on yıllar boyunca koruduğu şeyleri yok etmesine izin verdi. ”Korunmaya çalışılan şeylerden biri de uluslararası meşruiyetti. Charles Kupchan bunu Amerika’nın “en değerli varlığı” olarak nitelendirmiş ve Bush yönetiminin Irak’ta bunu harcadığını söylemişti.

 Bugün Trump yönetimi de aynı şekilde meşruiyeti harcıyor ve en güçlü orduya sahip olmanın getirdiği hareket özgürlüğünü yanlış hesaplıyor. Bu meşruiyet, Pax Americana’yı mümkün kılan şeyin bir parçasıydı. Lax Americana ise sadece bu meşruiyeti israf etmekle kalmıyor; onun değerini bile tanımıyor.

Joe Biden başkan olduğunda dünyaya “Amerika geri döndü, yeniden liderlik etmeye ve müttefikleriyle çalışmaya hazır” demeyi çok seviyordu. Ama sürekli soru şuydu: “Ne kadar süreyle?”

Amerika’nın kalıcılığına duyulan güvensizlik, Trump’ın Beyaz Saray’a dönüşüyle haklı çıktı. Kanada Başbakanı Mark Carney bu yıl Davos’ta, uzun süredir ABD öncülüğündeki kurallara dayalı sistemin parçalandığını ve Kanada gibi orta güçlerin hayatta kalmak için ortaklıklarını çeşitlendirmesi gerektiğini söyledi: “Eski düzen geri gelmeyecek. Onu yas tutmayalım. Nostalji strateji değildir.”

Uzun süreli müttefikler için yeni düzen, Amerikan kaprisine ve öngörülemezliğine dayanıyor. Trump’ın Grönland’ı satın alma takıntısı ABD’de gece geç saat komedyenlerinin konusu olurken, Avrupa’da o kadar ciddiye alındı ki Danimarka ABD işgali ihtimaline karşı askeri planlar hazırladı. Şimdi bile Batılı müttefikler Hurmuz Boğazı’nı açmaya yardım konusunda yumuşamış görünse de, ortak açıklamalarında uluslararası hukuka bağlılık vurgusu yaptılar, Washington’a destek demediler.

Alman Savunma Bakanı Boris Pistorius, ABD ilk kez müttefiklerden deniz desteği istediğinde şöyle demişti: “Bu bizim savaşımız değil; biz başlatmadık.”

Küresel destek ve demokratik onayını sonradan akla gelen şeyler gibi yönettiğinizde olan budur. Trump yönetimi İran’daki savaşı sadece Kongre’ye değil, yabancı müttefiklere de değil, kendi vatandaşlarına bile anlatmadı. Bu evrensel kayıtsızlık, aslında Amerikan iç politikasının doğal sonucudur: Yönetim kendini Kongre’ye açıklamak zorunda hissetmiyorsa ve başkan yaptığı her şeyin yasal olduğunu ve denetimin sınırlı olduğunu düşünüyorsa, kendi halkına, hele sınır ötesindekilere ne diye açıklasın ki? İç siyaset, dış maceraları frenlemek yerine teşvik ediyor.

ABD bir kez daha Robert Kagan’ın 2006 tarihli “Tehlikeli Ulus” kitabındaki gibi “tehlikeli bir ulus” oluyor. Kagan o zaman genç, yükselen bir gücü, yayılmacı dürtüleri ve devrimci fikirleriyle müdahaleler ve işgaller yapan bir ülke olarak tanımlıyordu. “Tehlikeli” sıfatını kısmen hayranlıkla kullanıyordu. Bugünün tehlikeli Amerikası ise yaşlanan bir süper güç; kurduğu küresel düzeni hor gören ve dünyaya tamamen işlemsel yaklaşan bir güç.

ABD liderleri eskiden askeri müdahalelerinin petrol için olmadığını şiddetle reddederdi; Trump ise mutlulukla kabul ediyor. Venezuela’da Nicolás Maduro’yu ele geçirdikten sonra “Yerden muazzam miktarda zenginlik çıkaracağız” dedi. Savaş kaynak kapmaksa, barış da öyle: Trump’ın yeni “Barış Kurulu”na kalıcı üye olmak isteyen ülkeler 1 milyar dolar ödemeli.

Pax Americana kalıcı bir Amerikan barışı yaratmak anlamına geliyorsa, Lax Americana Amerika’nın pastadan pay alması anlamına geliyor. Dünyanın polisi artık rüşvet alıyor.

Ocak ayında Kagan şöyle uyarmıştı: “Son 80 yıldır dünya düzenini ayakta tutan Amerikan gücü, artık onu yok etmek için kullanılacak.” 19. yüzyıl çok kutuplu dünyasına benzer bir durum  Çin, Rusya, ABD, Almanya, Japonya ve diğer büyük devletlerin on yılda en az bir kez büyük savaş yapması  sınırları yeniden çizer, nüfusları yerinden eder, uluslararası ticareti bozar ve küresel çatışma riskini felaket boyutuna çıkarırdı.

Bu satırları yazdığında Amerika ve İsrail henüz İran’ı bombalamaya başlamamıştı.

Post-Amerikan bir dünyaya girmiyoruz; ABD sahneden çekilmiyor veya askeri gücünü kullanmayı bırakmıyor. Ama post-Amerika bir dünyaya giriyor olabiliriz: “Amerika” kelimesinin anlamının, ülkenin uzun zamandır temsil ettiği (bazen gerçekte, bazen özlem olarak) ilkeler ve değerlerin solduğu bir dünya. Ve o Amerika’nın kaybı, Trump’ın gezintilerinin verebileceği zarardan çok daha yıkıcı ve kalıcı olabilir.

* Carlos Lozada (Köşe yazarı, The Washington Book veHow to Read Politics and Politicians kitaplarının yazarı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı : https://www.nytimes.com/2026/03/24/opinion/trump-iran-world-america-first.html

Savaşın gerekçeleri inanılmaz derecede tutarsız. Belki rejim değişikliği içindir, belki İran'ın nükleer programı, belki balistik füze ve drone kabiliyetlerini sınırlamak gibi dar askeri hedefler, belki İsrail saldırmak üzereydi ve biz risk altındaydık, belki ABD İran'dan acil bir tehdit altındaydı, belki Orta Doğu'da barış sağlamak içindir, vs.

Belki de bu bir savaş bile değil. Belki "savaşı önleyecek bir gezi", belki bir "müdahale" ya da sadece "küçük bir gezi". Trump'ın Amerika'sında sadece iki cinsiyet olabilir ama askeri maceralarımıza istedikleri gibi kimlik belirleyebilir.

Belki "koşulsuz teslim" istiyoruz ama belki "koşulsuz teslim" düşman gerçekten teslim olmasa da sadece başkanın kafasında olan bir şeydir,. Belki savaş "oldukça sınırlı" ama belki bölgedeki tüm Amerikalılar ayrılmalı. Belki kara birlikleri olacak, belki olmayacak.

Ve yine de, Beyaz Saray'ın sosyal medya hesaplarında paylaştığı "İran Rejimi Yetkilileri" etiketli öfkeli, tüfekli bowling lobutlarının Stars and Stripes bowling topuyla vurulduğu, topun sonra uçağa dönüştüğü, ardından gerçek ABD hava saldırısı görüntülerinin geldiği bir videoyu izleyebilirsiniz.

Bütün bunlara bakınca savaşın bir gerekçesinin net ve tutarlı kaldığını fark ettim: yönetimin şiddet ve hakimiyet gösterilerinden duyduğu zevk.

Bowling videosu, Beyaz Saray sosyal medya hesaplarında savaşı kutlamak için ölüm ve yıkım görüntülerini video oyunu veya spor klipleriyle karıştıran birçok "reels"den biri. Başkan, askeri yetkililerin kendisine "gemileri batırmak yakalamaktan daha eğlenceli" dediğini açıkladı ve Savunma Bakanı Pete Hegseth ise "Onlar yerdeyken yumruk atıyoruz, tam da olması gerektiği gibi" diye övündü.

Trump’ın danışmanı Stephen Miller ise İran savaşının "ellerini arkadan bağlı tutmadan savaşan bir ordu"yu sergilediğini ilan etti. Başka bir basın toplantısında Hegseth maço tavrını daha da netleştirdi: "Aptal angajman kuralları yok, ulus inşası bataklığı yok, demokrasi inşası egzersizi yok, politik doğrucu savaşlar yok."

Amerika'yı Yeniden Büyük Yapmak isteyen adamlar, Terörle Küresel Savaş'tan temiz bir kopuş arıyor. O çatışma demokrasi ve özgürlük gibi yüce söylemlerle başladı ama yıllarca iç savaş, kaos, terör gruplarının şişmesi, soykırım, mülteci krizi ve Afganistan'da tam bir aşağılayıcı yenilgiyle sonuçlandı.

Bu adamlar fark etmiyor ya da umursamıyor gibi görünüyor: kaba kuvvet dili, Devrim'den beri Amerikan savaş geleneklerinden temel bir kopuşu temsil ediyor.

Övünçlü katliam konuşmaları savaş kadar eski. Bir Asur kralı "Savaş arabamın tekerlekleri pislik ve kanla kaplandı. Savaşçıların cesetleriyle ovayı ot gibi doldurdum" diye övünmüştü.

Ama Amerika'nın kurucuları, tüm insanların eşit yaratıldığını ve hükümetlerin meşru güçlerini yönetilenlerin rızasından aldığını savunan evrensel ilkeler öne sürdü; böylece savaşın saf bir güç ve hakimiyet gösterisi olarak haklı gösterilmesi düşünülemez hale geldi.

George Washington  "kanunsuz hırs, yağma ve yıkım uğruna savaşan paralı askerler"den "devrimci Amerika'yı esaret ve sefalette tutmak isteyenler"e kadar şiddeti eğlence olarak değil, katlanılması gereken dehşet olarak tasvir ederdi.

İngiliz vahşet haberleri geldiğinde Washington, "onların keyfi zalimliği kendi davalarına zarar veriyor; bizim hoşgörümüz ise tüm iyi insanların bağlılığını haklı olarak bize kazandırıyor" diye yazmıştı.

Abraham Lincoln ise İç Savaş sırasında başkanlık kürsüsünü dikkatle kullanarak, askeri başarıların ötesinde ahlaki bir amaç ve Güney'le nihai uzlaşma yönünde bir kararlılık ifade etti. Bombastik retorik yerine İkinci Yemin Töreni Konuşması'nda Tanrı'nın Kuzey ve Güney'e kölelik günahı için "bu korkunç savaşı" ortak ceza olarak verdiğini söyler ve "kimseye kin beslemeden, herkese iyilikle, Tanrı'nın bizi gördüğü şekilde doğrulukta kararlılıkla" devam etmemiz gerektiğini ilan eder.

Gettysburg'ta savaşı ulusal kuruluşumuzun bir sınavı olarak gördü: "özgürlükte doğmuş ve tüm insanların eşit yaratıldığına inanan bir ulus".

Ve bu iyi ya da kötü savaşlarda devam etti: Woodrow Wilson Birinci Dünya Savaşı'na "dünya demokrasi için güvenli hale getirilmeli" diye girdi; George W. Bush Irak'ı "silahsızlandırmak, halkını özgürleştirmek ve dünyayı ciddi tehlikeden korumak" için işgal etti.

Amerikan liderleri savaşlarımızı kurucu siyasi felsefemizle uyumlu hedeflerle haklı göstermeye çalıştı. Bu sadece retorik değil; güç ve şiddet ilişkisi hakkında temel bir görüş ve stratejiye yansıyor.

Savaş Clausewitz'e göre siyasetin başka araçlarla devamıysa ve tüm hükümetler Federalist Makaleler'e göre kanaate dayanıyorsa, savaşların nihai sonucu sadece askeri zaferler değildir. Şiddetin savaşan kitlelerde uzun vadeli etkisi olacaktır.

"Bir savaşın nihai kararı her zaman mutlak değildir" diye uyarırdı Clausewitz; "yenilen devlet genellikle onu sadece geçici bir kötülük olarak görür ve siyasi kombinasyonlarla durumu telafi edebilir."

Washington tüm iyi insanların bağlılığını haklı olarak kazanmak istiyordu çünkü sadece İngilizleri domine etmek değil, bir ulus kurmak istiyordu.

Lincoln, Hegseth tarzı konuşma yerine İkinci Yemin Konuşmasını seçti çünkü ulusu iyileştirmek istiyordu.

İkinci Dünya Savaşı zaferimiz sadece atom bombasıyla değil, Marshall Planı ve Japonya-Almanya'da demokrasileri geliştirmek için on yıllar süren kaynak ve insan taahhüdüyle güvence altına alındı.

Vietnam ve Irak gibi idealist amaçlarla başlatılan başarısız savaşlarımızda bile yenilgilerimiz genellikle diğer ülkelerin halklarının kendi tutkuları ve idealleri olduğunu, bizim arzularımızın yansımaları olmadığını tam olarak kavrayamamamızdan kaynaklandı.

Stephen Miller'ın "eller arkadan bağlı olmadan savaşan askerler" demesi, Vietnam Savaşı'ndaki popüler muhafazakâr efsaneye atıf: Daha az kısıtlama olsaydı kazanabilirdik.

Milyonlarca ton bomba attık, en az 100.000 sivil öldü ama belki   bir milyon daha öldürseydik Vietnamlılar bizi sever ve dayattığımız yöneticileri kucaklardı. Ama kurucu ideallerimizi ciddiye alan biri bunun özellikle iğrenç bir aptallık olduğunu bilir.

Ve yine de şu anki yönetim bu tutumla yönlendiriliyor gibi görünüyor. " Stephen Miller, CNN sunucusu Jake Tapper'a, gerçek dünyada güçle yönetilen bir dünyada yaşıyoruz" dedi Venezuela lideri Nicolás Maduro'nun yakalandığı muhteşem baskından sonra

Bu dünya görüşü hem dış politikayı hem de Minneapolis'teki utanç verici güç gösterisi ve Amerikan vatandaşlarının ölümü gibi iç siyasi rakiplere muameleyi etkiliyor –

Bu tam da Franklin Delano Roosevelt'in sözlerini hatırlatıyor.  Avrupa'daki müttefiklerimizi silahlandırarak önlememiz gereken "yeni ve korkunç bir çağ"dır: "tüm dünya, yarımküremiz dahil, kaba kuvvet tehditleriyle yönetilecek."

Kaba kuvvete dayalı bir yaklaşım kör edebilir. Savunma bakanının en çarpıcı yorumlarından biri: İran'ın hava ve su yollarını kontrol ettiğimiz için "kaderlerini kontrol ediyoruz" ve "savaşın şartlarını her adımda biz belirleyeceğiz".

 Irak gazisi Hegseth daha iyi bilmeli: Düşman her zaman oy kullanır ve zaferli bir kampanyadan sonra bile savaşın nüfus üzerindeki etkisi karmaşık, istenmeyen ve bazen katastrofik sonuçlar doğurabilir. Düşman ulusları video oyunu düşmanları, devasa ateş gücümüz ve hasta internet memeleriyle boyun eğdirilecek varlıklar olarak değil, karmaşık ülkeler ve insanlarla dolu görmemiz gerekir.

 Ve Trump yönetiminin İran'daki askeri eylemin olası sonuçlarını öngörememesinin açıklanamaz başarısızlığı tam da bu özel başarısızlıkla açıklanır.

Şubat'ta Enerji Bakanı Chris Wright, "Trump'ın enerji hakimiyeti gündemi" nedeniyle İran savaşı durumunda petrol piyasası kesintilerinden endişe etmememiz gerektiğini söyledi. Şimdi başkan yüksek benzin fiyatlarının Amerika için iyi olduğunu iddia ediyor, petrol tankerlerine Hürmuz Boğazı'ndan "cesaret gösterip" geçmelerini tavsiye ediyor ve İran gemileri geçebildiği için savaştan önce olduğundan daha fazla petrol satıyor.

İran savaşın kapsamını Orta Doğu'daki hedeflere saldırarak genişlettiğinde Hegseth "Tam olarak böyle tepki vereceklerini öngöremedik" diye itirafta bulundu. Stratejik savaş uzmanı Robert Pape, kara birlikleri olmadan hava gücünün olumlu rejim değişikliği getirmediğini savunuyor.

Yine de Trump yönetimi İran halkına ülkeyi kontrol etme şansını yakalamalarını söyledi ve İran rejimi "kötü konuşmak" istemediğinde şaşırmış göründü; yeni sert lider seçildi ve daha sonra öldürülen güvenlik şefi Hürmüz'ü "savaş kışkırtıcıları için yenilgi ve acı boğazı" yapacağı tehditlini savurdu.

Net ahlaki veya siyasi amaç olmadan geriye Franz-Stefan Gady'nin "vuruş-olarak-strateji" paradoksu kalıyor; burada taktik ve yetenek kapsamlı stratejik tasarımla değiştiriliyor.

Bu eğilim, "televizyonda askeri yetenek gösterisi talep eden siyasi kültür" tarafından pekiştiriliyor.

Ben hiç eğlenmiyorum. İdeallerim morarmış ve darbe almış olsa da   Hegseth'in de ilk görev yaptığı Irak Savaşı'ndan kısa süre sonra yemin ettiğim Anayasa'ya bağlıyım.

Bunlar ulusal değil evrensel ilkelerdir ve saf askeri güçle başkalarını domine edebileceğimizi düşünen kibirli Amerikan eğilimini frenlemelidir.

Washington'ın iyi bildiği gibi savaş, iyi gittiğinde ve sadece meşru askeri hedefler vurulduğunda bile "insanlık için bir veba"dır.

Sri Lanka kıyısındaki bir İran gemisindeki ortalama bir genç denizci henüz askere alınmış olabilir. Rejimin binlerce vatandaşını öldürmesi hoşuna gitmiyor olabilir ama onu devirmek için çaresizdir. Ancak o da ortalama Amerikalı gibi, yaratıcı tarafından vazgeçilmez haklarla donatılmıştır.

Bazı durumlarda bu askere alınmış kişi meşru askeri hedef olabilir ama sadece askeri zorunluluktan ve net ahlaki gerekçeli bir savaşta hedeflenmelidir; "gemileri patlatmak eğlenceli" diye değil.

Ve bu hiç de kusursuz bir savaş değil. Savaş   suçlularını savunan ve "aptal angajman kuralları"na karşı çıkan Hegseth, Pentagon'da sivil kayıpları önleme ekibinin %90'ını devre dışı bıraktı.

İlk gün sivil okul vurulup çocuklar toplu katledildiğine dair Pentagon ön bulgusu bizi şaşırtmamalı. Böyle eylemlerin en büyük zayıflığı tam da budur.  Kendi halkındaki rejime dair  küçümseme duygusu bir yana kalkar ve Halk İran rejimini  desteklemeye başlar.

Amerikan askeri politikası son on yıllarda bizi başarısız kıldı ama çözüm Trump yönetiminin temsil ettiği Amerikan geleneğinden radikal kopuş değil.

Hâlâ muhafazakâr inanca sahibim: Tarihimizdeki en yüksek idealler bizi yönlendirebilir.

Liderlerimiz savaşı sadece mutlak zorunlulukta, net ahlaki ve siyasi hedeflerle, kan dökmenin ciddiyetine uygun şekilde yapmamız gerektiğini düşündü.

Güç tüfeğin namlusundan doğmaz, zalimlik güçle aynı şey değildir ve böyle fikirlere dayalı bir siyaset yıkımı, gücümüzün sınırları hakkında yanılsamayı ve kuruluşumuza ihaneti vaat eder.

* Phil Klay (Deniz Piyadesi Irak Savaş Gazisi, Fairfield Üniversitesi Öğretim Görevlis)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/22/opinion/trump-iran-war-memes.html

Cuma akşamı Florida’ya giderken Trump, çok konuşulan o çıkış planını tasarlıyor gibiydi. Ama hâlâ bunu yapıp yapmayacağına karar vermiş değil.

Yükselen kanıtlar da var: Ortalama benzin fiyatı galon başına 4 dolara yaklaşıyor, Basra Körfezi’nde altyapı harap halde, tahrip edilmiş İran teokrasisi direniyor, Amerikalı müttefikler önce reddettiler şimdi ise düşman sularda devriye talepleriyle boğuşuyorlar.

 Trump’ın bu “gezisi”nin sonuçları, onun ilgisinden çok daha uzun ömürlü olabilir. Her zamanki gibi Trump’ın mesajları tutarsız; eleştirmenler bunu stratejisiz bir savaşa girişin kanıtı sayarken, takipçileri stratejik belirsizlik diye alkışlıyor. Binlerce ek Deniz Piyadesi bölgeye sevk edilirken, Amerikan ve İsrail saldırıları hızlanırken Trump Cuma günü gazetecilere ateşkes istemediğini söyledi, çünkü ABD İran’ın füze stoklarını, donanmasını, hava kuvvetlerini ve savunma sanayi üssünü “yok ediyor”.

Birkaç saat sonra, Cumhuriyetçi tabanın politik etkilerden haklı olarak endişeli olduğunu fark etmiş olacak ki, sosyal medya hesabından şöyle yazdı: “Orta Doğu’daki büyük askeri çabalarımızı yavaşlatmayı düşünürken hedeflerimize çok yaklaşıyoruz.”

Ama son hedef listesi önceki bazı hedefleri dışarıda bırakmış, diğerlerini sulandırmıştı. İslam Devrim Muhafızları’nın yenilgisinden söz etmedi; babasının yerine geçen Mojtaba Hamaney’le birlikte onlar hâlâ iktidarda görünüyor gerçi hala halk önünde henüz görünmedi ya da konuşmadı.

Üç hafta önce İran halkına “İşimiz bittiğinde hükümetinizi devralın, artık sizin olacak” diyen Trump, bu mesajı da atladı.

Savaşa yol açan başarısız müzakerelerde İran’ın tüm nükleer materyalini ve bomba yapmaya hazır olan 970 pound zenginleştirilmiş uranyumun ülke dışına çıkması şartını koşmuştu. Şimdi ise yeni bir hedef önerdi: “İran’ın nükleer kapasiteye yaklaşmasına bile asla izin vermemek ve ABD’nin böyle bir durumda hızlı ve güçlü tepki verebilecek konumda olması.”

Bu, aslında ABD’nin geçen Haziran’da İran’ın nükleer programını enkaz altına gömdüğü yerle aynı: Siteler ABD casus uydularının gözetiminde kalmaya devam ediyor.

Trump paylaşımını, savaşı başlatmadan önce istişareye katmadığı sonuçlarına hazırlanmaları için uyarı vermediği Amerikalı müttefiklere yeni bir taleple bitirdi : “Hürmüz Boğazı’nı gerektiği gibi koruma ve devriye görevi, onu kullanan diğer uluslara ait ABD ‘ye değil!” Amerikan güçleri yardım edecekmiş.

 Eski Dış İlişkiler Konseyi Başkanı Richard N. Haass sosyal medyada şöyle yazdı: “Bunu Orta Doğu için yeni Trump Doktrini olarak düşünün: Biz kırıyoruz, siz tamir ediyorsunuz.”

Trump’ın değişen hedefleri Cumartesi akşamına kadar sürdü. Birkaç gün önce İsrail’i Körfez’de misilleme dalgası korkusuyla İran enerji tesislerini hedef almamaya çağırıyordu. Ama Cumartesi günü, İran 48 saat içinde Hürmüz Boğazı’nı “TEHDİTSİZ, TAMAMEN AÇMAZSA” güç santrallerini vuracağı tehditini savurdu.

ABD’nin İran santrallerine saldırıları “EN BÜYÜĞÜNDEN BAŞLAYACAK” dedi. İran’ın en büyük santrali, yıllardır çevresel felaket riski nedeniyle saldırı yasağı olan tek çalışan nükleer güç santrali Bushehr gibi görünüyor.

Burası Trump’ın üç haftalık savaştan sonra beklediği yer değildi. Yabancı liderler, diplomatlar ve başkanla konuşan ABD yetkilileri, ilk haftada İran’ın teslim olacağını düşündüğünü söylüyor. Bu, 6 Mart’ta İran’dan “koşulsuz teslimiyet” talep etmesinde açıktı.

Avrupa’dan bir diplomat, İran’ın rakip güç merkezleri, ulusal gururu ve MÖ 550’lerde Büyük Kiros’tan beri modern İran sınırları içinde varlığını sürdüren Fars devletinin göz önüne alındığında bu talebin anlaşılmaz olduğunu söyledi.

(Bu talep de son hedef listesinden çıkarılmıştı. Beyaz Saray artık İran’dan teslimiyet açıklaması beklemediğini, Trump’ın İran’ın “etkin biçimde teslim olduğunu” belirleyeceğini söyledi.)

Trump’ın Air Force One’da gazetecilere “İran’ın“pes etmeyi” reddettiğini” söylemesi, son haftalardaki tek sürpriz değil.

İlk sürpriz enerji piyasasındaki krizdi; Uluslararası Enerji Ajansı bunu “küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisi” diye niteledi. Trump ve ekibi panik halinde. Stratejik Petrol Rezervi’nden salım vaat ettiler ama rezerv sadece %60 doluydu; bu da planlama eksikliğini gösteriyor.

Geçen hafta Hazine Bakanlığı, denizdeki Rus ve İran petrolüne lisans verdi. Yani piyasaları yatıştırmak için Ukrayna’yla savaş halindeki bir rakibe ve ABD’yle savaş halindeki diğerine zenginleşme onayı verdi.

Bunların şimdilik etkisi sınırlı. Brent ham petrol Cuma günü Hazine duyurularından sonra varil başına yaklaşık 112 dolardan kapandı; Goldman Sachs Perşembe günü Hürmüz Boğazı’ndan geçiş tereddüdü olursa fiyatların 2027’ye kadar yüksek kalabileceği uyarısını yaptı.

İranlılar piyasa kaosunun kalan tek süper silahları olduğunu çok iyi biliyor. Cumartesi günü Tahran, Orta Doğu’daki diğer tesisleri ateşe verebileceğini uyardı. ABD, İran’ın savaşa yaklaşık 3.000 deniz mayınıyla girdiğine inanıyor — bazıları yok edilmiş olabilir — ve ABD, Amerikalı müttefiklerin tankerlerini hedef alan İran küçük teknelerine odaklanmış durumda.

“Bu şeylerden birinin geçmesi trafiği durdurmaya yeter,” diyen eski deniz subayı ve Pentagon/ Dışişleri sözcüsü John F. Kirby, “Zaten gördükki korku bile nakliye endüstrisini felç edebilir,.”

Trump’ın ikinci sürprizi müttefiklere ani ihtiyacıydı. Körfez ülkesinden bir savunma bakanı, savaşın kısa süreceğini düşündüğü için başlangıçta bunu hayal etmediğini söyledi. Ama boğazı ve diğer kontrol noktalarını devriye etmek aylar ya da yıllar sürebilecek bir görev gibi görünüyor.

Üçüncü sürpriz ise Devrim Muhafızları ya da sıradan İranlılar arasında ayaklanma olmamasıydı. Hazine Bakanı Scott Bessent geçen hafta Oval Ofis’te “rejimle neler olduğunu hisseden her seviyede firarlar görüyoruz” dedi. Ama Amerikan ve Avrupa istihbarat yetkilileri, İsrail’in İran’ın dini liderini, üst düzey güvenlik ve istihbarat şeflerini ve birçok üst düzey askeri yetkilisini hedef alıp ortadan kaldırmasına rağmen böyle firar kanıtı olmadığını söylüyor.

Bunların hepsi dönüşebilir. Savaşlar üç haftada kazanılmaz ya da kaybedilmez. Ama Trump İran savaşına hızlı zaferlerin meyvelerini tattıktan sonra girdi. Haziran’da İran’ın üç büyük nükleer tesisine tek gecelik bombardıman, ülkenin nükleer stoklarını gömdü ve uranyum zenginleştirmede kullanılan binlerce santrifüjü yok etti. Caracas’ta Nicolás Maduro’yu yatağından alan komando baskını da benzer şekilde hızlıydı. Ve Trump’ın bıraktığı hükümet — esasen Maduro’nun hükümeti — uyumlu davrandı.

Bu operasyon, Venezuela yakıtına bağımlı Küba’yı istikrarsızlaştırdı. Geçenlerde Küba’nın elektrik şebekesi çöktü ve yönetim yetkilileri hükümetin de çökeceğini açıkça ima ediyor. Belki bu hızlı sonuçlar Trump’a ABD ordusunun her şeye kadir olduğu ve 92 milyonluk İran’ı yöneten mollalar, generaller ve milislerin çökeceği izlenimini verdi. Belki acele etti.

Askeri tarihçiler bu çatışmayı uzun süre inceleyecek. Ama şimdilik İran’ın farklı bir meydan okuma olduğu açık. Trump “gezi” kelimesini kısa bir seyahat, geçici bir sapma anlamında kullanmaya başladı. Ama gerçek bir son görünmüyor.

* David E. Sanger (5 Amerikan Başkanını takip etti. Teknoloji ile ulusal güvenlik arasındaki kesişimi ve süper güç çatışmasının yeniden canlanması üzerinde çalışıyor. 40 yıldan fazladı Times’ta çalışıyor. Dış politika ile ulusal güvenlik zorlukları üzerine yayınlanmış dört kitabı var.)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/21/us/politics/trump-iran-offramp.html

Suudi Arabistan

Durum

Suudi Arabistan kötü imajını düzeltmek ve petrol bağımlı ekonomisini çeşitlendirmek için yatırımcı çekmeye çalışıyor. Bu kapsamda 2023'te uzun süredir Körfez'deki rakibi İran ile uzlaşma sağladı.

Ayrıca Trump yönetimine daha güçlü bir güvenlik garantisi vermesi için baskı yapıyor. ABD tarafı ise Suudi Arabistan'ı İsrail ile normalleşmeye ikna etmeye çalışıyor. Savaşın arifesinde Suudi Arabistan'da yaklaşık 2.700 ABD askeri bulunuyordu ve şimdi Prens Sultan Hava Üssü'nden yakıt ikmal operasyonları başlatıldı.

Olası gelişmeler

Günlük saldırılar, ABD dostluğunun güvenlik garantisi olmadığını hatırlatıyor. Suudi Arabistan nükleer bombanın tek etkili güvenlik garantisi olduğuna karar verebilir. Krallık zaten sivil nükleer program planlıyor ve uranyum zenginleştirme hakkı istiyor ki bu bomba için gerekli. Bu savaş, tam da amaçlananın tersine, Körfez'de nükleer hırsları artırabilir. Veliaht Prens Muhammed bin Selman, Gazze'nin yıkımı ve Filistin devletine yönelik ilerleme olmaması nedeniyle zaten isteksiz olduğu İsrail ile normalleşmeyi reddedebilir ya da ABD'ye vaat ettiği neredeyse 1 trilyon dolarlık yatırımı geri çekebilir.  Eğer Suudi Arabistan savaşa katılırsa, nükleer silahı olan Pakistan'ı çağırabilir; iki ülke arasında savunma anlaşması var.

Irak

Durum

İran, özellikle çoğunluğu Şii olan Irak halkı arasında önemli halk desteği görüyor ve Tahran, Irak siyasi partilerini ve paramiliter gruplarını finanse ediyor. Halk Seferberlik Güçleri (çoğunluğu İran destekli milislerden oluşan ve gerilla savaşında deneyimi olan) 200.000'den fazla savaşçıya sahip ve büyük ölçüde Irak Silahlı Kuvvetleri'ne entegre edildi.

ABD'nin burada mali kaldıraç gücü var; Irak'ın petrol gelirlerini New York Federal Rezerv Bankası üzerinden yönetiyor. Trump daha önce İran'a yakın Nuri el-Maliki'nin tekrar başbakan olması durumunda Irak'ın petrol gelirlerini kesmekle tehdit ederek yeni başbakan seçimine müdahale etmeye çalışmıştı. Irak'ta milyonlarca Kürt yaşıyor; kuzeydeki yarı özerk bölgede yoğunlaşmış durumdalar. Ayrıca İran Kürtlerinden binlercesi de Irak Kürdistanı'nda bulunuyor sürgündeki muhalifler ve İran hükümetine düşman silahlı gruplar da buna  dahil.

Olası gelişmeler

Savaş zaten Irak'a sıçradı: Hem Devrim Muhafızları hem İran destekli Irak milisleri ABD birliklerine drone ve füze saldırıları düzenledi, Bağdat’taki ABD Büyükelçiliği defalarca hedef alındı, Irak parlamentosunda milletvekilleri anti-Amerikan sloganlar attı. Öte yandan çelişkili haberlere göre İsrail, ABD ya da ikisi birden, İran Kürtlerini Irak’ın kuzeyinden İran’a karşı saldırı için destekleyebilir. Mezhepsel ve etnik çatışma geçmişi olan Irak’ta halk, savaşın farklı taraflarında yer alabilir.

Türkiye

Durum

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ülkesini arabulucu ve itidal vahası olarak konumlandırmaya çalıştı. Ancak Türkiye Suriye, Irak, Libya ve Azerbaycan’da da kendini dayatmaktan geri durmadı ve güçlü bir yerli silah sanayii kurdu. Türk ordusu şu anda NATO’nun ikinci en büyük ordusu (ABD’den sonra). Türkiye’de ABD’ye ait taktik nükleer silah stoğu ve 1.000’den fazla ABD askeri bulunuyor.

Türkiye’nin yükselen profili İsrail’i rahatsız ediyor; İsrailli yetkililer Türkiye’yi neo-Osmanlı yayılmacılıkla suçluyor ve Suriye’de Türk askeri üslerini engellemeye çalışıyor. Türkiye İsrail’i tanıyan ilk Müslüman çoğunluklu ülkeydi, ancak Gazze’deki kitlesel ölümler sonrası diplomatik ilişkileri kesti ve Güney Afrika’nın Uluslararası Adalet Divanı’ndaki soykırım davasına katıldı. Yine de İsrail’e giden petrol ve gaz için kilit transit noktası olmaya devam ediyor. İran, Irak ve Suriye ile birlikte Türkiye’de de önemli bir Kürt nüfusu var. Ancak Türkiye’de hükümet ile Kürt azınlık arasındaki ilişki gergin; 40 yıllık Kürt isyanı geçen yıl sona erdi.

Olası gelişmeler

ABD veya İsrail’in Kürtleri İran’a karşı kullanabileceği yönündeki öneriler, Türk yetkilileri İran’da iç savaş çıkması konusunda tedirgin etti. İran hükümetine karşı Kürt ayrılıkçı bir ayaklanma olursa, Türkiye’de Kürtler’e yönelik önleyici baskılar artabilir, Türk-Kürt barış süreci zarar görebilir ya da yeni bir şiddet dalgası başlayabilir. Türk yetkililer ayrıca İran’dan mülteci akınının ülkeyi zorlayacağından endişeli; Suriye iç savaşından milyonlarca mülteciyi kabul etmekte zaten zorlanmışlardı. Bölgesel kargaşada İsrail ile artan gerilim de Türkiye’nin yönetmesi gereken bir başka unsur.

Birleşik Arap Emirlikleri

Durum

Turistlere açık uluslararası bir kavşak görüntüsünün ötesinde BAE, kara para aklama ve yaptırımları delme merkezi olmaya devam ediyor. İran sert yaptırımları kısmen Dubai’nin serbest bölgelerindeki paravan şirketler üzerinden petrol ve mal satarak atlatıyor. Emirlikler’de yüz binlerce İranlı, birkaç İran bankası ve İranlıların varlıklarını saklamasına ve hareket ettirmesine yardımcı olan döviz büroları bulunuyor. Aynı zamanda İsrail ile ilişkileri normalleştirdi. ABD’nin önemli savunma ortağı; yaklaşık 3.500 ABD askeri barındırıyor ve kilit yakıt ikmal noktası.

Olası gelişmeler

Şu anda İran saldırılarından İsrail’den bile daha fazla darbe alan ülke BAE. Trump yönetimi savaştan tek taraflı çekilse bile BAE, İran’dan gelen  saldırılara maruz kalabilir. Emirliklere yönelik bu yoğun saldırı diğer ülkeleri de savaşa çekti: Fransız savaş uçakları Fransız askeri üslerini korumak için BAE üzerinde uçuyor, Avustralya da bir savaş uçağı ve füze göndereceğini açıkladı. BAE, İran varlıklarını dondurmakla tehdit ediyor ve bu İsrail’in hoşuna gidiyor. Ancak Emirlik liderleri, savaşı başlatan ABD ve İsrail’e karşı sessiz bir  öfke içindeler. BAE, istikrarlı sığınak imajıyla ticaret yapıyordu ve şimdi bu imaj paramparça oldu. İran ve İsrail arasında denge kurarak istikrar kazanamayacağını anlayan BAE, başka müttefikler arayabilir veya askeri stratejisini sertleştirebilir.

Lübnan

Durum

İsrail’in kuzeyinde yer alan Lübnan, savaşın gölgesinde kalan ama aynı derecede acımasız ayrı bir çatışmaya sahne oluyor.

Lübnan, 1982’de Lübnanlı din adamları tarafından kurulan, hem siyasi parti hem de güçlü bir milis olan Hizbullah’a ev sahipliği yapıyor. Hizbullah ve İsrail onlarca yıldır savaşıyor; İran grubu silahlandırıyor, eğitiyor ve finanse ediyor. Son yıllardaki ağır çatışmalar Hizbullah’ı zayıflatmış olsa da grup hâlâ saldırı düzenleyebilecek kapasitede olduğunu gösterdi. İran’ın Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney’nin savaşın başında öldürülmesinden bu yana Hizbullah ve İsrail birbirine karşı amansız saldırılar düzenliyor; Lübnanlı siviller İsrail bombardımanlarının en büyük yükünü taşıyor. İsrail, Lübnan hükümeti Hizbullah’ı  silahsızlandırmazsa Lübnan topraklarını ele geçirmekle tehdit ediyor. Lübnan Ordusu uzun süredir Hizbullah’a meydan okumaktan çekiniyor; grup, Şii nüfusun önemli bir kısmı arasında popüler ve parlamentoda ve hükümette temsilcileri var. Tarihsel meşruiyetinin bir kısmı da İsrail saldırılarına karşı savaşanların Lübnan ordusu değil Hizbullah savaşçıları olması .

Olası gelişmeler

Lübnan hükümeti artık Hizbullah’ın askeri faaliyetlerini yasakladı ve silahlarını almak için söz verdi. Ancak Hizbullah’ı silahsızlandırma girişimi, ordunun yaklaşık üçte birini oluşturan Şiileri bölerek orduyu parçalayabilir ve  iç savaşa yol açabilir. Lübnan, kitlesel yerinden edilme ve ölümlere yol açan ağır İsrail bombardımanlarından kurtulmak istiyor. Ancak İsrail şimdilik barış görüşmelerini reddediyor ve Lübnan hükümetinin Hizbullah’ı silahsızlandırma penceresinin kapandığını söylüyor. İsrail daha fazla Lübnan toprağını ele geçirmekle tehdit ediyor ve en azından bir “tampon bölge” oluşturacak kadar bölgeyi işgal etme niyetinde görünüyor. Bu, er ya da geç Hizbullah ve diğerleri tarafından İsrail’e karşı bir isyana ve Lübnan içinde iç çatışmalara yol açabilir. Lübnan savaşı, ABD-İran savaşı bitse bile uzun süre devam edebilir. Trump geçen yıl Beyaz Saray’a döndüğünde, savaş yorgunu  bölgede müzakere ve yeni başlangıçlar için hevesliydi. Ancak başkan, İran ile umut vaat eden nükleer görüşmeleri bitirdi ve belirsiz hedefleri olan, ekonomik açıdan riskli bir savaşı başlattı. Sanki bölgeyi istikrarsızlaştırmak için tasarlanmış gibi görünen bir çatışma başlattı. ABD, İran’a yönelik saldırının son noktasını tanımlayamadı.

Sonuç

Savaş mevcut İran hükümetini devirebilir mi (yerine ne gelecek?), kalan nükleer malzemeyi ele geçirebilir mi (Trump’ın geçen yazki  bombardımanlarının malzemeyi enkaz altında bıraktığı söyleniyor, bu işi zorlaştırıyor) bilinmiyor.

Savaş neredeyse bitmiş olabilir  ya da daha yeni başlıyor. Belki ABD kara birlikleri gönderecek. Ya da Trump her şeyin çok fazla olduğuna karar verip çekilmeye çalışacak ama bunu yapamayacağını fark edecek.

Her halükârda, ABD’nin itibarı ve gücü gerçek zamanlı olarak aşınıyor.

Gördüğüm şu: Bu savaş, bölgedeki parçalanma (veya parçalanma tehdidi) trendinin bir parçası olmaya mahkûm. İsrailli ve Amerikalı liderler İslam Cumhuriyeti’nin karmaşık liderliğini tamamen ortadan kaldıramayacaklarını biliyor olabilir, ama savaş İran’ı ideolojik ya da toprak açısından ya da her iki yönden parçalayabilir ve böylece tehdidi daha küçük ve dağınık hale getirerek müdahale ve baltalama için yeni fırsatlar açabilir.

Ortaya çıkan kaosun, geniş, birleşik ve şeffaf olmayan bir İran’dan gelen tehdidi azaltmak için kabul edilebilir bir bedel olduğunu hesaplıyor olabilirler. Bu, Irak’ın işgaline benzer bir mantık: O işgal Irak’ı siyasi olarak parçaladı, gruplar kendi aralarında çekişip yabancı sponsor aramakla o kadar meşgul oldu ki komşularını rahatsız etmeye vakitleri kalmadı.

İsrailliler Suriye’de de benzer şekilde yararlandı: 2024’te yarım yüzyıldır demir yumrukla yöneten Esad hanedanının düşmesiyle merkezi iktidar boşluğu oluştu. Kürtler özerk bölgeye sahip, İsrail bir tampon bölge daha ele geçirdi, güneydeki Suveyda valiliği özerklik için uğraşıyor, Türk ve Rus üsleri hâlâ duruyor.

Lübnan, mezhepler arası iç savaşlarla uzun süredir bölünmüş durumda, şimdi güney kısmını İsrail işgaline kaybedebilir. Türkiye ise kendi Kürt nüfusunu, İran’daki savaşın esinlediği yeni bir silahlı ayrılıkçı ayaklanma belirtileri açısından izliyor. Filistinliler bile bölünüyor: Gazze zonlara ayrıldı, Batı Şeria’daki Filistinliler yerleşim genişlemesiyle birbirinden koparılıyor. İsrail ve ABD bu savaşta toprak veya nüfuz genişletmek, bölgede tartışmasız güç olmak için her şeyi riske atıyor gibi görünüyor. Başarabilirler de, başaramayabilirler de. Bu arada bölge ülkeleri parçalanma riskiyle karşı karşıya.

Harita, ACLED ( https://acleddata.com/ verileri ve haber raporlarından yararlanılarak hazırlanmıştır (16 Mart itibarıyla). Kapsamlı değildir. Füze ve benzerlerinin havada imha edilmesi (interceptions) olayları dahil edilmiş ve imha yerlerine göre haritaya işlenmiştir. Dost ateşi (friendly fire), doğrulanmamış olaylar ve sorumlu tarafın belirsiz olduğu saldırılar hariç tutulmuştur. Etnik bölgeler GeoEPR 2023 veri setinden alınmış olup yaklaşık değerlerdir.

* Megan K. Stack (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/interactive/2026/03/20/opinion/iran-war-attacks-map.html

Şu anki durum özetle şöyle: ABD ve İsrail, İran üzerinde mutlak hava hâkimiyeti kurdu. Birkaç kısa günde birleşik güçlerimiz İran'ın kendi hava sahasını koruma kabiliyetini yok etti, üst düzey askeri ve sivil liderliğinin büyük kısmını öldürdü ve donanmasının önemli bölümünü batırdı. Aynı zamanda ABD ve İsrail, İran'ın nükleer programını havadan tahrip ediyor, balistik füze üretme ve konuşlandırma yeteneğini yok ediyor. Rejimin nüfus üzerindeki kontrolünü sağlayan iç güvenlik güçlerini de vuruyorlar. Hava harekâtının amacı net: Rejimin komşularına zarar verme kapasitesini yok etmek ve aynı zamanda ülkede bir devrimin zeminini hazırlamak. Eğer askeri misyon bu kadarla sınırlıysa, ordu bunu olağanüstü bir verimlilikle başarıyor.

İran ağır darbe aldı. Bugün savaş bitse bile İran ordusunun bu kayıplardan tamamen toparlanması yıllar alır. İran'ın dron ve füzeleri Amerikan güçlerine ve müttefiklerimize zarar versede, bu zarar ABD ve İsrail'in İran'a verdiği zararın çok altında. Henüz hiçbir Amerikan veya İsrail uçağının düşürüldüğüne dair kesin rapor yok (birkaç drone düşürüldü), tek bir Amerikan veya İsrail savaş gemisi batırılmadı.

Peki Trump neden Amerikan müttefiklerine öfkeleniyor? İran'ın Amerikan saldırısına karşılık Suudi Arabistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kuveyt'i vurmasına neden “şok oldu”?

Belki cevap geçen Cuma Wall Street Journal'da çıkan haberde: Genelkurmay Başkanı General Dan Caine, Trump'a İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatabileceğini söylemiş, ama Trump tehdidi omuz silkerek geçiştirmiş ve saldırıyı başlatmış.

Gazete şöyle yazıyor: “Trump ekibine Tahran'ın boğazı kapatmadan önce teslim olacağını söyledi, hatta deneseler bile ABD ordusunun bunu halledebileceğini belirtti.”

Ama İran teslim olmadı. Rejimin düşme tehlikesiyle karşı karşıya olduğuna dair gerçek bir işaret yok. Aksine boğazı fiilen kapattı ve bunu kendi petrol ihracatını kesmeden yaptı. Yani diğer ülkeler petrolü boğazdan geçiremezken İran hâlâ geçiriyor. İran füzeleriyle İsrail'e ciddi zarar veremeyebilir (İsrail savunmasından geçen birkaç füze İsrailli sivilleri öldürdü), Amerikan gemilerini batıramayabilir ama dünya ekonomisini krize sokabilir.

Çatışmadan rejimi sağlam (hatta daha sert) çıkabilir ve dünya ekonomisi üzerindeki gücü azalmadan kalabilir.

Savaş Araştırmaları Enstitüsü'nün son paylaşımında sorun iyi özetlenmiş: “Bu savaş sonrası zayıflamış ama iktidarda kalan bir rejim, mevcut sınırlı gemi saldırı gücüyle  ABD ve İsrail'i teslim olmaya zorlarsa, çok az çabayla istediği zaman ve süreyle ticareti bozabilir.”

“İran'ın trafiği bozma kabiliyetini engelleme iradesi ve yeteneğini göstermemek, gelecekte caydırmayı çok daha zorlaştırır.”

Bu mantık bataklığa götürür. Eğer Amerika şimdi zafer ilan ederse (rejim hâlâ iktidarda ve boğaz kapalıyken) İran bunun tersine “Biz kazandık” diyebilir.

Büyük yumruk aldı, dayandı ve Amerika'yı geri adım attırdı. Nihai silahı yani boğazı kapatmayı kullandı ve Amerika'nın etkili cevabı olmadı.

Boğazı zorla açmaya (ve açık tutmaya) karar verirsek ABD başka bir açık uçlu, maliyetli çatışmaya girebilir; en azından bazı Amerikan askerleri İran topraklarına girmek zorunda kalır.

Bu, Amerikan ordusuna yavaş yavaş kayıp ve maliyet vererek yorulup çekilene kadar düşmanın şartları ve arazisinde savaş demek. Bu Gordiyon düğümünü kesmenin tek yolu askeri bir mucize: Minimum kayıpla hızlı bir harekât, boğazı çabuk açmak, uluslararası ekonomiye zararı en aza indirmek ve İran'ı neredeyse tamamen dişsiz bırakmak.

Trump'ın sorumsuzluğu ABD'yi iyi seçeneklerden mahrum bıraktı. Karşılaştığımız ikilem, Trump'ın ilk füzeyi atmadan önce savaşı Kongre'ye ve halka sunması gerektiğini gösteren mükemmel bir örnek. Arkadaşlarım soruyor: “Kongre onaylamayacağını düşünüyorsa ne yapsın, oturup beklesin mi?” Cevap basit: Anayasa başkana Kongre'yi hiçe sayma yetkisi vermiyor. Onay alamayacaksan savaşa girme.

Eğer Cumhuriyetçi bir başkan Cumhuriyetçi Kongre'den savaş desteği alamıyorsa, belki çatışmanın hikmetinden daha çok şüphe etmek gerekir. Savaşı savunsaydı halkı olası ekonomik zorluklara hazırlayabilirdi. Savaş hedeflerini net tanımlamak ve yöntemleri belirlemek zorunda kalırdı.

Ekonomik savaş ve Grönland'ı ele geçirme tehditleriyle müttefikleri yabancılaştırmasaydı, Hürmüz Boğazı'nı korumak için önceden müttefik gücü toplamak daha kolay olurdu.

Bunun yerine Trump kendi başına büyük bir savaşı başlattı ve çelişkili hedefler açıkladı. Amaç rejim değişikliği mi? Koşulsuz teslimiyet mi? Yoksa daha dar biçimde İran'ın füze ve drone güçlerini yok etmek, donanmasını batırmak, nükleer programını durdurmak, vekil güçleri (Hizbullah, Hamas, Husiler, Suriye ve Irak'taki müttefik milisler) üzerinden savaşma kabiliyetini yok etmek mi?

İran rejiminin zafer teorisi ise tek ve basit: Hayatta kalmak. Çatışma sonunda rejim hâlâ ayaktaysa İran tekrar savaşabilir. Ve boğazı kapatarak en azından kısmen hayatta kalırsa, tekrar nasıl savaşacağını çok iyi bilir.

Savaşlar dikkatle planlansa, müttefikler dahil edilse, halkın çoğunluğu desteklese bile son derece değişken ve öngörülemezdir. En iyi analistler bile olayların nasıl geliştiğini şaşırabilir.

Örneğin Ukrayna savaşı beşinci yılında ve birçok kişi birkaç günde biteceğini düşünmüştü.

Olayları analiz etmenin en iyi yolu “Bu plan başarılı olur mu?” değil, “Başarı için koşulları yarattın mı?” ve “Sonrasını dikkatle düşündün mü?” diye sormaktır.

Askeri bağlamda bu, askerlerin iyi teçhizatlı, eğitimli, iyi komuta altında ve sağlam, ulaşılabilir bir plana göre hareket etmesi demek. Bu şartlarda bile başarısız olabilirsiniz ama başarısızlık ihtimali çok daha düşük olur.

Büyük endişem Trump'ın başarısızlık koşullarını yarattığı yönünde. İyi teçhizatlı, eğitimli ve liderliği sağlam ordumuzu, net halk desteği olmayan (önceki Amerikan savaşlarına kıyasla), net tanımlı hedefi olmayan ve büyük çaplı tırmanış olmadan ulaşılması mümkün olmayabilecek bir göreve gönderdi.

Şimdi savaşın rejimin hemen teslim olmasına veya yok olmasına yol açmadığını görünce şaşırmış halde çırpınıyor, müttefikler bu savaşı başlatmadıkları ve istemedikleri halde kurtarmaya gönüllü olmazlarsa NATO'nun varlığını tehdit ediyor.

Bir Amerikalı olarak, askerlerimiz sahaya sürüldüğünde başarılarını istiyorum. Hürmüz Boğazı'nı mümkün olduğunca hızlı ve acısız açmalarını istiyorum. İran rejiminin çökmesini ve demokrasiyle değişmesini istiyorum. O rejim iğrenç. ABD'nin düşmanı. Düşmeyi hak ediyor. Düşerse sevinirim.

Ama vatanseverliğim gerçeği görmemi engelleyemez. Demokrasimiz savaşa böyle girmemeli. Trump ulusumuzu savaşa sokacak doğru adam değil. Saygı duyduğum insanlar Trump'ı İran'la yüzleştiği için cesur buluyor. Ama ben cesaret görmüyorum. Sorumsuzluk görüyorum. Düşüncesizlik görüyorum.

Ulusu riskleri tam anlamadan bir çatışmaya sokan bir adam görüyorum. Daha sınırlı askeri başarılarından sonra kibir dolu bir adam görüyorum. Şimdi dünyanın en yetkin iki ordusunun onu kurtarmasını umuyor.

Tarihte net emsali olmayan bir görevi başarıyor olmalarını umuyor: Düşman bir rejimi tamamen hava ve denizden yok etmek, uymaya zorlamak ve bunu ekonomik acının askeri kazanımları gölgede bırakmayacak kadar hızlı yapmak. Önceki başarılı hava harekâtları (Balkanlar'daki NATO harekâtları, Libya'daki müttefik harekâtı) yerel müttefik kara güçleriyle desteklenmişti ki araziyi alıp tutabilsinler.

Ya da “zafer” ilan edip ABD'yi savaştan çekebilir. İran ordusunun dumanlar içindeki enkazını gösterip önemli bir şey başardığımızı söyleyebilir. “Çimleri biçtik”

Hamas'ın 7 Ekim saldırılarından önceki İsrail karşı-terör operasyonlarında kullanılan terimle.

Yani düşmanı yenmedin ama incittin, toparlanması yıllar alır. Aslında yönetim tam bu pozisyona kayıyor gibi. Mesajlaşma rejim değişikliği ve “koşulsuz teslimiyet”ten, İran ordusunu yeniden inşa etmesi uzun sürecek kadar hasar verecek “çimi biçme” hedeflerine kayıyor.

Ama 7 Ekim bize çimi biçmenin kimseyi daha güvenli yapmadığını göstermeliydi. Aksine çatışmayı uzatır. Savaşçıları sertleştirir. İntikam tohumları eker.

İsrail bunu artık biliyor, biz de bilmeliyiz. Çöl Fırtınası'nda Saddam Hüseyin katastrofik yenilgi alınca daha da sertleşti. George H.W. Bush'u öldürmeye çalıştı, İsrail'e karşı ikinci intifadayı destekledi, askerleri Amerikan pilotlarına ateş etti, teröristleri barındırdı. Yenilgi onu ABD'ye karşı daha az düşman yapmadı ve 2003'te çok daha uzun ve kanlı bir savaşta tekrar savaştık.

Trump kendinden başka kimseyi suçlayamaz. Amerika'yı anayasaya aykırı bir savaşa soktu. Ve şimdi bu günahı, başkan olduğu kadar sorumsuz bir komutan olduğunu kanıtlayarak katlıyor.

* David French (New York Times köşe yazarı, Irak Özgürlük Harekâtı gazisi ve Anayasa hukukçusu)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/19/opinion/trump-iran-war.html

“Üst düzey İsrailli yetkililer ve Amerikan medyasındaki etkili isimler” tarafından İran’ın yakın tehdidine dair yanlış bilgi yayıldığını ve Trump’ın “Önce Amerika” hareketinin altının oyulduğunu sertçe eleştirdi. “İran’da ne yaptığımızı ve kimin için yaptığımızı bir düşünmenizi diliyorum” diye ekledi.

Kent istifa ederek patronundan, uzun yıllardır gereksiz yabancı savaşlara karşı çıkan ancak Trump savaşı başlattığında büyük ölçüde sessiz kalan Tulsi Gabbard’dan ve Başkan Yardımcısı JD Vance’ten daha fazla dürüstlük göstermiş oldu. Yine de onun güvenilir bir anlatıcı olmadığını sıralamak oldukça kolay.

2022’de Kongre’ye aday olduğu dönemde Demokrat Marie Gluesenkamp Perez’e karşı yarışırken kendisiyle röportaj yaptığım Kent, aşırı sağ kökenleri olan derin bir paranoyak görüntüsü çizyordu. O dönemde 6 Ocak ayaklanmasının “istihbarat operasyonu koktuğunu” söylemiş, Kongre’ye saldıranları “siyasi tutuklular” olarak nitelendirmişti. Seçim kampanyası sırasında bir ara Proud Boys üyesi maaşlı personelleri arasındaydı. Trump’ın onu ülkenin en üst düzey istihbarat yetkililerinden biri yapması, derin sorumsuzluk ve neredeyse vandalizm boyutunda bir adımdı.

Ancak bunların hiçbiri, Kent’in istifasının hem sağda hem solda hızla yayılan “İsrail Amerika’yı bu son derece popüler olmayan savaşa sürükledi” anlatısını perçinlemesini engellemeyecek. Bu anlatı güçlü, çünkü kısmen gerçeğe dayanıyor; fakat eski antisemitik “Yahudilerin gizli kontrolü” klişelerini de tetikliyor. Trump’ın zamanlamasını ve amacını Amerikan halkına neredeyse hiç açıklamadığı bu çatışma, özellikle İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun “40 yıldır böyle bir savaş özlemi çektiğini” gururla söylemesiyle birlikte, Amerikalılar arasında Yahudi karşıtlığını artıracaktır.

Ancak savaş uzadıkça, Alman milliyetçilerinin I. Dünya Savaşı’ndaki yenilgilerini Yahudilere yüklemek için kullandığı “sırtından hançerlenme” efsanesinin (dolchstoßlegende) modern bir Amerikan versiyonunun ortaya çıkmasından endişe duyuyorum. Savaşa karşı oluşan tepkiden rahatsız olan bazı Yahudi liderler, İsrail’in rolünü tartışmayı tamamen yasaklamaya çalışıyor. Anti-Defamation League (ADL) Başkanı Jonathan Greenblatt, Pazartesi günkü konuşmasında “İsraillileri parmakla gösterip, Trump’ın kulağına fazla fısıldadıklarını iddia edenleri” kınadı. Greenblatt’ın söylemi bir baskılama girişimi ve başarısız olmaya mahkûm, çünkü insanlardan kanıtlanabilir gerçekleri görmezden gelmelerini istiyor.

İran’a yönelik saldırılar başladıktan sadece iki gün sonra Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İsrail’in Amerika’nın elini zorladığını neredeyse itiraf etti (daha sonra gerçisözlerini geri aldı). 6 Mart’ta Güney Carolina Cumhuriyetçi Senatörü Lindsey Graham, Wall Street Journal’da İsrail’le birlikte çalışarak Trump’ı saldırıya ikna ettiklerini, İsrail istihbaratından bilgi topladıklarını ve Netanyahu’ya Trump’a ne söyleyeceğine dair koçluk yaptıklarını övünerek anlattı.

İsrail’in bu savaşın neredeyse her aşamasındaki derin rolü göz önüne alındığında, gerçek ile komplo teorisi arasındaki farkı ayırt etmek için özen ve incelik gerekiyor ki bunlar günümüz siyasetinde pek bulunmuyor. Kent’in mektubundaki büyük çarpıtma, Trump’ı İsraillilerin saf kurbanı gibi göstermesi. Oysa Trump, yörüngesindeki izolasyoncuların kabul ettiğinden çok daha şahin biri. İlk iki yılında Barack Obama’nın sekiz yılda düzenlediğinden daha fazla drone saldırısı emretti. Venezuela devlet başkanını kaçırma operasyonunu Netanyahu emretmedi; bu operasyon hem onun yabancı macera iştahını kabarttı hem de savaşı kolay sanmasına yol açtı. Bu hafta Küba’yı “alabileceğini” ve “istediğini yapabileceğini” övünerek söyledi. Askeri güç ve eril taşkınlık gösterilerine uzun zamandır takıntılı olan Trump, kendisinden önceki başkanları uğraştıran anti-Amerikan rejimleri dünyadan silme fikrine kapılmıştı.

İran’da savaşa kendi egosu için girdi, İsrail için değil. Yine de İsrail onu açıkça teşvik etti ve şimdi savaşı uzatmakla tehdit ediyor; çünkü Trump’ın aksine İran devletini yok etmeyi kararlı görünüyor. Bir Beyaz Saray yetkilisi Axios’a “İsrail kaostan nefret etmiyor. Biz ediyoruz. Biz istikrar istiyoruz derken peki Netanyahu? Sorusuna pek sayılmaz, özellikle İran’da” demiş. Bu yetkilinin doğru konuştuğunu düşünüyorum; aynı zamanda eğer İran kontrolden çıkarsa duyacağımız “Suç İsrail’in” manevrasını da önceden haber veriyor.

Netanyahu, Amerika’yı etkileme gücüne bu kadar kibirle güveniyorsa ve sonunda ABD-İsrail ittifakını yok ederse, bunda şiirsel bir adalet payı olur. Ancak sonuç yalnızca İsrail’e ait olmayacak; çünkü hem Siyonistler hem antisemitler sıklıkla İsrail ile Yahudi halkını bir ve aynı şeymiş gibi gösteriyor. Savaşın travması aşırılığı besler. Kent bunun en iyi örneği.

Eski bir Yeşil Bereli olarak 2022’de bana, 2019’da Suriye’de IŞİD intihar bombacısı tarafından öldürülen eşi Shannon Kent’in ölümünün kendisini siyasete ittiğini anlatmıştı. O zaman kaybından “yürütme erk”ini sorumlu tutuyor, seçilmemiş bürokratların Trump’ın Suriye’den asker çekme çabalarını sabote ettiğini söylüyordu. Şimdi ise öfkesini Yahudi devletine yöneltmiş durumda ve istifa mektubunda kendini “İsrail tarafından imal edilen bir savaşta sevgili eşi Shannon’ı kaybeden Altın Yıldız “Eş” olarak tanımlıyor.

İsrail, IŞİD’in yükselişine yol açan Irak Savaşı’nı imal etmedi. 2003’teki İsrail Başbakanı Ariel Sharon, Irak’ı İran’la mücadeleden dikkat dağıtıcı bir operasyon olarak görüyordu. Ama Kent’in anlattığı hikâye gerçekleri düzelterek ortadan kaldırılamaz. Artık Tucker Carlson kanadının yıldızı hâline geldi ve muhtemelen yeniden siyasete aday olacak. Carlson’ın programına ve Amerikalı kamu hayatının en açık antisemit isimlerinden Candace Owens’la birlikte bir galaya katılacak. Onlara, Amerikan iktidarının zirvesinden baktığında haklı olduklarını söyleyeceğini bekleyebiliriz.

* Michelle Goldberg (Köşe Yazarı ve Kadın Hakları Savunucusu, Pulitzer Ödülü Sahibi)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/18/opinion/joe-kent-israel-iran.html

Savaş neredeyse üç haftadır devam ediyor. Bay Trump’ın İran rejimini yıkma konusunda görünür bir planı yok; oysa bunu istediğini defalarca söylemişti. Hedefi daha mütevazıysa —örneğin İran’ın nükleer malzemelerini ele geçirmek— bunu nasıl başaracağına dair inandırıcı bir fikir sunmadı. Orta Doğu’da bir savaşın öngörülebilir yan etkisi olan petrol arzındaki kesintiyi, fiyat patlamasını ve küresel ekonomiye vereceği zararı da planlamadı.

Bu savaş, Bay Trump’ın kaotik ve ego odaklı başkanlık tarzının mükemmel bir örneği haline geldi. Geçmiş başkanların askeri harekât emri verirken danıştığı geniş danışma çemberi yerine çok daha dar bir grupla yetindi ve itirazları ile potansiyel sorunları ortaya çıkaracak özenli süreci hiçe saydı. Kamuoyuna saçma ve çelişkili açıklamalar yaptı; bunların arasında “savaş neredeyse hedefine ulaştı” iddiası da var.

İranlı düzinelerce okul çocuğunun trajik ölümünü (Amerikan füzesinin yanlış hedefe isabet etmesi sonucu) dünya kamuoyundan gizlemeye çalıştı. Hemen her gün, hükümetin en kritik meselelerinde neden güvenilmez olduğunu gösteriyor.

Tüm bunlara rağmen savaş bazı taktik başarılar elde etti ve bunları, bir stratejiye bağlı olmasalar bile kabul etmek önemlidir. Bay Trump’ın İran hakkındaki sezgileri bazı açılardan doğruydu. Bu hükümet onlarca yıldır kendi halkını ezmiş, terörizmi desteklemiş, İsrail’i yok etmeye çalışmış, Lübnan’ı başarısız bir devlete çevirmiş, Suriye’de korkunç bir rejimi korumuştu ve nükleer program peşindeydi.

 Trump ayrıca İran rejiminin göründüğünden daha zayıf olduğunu ve çatışma yoluyla daha da zayıflatılabileceğini fark etmişti. Son birkaç yılda ABD ve müttefiklerinin uyguladığı ekonomik yaptırımlar ile ağırlıklı olarak İsrail’in gerçekleştirdiği askeri saldırılar, İran’ın bölgede sorun çıkarma kapasitesini büyük ölçüde azalttı. Para biriminin değeri çakıldı. Birçok lideri ve nükleer bilim insanı öldü. Hava savunması büyük oranda yok edildi, füze stoğu tükendi. Terör vekilleri Hamas ve Hizbullah zayıflatıldı. Suriye’deki kukla devleti ise yerel isyancılar tarafından devrildi.

Ancak Trump iki buçuk hafta önce bu savaşı başlattığında, İran’ı “içeride tutmak”tan çok daha büyük hedefler koydu. İlk vuruşlardan kısa süre sonra “Büyük ve gururlu İran halkına sesleniyorum: Özgürlük saatiniz geldi” dedi. İran hükümetinin kayıtsız şartsız teslim olmasını istedi, ülkenin bir sonraki liderini kendisinin onaylaması gerektiğini söyledi ve “İran’ı yeniden büyük yapmak” sözü verdi.

Bay Trump bu hedeflerden herhangi birini nasıl gerçekleştireceğini açıklamaya bile başlamadı. Savunucuları bunun kasıtlı bir belirsizlik, seçeneklerini korumak ve düşmanı şaşırtmak için stratejik bir hamle olduğunu söylüyor. Ancak giderek ortaya çıkan gerçek şu: ABD Başkanı, nasıl biteceğini bilmeden bir savaş başlattı.

Savaş başladığından beri üç stratejik sorun netleşti.

Birincisi, Trump on yıllardır Amerikan başkanlarının Afganistan, Irak, Vietnam ve hatta 1950’lerde İran’da yaptığı hatayı tekrarladı: Rejim değişikliğinin sanıldığı kadar kolay ve sürdürülebilir olacağını sandı. Bu seferki kibri gerçekten şaşırtıcı. Sadece hava gücü neredeyse hiçbir zaman bir hükümeti devirmez. Devlet iktidarını ele geçirip yeni bir lider yerleştirebilmek için kara birlikleri gerekir. Bu tarihsel bilgiye rağmen Trump ve İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu rejim değişikliği hayalleri kurdu. Bazen İran’ın Kürt azınlığını silahlandırmaktan, bazen de şu anda Washington’un lüks bir banliyösünde yaşayan eski Şah’ın oğlu Reza Pahlavi’nin dönüşünü hızlandırmaktan bahsediliyor. Başka zamanlarda Trump, İran güvenlik güçlerini taraf değiştirmeye veya halkı hükümeti “ele geçirmeye” çağırıyor. Bunlardan hiçbirinin işe yaradığına dair kanıt yok. Trump’ın Ocak ayında sokak protestolarını teşvik etmesinin ardından İran rejimi binlerce göstericiyi katletti ve ülkenin kontrolünü sıkıca elinde tuttu. O günden beri protestolar büyük ölçüde bitti.

İkincisi, ABD’nin kritik bir hedefe —İran’ın katil rejiminin nükleer güç olmasını engellemeye— nasıl ulaşacağı hâlâ belirsiz. Yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun, İsfahan yakınlarındaki dağların altındaki tünel kompleksinde olduğu düşünülüyor ve büyük ölçüde sağlam durumda. Savaş bittiğinde İran bu stoğu elinde tutarsa, bomba yapma yolunda ilerleyebilir. Son yıllarda yaşadığı askeri aşağılanmalar, daha önce atmadığı son adımları atması için ona güçlü bir teşvik verebilir. Savaş başladığında Dışişleri Bakanı Marco Rubio, uranyumu ele geçirmenin tek yolunun kara birlikleri olabileceğini kabul etmişti: “İnsanların gidip alması gerekecek” demişti. Ancak geçen hafta bir Fox News Radyo sunucusu Trump’a uranyumdan bahsedince Trump “Ona odaklanmıyoruz” cevabını verdi. Kolay cevap yok. Ama dağınık savaş planlaması güven vermiyor.

Üçüncü sorun küresel ekonomiyle ilgili. Orta Doğu savaşları petrol fiyatlarını yükselterek ekonomik kaosa yol açmasıyla ünlüdür. İran, Hurmuz Boğazı’ndaki gemi trafiğini boğarak bunu tekrarlamanın çok açık bir yoluna sahipti. Trump ise bu durumu yok saymaya çalıştı. Savaştan önce en üst düzey askeri danışmanı General Dan Caine, İran’ın muhtemelen boğazdaki gemilere saldırarak trafiği fiilen kapatacağını Trump’a söylemişti. Trump ise buna, İran hükümetinin boğazı kapatamadan teslim olacağını veya ABD ordusunun boğazı açık tutabileceğini söyleyerek karşılık verdi. Wall Street Journal. Yanılmıştı; bunun bariz olması ise düşündürücü. O günden beri petrol fiyatı %40’tan fazla yükseldi.

Çözümler ise çaresizlik kokuyor. Geçici olarak Rusya’ya uygulanan petrol yaptırımlarını kaldırdı —bu bir düşmana hediye. Hafta sonu ise yıllardır hor gördüğü müttefikler İngiltere, Fransa, Japonya, Güney Kore’ye ve hatta Çin’e boğazı korumak için donanma gücü göndermeleri için yalvardı.

Savaş belirsizdir ve bu sorunlardan herhangi birinin önümüzdeki haftalarda daha az ciddi görünmeye başlaması hâlâ mümkündür. Belki İran’da bir muhalefet ortaya çıkar ve mevcut rejim, Suriye’deki Esad hükümetinin 2024 sonunda çökmesi gibi hızlıca dağılır. Belki özel kuvvetler uranyumu kayıpsız alır. Belki etkileyici performansını sürdüren ABD ordusu müttefikleriyle birlikte Hurmuz Boğazı’nı yeniden açar.

 Bu sonuçlardan herhangi birini memnuniyetle karşılamamak olası değil. Ancak savaşın ilk haftaları güven vermiyor. Aksine, Beyaz Saray’daki perde arkası planlamanın kamuoyunda düşünüldüğü kadar sorumsuz olduğunu gösteriyor.

Savaşa anayasal olarak gerekli olan Kongre onayı alınmadı. Avrupa veya Doğu Asya’daki müttefiklerle önceden plan yapılmadı. Amerikan halkına savaşa dair yalnızca yüzeysel gerekçeler sunuldu.

Trump iş ve siyaset hayatı boyunca sıklıkla kendi gerçekliğini yaratmaya çalıştı. Gerçek can sıkıcı olduğunda onu görmezden gelip kendine yarayan yalanlar söyledi. Bu ona sıklıkla yaradı. Ama savaş, siyaset veya pazarlama kadar “dönüşlere” müsait değildir. İran savaşının ilk gerçekleri, Trump’ın blöfleriyle uyuşmuyor.

* NYT Yayın Kurulu

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı :

https://www.nytimes.com/2026/03/17/opinion/trump-iran-war-strategy.html

Hürmüz Boğazı’nın yakınında yer alan Dubai’nin güvenli olması gerekiyordu. Oysa 28 Şubat’tan beri İran tarafından saldırıya uğruyor. Birleşik Arap Emirlikleri üzerinde 260’tan fazla balistik füze ve 1.500’den fazla insansız hava aracı tespit edildi; çoğu intercept edildi (engellendi) ama patlama sesleri artık şehrin günlük ses manzarasının bir parçası haline geldi.

On yıllardır kendini şık, apolitik, gelir vergisiz bir sığınak olarak pazarlayan, etrafındaki kaotik bölgeden tamamen ayrı ve üstte yüzen bir şehir imajı çizen Dubai, birdenbire yalıtımsız kaldı.

Dubai gergin. Büyük bankalar çalışanlarından ofis kulelerine gelmemelerini istedi. İnsanlar yeraltı otoparklarında ya da bulabildikleri herhangi bir korunakta saklandı. Ebeveynler çocuklarına tepedeki patlamaların Ramazan havai fişekleri olduğunu söylüyordu.

Şimdiye kadar BAE’de en az dört kişi öldü aralarında bir Pakistanlı, bir Nepalli ve bir Bangladeşli var. Finans şirketlerinde, hedge fonlarda, aile ofislerinde, hukuk firmalarında ve danışmanlık şirketlerinde çalışan, imkânı olan birçok kişi ticari uçuşlar ve özel jetlerle Körfez’den kaçmaya çalıştı.

Saldırılar devam etti. 11 Mart’ta Dubai Uluslararası Havalimanı’na düşen iki insansız hava aracı dört kişiyi yaraladı.

Dünyanın nüfusunun yaklaşık üçte ikisi sekiz saatlik uçuş mesafesinde olduğundan burası vazgeçilmez bir aktarma merkezi haline gelmiş; Emirates Havayolları da küresel bir güç olmuştu. Savaş başladığından beri havalimanı defalarca kısa süreliğine operasyonlarını durdurdu. Bölgeye gelen-giden binlerce uçuş iptal edildi.

Bu saldırılar, Dubai’nin yeni tip küresel metropol modelinin temel varsayımına darbe vurdu. Şehir, kökleri olan, insanları ve tarihi olan bir yerden ziyade sermaye alışverişi için boş bir levha haline geldi buna “şehir olarak platform” diyebiliriz.

Başarısı o kadar yayıldı ki “Dubaification” (Dubai’leşme) diye bir terim doğdu: Aynı AVM’ler, kuleler, restoranlar, havalimanı salonları ve lüks markalarla dolu yerler, sanki güvenliymiş ve İran’a yakınlığına, şimdi abluka altındaki Hürmüz Boğazı’na rağmen zarardan uzakmış gibi hissettiriyor.

 Yakınlarda bir Nobu ve Louis Vuitton mağazası varken ne olabilir ki?

Yaklaşık on yıl önce Abu Dabi’deki New York Üniversitesi’nin uydu kampüsünde “Küresel Şehir” adlı bir ders vermek için Birleşik Arap Emirlikleri’ne ilk kez gittim. Ders her gün yapılıyordu ve Dubai ile Abu Dabi sınıflarımızdı. NYU’nun “öğrenci ve öğretim üyesi için kesintisiz uluslararası hareketlilik” sunan kampüs ağının parçasıydı.

Abu Dabi kampüsünde 115’ten fazla ülkeden 2.000’den fazla lisans öğrencisi vardı, 75’ten fazla dil konuşuyorlardı şehrin hızlandırılmış hali gibiydi. Öğrenciler harikaydı ve bana AVM’ler ile kulelerin ötesinde bir Dubai ve Abu Dabi göstermek için kararlıydılar. Beni geleneksel pazarlara, eski suklara, Güney Asya mahallelerine götürdüler. İnşaat patlamasından önceki kültüre, şimdi bazı yerlerde ezilen ya da silinen kültüre ziyaretler yaptık. Bu gerilim onları büyülüyordu ve benim de görmemi istiyorlardı. Batılıların yeri anlamadan yargılamasına karşı çıkıyorlardı.

Dönem sonu projelerinde Dubai ve Abu Dabi’yi küresel bir şehrin nasıl inşa edildiğine dair vaka çalışması olarak ele almalarını istedim. Sunumlarında bölgenin küresel yetenek çekmek için kültürel bölgeler, yeşil projeler ve inovasyon alanlarına on milyarlarca dolar yatırdığını belirttiler. Ama şehre gelen yabancılar için vatandaşlık ya da kalıcı aidiyet yolu yoktu. Geriye bakınca, o öğrenci projeleri bugünkü yüksek gelirli expatların istikrarsızlık karşısında olası kitlesel çıkışını ürkütücü bir şekilde öngörüyordu.

Eşim Ürdünlü ve ailesinin yıllardır Dubai ile Abu Dabi’de yaşayan ve çalışan akrabaları var. Orada olduğumuz süre boyunca onlarla yemek yedik, arak içtik, gecenin geç saatlerine kadar dabke oyunu izledik. Dışarıda Ferrari’ler ve McLaren’lar restoranların önünde beklerken, beyaz kanduralı erkekler ve siyah abayalı kadınlar dünyanın her lüks markasıyla dolu AVM’lerde dolaşıyordu. İyi işler, kariyer fırsatları, güvenlik, okullar ve ailelerine sunduğu yaşam tarzı için Emirlikleri seçmişlerdi. Ama sohbet hep vizelere dönüyordu çoğunlukla işveren sponsorluğunda iki yıllık, yenilenebilen ama asla kalıcı olmayan çalışma izinleri. İş giderse kalma hakkı da gider.

Orada olmayı sevdiklerini söylüyorlardı ama ne kadar kalabileceklerinden asla emin olamıyorlardı. Orası sadece üsleriydi bir yerden çok bir platformdu. Dubai sakinlerinin neredeyse onda dokuzu vatandaş değil dünyada herhangi bir büyük şehir arasında en yüksek oran bu. Tüm Emirliklerde 11,4 milyon nüfusun yaklaşık 10 milyonu yabancı uyruklu. Birçoğu İngiltere ve ABD’den, ama şehrin bağımlı olduğu hizmet işlerini yapan çok daha fazlası Güney Asya, Güneydoğu Asya ve geniş Orta Doğu’dan gelen misafir işçiler. Basit bir trafik ihlali bile bunların sınır dışı edilmeye yol açabiliyordu. Vatandaşlık neredeyse tamamen soy esasına dayalıydı; uzun süreli yabancı sakinler ya da çocukları için bile on yıllar sonra bile Emirati olmak çok zorlaştırılmıştı.

 Sistem göçmenlere bağımlı ama onları kalıcı olarak geçici tutacak şekilde tasarlanmış. Kök salmak, aidiyet hissetmek, bağ kurmak son derece zor.

Bu yüzden akışlar şehriydi. Binlerce rotayı bağlayan bir havalimanı ve küresel nakliyeyi yönlendiren serbest ticaret limanı etrafında organize olmuştu.

İnsanları ve paralarını çekmeye, daha fazla para kazanma ve harcama fırsatları sunmaya odaklanmış bir merkezdi. Bir süre bu model çok iyi işledi.

Dubai 2000’de yaklaşık 917 bin nüfustan bugün neredeyse dört milyona ulaştı; çeyrek yüzyılda nüfusu yaklaşık dört katına çıktı, dünyanın en hızlı büyüyen büyük şehirlerinden biri. Küresel finans merkezleri sıralamasında ilk 11’e girdi, Orta Doğu, Afrika ve Güney Asya’nın ana finans merkezi oldu. 81 binden fazla milyoner barındırıyor. 2014-2024 arasında bu sayı iki katından fazla arttı; 200’den fazla yüz milyon dolarlık servet sahibi ve 20 milyarder var. 2025’te yalnız başına 9.800 milyonerin BAE’ye taşınması bekleniyordu, 63 milyar dolar kişisel serveti getirerek dünyada en çok milyoner çeken şehir oldu.

LinkedIn’in bir milyardan fazla bilgi işçisini kapsayan verilerine göre küresel beyaz yakalı yetenek çekme konusunda. Dubai, New York ve Londra’nın hemen arkasında, Tokyo, Singapur, Zürih, Paris, Frankfurt, Los Angeles ve Chicago’nun önünde.

 Ve Dubai modeli yayılıyor. Riyad, İstanbul, Miami ve Doha gibi şehirler aynı temel formülün varyasyonlarını benimseyerek aynı sınıf için yarışıyor.

Ama bu kopyalama onları vaz geçilebilir kılıyor. Biri tökezlerse diğeri yerine geçiyor.

Elitler aralarında zıplayabiliyor çünkü gerçek aidiyetleri başka yerde. Dubai konferanslar, sanat fuarları ve küresel mobil insanların sevdiği etkinlikler için toplanma yeri oldu (bazıları şimdi iptal ediliyor, erteliyor ya da online’a taşınıyor) ama onlar da başka yere gidebilir.

Bu yeni şehir türü geçmişle keskin bir kopuş.

İnsanlık tarihinin çoğunda insanlar aynı yerde yaşar ve çalışırdı; şehirler bu temel gerçek etrafında büyüdü. Yangınlardan, felaketlerden sonra yeniden inşa olur, zenginleşir ya da bazen fakirleşir ama dayanıklılıklarını köklerinden, aidiyet duygusundan alır.

“Ben New Yorkluyum”, “Londralıyım”, “Pittsburgh’tenim”, “Detroitliyim”, “Romalıyım”, “Barselonalıyım” demek sadece bir harita değil; derin bir tarih, aidiyet ve anlam taşır kişisel bir kimlikdir, sadece bir kontrat değil.

Bu kimlikler karmaşık ve eşitsiz ama sağlamdır. İnsanların kim olduklarını ve nereye ait olduklarını bilmelerinin temel yollardan biridir. Ve insanları ne olursa olsun kalıp yeniden inşa etmeye iten şeylerden biridir.

Bu tür kimliklerin derin kökleri var. Fabrikalar ya da finans piyasalarından çok önce insanlar yaşadıkları yere ve orada kurdukları topluluklara kök salardı.

Yer, akrabalık ve ortak yaşam biçimi insan kimliğinin temel malzemeleriydi. Marx sanayi kapitalizminin işçileri emeklerinden, birbirlerinden ve iradelerinden nasıl yabancılaştırdığını anlatmıştı. Ama daha derin bir yabancılaşma var çok daha eski bir tarihten ve mekândan, evden, topluluktan gelen kimlikle ilgili. O kimlik kaynağı şimdi parçalanıyor.

Ne kadar mobil olursak; sınırlar ve şehirler arasında hareket ettikçe bir zamanlar mekandan gelen aidiyet için o kadar açlık çekiyoruz.

Bugünün toplumsal ve siyasi kargaşasının çoğunun arkasında bu basit kırılma yatıyor; popülist hareketleri besleyen öfkeyi, toplumları bölen kabileciliği körüklüyor. Yerel siyasete, online topluluklara ve sanal dünyalara akan aidiyet arayışını da tetikliyor.

 Ve pandemi sırasında netleşen, hâlâ “ev” hissi verebilen mahalle ve topluluk arayışında kendini gösteriyor.

Financial Times yazarı Janan Ganesh yakın zamanda Dubai’nin mevcut kargaşadan kurtulacağını savundu çünkü “dünyanın gördüğü kısım, yeryüzündeki en yakın boş tabela” olabilir. Böyle bir yer kimliğinizden ya da sadakatinizden talepte bulunmaz; Şehir Plancısı James Howard Kunstler’ın “hiçbir yer coğrafyası” fikrini yankılar.

 Ama bu aynı zamanda ölümcül kusuru olabilir onu kullanışlı kılan şey, nihayetinde onu atılabilir kılan şeydir. Çölden yaratılan, kolay yaşam ününe bağımlı Dubai muhtemelen “batmak için çok büyük”.

Yine de BAE liderleri bu dikkatli marka imajına yönelik tehdidi fark etmiş görünüyor. Hatta sakinlerden saldırıların fotoğraf ve videolarını dolaştırmamalarını talep ettiler; hassas hedeflerin konumlarını ifşa etmek istemediklerini söylediler. Kurallara uymayanların tutuklanabileceği uyarısı yapıldı.

Savaş, hiçbir şehrin ne kadar hızlı ve gösterişli olursa olsun tarih ve coğrafya satın alarak kurtulamayacağını hatırlatıyor. Her ciddi kesinti kasırga, orman yangını, salgın, terör saldırısı, halk ayaklanması, vergi yasasında ani değişiklik mobil yaşayanları ve bağı olmayanları yeni güvenli liman aramaya itebilir.

Bu durum bu yeni tür geçici metropolün tanımlayıcı çelişkisi. Birçokları için gerçek bir ev değil. Ve işler zorlaştığında neden kalsınlar ki?

* Richard Florida ( Vanderbilt Üniversitesi’nde ziyaretçi profesör, Toronto Üniversitesi’nde profesör ve Kresge Vakfı’nda araştırmacı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı:

https://www.nytimes.com/2026/03/16/opinion/dubai-hormuz-war-iran-elite.html

Sonra yakıt depolarını havaya uçurup, kimyasal yağmuru halkın üzerine yağdırdı? Sonra evleri, okulları ve klinikleri vurmaya devam etti; İran lideri “ölüm, ateş ve öfke”nin Amerika’yı öyle bir toz duman edeceğini ve asla yeniden inşa edilemeyeceğini söyleyerek tehdit savurdu?

Bu durumda Başkan Trump —ve hepimiz— masum sivillere yönelik bu iğrenç saldırıları haykırarak kınardık. Ve haklı olurduk.

Savaşın vahşeti İkinci Dünya Savaşı’nda endüstriyel bir boyuta geldi: Tokyo’nun yangın bombalarından sonra Amerika, altı saatte tarihte belki de hiç olmadığı kadar çok insanı (belki 100.000) öldürdüğünü övünerek ilan etmişti.

Savaş sonrası, insanlık ayılınca, Amerika çatışmanın vahşetini dizginlemek ve özellikle sivilleri korumak için küresel bir çabaya öncülük etti. Örneğin Cenevre Sözleşmeleri’nin ek protokolleri, sivillerin bağımlı olduğu altyapının —“içme suyu tesisleri” gibi— yok edilmesinin kabul edilemez olduğunu belirtir.

Son yıllarda bu medeniyet cilası soyulmaya başlamış gibi görünüyor. Ukrayna’yı işgal ettikten sonra Rusya sivilleri bombaladı ve ısıtma ile elektriği kesti. Gazze’de İsrail, Birleşmiş Milletler komisyonuna göre Filistinlileri aç bıraktı, çocukları hedef aldı ve sağlık ile eğitim sistemlerini yok etti. Sudan’da Birleşik Arap Emirlikleri, sivilleri aç bırakan, kitlesel cinayet ve kitlesel tecavüz yapan bir milisi destekledi. ABD, Gazze’de kullanılan silahları sağladı ve BAE’yi kınamadı; ancak yine de tutarlı olmayan, yarım yamalak bir şekilde savaş hukukuna bağlı olduğunu iddia etti.

Şimdi İran’da, bir zamanlar savunduğumuz ilkelerden daha da uzaklaştığımızdan, medeni ulusların ortak insanlığımızı korumak için kendilerine koyduğu zincirleri gevşettiğimizden korkuyorum. Oona Hathaway, Yale hukukçusu ve Amerikan Uluslararası Hukuk Derneği’nin başkan adayı, İran’a yönelik saldırının uluslararası hukuku ihlal ettiği görüşünde; çünkü ne Birleşmiş Milletler onayı vardı ne de acil meşru müdafaa gerekçesi. Dahası, henüz kesin konuşmak için erken olsa da, bazı Amerikan ve İsrail saldırıları olası savaş suçları konusunda endişe verici sorular doğuruyor.

ABD’nin bir kız okulunu bombaladığı ve yaklaşık 175 kişinin öldüğü iddia edilen olay, eğer dürüst bir hataysa mutlaka savaş suçu değildir, diyor Hathaway. Ama Times’ın haberine göre hedefleme eski verilere dayanıyordu. Eğer bu pervasız bir dikkatsizliği yansıtıyorsa, savaş suçu düzeyine yükselebilir. İran, ABD’nin 30 köye su sağlayan bir tuzdan arındırma tesisini vurduğunu bildirdi; ancak ABD ve İsrail sorumluluğu reddetti. İran Kızılayı da saldırıların 17.000’den fazla evi, 65 okulu ve 14 tıbbi merkezi vurduğunu söyledi.

UNICEF, savaşta şimdiye kadar birden fazla ülkede 1.100’den fazla çocuğun öldüğünü veya yaralandığını rapor ediyor. Amerikalı hukukçu ve eski savaş suçları savcısı David Crane, eğer bir tuzdan arındırma tesisi gibi bir yer esasen sivil amaçlıysa, vurulmasının savaş suçu olacağını ifade ediyor. Durumu kısmen ABD’nin de katkıda bulunduğu “hukuksuz çatışma” çağı olarak tarif ediyor.

Hayatlar ve servet açısından muazzam maliyete rağmen, şu an için hem Amerikan hem İran halkı savaştan önce olduğundan daha kötü durumda görünüyor.

Trump’ın hedef listeleri tükenip hayal kırıklığına uğradıkça, İran’ı cezalandırmak ve huzursuzluk yaratmak için elektrik şebekesi, otoyollar ve köprüler gibi çift kullanımlı sivil altyapıyı vurmaya meyilli olabileceğinden endişeliyim. Gerçekten de başkan ve yakın çevresi böyle bir yaklaşımı işaret ediyor gibi. Trump gazetecilere “Eğer bir şey yaparlarsa, onları o kadar sert vuracağız ki ne onlar ne de onlara yardım edenler o bölgede asla toparlanamayacak” .

 Savunma Bakanı Pete Hegseth “aptal angajman kurallarını” kınadı ve savaşta sivil kayıpları azaltmaya çalışan Pentagon ofisini dağıttı. Senatör Lindsey Graham “bu insanları cehenneme kadar bombalayacağız” diye övünüyor.

Trump sosyal medyada, İran Hürmüz Boğazı’nı engellerse ABD’nin “İran’ı bir ulus olarak yeniden inşa etmeyi neredeyse imkânsız hale getirecek; Ölüm, Ateş ve Öfke üzerlerine yağacak” diye tehdit etti (yazım ve büyük harf kullanımı onun).

Askeri strateji uzmanı Phillips O’Brien’ın dediği gibi, “Trump; tarihin en büyük savaş suçlarından birini gerçekleştirmekle tehdit ediyor.”

Kimi ülkeler durumu baştan fark etti. Bazı liderler İran’a saldırıyı alkışlarken, İspanya Başbakanı Pedro Sánchez Amerikan ve İsrail savaşını pervasız ve yasadışı olarak nitelendirdi. İsviçre savunma bakanı Amerikan saldırısının uluslararası hukuku ihlal ettiğini söyledi. Eski Fransa Başbakanı Dominique de Villepin Amerikan savaşını “yasadışı, meşru olmayan, etkisiz ve tehlikeli” diye nitelendirdi ve yaptırımlar çağrısı yaptı. Bazı gözlerde Trump bizi haydut devlet olmaya bir adım daha yaklaştırıyor.

Trump’ın savaşına karşı çıkmak için daha pratik nedenler de var: Genel olarak İran diktatörlüğünü devirmedi ve hatta güçlendirmiş olabilir. Daha sert çizgili olabilecek genç bir Yüce Lideri Mojtaba Khamenei’yi başa getirdik. Hürmüz Boğazı’nın kapatılması benzin fiyatlarını yükseltiyor ve gübre tedarikini tehdit ediyor.

Hayatlar ve servet açısından muazzam maliyete rağmen, şu an için hem Amerikan hem İran halkı savaştan önce olduğundan daha kötü durumda görünüyor.

Emekli dört yıldızlı general Wesley Clark, pratik zorluklara ve strateji eksikliğine işaret ederek savaşı “raydan çıkıyor” diye nitelendirdi. Ama bir adım geri atınca miras daha da ürkütücü olabilir.Birleşmiş Milletler insani işler şefi Tom Fletcher “savaşın en kötü aşırılıklarını dizginlemek için kurulan kurallara dayalı iskele çatırdıyor” diye uyarıda bulunuyor. Korkarım haklı ve Almanya Başbakan Yardımcısı Lars Klingbeil’in dediği gibi “artık kural olmayan bir dünyaya doğru kayıyoruz” —ve buna öncülük eden ABD.

Kısacası, bu savaş bittikten çok sonra, bir zamanlar öncülük ettiğimiz savaşın dehşetini sınırlama çabalarının reddedilmesi olarak hatırlanabilir. Eğer öyle olursa, tüm insanlık kaybeder.

* Nicholas Kristof (New York Times Köşe Yazarı)

Bu yazının kökleri kısmen İsrail’in 7 Ekim’e cevaben Gazze’ye karşı yürüttüğü vahşi savaşa ve Biden ile Trump yönetimlerinin buna ortaklığına dayanıyor. Amerikalıların (tutarlı olmayan ve bazen ikiyüzlü) uluslararası hukuka saygısından, “her şeyin mübah olduğu” bir çağa kaydığımızdan korkuyorum. Ve bu çözülmenin mirası, savaş bittikten çok sonra da kalabilir. Düşünceleriniz? Katılıyor musunuz? Katılmıyor musunuz? Beni fazla abarttığıma ikna eden yorumlara açığım.

Çeviren: Çağatay Arslan
Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/14/opinion/iran-war-trump.html

Netanyahu'nun net bir zafere değil yalnızca kalıcı bir anlatıya ihtiyacı var. Bu sadece bu yıl sandık başına gidecek İsrailli seçmenleri oyalamakla ilgili değil. Aynı zamanda diplomasiyi her zaman alt eden bir İsrail ulusal güvenlik doktrinini pekiştirmekle de ilgili.

Gazze'deki çözümsüz felaket (neredeyse iki buçuk yıldır ayrım gözetmeyen yıkımdan sonra Hamas hâlâ orada), Lübnan'daki kriz (Hizbullah'la yenilenen çatışma azalma belirtisi göstermiyor), 7 Ekim ve tüm konularda siyasi hesap verebilirlik yerine Tahran'dan, varoluşsal düşmanlardan konuşulmasını istiyor.

İran'la savaş bu başarısızlıkları silmiyor, ama onları arka plana itiyor. Siyasi tartışma alanını Netanyahu'nun her zaman en güçlü hissettiği duygusal ve siyasi merkeze geri taşıyor: korkuyu kullanarak, yalnızca kendisinin İran'ın İsrail'e yönelik tehdidinin boyutunu gerçekten anladığı iddiası ve bunu güçle ortadan kaldırabileceği vaadi.

Bütün bu nedenlerle, savaş sonrasındaki  herhangi bir senaryo Netanyahu için bir kazançtır. İran askeri baskı altında teslim olursa, diplomasinin başarısız olduğu yerde gücün başarıya ulaştığını söyleyebilir. İran direnir ama askeri olarak zayıflarsa, İsrail'in ülkenin nükleer ve füze kabiliyetlerini tahrip ederek zaman kazandığını söyleyebilir. İran hükümeti ayakta kalır ama kan kaybeder, izole olur ve iç gerilimlerle daha fazla meşgul olursa, inatçı bir düşmanı etkisiz hale getirdiğini iddia edebilir. İran'da uzun süreli kaos ve kan dökümü dönemi, Kudüs'te önlenebilecek bir trajedi olarak değil, uzaktan yönetilecek bir sorun olarak sunulabilir. Sertleşmiş bir İran rejimi bile "ülkeyle yüzleşmeye devam etmek gerektiği" anlatısına dahil edilebilir.

İran şu anda uzun süreli bir savaşa hazırlanıyor gibi görünürken ve İsrail'e sonsuz gibi görünen düzenli İran füzeleri yağarken Netanyahu muhtemelen sığınaklara saklanmayı ve çocukları okuldan uzak tutmayı "gerekli bir bedel" olarak savunacaktır.

Ve önceki çatışma versiyonlarının aksine, artık ona yanlış olduğunu söyleyecek kimse iktidarda değil. 2010 ve 2011'de Netanyahu İran'ın nükleer tesislerine saldırmayı düşündüğünde, İsrail'in güvenlik şefi ve üst düzey hükümet danışmanları karşı çıkmıştı. İsrail Savunma Kuvvetleri'nin böyle bir saldırıya hazır olmadığını ve kaydedilen ilerlemeyi bozabileceğini savunmuşlardı.

On beş yıl sonra, Netanyahu'nun etrafını sadık yandaşlar ve ideolojik politikacılarla doldurduğu için orduda ya da hükümette artık muhalif ses yok. Washington'da ise tetik parmağı kaşınan bir başkan var. Netanyahu böylece istediğini aldı: İstekli bir Beyaz Saray önderliğinde ABD-İsrail ortak kampanyası; Ayetullah Ali Hamaney'in öldürülmesiyle başlayan bir gösteri.

Geçen Haziran'da İran'a karşı savaş başlatmak zemin hazırlamaya yardımcı oldu. İsrail'in ilk ve operasyonel olarak etkileyici istihbarat ve askeri başarısı, Başkan Trump'ı İran'ın kilit nükleer tesislerine dev "sığınak delici" bombalarla saldırmaya ikna etmiş görünüyor. Sekiz ay sonra, Netanyahu'nun Trump'ın ilk planını alıp işi yarım bırakmasını istemediği açık.

Şubat sonundaki vuruşların öncesindeki aylarda Netanyahu Amerikan başkanı ile iki toplantı yaptı ve Şubat'ta İsrail Genelkurmay Başkanı gizlice Washington'a uçtu. Mar-a-Lago'da Netanyahu'nun, şu anda sergilenen İran'ın balistik füze kabiliyetlerinin hem İsrail hem de Körfez'deki ABD varlıkları için oluşturduğu tehdidi vurguladığı bildiriliyor. Ocak'taki İran protestolarından sonra Netanyahu'nun yenilenen savaş için hedefleri kaydırdığı, konuşmayı nükleer anlaşmadan balistik füzelere ve rejim istikrarsızlaştırmaya yönelttiği anlaşılıyor.

Washington'da özellikle Tahran'da temiz bir siyasi son hayal etme eğilimi var: kafası kesilmiş bir liderlik, uysal bir halef, hâlâ ayakta ama dizginlenmiş bir devlet. Ama sözde "Venezuela modeli" İran için ciddi bir şablon değil. İran daha büyük, rejimi daha köklü ve daha ideolojik.

İsrail için uzun vadeli maliyetler de önemsiz değil. Bunlar on yıllardır İsrail siyasetini harekete geçiren sorunun kalbine gidiyor: Ortadoğu'da askeri üstünlüğün gerçekten kalıcı güvenliğe dönüştürülüp dönüştürülemeyeceği.

Bu savaştan askeri olarak rakipsiz görünerek çıkan bir İsrail, aynı zamanda  politik olarak daha da izole olabilir.  Hakim bir güç yalnızca caydırmaz; aynı zamanda kin biriktirir. Bu kinin riskleri Ortadoğu'nun çok ötesine uzanıyor. Mevcut İran savaşından önce bile, ABD kamuoyu İsrail konusunda dramatik bir değişim göstermişti. Geçen ayki bir Gallup anketine göre Amerikalılar artık Filistinlilere İsraillilerden daha fazla sempati duyuyor: %41'e karşı %36 . Son yıllardaki çarpıcı bir şekilde İsrail'e ve Yahudi devletine Amerikan askeri yardımına destek de genel olarak eriyor.

Eğer bu savaş İran'da daha fazla sivil felakete ya da ABD için artan askeri kayıplara ve mali maliyetlere yol açarsa, bu ilişkiyi muhtemelen daha da kötüleştirecek. İsrail'e yönelik öfke ve suçlama atmosferi, Yahudi ve İsrail gücü hakkında komplo teorilerine ve antisemitik anlatılara dönüşme riski taşıyor. Bu endişe, Amerikan medyasının İsrail'in ABD'yi bu savaşa itip itmediği sorusuyla meşgul olması ve ABD'li yetkililerin savaş gerekçesinin İsrail'in niyetleriyle ilgili olduğunu belirten yorumlarından sonra daha da arttı.

İsrail liderlerinin açıkça dile getirmek istemediği bir başka tehlike de var: savaşın uzun vadeli insani sonuçları  İranlılar kadar  İsrailliler için de geçerli. İsrail Ulusal Güvenlik Konseyi, Tahran'la bağlantılı terör unsurlarının yurtdışında İsraillilere zarar vermeye çalıştığı konusunda  zaten uyarı yapmıştı ve İsrail makamları büyükelçiliklerde ve   Yahudilerin bulunduğu yerlerde güvenliği artırdı.

 Devletler stratejik şokları tolere edebilir; siviller ise savaşların sonrasında intikam için daha yumuşak hedefleri seçen terör hücreleri veya bireyler tarafından tren istasyonlarında, sinagoglarda, havalimanlarında ve restoranlarda kurban olabilir. Bu fenomen, İsrail'in Gazze'deki eylemleri sonucu zaten başlamıştı.

Ve yine de bütün bunlar, Netanyahu ve İsrail devlet aygıtının başarı iddia edemeyeceği anlamına gelmiyor. Tam tersine, sorun tam da bu. Kendilerini öyle bir siyasi konuma çektiler ki, en azından şu an için başarı ilan etmek artık istikrarlı bir barış ya da daha güvenli bir İsrail geleceği gerektirmiyor. Yalnızca analistlerin "çimi biçme" dediği şeyi  yani düşmanların kabiliyetlerini tekrar tekrar tahrip etme eylemini sürdürmesi ve İsrail genelinde kimsenin alternatif bir stratejik vizyon önermemesi gerekiyor.

Bölge yanmaya devam ederken.İsrail, ezici gücünü gösteriyor ve bir kez daha hakimiyeti güvenlikle, taktiksel tırmanışı sürdürülebilir bir bölgesel düzenle karıştırıyor.

Mairav Zonszein, kar amacı gütmeyen, çatışmaları önlemeye adanmış bir düşünce kuruluşu olan Uluslararası Kriz Grubu'nda kıdemli İsrail analisti olarak görev yapmaktadır. Tel Aviv'de yaşamaktadır.

* Mairav Zonszein (New York Times)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı: https://www.nytimes.com/2026/03/13/opinion/netanyahu-iran-israel-war.html

Başkan Trump onu ABD ordusunun başına getirmeden çok önce, Pete Hegseth, Irak’a gönüllü olarak gitmesine yol açan ahlaki çağrıyı şöyle tarif etmişti:

“2005 yazında Wall Street’te çalışırken, bir intihar bombacısının 18 Iraklı çocuğu öldürdüğü bir haber okumuştum. “Benim için bu, kötülüğün ta kendisiydi” demişti Princeton Mezunlar Dergisi’ne. “Bu bana, o ideolojinin Irak’ta kazanmasına izin vermemek için kendi payıma düşeni yapmam gerektiği sinyalini verdi.”

Kısa süre sonra savaşın harap ettiği Samarra şehrine gitti.

Bugün ise Hegseth, ikinci haftasına giren İran savaşının ahlaki amacını ve misyonunu tamamen farklı kelimelerle tarif ediyor. Yakın zamanda şöyle dedi:

“Hedef, gökyüzünden bütün gün ölüm ve yıkım yağdırmak.”

Adalet arayışı yerine, şimdi intikam peşinde koşan ABD güçleri var.

“Onların Amerikalılara karşı savaşı, bizim intikamımız haline geldi” diye yemin ediyor.

On yıllardır başkanlar ve savunma bakanları, Amerikan askeri müdahalelerini özünde iyiliksever terimlerle çerçeveledi. Gerçek çoğu zaman daha karmaşık olsa da, ABD askerlerini tiranlık ve baskı altında yaşayanlara demokrasi ve özgürlük getiren kurtarıcılar olarak sundular.

Hegseth bu söylemi büyük ölçüde terk etti. Savaşçı, zaman zaman intikamcı söylemi, ABD’nin Irak ve Afganistan’daki yüce hedeflerinin orduyu asıl görevinden —düşmanı öldürmekten— uzaklaştırdığına ve her iki savaşta da pahalı yenilgilere yol açtığına olan inancını yansıtıyor. Ona göre ABD ordusunun gücü, yüksek ideallerinde, insanlığında ya da ahlaki amacında değil; düşmanlarını cezalandırma yeteneğinde yatıyor. Bu tekil misyondan herhangi bir sapma, zayıflıktır diyor.

“Bu 2003 değil. Sonsuz ulus inşa etme dönemi değil” diye vurgulamaktan da geri durmuyor.”“Hiç değil. Bizim asker neslimiz buna bir daha izin vermeyecek.”

Bunun yerine, ABD ordusu için Trump’ın savaş hedeflerini “vahşi etkinlik, tam hava hâkimiyeti ve kırılmaz irade” ile tarif ediyor.

Pentagon sözcüsü, Hegseth’in sözlerinin “düşmanlara ve müttefiklere giderek daha tehlikeli bir dünyada güç, kararlılık ve güven” verdiğini belirtiyor.

2006’da, Hegseth Samarra’ya vardıktan kısa süre sonra, şehrin en kutsal Şiî türbelerinden birinin altın kubbesi güçlü bir patlamayla yıkılmıştı. Bu patlama aylarca süren mezhep öfkesini tetikledi ve ülkeyi iç savaşa sürükledi. Hegseth, ABD ordusunun on milyonlarca dolar harcadığı Samarra’yı yeniden inşa etmeye odaklanan küçük bir ekibin parçasıydı. Yeniden inşa sözleşmelerini detaylandıran tabloları inceledi, birçok yarım kalmış inşaatı ya da boş arsa olan yerleri ziyaret etti. Sonuç olarak ordunun parasının önemli bir kısmının isyancılara gittiği kanaatine vardı. O ve ekibi kalan fonları parayı bir güvenlik gücü kurmak için ve düşman hakkında değerli istihbarat sağlayan Samarra Şehir Meclisi başkanına yönlendirdi. Dayanışma göstermek için Hegseth ve ekibindeki diğer askerler, onun fikriyle, tehdit altındaki Iraklı liderin evinde geceyi geçirdi.

 O dönemde Hegseth’i tanıyanlar onu hırslı, tutkulu ve misyona bağlı biri olarak tarif ediyor. Eski Wall Street Journal muhabiri Philip Shishkin, 2006’da Hegseth’in birliğinde şunları hatırlıyor: “Irak’ta sık sık, neredeyse imkânsız bir duruma kendi hataları olmadan atılmış, çok yetkin ve gerçekten durumu önemseyen orta seviye subaylarla karşılaştım. Hegseth bu kategoriye giriyordu.”

Irak’tan döndükten sonra Hegseth misyondan umutla bahsetti ve General David H. Petraeus’un karşı-isyancı stratejisini desteklemek için daha fazla asker gönderilmesini savundu. Bu strateji, ABD askerlerini büyük üslerden çıkarıp mahallelere yerleştirerek Iraklı sivilleri isyancı saldırılarından korumaya odaklanıyordu.

Hegseth, “American Crusade” (Amerikan Haçı Seferi) adlı kitabında 2016’da Trump’ın başkanlık kampanyasını başlangıçta alay konusu yaptığını, onun reality show şöhreti ve tarzından rahatsız olduğunu yazmıştı.

Ancak Trump seçildikten sonra iki adam, Hegseth’in Irak ve Afganistan’da savaş suçuyla suçlanan veya mahkûm edilen üç ABD askerinin affedilmesi kampanyasında ortak zemin buldu.

Üç vakadan ikisinde, askerler kendi birlikleri tarafından —yani savaşta liderlik ettikleri adamlar tarafından— ihbar edilmişti. O dönemde Fox News sunucusu olan Hegseth, suçlananları karışık askeri düşüncenin ve aşırı kısıtlayıcı çatışma kurallarının kurbanı olarak gösterdi; bu kurallar askerlerin isyancıları öldürmesini ve kendilerini savunmasını engelliyordu. İhbarcı askerler ise onurlarını ve ahlaki kodlarını savunduklarını söylüyordu.

Trump 2019 sonunda üç askeri affetmeye karar verdiği gün, Hegseth’i arayıp haberi verdi. Trump konuşmayı Hegseth’in “asla unutmayacağım” dediği bir iltifatla bitirdi: “Sen bir savaşçısın, Pete” dedi Trump ve üstüne ağır bir küfür ekledi. Hegseth bunu “kutsal bir gece” olarak hatırlıyor.

Savunma bakanı olarak —Hegseth “savaş bakanı” diye anılmayı tercih ediyor— ordunun odağını düşmanı öldürmeye geri döndürme sözü verdi.

Bu yılbaşında şöyle dedi:

 “Maksimum ölümcüllük, ılımlı yasallık değil.

 Şiddetli etki, politik doğruculuk değil.”

Ordunun eksiklikleri olduğu teşhisi, kaybedilen bir savaş sonrası sıkça ortaya çıkan bir görüştür. Irak Savaşı gazisi ve romancı Phil Klay şöyle diyor: “Her zaman ‘Keşke daha zalim olsaydık, keşke bir milyon Vietnamlıyı daha öldürseydik, o zaman kazanırdık’ diyen biri çıkar. Savaşı düşmanı öldürdüğünde aldığın tatmin duygusuna indirgersen, çok daha basit ve hazmedilir hale gelir.”

Hegseth’in görüşleri aynı zamanda Trump’ın görüşlerini de yansıtıyor. Trump, ABD’nin benzersiz tarihi ve süper güç statüsü nedeniyle dünyada demokrasiyi yayma veya özgürlüğü savunma gibi özel bir rolü olduğu fikrini sürekli reddetti.

Trump ve Hegseth’in görüşleri, İran operasyonuna verdikleri isimde de görülüyor. Geçmişte Pentagon, Amerikan halkına ve dünyaya ordunun daha yüksek bir ideal için savaştığını iletmek amacıyla isimler seçerdi: Afganistan’da “Operation Enduring Freedom” (Sonsuz Özgürlük Operasyonu) ya da Libya’da “Operation Unified Protector” (Birleşik Koruyucu Operasyon) gibi.İran görevi için Hegseth’in onayladığı isim ise “Epic Fury” —intikam ve öfke çağrıştıran bir isim.

Şu anda İran’a uçuş yapan pilotlar ve füze atan denizciler için bu savaşçı söylem muhtemelen sadece arka plan gürültüsü. Onlar şimdilik ellerindeki acil ve çoğu zaman tehlikeli göreve odaklanmış durumda. Ancak uzun vadede savaşları demokrasiyi savunma veya sivilleri koruma gibi ahlaki terimlerle çerçevelemek, askerlere neden öldürmeleri gerektiğini anlamaları için bir gerekçe sunar.

Eski Hava Kuvvetleri psikoloğu ve yakında çıkacak “Moral Injuries” (Ahlaki Yaralar) kitabının yazarı Michael Valdovinos şöyle diyor: “Ahlaki dil, askerler için psikolojik bir iskele görevi görür. Bu ortadan kalktığında, askerler ahlaki yükü tek başlarına taşımak zorunda kalabilir.”

Sorulması gereken bir soru da şu: Net bir ahlaki amaç olmadan ve Amerikan halkından karışık destekle yürütülen bir savaş, ateşkes sonrasında savaşan askerlerin üzerinde daha ağır bir yük oluşturur mu?

Irak’ta ikinci Felluce Muharebesi’nde Deniz Piyadelerine komuta etmiş ve şimdi savaşın ahlaki karmaşıklığına odaklanan romanlar ve belgesel nitelikli eserler yazan Elliot Ackerman şöyle diyor: “Bazıları ‘En azından brute force’un (kaba kuvvetin) kolayca kabul edildiğini’ söyleyebilir. Ama bu çok tehlikeli. İnsanları bir başkanın hırsları ve ‘güç haklıdır’dan öteye gitmeyen bir ahlaki hesaba göre ölmeye gönderiyorsunuz.”

Askerlerin ülke adına can aldıklarında ahlaki gerekçeler ve halk desteği önemlidir. Ackerman şöyle bitiriyor: “Size tecrübemden söyleyebilirim: Herkesin felaket olduğunu düşündüğü bir savaşa katılmış olmak, sonradan hiç iyi hissettirmiyor.”

* Greg Jaffe (The Times için Pentagon ve ABD ordusunu takip ediyor)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı : https://www.nytimes.com/2026/03/12/us/politics/hegseth-iran-war.html

Yaşadığımız reel dünyada ise Trump, siyasi manzarayı net bir şekilde görüyor. Dar bir zafer kazandığını, silip süpürmediğini biliyor. Onu zirveye taşıyan kilit seçmenlerin onu seçme sebebinin yaşam maliyetini düşürmek ve pandemi öncesine geri dönmek olduğunu biliyor.

 Üstelik kendisinden önceki başkanın son derece popüler olmaması gibi bir avantajı da var — işler ters giderse suçlanacak kolay bir hedef mevcut. Ancak yine de sınırlı ve sonlu bir siyasi sermayeyle başlıyor.

Modern Amerikan halkı kuşkucu, değişken ve çabuk öfkeleniyor. Doğru hamle, bu sermayeyi dikkatli kullanmak; halkın güveniyle kumar oynamamak.

Varsayımsal Başkan Trump, siyasi direncin en az olduğu yolu seçerdi. Cumhuriyetçi Kongre çoğunluğuyla birlikte yeni bir teşvik paketi gönderir, ilk dönemindeki en önemli siyasi başarısını tekrarlar ve Amerikalıların çoğuna maliyetleri düşürme vaadini yerine getirirdi. Kongre ile kritik mallara yönelik mütevazı tarifeler üzerinde çalışır ve sınır dışı etme konusunda daha az sert bir yol izlerdi.

Söz verdiği gibi hapishane ve cezaevlerindeki kişilere — “en kötüler”e — odaklanırdı. Ayrıca Russell Vought ve Stephen Miller gibi en fanatik yardımcılarını ve vekillerini sert siyasi sınırlarla kısıtlardı. Bu Trump, Elon Musk’a yürütme organını teslim etmez ve siyasi rakiplerine karşı intikam arzusunu en azından daha yapıcı bir şekilde yönlendirirdi. Federal hükümetin yönetimini de rezil bir çapulcu, aparatçik ve televizyon kişilikleri tayfasına bırakmazdı.

Kısacası bu Trump, ilk dönemindeki yaklaşımı tekrar ederdi.

Hâlâ yolsuz olurdu. Hâlâ genel ahlak sınırlarını zorlardı. Hâlâ gürültücü, sınır tanımaz ve siyasi normlara küçümseyici olurdu. Ama yönetim gerçeklerinin pratik ağırlığıyla bir miktar dizginlenirdi. Ve bu dizginlenme, ona daha otoriter hedeflerini yani sivil toplumu kısıtlamak ve federal hükümet, mahkemeler ve Kongre dahil tüm gücü konsolide etmek kademeli olarak gerçekleştirme alanı verirdi.

Liberal toplum ve anayasal hükümet açısından bakıldığında, daha temkinli ve sistematik bir Trump’ın halk ve siyasi desteğiyle Amerika’yı tam anlamıyla otoriter bir rejime dönüştürdüğü bu alternatif dünya, ikinci Trump döneminin en kötü senaryosu olurdu.

Şanslıyız ki bu alternatif gerçeklik hayal bile edilemez. Trump’ın en ufak bir erteleme tatmini kapasitesi olduğuna dair hiçbir belirti yok. Hayat bir dizi marshmallow (zevki erteleme) testi ise, o bu testlerin hepsini birbiri ardına kaybetmiş; yalnızca muazzam serveti ve ayrıcalıkları sayesinde ayakta kalmış biri.

Gerçek Trump o kadar benmerkezci, o kadar bariz narsisizmle dolu, yönetim detaylarına o kadar kayıtsız ve en temel dürtülerini tatmin etmeye o kadar hevesli ki, otoriter hayallerini gerçekleştirmesi zaten çok düşük ihtimaldi. Tüm bunlar, olabileceklerle olanı karşılaştırmak içindi: artık açıkça çöküşte olan, hatta tam bir çöküş yaşayan bir başkanlık.

 Büyük resmi düşünün. Trump şu anda hayatının en düşük popülarite dönemlerinden birinde. Ortalama onay oranı yaklaşık -13 ile -20 puan arasında değişiyor. Önemli her konuda olumsuz puan alıyor. Anayasa Mahkemesi onun imzasını taşıyan ekonomik programını iptal etti ve göçmenlik uygulamaları seçmenler arasında o kadar toksik hale geldi ki, İç Güvenlik Bakanı Kristi Noem’i istifa ettirmek zorunda kaldı.

Ofise gelmesini sağlayan koalisyonu darmadağın etti: Latinler, genç erkekler ve Siyah Amerikalılar arasında büyük kayıplar yaşadı, çekirdek tabanı olan üniversite eğitimi almamış beyaz seçmenlerle ise ancak ayakta kalabiliyor.

Elbette Trump hâlâ eskisi kadar popüler olduğunu iddia ediyor, ama Cumhuriyetçi milletvekilleri bile duvara yazılanı görüyor. Kongre’den tarihi sayıda istifa var ve bunların çoğu Cumhuriyetçi.

Son olarak ve en önemlisi, başkanın pervasız, sorumsuz ve ahlaksız İran savaşı — ne halk desteği ne de Kongre onayı olmadan başlatılan savaş. Bombalamalar başladıktan kısa süre sonra bir ilkokulu vurdu ve 175’ten fazla kişi, çoğunluğu çocuk olmak üzere öldü. İki haftaya yaklaşırken çatışma başlangıçtaki sınırlı kapsamını çoktan aştı, başka tarafları da içine kattı ve küresel ekonomiyi tehdit ediyor. Bu yüzden modern Amerikan tarihinde en az destek gören savaş olması da şaşırtıcı değil; destekleyenler neredeyse yalnızca başkanın partisindeki yandaşları.

Başkanın siyasi çöküşünün aslında önemsiz olduğunu düşünmek cazip gelebilir. Teflon Don olarak utançsızlığı, şöhreti ve kişilik kültü onu siyasi felaketlere karşı daima ayakta tutar. Suya batabilir ama asla dibe batmaz. Ama hikâyeyi burada bitirmek, başkanlık prestiji ile başkanlık gücü arasındaki daha büyük ilişkiyi kaçırmak olur.

Siyaset bilimci Jeffrey Tulis, “The Rhetorical Presidency” (Sözel Başkanlık) kitabında başka bir siyaset bilimci Richard Neustadt’tan alıntı yaparak şunu söyler: “Başkanlık emirleri asla kendi kendine uygulanmaz. Etkinlikleri, gayriresmi gücün ustalıkla kullanılmasına; diğer siyasetçilere başkanın istediğini yaparlarsa kendilerine yardım edileceğini ya da en azından zarar görmeyeceğini göstermeye bağlıdır.”

İkinci Trump yönetimi, “emperyal başkanlık” ve “birleşik yürütme” kavramlarını tamamen benimsemiş durumda. Ancak her iki kavramın da temel zayıflığı, başkanlık gücünü katı, iyi tanımlı ve son derece biçimsel olarak ele alması Baş Yargıç John Roberts’ın Trump vs ABD kararında bu konu “çekirdek görevler” olarak ifade edilmişti.

Gerçeklik daha karmaşık. Başkanların emretme, emir verme ve anında sonuç alma gücü varmış gibi görünebilir. Ama Tulis’in hatırlattığı gibi, başarılı başkanlar çoğunlukla emir vermek yerine ikna eder, teşvik eder ve uzlaştırır; çünkü başkanlığın biçimsel yetkisi hükümetin diğer aktörlerine kıyasla sınırlıdır. Şüpheci bir milletvekili ya da inatçı bir bürokrat, başkanın gündemini raydan çıkarabilir ve onu öfkeli bir halkın insafına bırakabilir. Bu yüzden ofisi en iyi yöneten kişiler nadiren tiran gibi davranır, yürütme organına talepler yağdırmaz. Onun yerine farklı çıkarları tek bir hedef etrafında birleştiren birleştiriciler olarak hareket ederler.

Bu paradigma içinde başkanlık prestiji, başkanlık gücünün çalışmasını sağlayan paradır. Popüler ve sevilen bir başkan, gündemini gerçekleştirmek için daha fazla kaynağa sahiptir. Sınırlı biçimsel yetkisini destekleyecek gayriresmi güce sahiptir. Buna karşılık güvensiz, bölücü ve popüler olmayan bir başkan ise, kendi kaderlerinden başkanın çıkarlarından daha fazla endişe duyan siyasi aktörler üzerinde iradesini işletemez.

Ve tam da bunu bu başkanda görüyoruz: siyasi sermayesini Amerikan siyasi sisteminin doğasını yeniden şekillendirme yönünde felaket bir kumarla harcadıktan bir yıl sonra. Hızla eriyen konumu, milletvekillerini gündemini desteklemeye zorlama yeteneğini kısıtladı: Amerikayı KORU Yasası’nın Kongre’den geçmesi için yaptığı boş taleplere ya da İç Güvenlik Bakanlığı’nın fiilen kapanmasına bakın. Bu hızlı düşüş, aynı zamanda yönetimin sivil toplumu kısıtlama girişimlerine karşı kurumsal direncin maliyetini düşürdü ve başkanın en agresif güç gaspına karşı yargı muhalefetini de aynı şekilde kolaylaştırdı.

Trump’a karşı Yüksek Mahkeme’nin verdiği iki en önemli kararın, başkanın prestijinin dibe vurduğu dönemde gelmesi tesadüf değil. Fark etmişsinizdir ki aylarca üçüncü dönem olasılığını ima ettikten sonra Trump bu konuyu büyük ölçüde bıraktı. Belki hâlâ niyeti vardır. Ya da belki yeterince öz farkındalığı vardır ve hayalindeki muzaffer lider olmadığını aslında Beyaz Saray’ı darmadağın, eylemleri dünyayı kaosa sürüklemiş bir lame duck (topal ördek) olduğunu anlamıştır.

Ülkeyi kendi suretinde yeniden yaratacağını sanıyordu. Onun yerine, batmış, kırılmış ve yeni bir yönetime muhtaç bir kumarhane gibi bırakacak gibi görünüyor. Eğer azil işlemi fiilen işlemez hale gelmemiş olsaydı, onu görevden alıp bu kötü yönetimi sona erdirebilirdik. Şu anki haliyle ise neredeyse üç yıl daha katlanmamız gerekiyor. Bu süreci bütün olarak atlatıp atlatamayacağımız hâlâ açık bir soru.

* Jamelle Bouie (New York Times Opinion Köşe Yazarı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Kaynak: https://www.nytimes.com/2026/03/11/opinion/trump-iran-wartime-presidents.html 

1990’ların sonları İran’da kısa süreli bir açıklık dönemiydi; o sayede vize alabilmiştim. Birçok İranlı gencin dünya ekonomisine katılma arzusunun, sonunda o tabelayı duvara çakan liderlerden daha güçlü olacağını ummuştum. Olmadı. O sözler çok derine işlemişti.

Şimdi, Trump ve İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun başlattığı İran savaşı üzerinden bir haftadan fazla zaman geçti ve aklımdaki en büyük soru şu: Ya gerekli olan şey imkânsızsa? Ya İran’ın dönüşümü, savaşın eleştirmenlerinin kabul ettiğinden çok daha önemli, ama savaşın planlayıcılarının anladığından çok daha zorsa?

Evet, Tahran’daki İslam rejiminin ortadan kaldırılması, İran, Lübnan, Irak, Suriye, Gazze, Yemen ve İsrail halklarının geleceğini iyileştirecek en büyük adım olurdu. Ama ya bu rejim, belediyelerden okullara, polis karakollarından devlet memurluklarına, bankacılık sisteminden orduya, mahalle paramiliter güçlerine kadar o kadar derine kök salmış ki, İran halkının çoğunluğu tarafından sevilmese bile, rejimi devirmek bütün İran coğrafyasını –ABD’nin yaklaşık altıda biri büyüklüğünde, 90 milyon nüfuslu bir ülkeyi– muazzam bir kaosa sürüklemeden mümkün değilse?

Rejimin ne kadar kökleşmiş olduğunun en çarpıcı kanıtı, savaşın başında öldürülen yüce lider Ali Hamaney’in yerine oğlu Mücteba Hamaney’in getirilmesi oldu; o da sertlik yanlısı biri olarak biliniyor. Bu savaş beni ve birçok kişiyi tamamen hazırlıksız yakaladı. Bu yüzden en iyi ve en kötü senaryoları alçakgönüllülükle düşünmeye çalışıyorum.

Şu anki olaylar bana şunu söylüyor: Trump ve Netanyahu askeri başarılarını alıp şimdilik durmalı. Neden mi? Birincisi, açıkça görülüyor ki Trump ve Netanyahu bu savaşı herhangi bir net son oyunu (endgame) olmadan başlattılar.

Netanyahu’nun muhtemelen İran’ı dev bir Gazze’ye çevirip, tıpkı Gazze’de yaptığı gibi periyodik olarak “çimi biçmeye” devam etmekten memnun olacağını düşünüyorum. Haaretz askeri analisti Amos Harel’in dediği gibi: “Birkaç ay önce Netanyahu İsrail’i modern bir Sparta olarak tanımlamıştı. Ama militarist kimliğini korumak için Sparta’nın sürekli askeri sürtüşmeye ihtiyacı var – bu da hükümdarının iktidarda kalmasını sağlar, ülkenin ödeyeceği bedel ne olursa olsun.”

İsrail’i İran, Hamas ve Hizbullah ile sürekli savaş halinde tutmak, Netanyahu’nun yolsuzluk davasını uzatmasına ve 7 Ekim 2023 Hamas saldırısını önleyemediği için kurulacak soruşturma komisyonundan kaçmasına yarıyor. (Bunun fazla kötümser olduğunu düşünüyorsanız Netanyahu’yu tanımıyorsunuz demektir.)

Trump ise İran’ın “ertesi sabahı” konusunda tam bir karmaşa içinde: Bir gün rejim değişikliği diyor, bir gün istemiyor; bir gün İran’ın geleceğini umursamadığını söylüyor, ertesi gün ülkenin bir sonraki liderini seçmede söz hakkı olacağını iddia ediyor; bir gün müzakereye açık, ertesi gün “koşulsuz teslim” talep ediyor.

Orta Doğu analisti Hüseyin İbiş, Trump’ın İran stratejisini çok net özetlemişti:

“Şu şekilde işliyor:  ABD ve İsrail bombalayıp varlıkları yok ediyor. Sonra (boşluk) İranlılar (boşluk) siyasi değişimi sağlayacak ve (boşluk) ABD’nin savaş hedeflerini gerçekleştirecek.”

Bir şirketin lideri, haber vermeden radikal bir yeni strateji başlatıp, sonraki hafta içinde hedeflerini beş farklı şekilde tarif etse, o şirkete yatırım yapar mıydınız?

Bu kırmızı alarmdır.

Yine de Trump ve Netanyahu’nun İran’ın nükleer kabiliyetlerini, donanmasını, hava kuvvetlerini ve füze gücünü ciddi şekilde gerilettikleri görülüyor. Bu, rejimin o gücü kendi halkını öldürmek için kullandığı düşünüldüğünde İran halkı için iyi; bölge için de iyi.

Şimdi yapılması akıllıca olan şey, durup “ertesi sabahın ertesi sabahı”nı görmek. O zaman gerçek siyaset başlar. Yani, ABD ve İsrail çoğu askeri hedefe ulaştıklarını ilan edip saldırıları durdurmaya hazır olduklarını söylerse – İran da aynısını yaparsa – hayatta kalan İran yönetimi muhtemelen dünyaya ve halkına şöyle diyecek: “Onlara gösterdik – Büyük Şeytan ve Küçük Şeytan’ın birleşik gücüne kafa tuttuk.”

Ama ertesi sabahın ertesi sabahı, Tahran’daki yönetici elit arasında patlayıcı bir tartışma ve iç çekişme bekliyorum. Halkın, tüccarların ve rejim içindeki reformistlerin birçok sesi sertlik yanlılarına şöyle diyecek: “Bakın başımıza ne felaketler getirdiniz. Eğer bu İran’ın büyük zaferi ise, yenilgi nasıl olur? Birikimlerimiz, ekonomimiz, çevremiz, ordumuzun çoğu ve tüm komşularımızın dostluğu gitti. Bundan sonra ne geleceğimiz var?”

Zaten İran cumhurbaşkanı ile sertlik yanlısı askeri kanatlar arasında, İran’ın Arap komşularına saldırarak Washington’u durdurmaya zorlama fikrinin doğruluğu üzerine kavga çıktığını görüyoruz. Savaş durduğunda ve İran’ın aşırı davranışlarının gerçek faturası ödendiğinde, halk ile rejim arasında, rejim içinde neler çıkabileceğini kim bilebilir?

Elbette kimse, bu “ertesi sabahın ertesi sabahı” siyasetinin rejim değişikliğiyle ya da rejimin değişmesiyle sonuçlanacağını garanti edemez. Ama Tahran’ı ve Beyrut’u moloz yığınına çevirip, internet neredeyse yokken, yollarda hareket etmek ölümcül tehlike arz ederken, İranlıların demokrasi arayışıyla kendi başlarına bu kökleşmiş katil rejimi devireceklerini ummaktan daha fazla şansı var.

Zaten İran’da bir tuzdan arındırma tesisinin bombalandığını, misilleme olarak İran’ın Bahreyn’deki tuzdan arındırma tesisini vurduğunu görüyoruz. Bu trend yayılırsa insanlar çok çabuk susuz kalacak.

İran’ın ayetullahların şimdiden yarattığından daha büyük bir çevre felaketine dönüşme potansiyeli çok gerçek; orada kimse yaşayamayacak.

The New York Times’ın pazartesi günkü Tahran’daki havayı anlatan haberinde ürpertici bir bölüm vardı:“Peyman adlı Tahranlı bir dijital girişimci, bedelin çok yükseldiğinden endişeli. Röportaj yapılan birçok İranlı gibi o da günlerini evde geçiriyor, çalışamıyor, yıkımı izlerken giderek daha fazla korku ve huzursuzluk hissediyor. Polis karakolları bombalandıktan sonra ufak tefek suçları bile nasıl önleyeceklerini merak ediyor – hele bütün bu yıkımdan sonra ülkeyi herhangi bir hükümet nasıl yeniden ayağa kaldıracak?”

Peyman, Times’a şöyle demiş: “İleride İran’da yaşayacaksak, hangi hükümet olursa olsun, hâlâ kurumlara ihtiyacımız var.”

İran rejimi bir utanç kaynağı – kendi halkına, komşularına ve kurallara dayalı düzene karşı tehdit oluşturan en büyük tehlikelerden biri. Dua ediyorum ki makul bir bedelle tarihe karışsın ve İran halkının insanlığa katkıda bulunma muazzam potansiyelini açığa çıkarsın. Ama sonsuza dek bombalamaya devam etmek, askeri ve sivil altyapıyı daha fazla yok etmek ve İranlıların demokrasi arayışıyla, neredeyse hiç internet olmadan, yollarda hareket etmek ölümcülken kendi başlarına bu kökleşmiş katil rejimi devireceklerini ummak… Tarihte bunun nerede gerçekleştiğini bana gösterin.

Tahminimce bu rejim ancak tepeden kırılacak ve bu süreç ancak ateşkes olduktan sonra başlayacak.

Trump-Netanyahu’nun “bombala gitsin” stratejisinin yapabileceği en iyi şey bu süreci başlatmak; İran’ı kendi halkına ve komşularına daha az tehdit eden bir rotaya sokmak bile büyük bir başarı olur. En kötü senaryo ise sonsuz hava bombardımanlarıyla İran’ı öyle harap etmek ki kimse yönetemez hale gelsin. Bu, hesaplanamaz boyutta bir felaket olur.

* Thomas L. Friedman (New York Times Opinion Köşe Yazarı)

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Kaynak: https://www.nytimes.com/2026/03/09/opinion/iran-israel-united-states-bombing.html

Tüm bunların sonunda, İran'ın iyi liderlere sahip olmasını istiyor. Ve bu liderlerin kim olması gerektiğine kendisi karar vermek istiyor. Başkanın İran için model olarak kafasında canlandırdığı şey, Venezuela'daki ABD dayatmalı liderlik değişikliği değil; Suriye'deki gibi görünüyor.

Belki de Suriye'nin uzun iç savaşını atlayıp doğrudan devlet çöküşüne ve İran versiyonu bir Ahmed eş-Şara'ya ulaşmayı hayal ediyor; yani eskiden El Kaide bağlantılı bir grubun lideri olan ve Suriye'nin ABD yanlısı başkanına dönüşen kişi.

Ancak İran, başkanın planlarına teslim olmaya niyetli değil. Pazar günü İran, öldürülen Ayetullah Ali Hamaney'in oğlu Mojtaba Hamaney'i yeni dini lider olarak seçti.

Bu, Tahran'ın direnme kararlılığının net bir işaretiydi. Trump, İran'ı onu seçmemesi konusunda uyarmıştı; çünkü bu isim meydan okumanın sembolü ve ABD'ye karşı direnişi sürdürmeye en uygun kişiydi. Hamaney, rejimin adamı; rejimin temel değerleri, kurumları ve babasının mirasıyla gönülden bağlantılı. Seçilmesi, tüm bunlardan kopmak için değil, onları korumak için.

Hamaney, savaşın ön saflarındaki sert adamların tercihi. İmam olmadan önce 1980'lerde İran-Irak Savaşı'nda İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nda (Devrim Muhafızları) görev yapmış ve o zamandan beri bu güçle yakın bağlarını sürdürmüştü. Muhafızlar'ın eski istihbarat şefi Hüseyin Taeb —siyasi muhaliflere karşı uyguladığı vahşetle ünlü— Hamaney'in savaş döneminden yoldaşı ve halen siyasi müttefiki.

Yeni dini liderin, son otuz yılın büyük kısmında babasının baş danışmanı olduğuna inanılıyor ve ülkenin yönetiminde ve İslam Cumhuriyeti'ndeki çeşitli güç merkezlerini birbirine bağlayan ilişkilerde derinlemesine rol aldığına şüphe duyulmuyor.

 Bütün bunlara rağmen İranlılar onun hakkında çok az şey biliyor; perde arkasında kalmayı tercih etmişti.,

Hamaney'in seçilmesi şunu netleştiriyor: Trump'ın savaş planı İran'ı rotasını değiştirmeye zorlamak yerine ülkeyi daha da siper almaya itiyor. Teslimiyet, İslam Cumhuriyeti için seçenek değil. Direnmeyi ve direnişte gelişmeyi biliyor; bu, neredeyse 47 yıl önce kuruluşundan beri slogan olarak asılı.

İslam Cumhuriyeti; yıpratıcı İran-Irak Savaşı'yla şekillendi; Lübnan, Irak ve Suriye'deki ABD planlarını bozdu; ekonomik yaptırımlara maruz kaldı ve İsrail'le karşı karşıya geldi.

İran, dayanıklı olacak şekilde tasarlandı; yetki birçok güç merkezine dağılmış durumda ve dinî, askerî, bürokratik kurumlar ile hükümet içi ve dışındaki güç odakları arasındaki ilişkiler ağıyla yürütülüyor.

Dini lider bu sistemde nihai hakem olsa da, çok katmanlı devlet kriz dönemlerinde işleyebiliyor. Bu dayanıklılık şimdi ABD ve İsrail'in bombalama kampanyalarının hedefi.

Direniş, İran'ın askeri gücü ve çekirdek destekçileriyle sınırlı kalmayacak. ABD ve İsrail, bombalamaların derinlemesine sevilmeyen ve zayıflamış rejime karşı halk ayaklanmasına yol açacağını umuyordu. Belki de Hamaney'in yükselişinin bunu daha olası kılacağını düşünüyorlar. Ama tam tersi olabilir. Bu savaşın temel tehdidi sadece İslam Cumhuriyeti'ne değil, tüm ülkeye yönelik.

Gerçekten de birçok İranlı İslam Cumhuriyeti'ne karşı derin öfke besliyor. Nitekim sadece iki ay önce İslam Cumhuriyeti'nin sona ermesini talep eden ülke çapındaki protestolar vahşice bastırılmış, binlerce insan öldürülmüştü. Ancak sürekli bombardıman altında İranlılar ülkelerinin tahribatından giderek daha fazla endişe duyuyor.

ABD ve İsrail'in Kürt ve belki Azeri ile Beluç ayrılıkçılarını destekleyerek ulusu parçalayacağından korkuyorlar. Bu endişeler kamuoyu forumlarında sürekli dolaşıyor ve her gece ülke çapındaki savaş karşıtı gösterilerde görülüyor; bunlar giderek bir ulusal direniş duygusuna dönüşüyor.

Yüzyıldan beri İran milliyetçiliği, güçlü komşuların ve imparatorluk güçlerinin egemenlik ve bölme planlarına direnerek ve meydan okuyarak ülkenin varlığına yönelik sürekli tehditlerin potasında dövüldü;. Yüzyıllar boyunca İran; Osmanlı, Rus ve İngiliz İmparatorlukları'na karşı yenilgiler ve toprak kayıpları yaşadı; iki dünya savaşı sırasında işgal ve neredeyse bölünme tehlikesi atlattı.

İran milliyetçiliği, Fars dili ve kültürü ile Şiilik'in birleşimine dayandı. Farklı dönemlerde devlete karşı çıktı; 1953 darbesinde Şahın geri getirilmesine yabancı desteğini reddetti ve daha sonrasında da İslam Cumhuriyeti'nin güç kötüye kullanımına karşı durdu. Dış baskı karşısında ve ülkenin hayatta kalması için harekete geçti ve gelişti.

Bu an da farklı olmayacak. Eğer İranlılar bu savaşı sadece İslam Cumhuriyeti'ne değil, İran'ın kendisine karşı yürütüldüğünü görmeye başlarsa, İran milliyetçiliği direniş için seferber edilebilir. Amerika ve İsrail'in rejim değişikliği stratejisi —askeri ve hükümet sanayi ile altyapıyı İran şehirlerinde, kasabalarında ve mahallelerinde bombalayarak, Kürt milisleri silahlandırarak ülkenin toprak bütünlüğünü tehdit ederek— halk ile rejim arasına kama sokup halk devrimi yaratmayacak.

Bay Trump'ın İran versiyonu bir Ahmed eş-Şara bulma amacı giderek ulaşılamaz hale geliyor. Oraya varmak için Trump'ın İran'ın direnişini kırması gerekecek. Bu uzun ve havadan yürütülemeyecek bir savaş. Amerika'nın İran'ı işgal etmesi ve işgal etmesi gerekecek; Trump'ın ve elbette çoğu İranlı ile Amerikalını görmek isteyeceğinden çok daha uzun sürebilecek bir savaşa kendini adaması gerekecek.

* Vali R. Nasr (İran siyaseti ve ABD'nin Ortadoğu politikası üzerine uzman bir akademisyen)

Çeviren: Çağatay Arslan

Yazının orjinali için https://www.nytimes.com/2026/03/09/opinion/international-world/iran-supreme-leader-mojtaba-khamenei.html

Teokrasi Devam Ediyor - Trita Parsi (Quincy Enstitüsü Kurucusu ve İcra Başkan Yardımcısı)

Başkan Trump'ın İran'la diplomasisi ve ardından başlattığı savaşın temel varsayımı, Tahran'ın çöküşün eşiğinde olduğuydu. Teokratik hükümetin kırılgan olduğuna inanarak, liderlerinin müzakere masasında teslim olmasını ya da savaşı göze almasını talep etti. ABD ve İsrail bu savaşı getirdi. Bir hafta içinde, bu varsayımın yanlış olduğu açıkça görülüyor. Aynı yanlış hesaplama, İslam Cumhuriyeti'nin —yüce lider Ayetullah Ali Hamaney dahil çok sayıda üst düzey yetkilinin suikastına rağmen— kontrolü elinde tutmasıyla, ABD-İsrail askeri kampanyasını bir bataklığa dönüştürme riski taşıyor. Rejimin dirençli çıkması belki de şaşırtıcı değil. Anketler rejimin İranlıların çoğunluğunda derin şekilde popüler olmadığını gösterse de, teokrasi milyonlarca insanın desteğini koruyor. Devrimci devlet zaten kalıcı olacak şekilde inşa edilmişti. İslam Devrim Muhafızları Ordusu (Devrim Muhafızları), 1979'da devrimi korumak için kurulmuştu; devrimciler, devrilen monarşiye sadık kalmasından korktukları İran Ordusu'na karşı onu bir kalkan olarak görmüşlerdi.

Daha geniş siyasi ve güvenlik yapısı da liderlik üyeleri öldürülse bile sürekliliği sağlamak için yedekli bir yapı içeriyordu. Haziran'daki saldırılardan bu yana olanlara bakın. Ayetullah Hamaney sahneden çekildi; kilit askeri ve siyasi pozisyonlar için yedeklerİ bazı durumlarda komuta zincirinde beş seviye aşağıya kadar belirlendi. Merkezi komuta yapısı kesintiye uğrarsa hükümetin çalışmaya devam etmesi için eyalet valilerine cumhurbaşkanına benzer yetkiler verildi. Yerel askeri komutanlar da Tahran'dan talimat beklemeden karar alma yetkisiyle donatıldı. Trump'ın tercih ettiği savaş, teokrasinin elini güçlendirebilir bile; mevcut durum bayrak etrafında kenetlenme dinamiği yaratıyor. ABD-İsrail bombardımanları sivil ölümlere yol açmaya devam ettikçe, İran'daki bağlantılarım sahadaki milliyetçi duyguların güçlendiğini söylüyor. Daha da önemlisi, Trump'ın Kürt ayrılıkçılarını destekleyerek İran'ı parçalamayı amaçladığı algısı olabilir.

Uzun ayrılıkçı tehdit tarihine sahip İran toplumu, toprak bütünlüğünün parçalanması korkusuna son derece duyarlı ve birçok kişi Batılı ve bölgesel güçlerin ülkeyi uzun zamandır bölmek istediğine inanıyor. Ayetullah Hamaney suikastından sonraki 24 saatte, hükümetin halk ayaklanmasına en savunmasız olduğu anda, sınırlı kutlamalar patlak verse de kritik olarak kitlesel protestolar olmadı. Şimdi hükümet toparlanmış ve kontrolü yeniden sağlamış görünüyor. Trump, Venezuela'da olduğu gibi İran teokrasisi için de firarlara bel bağlıyor gibi. Bu umut muhtemelen yanlış temellenmiş. Herhangi bir potansiyel firari, Trump'ın Venezuela modelini kabul edilemez bulurdu; çünkü Washington'ın Venezuela'yı İsrail'e petrol satmaya zorladığı algısına inanılıyor. İran sisteminde başkalarını yanına çekebilecek ve güvenlik kurumunu bütün tutabilecek kadar güvenilir bir lider sadece iktidarda kalmak için İran'ın yöneliminde bu kadar büyük bir değişikliği kabul edemez.

Ordu Devreye Giriyor - Ali Vaez (Uluslararası Kriz Grubu İran Proje Direktörü)

İslam Devrim Muhafızları Ordusu şu anda İran'da iktidar kaldıraçlarını ele geçirme konusunda belki de herhangi bir güçten daha iyi konumlanmış durumda.Ayetullah Ali Hamaney onu sadece Romanın İmapratorluk Muhafızı gibi kullanmadı; devletin merkezi sütunu haline getirdi. Kuvvet monolitik değil ama her yerde mevcut. Geniş ekonomik yapılara başkanlık ediyor, devlet bürokrasisinin her katmanına sızıyor, kendi istihbarat aygıtını yönetiyor, vekillerini yetiştiriyor ve bağlı medya imparatorluğu aracılığıyla İran'daki anlatıyı şekillendiriyor. Bundan sonra ne olacağı, savaşta kimlerin ve nelerin hayatta kalacağına bağlı. Eğer İslam Cumhuriyeti'nin resmi kurumları ayakta kalırsa, sonunda yeni bir din adamı lider seçilecek ama kesinlikle zayıf bir konumda başlayacak; Ayetullah Hamaney'in on yıllar boyunca biriktirdiği otorite, ağlar ve zorlayıcı kaldıraçlardan yoksun olacak.

Bu boşlukta, savaş zamanı uyumunun yükünü taşıyan Devrim Muhafızları perde arkasından hükmedecek. Güç muhtemelen devlet tecrübesi olan İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Ali Laricani ve Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf gibi Muhafız gazilerine kayacak Teokrasi nominal olarak bir lidere sahip olacak ama pratikte o en üstün olmayacak. Ancak ABD ve İsrail rejimin üst kademelerini daha fazla parçala yani Laricani ve Kalibaf gibi adamları ortadan kaldırırsa tablo değişir. İranlıların bazılarının "Bonapart senaryosu" dediği bir olasılık var; sıralardan Napolyonvari bir güçlü adam çıkar, Devrim Muhafızları'nın kalan siyasi ve ekonomik çıkarlarını konsolide eder. Böyle bir figür muhtemelen siyasi kontrolü sıkılaştırırken ekonomiyi ihtiyatlı şekilde liberalleştirir ve dış dünyayla ilişkileri onarır. Başka, daha patlayıcı bir yol da var. Başkan Trump'ın 2020'de Devrim Muhafızları'nın seferberlik gücü komutanı Kasım Süleymani'yi ortadan kaldırması ve son yıllarda İsrail'in üst düzey Muhafız komutanlarına yönelik sürekli kampanyası, üst sıraları zaten inceltti. Tek bir figürün orduyu kontrol edecek kadar meşruiyete sahip olmaması düşünülebilir.

Bu durumda rakip hizipler küçülen ganimetler için rekabet eder ve Libya veya Sudan'ı andıran bir iç çatışma döngüsüne sürükler; merkezi otoritenin çöküşü aşağıdan istikrarsızlıkla birleşince parçalanma doğar. Devrim Muhafızları ağır uluslararası yaptırımlarla karşı karşıya; ABD ve Avrupa Birliği grubu terör örgütü olarak belirledi. Bu zamana dek onlar içeriyi baskıyla yönetti, bölgede güç projeksiyonu yaptı ve İran'ın nükleer güç ve balistik füze programlarını sürükledi. Yine de savaş enkazında, uluslararası düzenden en izole bırakılan bu özgün kurum devleti devralma konusunda en yetenekli çıkabilir.

Tarihi Bir An Kaçıyor  - Sanam Vakil (Chatham House Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Direktörü)

ABD-İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş, birçok İranlı ve muhalif figürün uzun zamandır hayalini kurduğu bir fırsat yarattı. Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesi ve Tahran rejiminin eşi benzeri görülmemiş askeri baskı altında olması, pek çok kişi tarafından siyasi değişim için tarihi bir fırsat olarak görülüyor. Savaşın başlangıcında İran halkına “Hükümetinizi ele geçirin” çağrısı yapan Başkan Trump da bu görüşe katılmış gibiydi. Bu gerçekten de derin bir kırılma anı olsa da, Trump yönetiminin zamanlaması, karmaşık amaçları ve askeri zorlamaya dayalı yaklaşımı, İran halkını başarısızlığa mahkûm etmiş durumda. İran muhalefeti –var olan haliyle– bu âna son derece parçalanmış bir şekilde giriyor. Reza Pahlavi’yi destekleyen monarşistler, militan sürgün muhalefet grubu Mücahedin-i Halq (MEK) ve Kürtler ile diğer etnik partiler son yıllarda birbirleriyle köprü kurmaya çalıştı. Ancak bu girişimler hâlâ tamamlanmadı; ideolojik rekabetler, tarihsel kırgınlıklar ve meşruiyet iddialarındaki çekişmeler nedeniyle sekteye uğradı.

Bugün rejim istikrarsızlığını tutarlı bir siyasi geçişe dönüştürebilecek birleşik bir muhalefet yapısı yok. Ne “ertesi gün” planı, ne ortak bir vizyon, ne de iktidara geçmeye hazır bir organizasyon mevcut. Yüzyıl boyunca İran’da yabancı müdahalelerin, çoğulcu ve halk tabanlı hareketleri sık sık bastırarak otoriter mutabakatlara zemin hazırlaması da demokratik bir sistemin ortaya çıkması açısından umut verici değil. Washington hâlâ kendi hedeflerini netleştirmiş görünmüyor; ilk açıklamalarda rejim değişikliği ima edilirken, yönetim yetkilileri şimdi Tahran’da demokratik bir düzenin yolunu açmaktan ziyade İran’ın nükleer ve füze kabiliyetlerini ortadan kaldırmaya vurgu yapıyor.

Son yirmi yılda İran’da milyonlarca insan, tartışmalı seçimler, ekonomik koşullar, siyasi ve sosyal baskı ile rejim vahşetine karşı periyodik olarak sokaklara döküldü. Her dalga, İslam Cumhuriyeti’nin meşruiyetini aşındırdı ve muhalif tabanın toplumsal tabanını genişletti. Ancak bu, liderliği koordine edebilecek, ortak bir geçiş vizyonu ortaya koyabilecek veya içerdeki aktivistler ile diaspora arasındaki bölünmeleri aşabilecek kalıcı bir muhalefet altyapısı üretmeyi başaramadı. Halkın öfkesi ne kadar güçlü veya cesur olursa olsun, güvenilir bir siyasi alternatifle aynı şey değildir. Bu yeni savaş, siyasi manzarayı muhalefet güçlerinin örgütlenebileceğinden çok daha hızlı yeniden şekillendiriyor.

Rejime karşı olanlar, demokratik açılımları mümkün kılan yavaş siyasi uzlaşma ve barışma çalışmalarını yapmak için ne zaman ne de destek bulabildi ve kendilerini çaresizce telaş içinde buldu. Bu, İran’da demokrasinin bir hayal olduğu anlamına gelmiyor. İslam Cumhuriyeti krizdeyken, İran’da demokratik bir geçiş hâlâ düşünülebilir durumda. Ancak fırsat penceresi daralıyor. Bu ânı değerlendirebilmek için muhalefetin farklılıklarını bir kenara bırakıp çoğulcu bir koalisyon kurması, mevcut güvenlik kurumunun bazı fraksiyonlarıyla diyaloga girmesi ve ABD, bölgesel güçler ve en önemlisi İran halkının desteğini alması gerekiyor. Bugünkü trajedi, birçok İranlının umut ettiği tarihi fırsatın, onu yakalayacak siyasi mimarinin inşa edilmesinden önce gelmiş olmasıdır.

Monarşi Hayalleri - Stephen Kinzer (Brown Üniversitesi Watson Uluslararası İlişkiler ve Kamu Yönetimi Bölümü Kıdemli Üyesi

İran'ın modern tarihi ve hatta antik tarihinin büyük kısmı tekrarlanan yabancı müdahalelerle şekillendi. Bu, ulusal psikolojide derin yaralar bıraktı. En aşırı durumlarda bile birçok İranlı, dışarıdakilerin ülkeyi şekillendirme iddialarına içgüdüsel olarak olumsuz tepki verir. Şu anda ABD ve İsrail'in onayladığı herhangi bir rejim veya liderin yönetime geçmesi son derece zor . Bu tarihe rağmen bazıları, 1979'da devrilen şahın oğlu Reza Pehlevi'nin iktidara dönüp Tahran'da pro-Amerikan bir rejim kurabileceğini hayal ediyor. Umut kısmen onda; çünkü İran diasporasında başka benzer bir figür yok ve İran'daki cesur sivil toplum liderleri yıllardır vahşice bastırıldı. Yine de hem içeride hem dışarıda birçok kişi Pehlevi'yi ciddiye alınmayan bir aday olarak görüyor.

Pehlevi bugünün İran'ını pek anlamıyor ve İsrail ile ABD'ye fazlasıyla sadık bir görünümde. Yüzyılın büyük kısmı ve sonrasında zayıf bir İran yabancı güçlerin dayatmalarını kabul etmek zorunda kaldı. 1908'de uysal bir monarkla tek taraflı anlaşma sonrası Britanya, İran toprağının altındaki petrol okyanusunu kontrol etti. Başbakan Muhammed Musaddık II. Dünya Savaşı'ndan sonra petrolü millileştirdi ama Britanya ve Amerikan liderleri bunu tolere edilemez buldu. 1953'te darbe düzenlediler, onu devirdiler ve İran demokrasisine son verdiler.

O darbeden sonra ABD, Pehlevi'nin babası Şah Muhammed Rıza Pehlevi'yi birkaç gün önce terk ettiği Tavuskuşu Tahtı'na geri getirdi; . Pehlevi 25 yıl giderek artan baskıyla hükmetti. Sonunda 1979'da kitlesel bir ayaklanma onu kaçmaya zorladı. Düşüşüne çeşitli faktörler katkıda bulundu ama merkezi olan meşruiyet eksikliğiydi. İranlılar onun yabancıların yerleştirdiği ve desteklediği, onların adına hükmettiği gerçeğini asla unutmadı.Şimdi ABD ve İsrail askeri gücü sırtında iktidara gelen herkes aynı damgayı taşıyacak; hatta ülke kökenli biri olan şahın oğlu bile. Birçok İranlı herhangi bir dayatılmış lideri yırtıcı yabancıların aracı olarak görecek. İran'ın siyasi bedenindeki en hassas sinire dokunmak bu krizden çıkış için umut verici bir yol değil.

Kaos Bölgeyi Sarıyor - Yasmine Farouk (Uluslararası Kriz Grubu Körfez ve Arap Yarımadası Proje Direktörü)

Geçen hafta Pentagon'da Savunma Bakanı Pete Hegseth, ABD'nin bu çatışmaya batmayacağını defalarca söyledi. Ama Trump yönetimi İran savaşıyla ne istemediğini biliyorsa da, ne istediği ve bunu nasıl başaracağı konusunda daha az net durumda. Eğer Başkan Trump'ın tercih ettiği senaryo Venezuela tarzı bir baş kesme yani mevcut İran rejimini yerinde bırakıp daha işbirlikçi bir yönetim altına alan kısa askeri kampanya ise bu hedef hızla uzaklaşıyor gibi. Çatışma genişliyor ve Trump'ın başlangıçta düşündüğü bazı adaylar saldırılarda öldü. Kafa karışıklığı, tutarsızlık ve uyumsuz hedefler devlet çöküşü koşullarını yaratıyor. İsrail komşularının zayıf ve parçalanmış olmasını tercih edebilir ama bölgedeki diğer devletler İran'daki kaosun hepsini yutabileceğini ve hızlı çaresi olmadığını biliyor.

Suriye, Libya ve Irak parçalandığında mültecilerin yanında şiddet, uyuşturucu ve IŞİD'i çevre bölgelere ihraç ettiler. İran'da riskler çok daha kötü. Çöküş nükleer gücü, dronları, füzeleri, uzay çalışmaları ve vekalet savaşı yeteneklerini hoşnutsuz düşmüş rejimin kalıntıları arasında dünyanın en stratejik su yollarından birinde ve Arap Yarımadası'ndaki büyük küresel enerji, finans, lojistik ve yükselen yapay zeka merkezlerinin yanında konumlanmış militanlara dağıtır. Bu kalıntılar, Gazze'deki korku ve İsrail saldırıları gölgesinin daha az güvenli hissettirdiği kesimlerdeki anti-Amerikan ve anti-İsrail duygularında verimli zemin bulabilir. İran çökerse, Pakistan ve Afganistan’a komşu ve zaten istikrarsız sınırları boyunca şiddet ve uyuşturucu, silah, insan kaçakçılığı koridoru hayal etmek zor değil. 90 milyon nüfuslu ülkede devlet başarısızlığı komşularını ve Avrupa'yı hızla aşan bir göç krizini tetikleyebilir; on yıldan fazla önce başlayan Suriye mülteci krizini gölgede bırakır.

Bu savaş bir haftada zaten tırmandı; Körfez ekonomilerini, enerji altyapısını ve küresel piyasaları etkiledi. Avrupa ve NATO'yu sınırlı da olsa içine çekti ve Sri Lanka açıklarına kadar uzandı. Devlet çökerse daha fazla sonuçların yerel kalmasını bekleyemezsiniz. Parçalanmış, silahlı ve kin dolu bir İran, bölge veya dünyanın ekonomisi ve düzeni için en son istenen şey ve kesinlikle İran halkının hak etmediği şey. Ama kötü planlanmış bu savaşın en trajik sonucu olma riski taşıyor.

İranlılar Dizginleri Ele Alıyor - Afshin Matin (California State University, Los Angeles Tarih Profesörü)

İslam Cumhuriyeti bir diktatörlük. On yıllardır öğrencileri, sendikaları, öğretmenleri, avukatları, emeklileri, etnik azınlıkları ve kadınları kapsayan sivil toplum protesto döngülerini vahşice bastırdı. Ancak geçen yıl rejim bir dönüm noktasına ulaşmış görünüyor. Yaşlanan liderliği ülkenin çoğunda desteğini kaybetti; sistemi reforme etmeye çalışanlar tasfiye edildi ve hapsedildi. Yüksek enflasyon, para biriminin değer kaybı, su ve elektrik kıtlıkları ve her zamankinden öfkeli huzursuz bir nüfusla karşı karşıya. Ocak ayında İran liderleri binlerce protestocunun katledilmesini emretti; bu korkakça eylem korku ve güvensizliklerini ele verdi. Savaş patlak vermeden önce bile İslam Cumhuriyeti'nin eskisi gibi devam edemeyeceği açıktı. Rejimin biriken siyasi, sosyal ve ekonomik zorluklarının büyüklüğü ve bunların hiçbirini çözme kanıtlanmış yetersizliği İran'ı bir tür siyasi geçişe hazırlamıştı; saldırı altında olmasa bile sonunda aşağıdan patlayıcı değişim baskısına yanıt vermek zorunda kalacaktı. İranlıların önderliğinde barışçıl bir geçiş farklı yollarla gelebilir.

Son yıllarda şu anda ev hapsinde olan eski başbakan Mir Hüseyin Musevi ve birkaç önde gelen hapsedilmiş muhalif lider, Anayasa'yı değiştirmek için referandum çağrısı yaptı; en güçlü karşıtı Ayetullah Ali Hamaney'in gitmesiyle yapısal değişim yolu şimdi daha olası. Böyle değişiklikler için emsal var: 2022 ve 2023'te Kadın, Yaşam, Özgürlük ayaklanması rejimin çok kan dökmesi ve baskısına rağmen ülkede kadınlar için zorunlu kıyafet kodlarının uygulanmasını hafifletti. Bugün sendikacılar, avukatlar, öğrenci grupları, gazeteciler, yazarlar ve sanatçılardan gelen bir dizi açıklama ve dilekçe var; siyasi tutukluların özgürlüğünü, özgür seçimleri ve seçilmemiş din adamı yönetiminin sonunu talep ediyor. Birçoğu dış politikada yön değişikliği de istiyor. Örneğin İran'ın son derece maliyetli nükleer programı, şimdi ülkeyi işgal eden güçlü düşmanlardan başka hiçbir şey üretmedi. Bu sivil toplum örgütleri İslam Cumhuriyeti'nin resmi sınırları dışında ve bağımsız olarak aktif.

Musevi gibi figürler ve siyasi olarak dışlanmış, İran'da fiili ev hapsinde yaşayan eski reformist cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi hâlâ siyasi sermayeye sahip ve geçiş konseyinde görev alabilir. Eski içişleri bakan yardımcısı ve popüler politikacı Mustafa Taczadeh gibi geniş saygı gören siyasi tutuklular ve İslam Cumhuriyeti'nin diğer açık sözlü eleştirmenleri de sürece katılabilir. Gerçek şu ki Ayetullah Ali Hamaney'in bıraktığı güç boşluğunu doldurabilecek bir halef yok. Bu, İslam Devrim Muhafızları içindeki unsurları daha az baskıcı bir geçici rejimi desteklemeye ikna edebilir.

Askeri ve güvenlik güçlerinin rolü, İran diasporası muhalefetinin en önde gelen kişisi eski Veliaht Prens Reza Pehlevi tarafından da takdir ediliyor; o da rejimden kopmaları çağrısı yaptı. Ama Pehlevi'nin İran'da görünür kurumsal desteği yok. Bir geçiş hareketinin en iyi şansı, İran diasporasının Başkan Trump'ı İran'ı silahla "özgürleştirmeye" teşvik etmek yerine içeriden barışçıl değişim taleplerini yükseltmesi;. Bunun ivme kazanması için bu korkunç ve anlamsız savaş durmalı. İranlılar hasar görmüş evlerine dönüp, tam egemenlik ve barış içinde dış müdahale olmadan geleceklerini kendileri belirlemeli.

Çeviren: Çağatay Arslan

Orijinal Bağlantı için

https://www.nytimes.com/interactive/2026/03/08/opinion/iran-war-ayatollah.html

İlk konuşmasında şöyle demişti: “Ben birçok kusur ve eksikliği olan bir bireyim” ve “gerçekten de küçük bir seminer öğrencisiyim”

O dönemde, Şii İslam'ın hiyerarşik dünyasında orta seviye bir din adamı için bu gerçekten doğru bir öz-değerlendirmeydi. Sonraki dört on yılda, neredeyse tesadüfen zirveye yükselen bu görünüşte yetersiz din adamı, dünyanın en uzun süre görev yapan otokratlarından biri haline geldi ve George H.W. Bush’tan bu yana her Amerikan başkanını şaşırtmayı başardı.

Bir noktada Orta Doğu'nun en güçlü adamı oldu; beş çökmekte olan ülkeyi —Suriye, Lübnan, Irak, Yemen ve Gazze— domine etti. Bu hırs ve kibir sonunda onun da sonunu getirdi. Kendi toplumu ve dünyanın en büyük süper gücünün kendisini devirmek istediğine dair paranoyak bir inançla, aşırı tetikte ve acımasız bir şekilde yönetti — ve sonunda gerçekten de öyle oldu.

Başkan Trump cumartesi günü sosyal medyada Ayetullah Hamaney'in öldürüldüğünü duyurdu. 86 yaşındaydı. Ayetullah Hamaney’in liderlik ideolojisi basit ve değişmezdi. “Küresel kibre” yani Amerikan emperyalizmine karşı direniş, inanç sistemini ve stratejik doktrinini şekillendirdi.

Reformist Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi bir keresinde bana, Ayetullah Hamaney’in İslam Cumhuriyeti’nin Amerika ile düşmanlığa ihtiyaç duyduğuna inandığını söylemişti. Ayetullah yönetiminde rejimin kalıcı sloganları —“Amerika’ya ölüm”, “İsrail’e ölüm”, ama “Çok yaşa İran” değil— Bu durum önceliğin kalkınma değil, meydan okuma olduğunu açıkça gösteriyordu.

Ali Hamaney 1939’da kuzeydoğudaki kutsal şehir Meşhed’de doğdu; sekiz çocuklu bir din adamının ikinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Genellikle sade çocukluğunu romantize ederken, akşam yemeklerinde sık sık “ekmek ve kuru üzüm” yediğini söylerdi. Beş yaşında din eğitimine başladı, Meşhed’deki medresede formasyonunu aldı, kısa bir süre Necef’te ve daha sonra Kum’da bulundu.

Önceki lider Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin sahip olduğu kıdemli dini unvanları hiçbir zaman meşru olarak elde edemedi. Halefiyet sırasında bir gecede Ayetullah yapıldı — bu, kariyerinin geri kalanını şekillendirecek bir güvensizlik kaynağıydı.

20’li yaşlarının başında Kum’da okurken, o dönemde şaha karşı meydan okumasıyla dikkat çeken marjinal bir ateşli konuşmacı olan Humeyni’nin etkisine kapıldı. Humeyni 1964’te sürgüne gönderildiğinde, Hamaney geride kaldı ve mentorunun İslam hükümeti öğretilerini yaydı. Şah’ın gizli polisi Savak tarafından altı kez tutuklandı ve hücrede hapis ve işkenceye maruz kaldı.

 Onu tanıyanlar, o hücrelerde Amerika ve İsrail’e karşı nefretinin şekillendiğini tahmin ediyordu; çünkü o dönemde Savak’ın CIA ve Mossad tarafından eğitildiği yaygın bir inançtı.1979 Devrimi şahı devirdiğinde —İran’da 2.500 yıllık monarşiyi sona erdirdiğinde— Ayetullah Humeyni sürgünden zaferle döndü ve Hamaney kısa sürede bilinmezlikten çıkarak yeni kurulan İslam Cumhuriyeti’nin cumhurbaşkanı oldu.

Ayetullah Humeyni 1989’da öldüğünde —Irak’la sekiz yıllık vahşi savaşı sona erdiren ateşkesi kabul ettikten kısa süre sonra— geride yüz binlerce kayıp, on milyarlarca dolar ekonomik yıkım bıraktı ama net bir halef bırakmamıştı. O dönem meclis başkanı olan Haşimi Rafsancani, o zaman 50 yaşındaki din adamı Hamaney’in halef olmasını sağladı; onun kendisine tabi olacağını düşünmüştü. Aralarındaki rekabet neredeyse üç on yıl sürdü. Ayetullah Hamaney, Rafsancani’yi hem siyasi hem de literal anlamda gömdü; Rafsancani 2017 Ocak’ta öldüğünde.Ayetullah Hamaney dindar bir kanaatkârlık imajı çizse de, İranlılardan gasp edilen mülkler üzerinden muazzam bir servet kontrol ettiği bildiriliyordu.

Onun döneminde İran nüfusu on yıllarca küresel finans sisteminden izole edildi. Para birimi dünyanın en değersizlerinden biri, pasaportu en çok reddedilenlerden biri, interneti en çok sansürlenenlerden biri oldu. Beyin göçü İran’ın en büyük ihracat kalemlerinden biri haline geldi; yılda yaklaşık 150 bin İranlı ülkeyi terk ediyordu.İran sınırlarının ötesinde Ayetullah Hamaney, Irak savaşı ve Arap ayaklanmalarının bıraktığı güç boşluklarını doldurdu; askeri komutan Kasım Süleymani’nin kılıcıyla (Trump’ın Ocak 2020’de suikast düzenlediği) sert güç projeksiyonu yaptı, İngilizce konuşan dışişleri bakanlarıyla da kalkan oluşturdu.

İranlılar içeride ezici yaptırımlar ve enflasyon altında acı çekerken, Ayetullah Hamaney Orta Doğu’daki “direniş ekseni”ne on milyarlarca dolar harcadı. Saltanatının büyük bölümünde İran, Amerika, İsrail ve kendi halkıyla üç cepheli bir savaş içindeydi. İran’ın bölgedeki gücü 7 Ekim 2023’te zirve yaptı. Ayetullah Hamaney, Hamas’ın İsrail’e saldırısını öven dünyadaki tek liderdi; bu karar sonradan büyük bir yanlış hesaplama olarak ortaya çıktı.

Sonraki aylarda İsrail, İran’ın direniş eksenine yıkıcı darbeler indirdi: Hamas liderleri İsmail Haniyeh Tahran’da, Yahya Sinvar Gazze’de suikasta uğradı ve Hamaney’in en önemli müttefiki Hizbullah lideri Hasan Nasrallah ortadan kaldırıldı. Ardından Haziran 2025’teki 12 günlük savaşta İsrail, İran şehirlerini ve askeri tesislerini bombaladı, Devrim Muhafızları’nın üst düzey komutanlarını yataklarında ve sığınaklarında suikasta uğrattı; sonunda Amerika’nın İran’ın nükleer tesislerine 14 sığınak delici bomba atmasının yolunu açtı.

Günlerce sessizlikten sonra Ayetullah Hamaney yer altından çıktı; sesi çatallı, teni solgundu ve zafer ilan etti. Güç gösterisi amaçlı bir sahneydi ama dünyaya rejimin kırılganlığını gösterdi.

Ayetullah Hamaney’in en yıkıcı şiddeti içeriye yönelikti. Ocak 2026’da ekonomi protestoları ülkeyi sarstığında, rejim tarihinin şimdiye kadarki en ölümcül baskınını emretti. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na göre 6.800 vatandaş öldürüldü; İran Sağlık Bakanlığı’ndan iki üst düzey yetkiliye dayanan Time dergisi tahminine göre ise 48 saatlik katliamda 30.000’e kadar kişi öldü. Bu, on yıllardır süren baskı rejiminin çaresiz doruk noktasıydı — köşeye sıkıştığında başka dil bilmeyen bir adamın eylemi.

Ayetullah Hamaney varlığını tek bir büyük fikre dayandırdı: direniş. Bu fikir onu hapiste, suikast girişimlerinde, yaptırımlarda ve ayaklanmalarda ayakta tuttu. Uyum sağlamayı reddetmesi, ülkesinin kaderini mühürledi. İslam Cumhuriyeti’nin bugüne kadarki dönemi, İran için kayıp yarım yüzyıl anlamına geldi. Körfez komşuları küresel finans, ulaşım ve teknoloji merkezlerine dönüşürken İran servetini başarısız bölgesel maceralara ve yalnızca izolasyon getiren nükleer programa harcadı bütün bunlar olurken en büyük serveti olan İran halkını baskı altına aldı ve heba etti.

Yazar: Karim Sadjadpour
Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'nda kıdemli araştırmacıdır

Çeviren: Çağatay Arslan 

Yazının İngilizce aslı için :

https://www.nytimes.com/2026/02/28/opinion/iran-supreme-leader-dead-khamenei.html

Gazeteciler Epstein e-postalarını tararken, bir ünlü ismin ardından bir başkasının adı ortaya çıkıyor ve herkes fısıldıyor: “Nasıl yapabildiler?” Böylesine saygın kurumlara mensup, böylesine seçkin insanlar nasıl bu duruma düştü?

Binlerce mesajı dikkatle okuduğunuzda bu o kadar da şaşırtıcı gelmiyor. Finansçıdan hüküm giymiş cinsel suçluya dönüşen Jeffrey Epstein, itibarını yeniden inşa etmek için arkadaşlara ihtiyaç duyduğunda nereye başvuracağını biliyordu: Acıya karşı duyarsızlaşmayı alışkanlık haline getirmiş bir güç elitine.

Bu hikâyenin en karanlık merkezinde bir cinsel suçlu, kurbanları ve Donald Trump ile olan bağlantısı var. Ama aynı zamanda, bu hikâye bazılarının –ne kadar bildiklerine bağlı olarak– Epstein’ı görmezden gelebilmesinin hikâyesi; çünkü bu ağdaki pek çok kişi başka pek çok istismara ve acıya da bakmayı öğrenmişti: Ağın bazı üyelerinin tetiklediği finansal çöküşler, bazılarının savunduğu yanlış savaşlar, bazılarının kolaylaştırdığı aşırı doz krizleri, savundukları tekeller, hızlandırdıkları eşitsizlik, sömürdükleri konut krizi, insanları korumakta başarısız oldukları teknolojiler.

Epstein hikâyesi, şu anda çoğu hikâyenin ulaştığından daha geniş bir kesimde yankı buluyor ve bazılarını endişelendiriyor. Kaliforniya Temsilcisi Ro Khanna’nın “Epstein sınıfı”ndan bahsetmesi tehlikeli değil mi? Sınıf savaşı değil mi bu?

Ama halkın sezgileri doğru. İnsanlar haklı olarak hissediyor ki, e-postaların gözler önüne serdiği üzere, hükümet ile iş dünyası, lobicilik, hayırseverlik, start-up’lar, akademi, bilim, yüksek finans ve medya kesişiminde yer alan son derece özel bir “meritokratik aristokrasi” var; bu grup çoğu zaman kendi çıkarlarını ortak iyiden daha fazla kolluyor. Bu grubun üyelerine sonsuz ikinci şanslar verilirken, Amerikalıların çoğunun birinci şansı bile yok. Evden çıkarılanlar, fahiş fiyatlara maruz kalanlar, haciz yiyenler, yapay zekâ yüzünden işsiz kalanlar –ya da evet, tecavüze uğrayanlar– yalvarışlarının genellikle duyulmadığını hissediyorlar.

Epstein’ın 2008’de Florida’da fuhuşla ilgili suçlardan suçlu bulunmasından sonra yeniden kabul görmesi tesadüf değil. Bu, çoğu zaman anti-demokratik, kendini beğenmiş elitin desteği olmadan mümkün olmazdı; bu elit, güçlü olmayanlara karşı işlenen suçlara karşı affedici olabiliyordu, hatta bazen insan ticareti yapmasa bile dünyayı sırtından bıçaklamaya hazırdı.

Bana göre bu e-postalar, sosyal düzenimizin nasıl işlediğini ve kimin için işlediğini ortaya seren yıkıcı bir portre çiziyor. Bunu söylemek abartı değil. Bu elitin işleyiş tarzı abartılı.“Epstein sınıfı” fikri faydalı, çünkü Epstein’ın kendini kabul ettirdiği kişilerin çeşitliliği insanı yanıltabilir. Cumhuriyetçiler. Demokratlar. İş insanları. Diplomatlar. Hayırseverler. Şifacılar. Profesörler. Krallar. Süper avukatlar.

Bir anda e-posta attığı biri, bir sonraki muhabirinin fikirleriyle savaş halinde olabiliyordu – Lawrence Summers ile Steve Bannon, Deepak Chopra ile maneviyata şüpheyle yaklaşan bir bilim insanı, Peter Thiel ile Noam Chomsky. Bu çeşitlilik, daha derin bir dayanışmayı gizliyordu.Epstein’ın muhabirlerinin ortak noktası, modern bir elite üyeliğiydi: 12 bin metre yükseklikte göçebe yaşam, dünya vatandaşlığı ve “az önce Dubai’den döndüm” havasının, eskiden derin köklere sağladığı prestiji verdiği bir sınıf; akademik zekânın soyağacı kadar değerli olduğu; eski kast sınırlarının eriyip yönetim, kâr, düşünme ve geri verme arasında dönüşümlü ya da eşzamanlı dolaşımın mümkün olduğu bir sınıf. Bazıları (Summers gibi) bu ağın her alanında yerleşik; bazıları daha az.

Bu neoliberal çağın güç elitini yeterince anlamamamızın nedeni, onun sadece finansal, eğitimli, soylu yükümlülük taşıyan, siyasi ya da anlatı oluşturan bir elit olmaması; hepsini kârlı ve kendi iyi niyetine ikna olmuş şekilde bir arada tutması. Özel jet kullanıyorsa, bu karbon denkleştirilmiş özel jettir. Sonuçta ticari uçakla, Davos’taki Afrikalı kız çocuklarını kredi kartıyla güçlendirme kahvaltısından Aspen’deki kripto-iyilik akşam yemeğine yetişemezsiniz.

Epstein e-postalarının çoğunda, okudukça daha anlamlı gelen sıradan bir ritüel var: Konum güncellemesi ve sorgulaması. Epstein sınıfında e-postalar genellikle “neredesin?” pingleriyle başlar ve biter. “New York’a yeni geldim – buluşup beyin fırtınası yapalım,” diye yazıyor bankacı Robert Kuhn Epstein’a. “Çarşamba, cuma buradayım. Edelman?” diye soruyor Epstein milyarder Thomas Pritzker’a (ki bunun bir kişi, şirket ya da toplantı mı olduğu belirsiz). Arizona’daki fizikçi Lawrence Krauss’a: “Noam 7’sinde Tucson’a geliyor. Sen orada olacak mısın?” Chopra New York’ta olacağını, önce konuşma yapacağını sonra “sessizliğe” gideceğini söylüyor. Oyun geliştiricisi Gino Yu, Tulum-Davos-D.L.D. (Digital Life Design) konferansı üçlemesini duyuruyor – tam bir Epstein sınıfı şapkası. İnişler kalkışlar, gidiş gelişler, konuşma davetleri ve sessizlik inzivaları – bu grubun üyeleri birbirlerinin JFK, LHR, NRT ve hiç duymadığınız havalimanlarındaki geçişlerini amansızca takip ediyor. Konumlar, bu elitin feromonları. Bağlantı kurmayı ve bilgi takasını sağlayan şey bunlar. Geleneksel Çin selamı “Yemek yedin mi?” ise, Epstein sınıfı sorgusu “Bugün neredesin?

”Sadakatleri, aşağıya –insanlara ve topluluklara– değil, sınırsız ağlarındaki yoldaşlara yatay yönde. 2016’da dönemin İngiltere Başbakanı Theresa May onların özünü yakalamış gibiydi: “Kendini dünya vatandaşı sanıyorsan, hiçbir yerin vatandaşısın.”

Epstein’ın muhabirleri evden uzakta, yükümlülüklerden kurtulmuş, havada, bağ kurmaya hazır halde canlanıyor. Ve karşılığı gerçek olabiliyor. Epstein gibi bin kişinin yarın ne yaptığını ve nerede olduğunu nine radarıyla takip ederseniz, bugün gördüğünüz birine borç ortağı arayan birini tanıştırabilirsiniz. Ya da Ehud Barak’a Rothschild’in grip olduğunu haber verebilirsiniz. Ya da birine New York’a jetle dönüş teklif edip, ipucu veren gazeteciyi Suudi prensle tanıştırarak ödüllendirebilirsiniz. Ama konum mesajları sadece bağlantının ilk aşaması.

 Hareket flört; gerçek bilgi, birleşme. Epstein bu kadar çok yabancıyı nasıl bu kadar yakına çekti? E-postalar, büyük cazibesi olan özel bilgi takas ekonomisini ortaya koyuyor. Bu dünyada akşam yemeğine bir şişe şarap getirmek yetmiyor. Finansçıların “edge” dediği şeyi getiriyorsunuz – tescilli içgörü, içeriden bilgi, konferanstan benzersiz bir çıkarım, yapay zekâ hakkında ters köşe bir tahmin, bir milletvekilinin sohbetinden parça, yarının haberinden ön izleme.Epstein sınıfı şunu anlıyor: Bilgi ne kadar erişilebilir hale gelirse, kamuya açık olmayan bilgi o kadar kıymetli oluyor. Herkes fikirlerini anında yayınladıkça, gizli tutulan görüş daha değerli hale geliyor. E-postalar, paylaşmayan ya da paylaşamayanlar için özel, ikili bir sosyal medya: Tek abonesi olan Substack adaları. Ve “edge” sunarak alakalı kalmak zorunda olanlarda susuzluk ve caka satma, çaresizlik ve salınarak yürüme hissediliyor.

“Matt C’yi DJT ile golf turnuvasında gördüm, neden orada olduğunu biliyorum,” diye yazıyor eski Trump Hotel yöneticisi Nicholas Ribis Epstein’a – çift terapistlerinin “dikkat talebi” dediği şey. Dönemin üst düzey bankacısı Jes Staley, eski CIA Direktörü George Tenet ile yemeği laf arasında geçiriyor ve beklediği tepkiyi alıyor: “Tenet nasıldı?” Summers, SoftBank ve Suudi varlık fonuyla toplantılarından bahsederek yem atıyor. Epstein ısırıyor: “Kim dikkat çekti?” Sonra Summers tescilli bilgiyi sunabiliyor. Devam ediyor: İnsanlar ne diyor? FBI direktörlüğü için kimi duyuyorsun? Bill Clinton’a adını düşüreyim mi?Bazen bu insanların zihinleri bir gazete haberiyle bile patlayacakmış gibi geliyor. Kuhn Epstein’a: “Trump yönetiminin politikaları hakkında senin fikrini almayı çok isterim.”

Epstein’dan siyasi analiz istemek garip görünebilirken, bu sınıf için içgörünün değeri alıcı sayısıyla ters orantılı. Ve en büyük gösteriş, içeriden bilgi alıp “Hiç devrimci bir şey yok aslında,” diye omuz silkmek – Fransız bankacı Ariane de Rothschild, Portekiz başbakanıyla görüşürken böyle yazıyor.

Göçebe sinyaller bağlantıyı başlatıyor, edge akışı sürdürüyor, altında ise daha derin bir takas işliyor. Akıllılar paraya ihtiyaç duyuyor; zenginler akıllı görünmek istiyor; ağırbaşlılar Summers’ın “kazançlı ve ahlaksızlar arasında yaşam” dediği şeye yakınlık arıyor; Epstein ise mavi çip insanlarla ilişki kurarak adını temizlemeye ve güçlü olmayanlara karşı işlenen suçlara karşı affedici olmaya ihtiyaç duyuyordu. Herkesin bir tür sermayesi var ve takas yapıyor. İş, sermaye aklaması: Para prestije, prestij eğlenceye, eğlence bilgiye, bilgi paraya.Summers Epstein’a: “Sen Wall Street’in sert adamısın, entelektüel merakın var.” Epstein cevap veriyor: “Sen de entelektüelsin ama Wall Street merakın var.”Başka bir e-postada Epstein, Krauss’a iklim bilimi üzerine yazım hatalı ve yanlış fikirler sunuyor: Kanada’nın küresel ısınmayı sevdiğini (soğuk diye – sevmiyor), Güney Kutbu’nun aslında soğuduğunu (hızla eriyor). Krauss, Epstein’ın zengin-adam teorileştirmesine izin verip nazikçe düzeltiyor ve daha fazla araştırma fonu ipucu veriyor.

Bu modern elit için akıllı görünmek, eskiden arazi miras almak gibi: Kapıları açan bir garanti. Paylaşılan bir bağlantı tek başına duramaz; sizin benzersiz yorumunuz eklenmeli. Krauss militant ateizm üzerine New Yorker makalesini gönderiyor; Chomsky çok paragraflı cevap veriyor; Epstein şöyle yazıyor: “Din birçok insanın hayatında önemli olumlu rol oynuyor. Fanatizmden hoşlanmıyorum, iki tarafta da. Üzgünüm.” Bu nedense Krauss’a Johnny Depp’i Epstein’ın özel adasına getirme önerisine dönüşüyor. Defalarca akademisyen tipler, araştırmalarının ön izlemelerini sunuyor ya da Epstein’ın “fikirlerine” ilgi gösteriyor. “Belki iklim değişikliği aşırı nüfusu kontrol etmenin iyi bir yolu,” diye mırıldanıyor Alman bilişsel bilimci Joscha Bach. Bu her yöne sermaye takasının özel bir odak noktası, Epstein-Summers ve eşi Elisa New üçgeninde beliriyor. Summers, Epstein’ın ev sahipliğinden, ipuçlarından, Trump dünyasından yarı-içgörüden ve en iğrenç şekilde yıllanmış evliliğine dair flört tavsiyesinden faydalanıyor.

New, Epstein’dan Woody Allen’a ulaşma ve televizyon şiir programına davet e-postalarını düzenleme yardımı istiyor. Epstein ona elit adetlerini ve motivasyonlarını öğretiyor: “Programıma gel” demeyin; “Serena Williams, Bill Clinton ve Shaq’ın da katılacağı programıma katılın” deyin.

Epstein, Harvard profesörleri ve eski Hazine Bakanı ile ilişki kurarak zeki-yakın görünme, itibar temizleme ve devlet adamı rolü yapma faydasını görüyor – bir keresinde Summers’a ve Senegalli politikacı Karim Wade’e (Epstein’ın “Afrikalıların en karizmatik ve rasyoneli ve saygı duyulanları” dediği) istenmeyen bir tanıtım e-postası gönderiyor. Afrika’da 1,5 milyar insan ve 54 ülke var.

Bu sınıfın statü oyunları var. Bir ipucu aldığınızda kutsamayı engellemek için “zaten biliyordum” demek. Bir tanıtım teklif edildiğinde en soğuk cevap “hayır”. En büyük güç hareketi ise Maldivler’den Mohamed Waheed Hassan’ın e-postalarının sonundaki “Başkan’ın iPad’inden gönderildi”.

Eğer bir uzaylı Dünya’ya inip ilk gördüğü şey Epstein e-postaları olsaydı, statüyü yazım, gramer ve noktalamadan anlayabilirdi. Bu ağda kullanım gücüyle ters orantılı. Samimi bilim insanları ve akademisyenler düzgün yazıyor. Zengin ve güçlüler kısa, yazım hatalı, düzensiz boşluklu, rastgele virgüllü cevap veriyor. Statü oyunları bir gerçeği gizliyor: Bu insanlar aynı takımda. Yayınlarda çatışabilirler. Karşıt politikaları savunabilirler. Ağdakilerden bazıları diğerlerinin yaptıklarından üzüntü duyduğunu söyler. Ama e-postalar, en yüksek bağlılıklarının şeyleri karar veren sınıfta kalıcı olmak olduğunu gösteriyor. İlkeler ağda kalmakla çatıştığında, ağ kazanır. Epstein Trump’ın yaptıklarından nefret edebilir ama yine de Trump’ın fısıldayanı ve saldırı köpeği Steve Bannon ile takılıyor, kripto düzenlemesi konusunda yardım istiyor. Michael Wolff gazeteci ama Epstein’ın kamu imajı konusunda tavsiyede bulunuyor. Kenneth Starr bir zamanlar Clinton’a karşı cinsel suç iddialarını amansızca takip etmişken, Epstein’ın savunucusu olarak yeniden icat oluyor. Bunlar kalıcı hayatta kalanlar; işler bu yönde giderken kâr eder, sonra tersine dönerken yine kâr eder. “Seçimde hangi takımı tutuyorsun?” diye soruyor eski Microsoft yöneticisi Linda Stone Epstein’a, 2016 öncesi.“Hiçbirini,” diye cevap veriyor.Bir e-postada Wolff ile Bannon’ın söylemini kınıyor; bir başkasında Bannon’ı davet ediyor ve ek konuk öneriyor – Barack Obama’nın Beyaz Saray danışmanı Kathryn Ruemmler.Ruemmler ile yazışmaları özellikle çarpıcı – iğrençlik derecesinden değil, ağın en şekil değiştiren, kendini koruyan ve aşağıdakilere kayıtsız halini göstermesinden. Ruemmler gibi pek çok kişi Obama döneminden kamu hizmetinden özel hukuk pratiğine, sonunda Goldman Sachs’ın baş avukatlığına geçti. Başkanlığı temsil etmekten bankaları temsil etmeye geçiş o kadar normal ki maliyetlerini unutuyoruz: Eski kamu meslektaşlarını alt etme zekâsıyla özel işi yapmak, kamu işini kapıları açık tutacak şekilde nazik yapmak.

2014’teki bazı yazışmalarda Ruemmler’ın ABD Başsavcılığı teklifini düşündüğü görülüyor. Ve kime danışıyor? Hüküm giymiş bir cinsel suçluya. Başka bir e-postada Epstein, Trump’ın sınır duvarı için ulusal acil durum ilan edip edemeyeceği konusunda hukuki soru soruyor. Ruemmler, potansiyel bir işverenin kendisine 2 milyon dolar imza bonusu teklif ettiğini söylüyor. Tiranlıktan bonusa kayış, temel bir gerçeği damıtıyor: Ne olursa olsun, bu sosyal ağın üyeleri hep iyi olacak. Ruemmler bir gün New York’a gideceğini söylüyor Epstein’a. “Sonra New Jersey Turnpike’ta mola verip benzin alacağım, tuvalete gideceğim, orada en az 100 kilo fazla kilolu insanları göreceğim, bu gözlem yüzünden hafif panik atak geçireceğim ve sonra hayatımın geri kalanında bir lokma daha yememeye karar vereceğim, onlardan biri olmaktan korktuğum için.” (2015)

Ama kalıcı hayatta kalanlar sınıfında bugünün korku sıçraması yarının fırsatına dönüşebilir. Goldman Sachs’a katıldıktan birkaç yıl sonra şirket, anti-obezite ilaçlarını “100 milyar dolarlık fırsat” ilan ediyor. Genelde başkalarının e-postalarını okuyamazsınız. Güçlü insanlar özel sunuculara, BT ekiplerine, avukatlara sahip. Güçlü insanların gerçekten nasıl düşündüğünü, dünyayı nasıl gördüğünü, ne peşinde olduğunu nadir bir bakışta gördüğünüzde, Maya Angelou’yu dinleyin: Onlara inanın. Amerikan demokrasisi bugün tehlikeli bir yerde.

Epstein e-postaları bugünün bir öngösterimi. Bu güçlü insanlar, (bu kurumlar ve topluluklar ağında, işler gerçekten kötüleşmeden önce ne düşünüyor ve ne yapıyorlardı) birbirlerine bakıyor, genel refaha değil.

Bu çağ, Epstein da dahil komplo teorilerine inançta patlama gördü, çünkü halkın altında yatan sezgisi doğru: Ülke çoğu zaman bizlerin çoğunluğu için değil, yönetiliyor gibi görünüyor. Halkı komplo teorilerine kapıldığı için aptal diye utandırmak, insanların bize anlatmaya çalıştığını kaçırıyor: Artık geleceklerini seçme işine dahil hissetmiyorlar. Yumurta fiyatından çocuklara yönelik cinsel istismarın önemi kadar küçük ve büyük konularda, tepeden gelen alaycı bir kayıtsızlık hissediyorlar. Ve bakmayı bilme yeteneği.

Şimdi bu kayıtsız Amerikan elitine karşı isyanı kullananlar iktidarda ve şok edici şekilde, önceki herkesten daha kayıtsızlar. Epstein sınıfının kulüpvari pazarlıkları ve ahlaki  tefeciliği artık Amerika Birleşik Devletleri’nin yönetim felsefesi.

Buna rağmen, istismarlarını anlatmak için cesurca öne çıkan hayatta kalanlar, Trump’a ilk gerçek darbeyi indirdi.

Dayanışmaları, gerçeğe bağlılıkları ve gücün yanlış ucundakilerin yardım çığlıklarının duyulduğu bir ülke ısrarlarıyla, yukarıdan gelen büyük kayıtsızlığı utandırıyorlar. Bize başka ilişki kurma yollarını gösteriyorlar.

Kaynak: https://www.nytimes.com/2025/11/23/opinion/meaning-epstein-emails.html 

Çeviren: Çağatay Arslan 

* The Economist'ten çevrilmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri uzun zamandır sicili oldukça kötü olan yabancı hükümetlerle dostane ilişkiler kurmaya istekli olmuştur. Tehlikeli bir dünyada demokrasiler, demokrasi karşıtı ülkeleri kendilerine yabancılaştırmayı göze alamazlar. Ancak otokratik bir rejimle kurulacak herhangi bir ittifak, en azından trade-off’ların dikkatli bir şekilde tartılmasını gerektirir. Bu türden bir ilişki Amerikanın çıkarları açısından ne kadar değerli? 

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 22 yıllık iktidarının büyük bölümünde bu ikilemin simgesi oldu. Avrupa, Asya ve Orta Doğu’nun kesişme noktasında bulunan Türkiye, NATO’daki ikinci en büyük orduya sahip önemli bir Amerikan müttetikidir. Ancak Türkiye son on yıldır otokrasiye doğru kayıyor. Erdoğan gücünü artırmak için anayasayı değiştirdi, mahkemeleri kendi kontrolü altına aldı, seçimleri manipüle etti, üniversite hocalarını tasfiye etti, medya kuruluşlarını kapattı, gazetecileri ve protestocuları tutukladı.

Geçtiğimiz ay Erdoğan demokrasiye yönelik saldırılarını yeni bir noktaya taşıdı. Hükümetine yönelik memnuniyetsizliğin artmasıyla birlikte, bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki muhtemel rakibi, İstanbul’un popüler belediye başkanı Ekrem İmamoğlu’nu ve İmamoğlu’nun çevresindeki yaklaşık 100 kişiyi oldukça şaibeli suçlamalarla gözaltına aldı. Tutuklamalar Türkiye’yi, Rusya’nın son yirmi yılda kat ettiği aşamaya sürükledi: Erdoğan, demokratik yollarla oturduğu koltuğun yetkilerini ülkeyi bir otokrasiye dönüştürmek için kullanıyor.

İmamoğlu Silivri Cezaevi’nden şu sözleri sarf etti: “Bu, cumhuriyetimizin kurumsal temellerinin kasıtlı olarak ortadan kaldırılmasıdır.”

Dünyanın geri kalanından gelen tepkiler ise zayıf oldu. İmamoğlu’nun tutuklanmasından kısa bir süre sonra Trump, Erdoğan için “Ben onu severim, o da beni sever” dedi. Pek çok Avrupalı lider sessiz kaldı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen sadece tutuklamanın “derin bir biçimde endişe verici” olduğunu belirtmekle yetindi. Türkiye’nin stratejik önemi ve Erdoğan’ın iktidarı elinde tuttuğu düşünüldüğünde kolay cevaplar vermek zor. Ancak dünya’daki demokrasiler dengeyi yanlış kuruyor. Türkiye halkını desteklemek ve Erdoğan üzerinde baskı kurmak için daha fazlasını yapabilirler.

Önemli bir nokta da Türk seçmenlerin Erdoğan’dan bıkmış görünmeleri. Anketlere ve siyasi analistlere göre bugün seçim yapılsa muhtemelen İmamoğlu kazanacak. Kendisini sosyal demokrat olarak tanımlayan 54 yaşındaki İmamoğlu, Mustafa Kemal Atatürk’ün 1919 yılında bir direniş grubu olarak kurduğu ve daha sonra modern Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk iktidar partisi haline gelen Cumhuriyet Halk Partisi’nin bir üyesi. Parti, Türkiye için laik bir siyasal tasavvuru taahhüt etmektedir.

İmamoğlu 2019 yılında Erdoğan’ın adayına karşı güçlü bir zafer kazanarak İstanbul Belediye Başkanı oldu. Aslında iki zaferden bahsetmek mümkün zira Erdoğan idaresi ilk seçimi iptal etti ve İmamoğlu daha sonra gerçekleşen ikinci seçimi daha kararlı bir şekilde kazandı. O zamandan beri İstanbul’un önemli su yollarından biri olan Haliç’in etrafındaki bölgeyi geliştirerek ve çocuklara ücretsiz süt sağlayarak etkileyici bir yönetim sicili oluşturdu. Dış ilişkilerdeki tutumu da ılımlı oldu; 7 Ekim 2023’teki terörist saldırıları nedeniyle Hamas’ı kınadı ve o zamandan beri İsrail’i Gazze’ye yaptığı saldırı nedeniyle eleştirdi. Buna karşın Erdoğan ise Hamas’ı bir kurtuluş örgütü olarak övdü ve İsrail’in yok edilmesi çağrısında bulundu.

Tüm farklılıklarına rağmen İmamoğlu laik bir ilerici, 71 yaşındaki Erdoğan ise dindar bir muhafazakar. İmamoğlu, Erdoğan’ın bir zamanlar olduğu gibi olma potansiyeline sahip: Orta Doğu’daki çatışmaları dizginlemeye yardımcı olurken yurtiçinde istikrar sağlayabilecek pragmatik ve popüler bir Türk lider olabilir. İktidardaki ilk yıllarında Erdoğan geniş bir siyasi koalisyon oluşturdu, ordudaki subayları sivil bir kontrol altına aldı, ekonomiyi büyüttü, ılımlı bir İslamcılığı teşvik etti, Kürt azınlıkla uzun süredir devam eden çatışmayı çözmeye çalıştı ve komşusu olan Yunanistan ile ilişkileri normalleştirdi. Yaklaşımı George W. Bush ve Barack Obama’yı kendisiyle ilişki geliştirmeye teşvik etti.

Ancak zaman içinde Erdoğan daha aşırılıkçı, daha yozlaşmış ve iktidarını pekiştirmeye daha fazla odaklanır hale geldi. 2003’te başbakan olarak iktidara geldi ve 2014’te cumhurbaşkanı seçildikten sonra Anayasa’yı değiştirmek üzere harekete geçti. O zamandan beri de otoritesini her şeyin üstünde tutuyor. Dış İlişkiler Konseyi’nden Steven Cook, “Başarılı bir siyasetçinin sağlıklı düzeyde görülebilecek türden paranoyası ve özgüveni, egomaniye ve kindarlığa metastaz yaptı. Bu metastaz Türk siyasi sistemindeki tüm kurumsal kontrol ve dengeleri yok etti.” İmamoğlu’nun tutuklanması, Erdoğan’ın Türkiye’nin süresiz cumhurbaşkanı olmak istediğinin bir işaretidir.

Bu hedefe doğru atacağı bir sonraki adım, bir sonraki seçimin yapılacağı 2028 yılında yeniden aday olmasını engelleyecek olan dönem sınırlamalarından kaçınmaya çalışmak olabilir. Bunu da erken seçim çağrısı yaparak ya da Anayasa’yı yeniden değiştirerek yapabilir.

Erdoğan’ın rakibinin tutuklanması emrini Trump’ın Beyaz Saray’a dönmesinden sadece iki ay sonra vermesi dikkat çekicidir. Trump, hem kendi ülkesinde iktidarı sağlamlaştırma girişimleri hem de Vladimir Putin gibi otokratlara yönelik övgüleriyle demokrasiyi küçümsediğini göstermiştir. Trumpist dünya görüşü, benzer düşünen liderleri kendi güçlerini iç muhalefeti ezmek için kullanmaya cesaretlendiren bir güç şovudur.

Ancak Trump’ın Erdoğan üzerindeki etkisinde bir umut ışığı var: Bu da Erdoğan’ın yabancı hükümetlerin tutumlarından etkilenebileceğinin bir işareti. Her ülke gibi Türkiye’nin de dünyanın geri kalanıyla ilişkilerini önemsemesi gerekiyor. Avrupa ülkeleri, Kanada, Japonya ve Hindistan da dahil olmak üzere diğer demokrasilerin Erdoğan’ın son hamlelerinden rahatsız olmak için birçok sebebi bulunuyor. Hatta Trump’ın bile endişelenmesi için sebepler var. 

Türkiye’nin İslamcı aşırıcılığa kayması, terörü destekleyen ve İsrail’i tehdit eden bir başka ülke haline gelebileceğini gösteriyor. En belirgin istikrarsızlık potansiyeli, Beşar Esad’ın diktatörlüğünden kurtulmaya çalışan Suriye’de. Avrupa’da Putin’in hırslarından ve Macaristan’da otoriterliğin yükselişinden endişe duyan siyasi liderler, Türkiye’nin demokrasinin gerilemekte olduğunun bir başka işareti olmasından endişe duymalıdır. Avrupa’nın Erdoğan üzerinde güç kuracak kozları bulunmakta: Almanya Türkiye’nin en büyük ticaret ortağı ve diğer bazı Batı Avrupa ülkeleri de çok geride değil.

Bu ülkeler seslerini yükselterek Erdoğan’ın durumunu daha az konforlu hale getirebilirler. Dahası, Erdoğan’ın ticaret, göç ve askeri tedarik gibi oldukça önemli olan geniş bir yelpazedeki konularda ülkesini  riske attığını açıkça ortaya koyabilirler. Dünyanın geri kalanı Türkiye’nin otoriterliğe kaymasını engelleyemeyebilir ancak bunu kesinlikle denemelidir. 

İmamoğlu’nun tutuklanmasının ardından yüz binlerce Türk, son yılların en büyük protesto gösterileriyle sokakları doldurdu. Bunu yapmak cesaret gerektiriyordu. Yetkililer bu yaşananlara, birçoğu düzmece davalarla karşı karşıya olan yüzlerce protestocuyu tutuklayarak karşılık verdi. Bu insanların ortaya koyduğu cesaret, halihazırdaki küresel sessizlikten daha fazlasını hak ediyor.

Kaynak: https://www.nytimes.com/2025/04/27/opinion/turkey-istanbul-protests.html

----

Yazar: Joseph E. Stiglitz | Çeviri: Mert Söyler | Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

----

Kasım’daki ABD başkanlık seçimi birçok açıdan kritik öneme sahip. Seçim, yalnızca Amerikan demokrasisinin geleceğini değil, aynı zamanda ekonominin sağlıklı bir şekilde yönetilmesini de ilgilendiriyor ve seçim sonuçlarının tüm dünya üzerinde büyük etkileri olacak.

Amerikalı seçmenler sadece farklı politikalar arasında değil, farklı politika hedefleri arasında da bir tercih yapacaklar. Demokratların adayı Başkan Yardımcısı Kamala Harris, henüz ekonomik planını tam olarak açıklamasa da büyük olasılıkla Başkan Joe Biden’ın programının ana unsurlarını sürdürecek. Bu program; rekabetin sürdürülebilmesi, çevrenin korunması (özellikle sera gazı emisyonlarının azaltılması), hayat pahalılığının düşürülmesi, büyümenin sürdürülmesi, ulusal ekonomik bağımsızlık, dayanıklılığın artırılması ve eşitsizliğin azaltılmasına yönelik politikaları kapsıyor.

TRUMP'IN NASIL BİR EKONOMİK VİZYONU VAR?

Öte yandan, rakibi eski Başkan Donald Trump, daha adil, güçlü ve sürdürülebilir bir ekonomi inşa etmeyi pek de hedeflemiyor. Cumhuriyetçilerin adayı, kömür ve petrol şirketlerine sınırsız destek vermeyi, Elon Musk ve Peter Thiel gibi milyarderlerle yakın ilişkiler kurmayı vadediyor. Bu da ABD ekonomisinin daha zayıf, rekabet gücünden yoksun ve daha eşitsiz hale gelmesine neden olacak bir yol haritası sunuyor.

Ayrıca, ekonomi yönetiminde hedefler belirlemek ve bu hedeflere ulaşacak politikalar oluşturmak ne kadar önemliyse, şoklara hızlı yanıt verebilmek ve yeni fırsatları değerlendirebilmek de aynı derecede önemli. Bu konuda iki adayın nasıl performanslar sergileyebileceklerine dair elimizde örnekler var. Trump, önceki başkanlık döneminde COVID-19 pandemisine son derece kötü bir şekilde yanıt verdi ve bu süreçte bir milyondan fazla insan hayatını kaybetti. Ülke liderliğe ihtiyaç duyarken, halka "çamaşır suyu enjekte etmelerini" önerdi.

Daha önce görülmemiş krizlerle başa çıkmak, en iyi bilimsel verilere dayanarak zor kararlar almayı gerektirir. Harris, bu tür durumlarda dikkatli ve dengeli çözümler üretebilecek bir lider. Trump ise kaostan beslenen, bilimi reddeden ve fevri davranan bir narsist.

ARTAN BELİRSİZLİK VE EŞİTSİZLİK 

Trump’ın Çin’e karşı önerdiği çözüm %60 ve üzeri oranda genel gümrük vergileri uygulamak. Ciddi bir ekonomist, bunun sadece Çin’den doğrudan ithal edilen ürünlerin değil, aynı zamanda Çin yapımı parçalar içeren birçok ürünün de fiyatını artıracağını kolayca söyleyebilir. Bu durumun bedelini en çok alt ve orta gelirli Amerikalılar öder. Enflasyon yükseldikçe ve ABD Merkez Bankası (Fed) faiz artırmak zorunda kaldıkça; yavaşlayan büyüme, artan enflasyon ve yükselen işsizlik gibi etkiler ekonomiye ağır darbeler vuracaktır. 

Durumu daha da kötüleştiren bir diğer nokta, Trump’ın Fed’in bağımsızlığını tehdit eden aşırı bir tutum takınması. Bu durum aslında yargının ve kamu hizmetlerinin bağımsızlığını baltalamaya yönelik girişimleri de düşünüldüğünde şaşırtıcı değil. Trump’ın yeniden başkan olması, ekonomik belirsizliği artıracak, yatırımları ve büyümeyi düşürecek ve neredeyse kesin olarak enflasyon beklentilerini yükseltecek.

Vergi politikaları da benzer sorunlarla dolu. 2017’de zenginlere ve şirketlere yapılan vergi indirimlerini hatırlayalım; bu indirimler daha fazla yatırım yerine sadece geniş çaplı hisse geri alımlarına yol açmıştı. Cumhuriyetçiler zenginlere vergi indirimi konusunda her zaman heveslidir, ama Cumhuriyetçilerin bile birkaçı bu politikanın bütçe açıklarını artıracağını gördü ve bu nedenle 2025’te sona erecek bir düzenleme eklediler. Fakat Trump, “damlama etkisi” teorisine dayanan vergi indirimlerinin işe yaramadığına ve maliyeti kendi kendine karşılamadığına dair tüm kanıtları görmezden gelerek, 2017 vergi indirimlerini yenilemek ve daha da derinleştirmek istiyor. Bu da ulusal borca trilyonlarca dolar ekleyecek.

Trump gibi popülistler bütçe açıklarını önemsemese de ABD’deki ve dünyadaki yatırımcılar endişelenmeli. Verimliliği artırmayan harcamalarla şişen açıklar, enflasyon beklentilerini yükseltir, ekonomik performansı zayıflatır ve eşitsizliği artırır. Ayrıca, Biden yönetiminin Enflasyonu Düşürme Yasası'nı iptal etmek, sadece çevreye ve ABD’nin rekabet gücüne zarar vermekle kalmaz, ilaç fiyatlarını düşüren düzenlemeleri ortadan kaldırarak yaşam maliyetlerini de artırır.

TRUMP'IN ÜNİVERSİTELERE KARŞI SAVAŞI

Trump ve onun atadığı iş dünyası odaklı yargıçlar, Biden-Harris yönetiminin güçlü rekabet politikalarını geri döndürmeye çalışıyorlar. Bu politikaların kaldırılması, piyasayı etkileme gücüne sahip şirketlerin etkisini artıracak ve yeniliği engelleyerek ekonomik performansı zayıflatacak, dolayısıyla eşitsizliği artıracaktır. Ayrıca, gelirle bağlantılı şekilde dağıtılan öğrenci kredileri aracılığıyla yükseköğretime erişimi artırma girişimlerini iptal ederek, 21. yüzyılın yenilikçi ekonomisi olmanın zorluklarına karşı ABD'nin hazırlıklı olmasını sağlayabilmek için en çok ihtiyaç duyduğu sektöre yapılan yatırımları azaltacaktır.

ABD ekonomisinin uzun vadeli başarısı için Trump'ın vizyonunun teşkil ettiği en büyük tehlikelerinden biri de şudur: Olası bir Trump yönetimi, Amerika'nın son 200 yıldaki rekabet avantajının ve yaşam standartlarının kaynağı olan temel bilim ve teknolojiye ayrılan bütçeyi büyük ölçüde kesecek. Trump'ın düşündüğünün aksine, ülkenin ekonomik gücü kumarhanelerde, golf sahalarında veya gösterişli otellerde yatmıyor.

Önceki döneminde Trump, bilim ve teknolojiye ayrılan bütçede büyük kesintiler önermişti, ama aşırı uçta olmayan Cumhuriyetçi Kongre üyeleri bu kesintileri engellemişti. Fakat bu sefer durum farklı olabilir; çünkü Cumhuriyetçi Parti, Trump’ın kişi kültünü yansıtan bir yapıya dönüşmüş durumda. Üstelik parti, ABD'nin bilimsel bilgi havuzunu genişleten, dünya çapında en yetenekli bireyleri çeken ve ülkenin rekabet avantajını sürdüren önde gelen üniversitelere karşı açıkça savaş açmış durumda.

Daha da kötüsü, Trump hem ulusal hem de uluslararası alanda hukukun üstünlüğünü zayıflatmayı kararlılıkla sürdürüyor. Tedarikçilere ve yüklenicilere ödeme yapmayı reddetmegeçmişi, onun karakteri hakkında çok şey söylüyor: Elindeki gücü kullanarak her şeyi elde etmeye çalışan bir zorba. Şiddet yanlısı isyancılara açıkça destek vermesi, durumu daha da ciddi hale getiriyor. Hukukun üstünlüğü sadece adil bir hukuki düzen için değil; sağlıklı işleyen bir ekonomi ve demokrasi için de kritik öneme sahip. 2024 sonbaharına yaklaşıldığında, ekonominin önümüzdeki dört yılda hangi zorluklarla karşılaşacağını tam olarak bilmek imkânsız. Ancak kesin olan bir şey var: Harris seçilirse, 2028'de ekonomi çok daha güçlü, daha eşit ve daha dayanıklı olacak.

----

Yazar: Jason Stanley | Çeviri: Mert Söyler | Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

----

Bangladeş’te dikkat çekici bir gelişme yaşandı. Başlangıçta, hükümetin belirli gruplara ayrıcalık tanıyan kota sistemi nedeniyle üniversite öğrencileri, geniş çaplı barışçıl protestolar başlattı. Giderek daha otoriter bir tutum sergileyen Başbakan Şeyh Hasina Vecid ise durumu küçümseyici bir yaklaşımla geçiştirmeye çalıştı. Fakat bu tavır, protestoları yatıştırmak yerine ülke genelinde daha da yayılmasına sebep oldu.

Temmuz ortasında hükümet sert bir şekilde karşılık verdi, polis yüzlerce öğrenciyi vurdu ve ülke genelinde interneti kesti. Sosyal medyada polis şiddetinin görüntüleri hızla yayıldı. Temmuz sonuna gelindiğinde, bu protestolar ülke çapında bir demokrasi hareketine dönüştü. Sonunda ordu da öğrencilere katıldı ve Hasina ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Öğrencilerin öncülüğünde yürütülen bu demokrasi hareketi, şiddet yanlısı bir otoriter lideri devirdi ve şimdilik başarıya ulaşmış gibi görünüyor.

ELEŞTİRİ VE MUHALEFETİN KALESİ: ÜNİVERSİTELER

Bangladeş’teki barışçıl öğrenci hareketi, komşu ülkelerde de yankı buldu. Pakistan’da popüler eski başbakan ve muhalefet lideri İmran Han, bir yıl önce Pakistan ordusunun talimatıyla hapse atılmıştı. Medyaya İmran Han’ın adını anmamaları, sözlerini yayınlamamaları ve fotoğraflarını göstermemeleri talimatı verilmişti. Han'ın muhalefet partisinin üyeleri de tutuklanmıştı. Ancak Pakistan’da da şaşırtıcı bir gelişme yaşandı. Bangladeş’teki öğrenci hareketinin başarısından ilham alan Pakistan Öğrenci Federasyonu, İmran Han serbest bırakılmazsa, ülke genelinde öğrenci protestoları başlatacaklarına dair hükümete bir ültimatom verdi.

Bangladeş’te yaşananlar ve Pakistan’da yaşanma ihtimali olanlar, otoriter rejimlerin en büyük korkusu. Otoriter liderler, eleştiri ve muhalefetin odak noktalarının üniversiteler olduğunun farkında. Üniversitelere yapılan saldırılar, faşizmin yükselişinin en önemli işaretlerinden biridir.

Hindistan’da otoriter ve Hindu milliyetçisi Başbakan Narendra Modi, 2014’ten bu yana ülkeyi yönetiyor. Hükümetinin belirgin özelliklerinden biri, Hindistan’ın önde gelen üniversitelerini "Hindistan karşıtı" olmakla suçlamak. Benzer şekilde, Macaristan’ın otoriter Başbakanı Viktor Orban da Budapeşte’deki Orta Avrupa Üniversitesini hedef almıştı ve “toplumsal cinsiyet ideolojisini” yaymakla suçlayarak demagojik bir kampanya başlatmıştı. Orban, yasaları kullanarak üniversiteyi ülkeden kovmayı bile başardı. 

ÜNİVERSİTELER ABD'DE DE HEDEF ALINIYOR

Amerika Birleşik Devletleri'nde de durum yapısal olarak aynı. Otoriter rejimler ya da otoriter olmak isteyenler, muhalefeti bastırmak amacıyla üniversiteleri doğrudan hedef alıyor. Yale Üniversitesi ve Harvard Hukuk Fakültesi mezunu olan Florida'nın Cumhuriyetçi valisi Ron DeSantis, seçimlerde geniş çaplı hileler yapıldığı yalanını kullanarak azınlıkların oy verme haklarını ciddi şekilde kısıtlayan, otoriter eğilimler taşıyan bir lider olarak dikkat çekiyor. ABD'de seçim hilesi neredeyse hiç yaşanmaz, kapsamlı bir araştırma bu oranın %0.0003 ile %0.0025 arasında olduğunu ortaya koymuştur. Buna rağmen DeSantis, ayrıca hayali seçim hilelerini soruşturmak üzere bir Seçim Suçları ve Güvenliği Ofisi de kurdu. 

DeSantis sadece azınlık seçmenleri değil, yükseköğretim kurumlarını da hedefine aldı. Amerikan Üniversite Profesörleri Birliği'nin (AAUP) Florida'daki kamu eğitim sistemine yönelik siyasi müdahaleler ve akademik özgürlük konulu özel komitesinin 2023 Mayıs'ındaki raporuna göre, "Florida'daki kamu üniversitelerinde akademik özgürlük, kadro güvencesi ve ortak yönetişim; ABD tarihinde benzeri görülmemiş siyasi ve ideolojik temelli bir saldırı ile karşı karşıya." Raporda, kamu üniversitelerinde profesörler üzerindeki idari tehditlerin çok ciddi olduğu ve bunun bir korku atmosferi yarattığı vurgulanıyor.

Tennessee, Florida'dan bile daha ileri giderek Cumhuriyetçi bir vali ve yasama organında Cumhuriyetçi nitelikli çoğunluğa sahip bir tek parti devleti haline geldi. Tennessee Temsilciler Meclisi ve Senatosu, Viktor Orban’ın düşünce kuruluşu Danube Enstitüsü’nü onurlandıran bir karar da aldı. Tennessee eyaletinde, "bölücü kavramların" öğretimini, kamu üniversiteleri de dahil olmak üzere yasaklayan bir yasa bulunuyor. Profesörlerin böyle bir kavramı (örneğin kesişimsellik) öğretip öğretmediğini bildirmek için eyalet yönetimi bir online form bile sunuyor.

OTORİTERLERİN İLK HEDEFİ ÜNİVERSİTELER VE AKADEMİSYENLER

Seçimlere ve genel olarak demokratik sistemlere yönelik saldırılar, neredeyse her zaman üniversiteleri hedef alır, tıpkı üniversitelerin de demokratik süreçleri koruma eğiliminde olması gibi. Yale Hukuk Fakültesi mezunu ve Cumhuriyetçi başkan yardımcısı adayı JD Vance, 2020 seçimlerinin seçim hileleri şüphesiyle onaylanmaması gerektiğini savunmuştu. Ulusal Muhafazakârlık Konferansı’nda yaptığı bir konuşmada, Richard Nixon’a atıfta bulunarak “Profesörler düşmanlarımızdır” demişti.

2023 sonbaharında, Hamas’ın terör saldırısına karşı İsrail’in Gazze’deki vahşi misillemesine tepki olarak, Amerikan üniversitelerinde soykırım karşıtı protestolar başladı. Bu protestolara çok sayıda Yahudi öğrenci de katıldı. Ama bu protestolar, Hamas yanlısı olmakla suçlandı ve elit üniversiteler, öğrencileri, profesörleri ve yönetimleri hem sözlü, hem siyasi, hem de fiziksel olarak hedef alındı. Bu saldırılar, üniversite öğrencilerine yönelik polis gücünün bir gösterisi olarak yorumlanabilir. 

ABD'de Cumhuriyetçi Parti, öğrenci hareketlerinin demokratik potansiyelinin gayet farkında. Otoriterliğe giderek daha çok yaklaştıkça, dünya genelindeki diğer sağcı otoriter hareketler gibi, muhalefeti bastırmaya çalışacak ve bunun ilk adımı üniversite öğrencileri ile akademisyenleri hedef almak olacak. Bangladeşli öğrenciler, büyük cesaret ve kararlılıkla bu stratejinin geri tepebileceğini gösterdiler.

(Yazar: Diane Coyle | Çeviri: Mert Söyler |  Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.)

Küresel ekonomik büyüme yavaşlarken, birçok kişi teknolojik yeniliklerin bu duruma çare olabileceğini düşünüyor. Örneğin, Uluslararası Para Fonu'nun son Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, yapay zekânın verimliliği ve GSYİH'yi artırma potansiyeline vurgu yapıyor. Fakat rapor, yapay zekânın etkisinin ne kadar büyük olacağı konusunda belirsizlikler bulunduğundan, bu tahminlere dikkatle yaklaşılması gerektiği uyarısında da bulunuyor. Yapay zekâ gerçekten de bize daha refah dolu bir gelecek sunabilir, ancak bu büyük ölçüde bu teknolojilerin nasıl geliştiğine bağlı.

Dünya şu anda iki büyük teknolojik devrimin ortasında: net sıfır, yani sera gazı emisyonlarını nötrleyen ekonomiye geçiş ve yapay zekâ benzeri diğer dijital teknolojilerin hızla yükselmesi. Bu devrimler, ekonomilerimizi yeniden şekillendirmeye, çalışma biçimimizi, ürettiğimiz ve tükettiğimiz mal ve hizmetleri, finansal piyasaların yapısını ve dinamiklerini değiştirmeye hazırlanıyor.

YENİ KÜRESEL ATILIMIN ANAHTARI YAPAY ZEKÂ MI?

Teknolojiye dair mevcut iyimserlik dalgası ve yeni teknolojilerin işgücü piyasalarına etkisi konusundaki kaygılar, yapay zekânın ekonomistler tarafından "genel amaçlı teknoloji" olarak kabul edilmesinden kaynaklanıyor. Bu tür yenilikler, belirli bir sektörde sınırlı kalmak yerine, tüm ekonomiyi etkiler.

Genel amaçlı teknolojiler iki ana gruba ayrılabilir: buhar makinesi ve elektrik gibi enerji üretiminde devrim yaratanlar ile matbaa ve telefon gibi iletişimi dönüştürenler. Bu tür yeniliklerin tam potansiyelini ortaya çıkarması genellikle yıllar, hatta on yıllar alabilir, ancak verimliliği artırarak hızlı ekonomik büyümeye yol açabilirler.

Dünya şu anda iki büyük teknolojik devrimin ortasında: net sıfır, yani sera gazı emisyonlarını nötrleyen ekonomiye geçiş ve yapay zekâ benzeri diğer dijital teknolojilerin hızla yükselmesi. Bu devrimler, ekonomilerimizi yeniden şekillendirmeye, çalışma biçimimizi, ürettiğimiz ve tükettiğimiz mal ve hizmetleri, finansal piyasaların yapısını ve dinamiklerini değiştirmeye hazırlanıyor. Ancak esas soru şu: Bu köklü değişimler, daha hızlı ekonomik büyümeye yol açacak mı?

18. ve 19. yüzyıllarda buhar gücü ve demiryollarının GSYİH'ye katkısını tam olarak ölçmek ilginç bir şekilde zor olsa da, bu döneme Sanayi Devrimi denmesinin bir sebebi var. Charles Dickens ve Émile Zola gibi yazarların ölümsüzleştirdiği bu gelişmeler insanların hem iş hayatını hem de günlük yaşamlarını kökten değiştirdi.

SANAYİ DEVRİMİ'NDEN ÇIKARILABİLECEK DERSLER

Tarih, bu dönüşümlerin nasıl gerçekleşebileceğine dair önemli dersler sunar. Bunlardan biri, teknolojik ilerlemelerin başlangıçta yüzeysel ve küçük adımlarla ilerler gibi görünebileceği, ancak uzun vadede geniş kapsamlı ve derin etkiler yaratabileceğidir. Örneğin, 18. ve 19. yüzyıllarda buhar gücü ve demiryollarının GSYİH'ye katkısını tam olarak ölçmek ilginç bir şekilde zor olsa da, bu döneme Sanayi Devrimi denmesinin bir sebebi var. Charles Dickens ve Émile Zola gibi yazarların ölümsüzleştirdiği bu gelişmeler insanların hem iş hayatını hem de günlük yaşamlarını kökten değiştirdi.

Ayrıca, teknolojik ilerlemeler her zaman yaşam standartlarında anında iyileşme sağlamaz ve büyük çaplı bir kargaşa yaratabilir. Johannes Gutenberg'in 15. yüzyılda hareketli matbaa makinesini icat etmesi buna iyi bir örnek teşkil eder. Bu icat, İncil'in yerel dillere çevrilmesini sağlayarak ve sıradan insanların erişimine sunarak, büyük sosyal ve kültürel değişimlerin önünü açtı.

Bu değişiklikler, dini metinler üzerindeki manastır kontrolünün zayıflamasına ve Protestanlığın yükselişine neden oldu, bu da şiddetli din savaşlarına yol açtı. Max Weber, Protestan iş ahlakının kapitalizmin temelinde yattığını savunmuştu. Bu teori zaman içerisinde tartışmalı bir hale gelse de matbaanın ve ucuz kitapların yaygınlaşmasının okuryazarlık oranlarını artırdığı ve Aydınlanma'nın temelini attığı su götürmez bir gerçektir.

Yapay zekâ devriminin yol açacağı toplumsal ve siyasal çalkantılar, yapay zekânın getirdiği doğrudan ekonomik etkileri gölgede bırakabilir. Ekonomistler yapay zekânın işgücü piyasasına olası etkilerini incelerken, siyaset bilimciler büyük dil modellerinin ürettiği dezenformasyon ve deepfake'lerin yarattığı istikrarsızlıkları ele alıyor.

EKONOMİK BÜYÜME, TOPLUMSAL VE SİYASAL ÇALKANTILARLA BİRLİKTE GELECEK

Matbaa ayrıca Sanayi Devrimi'ni tetikleyen kilit unsurlardan biri oldu, benzersiz bir deneycilik dalgası başlattı ve bilimsel merak duygusunu güçlendirdi. Akademi kökenli ekonomistlerin, matbaa ile ekonomik büyüme arasında doğrudan bir bağlantı kurması zor olabilir, ancak bu icat olmasaydı bildiğimiz dünya var olmayacaktı. Bu da yapay zekânın ekonomik etkilerine dair beklentilerimizi, en azından kısa vadede, sınırlı tutmamız gerektiğini gösteriyor. Yapay zekâ sektörü hızla büyüse de kısa ve orta vadede GSYİH'yi önemli ölçüde artırmasını beklemek için pek fazla sebep yok.

Ayrıca, yapay zekâ devriminin yol açacağı toplumsal ve siyasal çalkantılar, yapay zekânın getirdiği doğrudan ekonomik etkileri gölgede bırakabilir. Ekonomistler yapay zekânın işgücü piyasasına olası etkilerini incelerken, siyaset bilimciler büyük dil modellerinin ürettiği dezenformasyon ve deepfake'lerin yarattığı istikrarsızlıkları ele alıyor. Bilgi ve iletişim teknolojileri, normları ve kurumları ilk bakışta belli olmayan ama önemli şekillerde etkileyebilir.

Örneğin, demiryolu ağının gelişimi, insanların ve malların taşınmasını kolaylaştırarak ekonomik olarak güçlü ve yoğun nüfuslu şehirlerin hızla büyümesini sağladı. Benzer şekilde, televizyonun ortaya çıkışı, tüketici beklentilerini yeniden şekillendirdi ve kadınların iş gücündeki rolüne dair yerleşik normları sarstı.

Bu tür değişimlerin öngörülemez olduğunu kabul etmek gerekiyor. Ancak bu, yaratmak istediğimiz toplumu dikkatlice düşünmemiz ve teknolojiyi bu amaca uygun şekilde nasıl kullanabileceğimizi sorgulamamız gerektiği anlamına geliyor. Elektrik ve kanalizasyon sistemleri gibi genel amaçlı teknolojiler, siyasi ve toplumsal tartışmalarla şekillenir. Yapay zekânın gelişimini durdurmak veya yavaşlatmak mümkün olmasa da liderler ve politika yapıcılar bu güçlü teknolojilerin ekonomik büyümeye katkı sağlasın ya da sağlamasın, insanlığın yararına kullanılmasını sağlamalılar.

Yazar: Robert Reich | Çeviri: Mert Söyler | Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

Dünyanın en zengin insanı Elon Musk, hızla devasa servetini denetlenemeyen bir siyasi güce dönüştürüyor. Bu gücüyle de şu anda Trump'ı ve dünya çapındaki diğer otoriter liderleri destekliyor. Musk, daha önceki adı Twitter olan X’in sahibi. Geçen ay Donald Trump’ı açıkça desteklediğini duyurdu. Daha öncesinde de Trump yanlısı bir siyasi eylem komitesinin (PAC) kurulmasına yardımcı olmuştu. Bu sırada da eski ABD başkanı Trump, X platformunda yeniden görünür olmaya başladı.

MUSK, ABD SEÇİMLERİNDE TRUMP'IN TARAFINDA

Musk geçtiğimiz haftalarda, daha öncesinde Trump'ın seçim kampanyasında çalışan ve saha organizasyonu konusunda uzmanlaşmış bir Cumhuriyetçi ismi işe aldı. Hem Trump hem de Musk, eğer Trump ikinci kere başkan seçilirse beraber çalışma fikrini birkaç kere gündeme getirmişlerdi. Ağustos ayının başlarında Trump ile X üzerinden yaptığı bir konuşmada Musk, “Bir hükümet verimlilik komisyonu oluşturmak harika olurdu ve böyle bir komisyona yardımcı olmaktan mutluluk duyarım” demişti.

Musk ayrıca, Kamala Harris’in seçim kampanyasının yayınlanan ilk videosunun üstüne sahte dublaj yapılmış bir versiyonunu da paylaşmıştı. Yapay zekâ ile içeriğiyle oynanmış videoda Harris, “ülkeyi yönetmeye dair herhangi bir fikri olmadığını” ve kendisinin “çeşitliliği yansıtmak için işe alınmış en üst düzey kişi” olduğunu söylüyor. Musk, bu videoyu “müthiş” diye etiketleyerek paylaştı ve şu ana kadar yüz milyonlarca izlenme aldı.

Michigan Eyalet Sekreteri, Musk'ın desteklediği "America PAC" isimli siyasi eylem komitesinin, kişisel verilerini paylaşmaları konusunda insanları kandırdığını öne sürmüştü. America PAC’in internet sitesinde kullanıcılara oy kaydı yaptırma konusunda yardım edileceği vaat edilmesine rağmen; internet sitesi, siyasi rekabetin yoğun olduğu eyaletlerdeki kullanıcıların adlarını ve telefon numaralarını topluyor ve bu bilgileri anti-Harris ve Trump yanlısı reklamlar göndermek için kullanıyor.

Dijital Nefretle Mücadele Merkezi'nin yeni raporuna göre, Musk bu yıl X hesabından seçimle ilgili toplamda 50 tane sahte iddia paylaştı. Bu iddiaların toplamda 1,2 milyar görüntülenmesi var ve hiçbir paylaşımına X’in doğrulama sisteminden herhangi bir “topluluk notu” eklenmedi. Rusya ve diğer yabancı aktörlerin, bu yılki başkanlık seçimlerini Trump lehine etkilemek için X’i kullandığına dair kanıtlar giderek artıyor. Musk, bu durumu engellemek için pek bir şey yapmadı. Öte yandan, Musk dünya genelinde sağcı hareketleri destekliyor. Birleşik Krallık’ta aşırı sağcı gruplar, azınlıklara saldırdı ve Musk’ın X platformu, kız çocuklarına yönelik bıçaklı bir saldırı hakkında yanlış bilgiler yaydı. Musk, bu nefret eylemlerinin kışkırtıcılarına sadece göz yummakla kalmadı, aynı zamanda bu yalanları retweetleyerek destekledi.

X, YALANIN VE YANLIŞ BİLGİNİN KAYNAĞI HALİNE Mİ GELDİ?

Son 10 ay içerisinde Musk, göçle ilgili bir iç savaş öngörüsünde en az sekiz kez bulundu. Britanya’da göç karşıtı sokak isyanları patlak verdiğinde, “iç savaş kaçınılmaz” şeklinde bir paylaşım yaptı. Avrupa Birliği Komisyonu üyesi Thierry Breton, Musk’a AB yasalarını hatırlatan bir açık mektup gönderdi. Bu mektupta; nefret, kargaşa, şiddete teşvik veya dezenformasyon gibi zararlı içeriklerin yayılmasının yasak olduğuna dikkat çekti ve AB’nin “vatandaşlarını ciddi zararlardan koruma konusunda çok dikkatli” olacağını belirtti. Musk ise bu mektuba Tropic Thunder filminden bir esprili bir sahneyle cevap verdi.

Elon Musk kendisini “sınırsız ifade özgürlüğüne inanan” birisi olarak tanımlasa da otoriter hükümetlerin sansür taleplerinin %80’inden fazlasını kabul etti. Türkiye'deki seçimlerden iki gün önce, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı eleştiren hesapları engelledi. Otoriterlerle olan dostane ilişkileri genellikle işlerine de olumlu yansıyor. Musk, Tayvan’ı Çin hükümetine devretme önerisinde bulunduktan kısa bir süre sonra Tesla şirketi, Çin hükümetinden vergi indirimleri aldı. Musk, dünyanın en zengin insanı olabilir ve en etkili sosyal medya platformlarından birine sahip olabilir. Ancak bu, onu durdurmak için güçsüz olduğumuz anlamına gelmiyor.

İşte Musk’ı dizginlemenin altı yolu:

1. Tesla'yı boykot edin.

Tüketiciler, Musk’ı daha da zenginleştirip daha fazla zarar verebilir hale getirmemeli. Öte yandan, Tesla'ya yönelik bir boykot halihazırda başlamış olabilir. Son yapılan bir ankete göre, İngilizlerin üçte biri Musk’ın son davranışları yüzünden Tesla almaktan vazgeçmiş durumda.

2. Reklamverenler X’i boykot etmeli.

Büyük reklamverenlerden oluşan bir koalisyon böyle bir boykot düzenledi. Musk ise boykotu düzenleyenleri rekabet karşıtı yasaları ihlal ettikleri gerekçesiyle dava etti. Musk, kendisini ve X’i eleştiren reklamverenlere atıfta bulunarak kendi X hesabından “İki yıl barış denedik, şimdi ise savaş zamanı” yazdı.

3. Tüm dünyadaki düzenleyici kurumlar, eğer Elon Musk X’te yalan ve nefret yaymayı bırakmazsa tutuklama tehdidinde bulunmalı.

Küresel düzenleyici kurumlar bu yönde adımlar atıyor gibi görünüyorlar. Örneğin, 24 Ağustos'ta Fransa’da Telegram’ın kurucusu Pavel Durov'un tutuklanmasında, Fransız yetkililer Durov'un nefret suçları ve dezenformasyonun yayılmasında suça iştirak ettiğini söylüyorlar. Musk gibi, Durov da kendisini sınırsız ifade özgürlüğüne inanan olarak tanımlıyor.

4. ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), bireyleri tehlikeye atabilecek yanlış içerikleri kaldırmasını Musk’tan talep etmeli ve bunu yapmazsa FTC Yasası'nın Beşinci Maddesi uyarınca dava etmelidir.

Musk’ın, ABD anayasası birinci değişiklik maddesi uyarınca korunan ifade özgürlüğü, kamu yararından üstün değildir. İki ay önce ABD Yüksek Mahkemesi, dezenformasyon içeren paylaşımları kaldırmaları için sosyal medya platformlarına federal kurumların baskı yapabileceğine dair karar vermişti. Bu karar, kamu yararı için teknik bir kazanım oldu.

5. ABD hükümeti ve biz vergi mükellefleri, Musk üzerinde ek bir güce sahibiz, tabii eğer bu gücü kullanmaya istekli olduğumuz takdirde. Musk'ın SpaceX'inden başlamak üzere ABD, Musk'la olan sözleşmelerini sonlandırmalıdır.

Wall Street Journal'in haberine göre 2021’de ABD, gizli ve askeri uyduları fırlatmak için SpaceX ile 1,8 milyar dolarlık bir sözleşme yaptı. Bu anlaşmalar, SpaceX'in gelirinin önemli bir parçası haline geldi. Elon Musk, Eylül 2022'de Kırım'daki saldırıda Starlink hizmetini Rus kuvvetlerine karşı Ukrayna'nın kullanmasına izin verilmediğini ifade etmesine rağmen, geniş bant internet hizmeti için Pentagon ve SpaceX sözleşme imzaladı. Geçtiğimiz yılın Ağustos ayında da Pentagon, SpaceX'in Starshield birimine, Pentagon ortaklarına iletişim hizmetleri sağlaması için 70 milyon dolarlık bir ödeme yapmıştı.

Tüm bunlar olurken, SpaceX roket fırlatma pazarında büyük bir paya sahip oldu. 2022’de ABD'deki fırlatma noktalarından yapılan atışların üçte ikisi SpaceX roketleriyle yapıldı ve bu yılın ilk altı ayında da roket fırlatmalarının %88'ini SpaceX üstlendi. Özel sektörle sözleşmeler yaparken yüklenicinin güvenilirliğini ABD hükümetinin değerlendirmesi gerekiyor. Musk’ın değişken ve dürtüsel davranışları hem kendisini hem de yönettiği şirketleri güvenilmez kılıyor. Ayrıca hükümet, tekelleşmeye katkıda bulunup bulunmadığını da göz önünde bulundurmalıdır. Musk'ın SpaceX'i hızla bir tekel haline geliyor.

ABD hükümeti, kamu yararını hiçe saydığını defalarca gösteren Musk’ın uydularını ve roket fırlatıcılarını neden ulusal güvenlik için bu kadar kritik ve vazgeçilmez hale getiriyor? Gücünü tekrar tekrar kötüye kullanan ve kamu çıkarına aldırmayan birine neden daha fazla ekonomik güç veriliyor? Bunun mantıklı bir gerekçesi yok. Amerikan vergi mükellefleri Elon Musk’ı finanse etmeyi bırakmalı.

6. Musk’ın desteklediği başkan adayının seçilmesi engellenmeli.

Yazar: Tracy Walsh      |     Çeviri: Mert Söyler         |       Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

Çocukken hepimiz "kulaktan kulağa" oynamışızdır. Bir mesaj sırayla kişiden kişiye fısıldanır ve mesaj her defasında biraz daha bozulur. Bu oyunda, mesajın aslı değil, insanların nasıl anladığı önemlidir. Ama 1975’te ABD Savunma Bakanı James Schlesinger’ın dediği gibi, "Herkesin kendi görüşü olabilir, ama kendi gerçekleri olamaz."

Bugün bu söz, iklim değişikliği için de geçerli. Bilim insanlarının büyük çoğunluğu, insan faaliyetlerinin atmosferi, okyanusları ve karaları ısıtarak kısa sürede büyük değişikliklere neden olduğu konusunda hemfikir. Ancak kamuoyunda durum bu kadar net değil. Bilim insanlarının %97'si iklim değişikliğinin insan kaynaklı olduğunu kabul ederken, toplumun geri kalanında bu fikir birliği yok.

ABD’de Demokrat seçmenlerin %82’si insan faaliyetlerinin iklim değişikliğine büyük ölçüde katkıda bulunduğuna inanırken, Cumhuriyetçilerde bu oran sadece %38. Bu bölünme, krize verilen tepkilerde de kendini gösteriyor.

AYNI GERÇEKLER, FARKLI ALGILAR

Çeşitli araştırmalar ve anketler, iklim değişikliği konusunda Avrupa'da Amerika Birleşik Devletleri'ne göre daha güçlü bir fikir birliği olduğunu gösteriyor. ABD’de vatandaşların sadece %12’si, bilim dünyasının iklim değişikliği konusunda neredeyse tam bir fikir birliği içinde olduğunun farkında. Bu durum dezenformasyon, medyanın olayı ele alış şekli ve bilişsel önyargılar gibi etkenlerin bir sonucu. İklim değişikliğini tartışmaya açık bir konu gibi göstermek, bilimsel gerçeklerin önemini azaltır ve iklim değişikliğini inkâr eden veya çözümleri geciktirengörüşleri güçlendirir.

Ayrıca, kanıtların ideolojik yorumlarını yalnızca bilimsel bir anlaşmazlık gibi sunma eğilimi var: ABD’de Demokrat seçmenlerin %82’si insan faaliyetlerinin iklim değişikliğine büyük ölçüde katkıda bulunduğuna inanırken, Cumhuriyetçilerde bu oran sadece %38. Bu bölünme, krize verilen tepkilerde de kendini gösteriyor. 

2015 Paris Anlaşması gibi sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütleri genellikle bağlayıcı değil. Bu da değişimin önündeki en büyük engeli ortaya koyuyor: Bu taahhütler herhangi bir yasal zorunluluk içermiyor, etkili yaptırım mekanizmalarına sahip değil ve hesap sorulabilirlik mekanizmaları eksik. Bu da anlaşmaların altını oyuyor ve dengesiz, tutarsız uygulamalar, bazı ülkelerin “bedavadan yararlanmasına” yol açıyor. Bu ülkeler, emisyonların azalmasından faydalanırken, maliyete çok az katkı sağlıyorlar.

YAPTIRIM YOKSA HESAP VEREN DE YOK

Uluslararası toplumun genel tepkisi aslında pek de yavaş sayılmaz. Hükümetler ve çok taraflı kuruluşlar, konunun ciddiyetini fark ettikçe, farklı düzeylerde de olsa, iklim değişikliğini hafifletme ve uyum sağlama planlarını uygulamaya koymak için taahhütler verdiler.

Aynı durum, karbon salınımlarını azaltma planlarında da geçerli, fakat 2015 Paris Anlaşması gibi sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütleri genellikle bağlayıcı değil. Bu da değişimin önündeki en büyük engeli ortaya koyuyor: Bu taahhütler herhangi bir yasal zorunluluk içermiyor, etkili yaptırım mekanizmalarına sahip değil ve hesap sorulabilirlik mekanizmaları eksik. Bu da anlaşmaların altını oyuyor ve dengesiz, tutarsız uygulamalar, bazı ülkelerin “bedavadan yararlanmasına” yol açıyor. Bu ülkeler, emisyonların azalmasından faydalanırken, maliyete çok az katkı sağlıyorlar.

Şirketlerin, ülkelerin ve küresel enerji sektörünün geçiş planları, karbon salınımlarını nötrlemeye ve net sıfır hedeflerine ulaşmak için detaylı stratejiler içeriyor. Bu planlar, teknolojik yeniliklerden yeni regülasyonlara, yatırımlardan bireysel ve toplumsal davranış değişikliklerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Ancak, karbon salınımlarını nötrleme ve net sıfır gibi hedefler konusundaki kafa karışıklığı, birçok durumda değişimi zorlaştıran bir engel oluyor.

2015 Paris Anlaşması'ndan bu yana bazı ilerlemeler kaydedildi. O dönemde mevcut politikalarla 2030'a kadar emisyonların %16 artması bekleniyordu. Şu anki projeksiyonlara göre bu artış %3'e kadar düşürüldü ancak küresel ısınmayı 2°C ile sınırlamak için emisyonların %28, 1,5°C ile sınırlamak için ise %42 azaltılması gerekiyor. Örneğin, Çin'in enerji sektöründeki karbondioksit emisyonları 2023'te %5,2 arttı. Bu durum, hedefe ulaşmak için 2025'te %4-6 kadar büyük oranda bir azaltım yapılması gerektiği anlamına geliyor. 

KARBON EMİSYONLARINI NEDEN YAVAŞLATAMIYORUZ?

İnsanlığın iklim değişikliğine karşı tutumundaki tutarsızlıkların basit veya tek bir açıklaması yok. Bu sorun oldukça karmaşık ve karmaşıklığını anlamadan davranışları değiştirmek zor. Yıllık büyüme hızı yavaşlasa da, fosil yakıtlara olan küresel talep henüz zirveye ulaşmadı. 2030'a kadar zirveye ulaşması bekleniyor, ama bunun gerçekleşmesi için elektrikli araçların yaygınlaşması, Çin ekonomisinin yavaş büyümesi ve yenilenebilir enerjiye daha fazla yatırım yapılması gerekiyor. 

Petrol ve doğal gaz yatırımlarına hâlâ büyük miktarda para akıtılıyor. 2016-2023 yılları arasında yıllık ortalama yaklaşık 0.75 trilyon dolar bu sektöre yatırıldı. 2023’te temiz enerjiye yapılan küresel yatırım ise yaklaşık 1.8 trilyon dolara ulaştı; fakat bu yatırımlar çoğunlukla Çin, Avrupa Birliği ve ABD gibi birkaç ülkede yoğunlaşıyor. Hidrokarbonlara yatırılan her dolara karşılık temiz enerjiye yaklaşık 1,8 dolar yatırım yapılıyor, ancak bu paranın tamamı yenilenebilir enerjilere gitmiyor. Ayrıca, uzun vadeli “geri tepme etkileri”, yani fiyatın düşmesinden dolayı talepte yaşanabilecek olan büyük artışlar kömür gibi bazı ham maddelerin kullanımındaki azalmaları yeniden yükseltebilir. Ayrıca, karbondioksit emisyonlarını azaltmanın yararları küresel ve uzun vadeli olsa da, maliyetleri genellikle yerel ve anlık oluyor.

Bu arada, düşük gelirli ve gelişmekte olan ülkelerde kalkınma hâlâ pek çevre dostu değil. Örneğin, Hindistan'ın kömüre bağımlılığı devam ediyor. Oysa karbon emisyonlarını azaltmanın faydaları, birçok sektörde maliyetlerden daha ağır basıyor. 

Bazı çözümler, kaynakları daha verimli yönetmek için altyapı veya teknoloji gerektiriyor, ama daha da önemlisi, yaşam tarzımızda ve değerlerimizde değişiklikler yapmamızı gerektiriyor. Klasik ekonomi rasyonellik kavramını merkeze alarak, yeterli bilgi ve gelirle bir bireyin her zaman kendi refahını en üst düzeye çıkaracak seçimler yapacağını varsayar.

ÇÖZÜMLER HÂLÂ BELİRSİZ

Tek bir çözüm olmadığını görmek zor değil. Bazı çözümler, kaynakları daha verimli yönetmek için altyapı veya teknoloji gerektiriyor, ama daha da önemlisi, yaşam tarzımızda ve değerlerimizde değişiklikler yapmamızı gerektiriyor. Klasik ekonomi rasyonellik kavramını merkeze alarak, yeterli bilgi ve gelirle bir bireyin her zaman kendi refahını en üst düzeye çıkaracak seçimler yapacağını varsayar. Ancak bu yaklaşım yetersiz kalıyor; insanların sadece tüketimle tatmin olmayı hedeflediğini varsayıyor ve başkalarıyla paylaşılan hayalleri, beklentileri ve hedefleri görmezden geliyor.

1950'lerde Herbert Simon'un çalışmaları, kararlarımızın aslında sınırlı rasyonellik ile daha doğru bir şekilde açıklandığını ortaya koymuştu. Bilişsel kapasitemiz, bilgi ve zamanımız sınırlı olduğu için, gerçekliği basitleştiriyor ve buna uyum sağlıyoruz. Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” kavramı, katı moderniteden daha esnek, değişime daha yatkın bir topluma geçişi anlatır. Bu yeni düzende insanlar, uzun süre aynı davranış kalıplarını sürdürmekte zorlanırlar. Benzer şekilde Gilles Lipovetsky, bireysel arzuların anında tatminini, etik ilkelere bağlılık ve fedakarlığın önüne koyan bir kültürün bireycilik ve hazcılığından bahseder.

Bu fikirleri, iklim eylemi ve iklim değişikliğine uyum için adil geçiş süreçlerinde ortaya çıkan fedakârlık zorunluluklarıyla nasıl uzlaştırabiliriz? Belki de çözümün bir parçası, bu karmaşıklığı kabul etmek ve kararlarımızın nasıl şekillendiğini anlamaya çalışmaktır. Önyargıları ve tutarsızlıkları başkalarında fark etmek, kendimizde fark etmekten daha kolaydır.

Yazar: Joseph E. Stiglitz  |  Çeviri: Mert Söyler |  Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

Dünyadaki hemen her ekonomiyle karşılaştırıldığında, ABD bugün oldukça iyi bir durumda, ama altı çizilmesi gereken üç önemli nokta var.

Birincisi, ekonomik eşitsizlikler çok büyük. İkincisi, şirketlerin dar görüşlü davranışları yetersiz yatırımlara ve dayanıklılığın düşük olmasına yol açtı. Üçüncüsü ise sağcıların, hükümetleri baltalama çabaları; eksik kamu yatırımlarına, yetersiz kamu hizmetlerine ve zayıf regülasyonlara neden oldu. Bu durum alt yapının bozulmasına, iş gücünün büyük bir kesiminde sağlık ve eğitim sorunlarına, ayrıca yüksek maliyetler oluşturan çevre kirliliklerine ve piyasayı manipüle edebilen şirketler problemlerine yol açtı. 

Geçen çeyrekte GSYİH büyümesi %2,8 oldu. Bunun temel nedeni ise Biden-Harris yönetimi döneminde çıkarılan Enflasyon Düşürme Yasası ve yarı iletken çip üretimini ve araştırmalarını destekleyen CHIPS gibi önemli yasa tasarılarıyla sağlanan güçlü teşvikler. Bu yasalar altyapıyı geliştirdi, bilimi güçlendirdi ve ABD'nin mikroçip piyasasındaki önemli bir zayıflığını giderdi. Fiyatları yükselten arz eksikliğini gidermek için piyasaların harekete geçmesiyle enflasyon hızla düştü.

 PROBLEMLERLE BÜYÜYEN ABD EKONOMİSİ

Tüm bu problemlere rağmen, ABD ekonomisi gayet iyi gidiyor. Geçen çeyrekte GSYİH büyümesi %2,8 oldu. Bunun temel nedeni ise Biden-Harris yönetimi döneminde çıkarılan Enflasyon Düşürme Yasası ve yarı iletken çip üretimini ve araştırmalarını destekleyen CHIPS gibi önemli yasa tasarıları ile sağlanan güçlü teşvikler. Bu yasalar altyapıyı geliştirdi, bilimi güçlendirdi ve ABD'nin mikroçip piyasasındaki önemli bir zayıflığını giderdi. Fiyatları yükselten arz eksikliğini gidermek için piyasaların harekete geçmesiyle enflasyon hızla düştü.

Fakat hâlâ yapılması gereken çok şey var. Pandemi sürecinde şirketlerin piyasadaki fiyatları manipüle edebilme güçleri zaten yüksek olan seviyelerden astronomik düzeylere yükseldi. Biden-Harris yönetimi bu durumu düzeltmek için önemli adımlar attı ancak dijital rekabet ekonomisine yönelik, 21. yüzyıl tehditlerine göre uyarlanmış yeni yasalar çıkarılmalı. Yüksek evsizlik oranları konut sistemimizin de bozuk olduğunun bir işareti. Zengin bir ülkenin daha iyisini yapabilmesi gerekir.

Sağlık sistemimiz de çökmüş durumda, bir çözüm bulmamız gerekiyor. Diğer gelişmiş ülkelere kıyasla kişi başına çok daha fazla sağlık harcaması yapmamıza rağmen yaşam beklentimiz daha kısa ve sağlık hizmetlerine erişimde büyük eşitsizlikler yaşıyoruz.

İklim değişikliği de varoluşsal bir tehdit oluşturuyor. Kısa vadede bile aşırı hava olaylarının yol açtığı zararları onarmak ve deniz seviyesindeki yükselmelere uyum sağlayabilmek için GSYİH'nın giderek daha büyük bir kısmını harcamamız gerekecek.

Enflasyon Azaltma Yasası, siyasetçiler tarafından yeşil dönüşümün başlangıcı olarak değerlendirilmeli. Bu dönüşümü yapabilmek için daha fazla regülasyon, kamu yatırımı ve karbon fiyatlandırması gerekecek. Ayrıca, bu sorunu çözebilmek için küresel iş birliğinde gerçek bir öncülük göstermemiz gerekiyor. Geri kalmamalıyız.

Şirket yönetimi yasalarında ve düşünce tarzında yapılacak değişiklikler anlamlı bir dönüşüm yaratabilir. Böylece odak noktamız, kısa vadeli hisse senedi değerlerinden; müşteriler, çalışanlar, topluluklar ve çevre dahil olmak tüm paydaşların uzun vadeli refahına daha fazla önem vermeye geçiş yapabilir. Bunu başarmanın bir yolu da uzun vadeli yatırımcıların daha fazla söz sahibi olabilmesi için şirket yönetimlerinde normalden daha fazla haklar veren sadakat paylarıyla olabilir.

KISA VADEDEN UZUN VADELİ BAKIŞ AÇISINA GEÇİŞ

Neoliberal kapitalizm dar görüşlü bir yaklaşım sergiledi. 2008'deki finans kriz ve pandemi sırasında görülen düşük dayanıklılık, bu durumun en öne çıkan iki örneğidir. En büyük zorluk ise, daha uzun vadeli düşünmeyi teşvik etmek olacak. Şirket yönetimi yasalarında ve düşünce tarzında yapılacak değişiklikler anlamlı bir dönüşüm yaratabilir. Böylece odak noktamız, kısa vadeli hisse senedi değerlerinden; müşteriler, çalışanlar, topluluklar ve çevre dahil olmak tüm paydaşların uzun vadeli refahına daha fazla önem vermeye geçiş yapabilir. Bunu başarmanın bir yolu da uzun vadeli yatırımcıların daha fazla söz sahibi olabilmesi için şirket yönetimlerinde normalden daha fazla haklar veren sadakat paylarıyla olabilir.

ABD ekonomisi kısa vadede dört büyük tehdit ile karşı karşıya. Birincisi, mevcut enflasyonun temel sebebinin talep fazlalığından ziyade konut piyasası gibi alanlardaki sektörel arz sıkıntıları olduğunu Amerikan Merkez Bankası FED anlamıyor gibi gözüküyor.

Araba fiyatlarının düşmesini sağlayan çip arzındaki artış, yüksek faiz oranları sayesinde olmadı ve aynı şekilde, konut maliyetlerini düşürmek için gerekli olan yeni konut arzını da yüksek faizler sağlamayacak. Tam aksine, bu sorunları daha da kötüleştirecektir.

İkinci olarak, eğer Donald Trump seçilirse, Biden-Harris yönetiminin en önemli yasalarının yürürlükten kaldırılması ve yüksek gümrük tarifelerinin uygulanması enflasyonu ciddi şekilde artırıp büyümeyi yavaşlatacaktır. Üçüncü olaraksa, finans piyasalarındaki deregülasyonlar yeni bir finansal kriz riskini artıracak; çevre yasalarının kaldırılması ise sadece bizi tarihin yanlış tarafına koymakla kalmayacak, aynı zamanda geleceğin yeşil teknolojilerinde rekabet avantajımızı düşürecektir.

Son olarak ise, eğer Trump seçilirse, geçtiğimiz Trump döneminde yapılan vergi indirimlerinin yeniden yapılması ve muhtemelen daha da genişletilmesi eşitsizliği artıracak, ihtiyaç duyduğumuz kamu yatırımlarını daha da azaltacak ve özel yatırımların bile azalmasına yol açabilecektir. 2017 yılında Trump'ın kurumlar vergisini azaltması, daha fazla yatırım veya büyüme getirmedi, tam aksine daha büyük bütçe açıkları ve artan eşitsizlik yarattı. Şirketler hisse geri alımları yaptılar ve yaklaşık bir trilyon dolarlık yüksek kar payları ödediler. 

Kısacası, şimdiye kadar saydığım pek çok sorunu çözmemize engel olan ve ekonomimize yönelik en büyük tehdidi oluşturan etken tamamen siyasi. İki parti de başarılı bir ekonomi için tamamen farklı vizyonlar sunuyor. Bir parti, 21. yüzyıl ekonomisinin nasıl işlediğini anlamıyor ve asıl olarak geçmişe dönmeyi hedefliyor. Zamanı geri almak mümkün olmasa da, bu politikalar ilerlemeyi tersine çevirip daha da sorunlu bir sistem yaratabilir.

EKONOMİK PROBLEMLERİN ASIL KAYNAĞI VE ÇÖZÜMÜ: SİYASET

Şirketlerin kasalarındaki nakit azalınca, yeni ve kârlı fırsatları değerlendirme kapasiteleri zayıflıyor. Tasarruf sahipleri ise aslında üretken yatırımlara gitmesi gereken fonlarını, düşük vergiler ve yüksek pazar güçleri sayesinde değerleri iyice artan şirketlere yatırım yapmak için kullanıyorlar.

Kısacası, şimdiye kadar saydığım pek çok sorunu çözmemize engel olan ve ekonomimize yönelik en büyük tehdidi oluşturan etken tamamen siyasi. İki parti de başarılı bir ekonomi için tamamen farklı vizyonlar sunuyor. Bir parti, 21. yüzyıl ekonomisinin nasıl işlediğini anlamıyor ve asıl olarak geçmişe dönmeyi hedefliyor. Zamanı geri almak mümkün olmasa da, bu politikalar ilerlemeyi tersine çevirip daha da sorunlu bir sistem yaratabilir. Bu, belki en üstteki birkaç kişiyi zenginleştirebilir, ama bundan bile emin değilim. Eğer ekonomi genel olarak kötüye giderse, bazı zenginler bile zarar görebilir.

Diğer parti ise her derde deva bir çözüm sunmuyor, çünkü zaten böyle bir çözüm yok. Ama ekonominin sorunlarını doğru teşhis etmiş, refahın paylaşımını artırmayı hedefleyen ve bazı konularda benim istediğimden daha muhafazakâr olsa da finansal açıdan ihtiyatlı bir strateji sunuyor.

Yazar: Ian Bremmer | Çeviri: Mert Söyler | Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.

Çin Komünist Partisi (ÇKP), Amerika’nın Kasım ayındaki belirsizliklerle dolu seçimlerine nasıl tepki verecek? Çin, kendisinin ekonomik doğal büyümesini engellemek ve küresel etkisini sınırlamak konusunda Demokratlar ve Cumhuriyetçilerin hemfikir olduklarına inanıyor. Çinli liderlere göre, Demokratlar ve Cumhuriyetçilerin fikir ayrılığı yaşadığı tek nokta, Çin’i durdurmak için hangi ekonomik ve siyasi yöntemlerin kullanılacağı ve bunların ne zaman ve nasıl uygulanacağı.

Bu bakış açısı, Washington için pek de şaşırtıcı olmasa gerek. Sonuçta, ABD Başkanı Joe Biden, Trump yönetiminin uyguladığı yeni gümrük vergileri ve teknoloji ihracatlarına kısıtlamalar getirme politikasını devam ettirdi. Ayrıca Japonya, Güney Kore, Avustralya, hatta Hindistan gibi ülkelerle Çin karşıtı ittifakları genişletti.

Trump, seçimleri kazanma şansı az farkla daha yüksek olan aday olarak öne çıkarken, Çinli liderler, Demokratların başkan adayı Başkan Yardımcısı Kamala Harris’e kıyasla, yeni bir Trump yönetimine erkenden hazırlık yapmanın daha önem arz ettiğine inanıyorlar.

ÇİN, OLASI BİR TRUMP HÜKÜMETİNE HAZIRLANIYOR

Fakat tüm bunlar; Çin'in, Demokratları ve Cumhuriyetçileri birbirinin aynısı gördüğü anlamına gelmiyor. Aksine, Çin’in, Donald Trump’ın olası ikinci başkanlık döneminin getirebileceği sıkıntılara hazırlık yaptığı açıkça görülüyor. Trump, seçimleri kazanma şansı az farkla daha yüksek olan aday olarak öne çıkarken, Çinli liderler, Demokratların başkan adayı Başkan Yardımcısı Kamala Harris’e kıyasla, yeni bir Trump yönetimine erkenden hazırlık yapmanın daha önem arz ettiğine inanıyorlar.

Çin hem ABD ile ilişkilerinde hem de uluslararası alanda istikrar arzusunu güçlü bir şekilde sürdürüyor. Bunun nedeni, COVID-19 pandemisi sırasında Çin Komünist Partisi’nin uyguladığı sert karantina önlemlerinin ekonomiye verdiği zararın hâlâ tam olarak toparlanamamış olması. Çinli yetkililer, Trump’ın seçimi kazanması durumunda ABD pazarlarının daha da kapalı hale gelmesinin, Çin’i kendi iç tüketim pazarını güçlendirmeye ve diğer dış pazarlara yönelmeye zorlayacağını düşünüyorlar. Bu da aslında, ticaret savaşını Çin’in tırmandırmayı düşünmediği anlamına geliyor.

Çin, ABD ile hükümetler arası görüşmelerin ve askeri iletişimin daha efektif yürütülebilmesi için çalışmalarını sürdürüyor. Fakat ÇKP yetkilileri bir yandan da, Trump’ın Çin ihraç mallarına %60 vergi uygulama tehdidini gerçekten ciddiye alıp almadığını, yoksa sadece Çin’i daha iyi ticaret ve yatırım şartları sağlamaya mı zorlamak istediğini anlamaya çalışıyorlar. En büyük endişeleri ise Trump’ın olası bir zaferi sonucunda Çin’e tanınan "kalıcı normal ticaret ilişkileri" statüsünü iptal etmesi ihtimali. Eğer bu yaşanırsa, Çin’in Dünya Ticaret Örgütü’ne girişini sağlayan ve uzun yıllar boyunca ABD-Çin ekonomik ilişkilerini sürdüren anlaşmanın tersine çevrilmesi ihtimali ortaya çıkabilir.

Çin, ABD başkanlık seçimlerinin sonucuna nasıl hazırlanıyor?

Çinli liderler, Trump’ın hamlelerine karşı sabırlı olmayı ve Amerika’nın kendi ekonomik zayıflığının ve Çin’in çatışma istememe tutumunun Trump’ı başka bir hedefe yönlendirebileceğini ummayı da seçebilirler. Alternatif olarak ise, Çin’le ekonomik ilişkilerinden hâlâ fayda sağlayan ABD müttefiklerine yakınlaşmayı da deneyebilirler. Çinli liderler bu ülkelere daha fazla ticari pazar erişimi sunarak, daha az çatışmacı bir yaklaşım benimsemesi için Trump yönetimine ABD müttefiklerinin lobi faaliyetleriyle baskı yaratmasını sağlayabilir ya da bu ülkeler de “Önce Amerika” politikalarının hedefi olurlarsa, Çin’le daha yakın iş birliği yapmaya meyledebilirler.

Fakat büyüme zaten zayıfken daha fazla ekonomik acıya katlanmak, Çinli tüketicileri yabancılaştırabilir ve bu da öfkelerinin ÇKP liderliğine yönelmesine neden olabilir. Daha büyük risk ise, Çinli liderlerin geçen yılki sınırlı etkileşim neticesinde yeterli sonuçlar alınamadığına karar vermesi ve bir sonraki düşmanca tavırlı ABD başkanının her zaman bir seçim uzaklıkta olabileceğini düşünmeleri olacaktır.

Eğer böyle düşünürlerse, ABD’nin ekonomik baskısına (kim başkan olursa olsun) daha kararlı ve sert bir güvenlik politikasıyla yanıt verebilirler. Bu durumda, eğer ABD gerçekten Çin ekonomisiyle bağlarını koparma konusunda daha agresif bir yaklaşım benimserse, Tayvan’a karşı Çin’in askeri ve diplomatik manevralarını durdurmaya zorlamak için elinde çok daha az koz olacaktır.

Ukrayna ve Orta Doğu’daki savaşlarla ilgili ABD’nin pozisyonlarına daha yakın bir tutum almak da Çin’in yararına olmayabilir. Zira bu çatışmalara son verilmesi, ABD’nin elinin rahatlamasına ve Çin’e karşı daha sert bir tutum benimseyebilme imkânı bulmasına neden olabilir.

ABD ve Çin arasındaki gerilim daha yakın ilişkilerle çözülebilir mi?

Elbette, ÇKP yönetimi, Çin karşıtı politikaları ABD’de daha az popüler hale getirmek amacıyla daha dostane bir yaklaşım da benimseyebilir. Örneğin, ABD’de üretim ve yeni iş alanları açmak için Çin yatırım yapma sözü verirse ve ihracatı karşılıklı olarak kabul edilebilir bir seviyede sınırlamak için bir anlaşma yaparsa, bu durum ABD politikasını etkilemek için Çin'e yeni bir koz sağlayabilir.

Ama Çin yetkilileri, bu tarz hamleleri Trump’ın zayıflık olarak değerlendirebileceğini ve baskı stratejisini daha da sertleştirebileceğini gayet iyi biliyorlar. Ayrıca, Trump ya da Harris böyle bir anlaşmayı kabul etse bile, bir sonraki ABD başkanının bu anlaşmayı bozup yenisini talep etme olasılığı her zaman bulunuyor. Ukrayna ve Orta Doğu’daki savaşlarla ilgili ABD’nin pozisyonlarına daha yakın bir tutum almak da Çin’in yararına olmayabilir. Zira bu çatışmalara son verilmesi, ABD’nin elinin rahatlamasına ve Çin’e karşı daha sert bir tutum benimseyebilme imkânı bulmasına neden olabilir.

2025 için en olası senaryo, Çin liderliği ile Washington’daki yeni yönetimin birbirinin güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirdiği bir gerilim dönemi olacaktır. Her iki tarafın da en büyük umudu ise, mevcut ekonomik belirsizliğin her iki tarafı da daha pragmatik olmaya teşvik etmesi ve dünyanın en önemli ikili ilişkisine daha fazla zarar verilmesinin önlenmesidir.

21. YÜZYILIN ALTINI: KRİTİK MİNERALLER VE JEOPOLİTİK REKABET

YEŞİL DÖNÜŞÜMÜN SOSYAL MALİYETİ: MADENCİLİK VE İNSAN HAKLARI

İKLİM DOSTU MADENCİLİK MÜMKÜN MÜ?

Türkiye genelinde binlerce kişi, bazı sokak hayvanlarına ötanazi uygulanmasına izin veren bir yasa maddesinin iptal edilmesi için protestolar düzenledi. Muhalefet milletvekilleri ve hayvan hakları grupları bu yasa tasarısını "katliam yasası" olarak nitelendiriyor. Erdoğan yaptığı konuşmada "yoğun ve yorucu" bir oturumun ardından bu yasaya oy veren AKP ve MHP milletvekillerine teşekkür etti.

YASA, TOPLUMU İKİYE BÖLDÜ

İstanbul'un Şişhane Meydanı'nda yüzlerce kişi ise hükümeti protesto etti. "Katliam yasanız bizim için bir kâğıt parçasından ibaret. Yasayı sokakta biz yazacağız. Nefret ve düşmanlık değil, yaşam ve dayanışma kazanacak" diye seslendi. Başkent Ankara'da ise hayvanseverler Çankaya belediyesi önünde toplanarak yasayı protesto etti. Ana muhalefet partisi CHP ise yasayı Anayasa Mahkemesi'ne götürerek iptal ettirmeye çalışacağını açıkladı.

KATLİAM YASASINA KARŞI MUHALEFET DİRENİYOR

Bu yılın başında yapılan seçimlerde Türkiye'nin en büyük belediyelerinin çoğunu kazanan CHP, bu yasayı uygulamayacağını duyurmuştu. Ancak yeni kabul edilen yasa, görevlerini yerine getirmeyen belediye başkanlarına iki yıla kadar hapis cezası getiriyor.

GÖREVLERİNİ YERİNE GETİRMEYEN BELEDİYE BAŞKANLARINA İKİ YIL HAPİS CEZASI

Dördüncü sanayi devrimi demokrasileri nasıl etkileyecek?

Otoriter rejimler ve zayıf demokrasiler, yüz tanıma yapay zekâsını Çin'den ithal etmeye daha eğilimli. Çin'in otoriter rejimlere özel bir ilgisi mi var, yoksa tüm ürün kategorilerinde bu ülkelere daha fazla ihracat mı yapıyor? Çin'in yüz tanıma yapay zekâsı ihracatını diğer ileri teknoloji ihracatlarıyla karşılaştırdığımızda ise yüz tanıma yapay zekâsının, Çin'in otoriter rejimlere özel bir eğilim gösterdiği tek teknoloji alanı olduğunu gördük.

OTORİTER REJİMLER İÇİN ÇİN’İN GÖZETLEME PAKETİ

Huzursuzluk dönemlerinde büyük miktarda Çin gözetim yapay zekâsı teknolojisi ithal eden otoriter rejimlerin ve zayıf demokrasilerin, düşük ithalat yapan ülkelere kıyasla gelişmiş demokrasilere dönüşme olasılığının daha düşük olduğunu gösteren kanıtlar buluyoruz. Bu durum; otokrasilerin huzursuzluk dönemlerinde kullandıkları gözetim yapay zekâsı ithalatı, seçim kurumlarının zayıflatılması ve askeri teknoloji ithalatı gibi taktiklerin demokratik olmayan rejimleri sağlamlaştırmada etkili olabileceğini gösteriyor.

YAPAY ZEKÂ, OTOKRATİK REJİMLERİ GÜÇLENDİREBİLİR

İklim krizi yeni normalimiz

Daha iyi bir gelecek mümkün mü?

Yenilenebilir enerjilere geçiş

Doğayı nasıl onarabiliriz?

“Doğal yaşamın bir parçasıyız”

ABD'de başkanlık seçimi için yarışan iki adayın 81 ve 78 yaşında olması tek sorun değil. ABD'nin yasa yapıcıları da yaşlanıyor. Yaşlıların yönetimde olduğu tek ülke ABD de değil. Vladimir Putin ve Şi Cinping 71 yaşında. Hindistan'ın lideri Narendra Modi 73 yaşında; İran'ın dini lideri Ali Hamaney 85 yaşında. Şu anki en yaşlı devlet lideri olan Kamerun Devlet Başkanı Paul Biya ise 91 yaşında, Biden'dan tam on yaş büyük.

YAŞLILARIN LİDERLİĞİNDE BİR DÜNYA

Yaşlılar siyasi gücü büyük ölçüde ellerinde tutarken, daha bireyselleşmiş ve atomize olmuş toplumlarımızda yaşlılar genellikle ihmal edilir ve eskiden destek sağlayan sosyal ağlar feci şekilde yıpranmıştır. Bir diğer ironi ise gençlik ve gençlik kültürünü yücelten toplumlarda yaşarken siyasi gücün anahtarlarını yaşlı liderlere vermemizdir.

GENÇLİK TUTKUSU, YAŞLILIK BİLGELİĞİ

Batı'da (dünyanın geri kalanında her zaman geçerli olmasa da) nüfusun yaşlanması gibi demografik değişimler, yaşlıların gücünü sürdürmesinde önemli bir rol oynuyor. Fakat demografik faktörlerin ötesinde asıl mesele siyasi alanda yatıyor.

ELİTLER VE YAŞLI LİDERLER NEDEN İKTİDARI BIRAKMIYOR?

Bu belgeler, ABD güçlerinin Irak'ta tutuklulara yaptığı işkenceler, vatandaşları ABD güçleri tarafından işkence gören devletlerin bu davaları soruşturmaması için ABD tarafından yapılan baskılar, Iraklı sivillerin kayıt altına alınmadan toplu şekilde katledilmesi ve çatışmaları daha da körükleyen gizli silah anlaşmaları gibi resmi olarak reddedilen skandallar için kanıt oluşturdu.

WikiLeaks NASIL KURULDU VE NEDEN TARTIŞMA YARATTI?

Assange'ın mahkemeye çıkmayı reddetmesi, hesap verebilirlik ve "etik davranma" gerekliliği konusunda savunduğu ilkelerle çelişiyor. Yine de hikayenin tüm bu karmaşıklığına rağmen, meselenin özünde yatan mesaj değişmiyor: ABD'nin Assange'ın peşine düşmesi ve yargılaması, iktidardakilerin gizlemek istediği gerçekleri ifşa edebilme ve onları sorumlu tutabilme becerilerimize yönelik bir saldırıdır.

JULIAN ASSANGE’IN SUÇLAMALARI KABUL ETMESİ NE ANLAMA GELİYOR?

Değerlerden ve sosyalist olduğundan bahsediyor (her ne kadar kamuoyu, sosyalist olup olmadığından ya da bunun iyi mi yoksa kötü mü olduğundan tam emin olmasa da). Birçok selefinden daha otantik bir işçi sınıfı geçmişine sahip olduğunu rahatlıkla söyleyebilir.

İŞÇİ SINIFI KÖKENLİ VE "SOSYALİST"

Siyasi kariyeri başlamadan önce alışılmadık bir şekilde bir devlet kurumunu yönetmiş deneyimli bir lider olarak başbakanlık çalışma makamı ve konutu olan 10 Numara Downing Street'e geliyor.

GÖREV ADAMI

Starmer'ın tam olarak nerede durduğu bir muamma ya da diğer bir deyişle "mantıklı ve sade bir şekilde paketlenmiş bir kapalı kutu" olarak kalmaya devam ediyor. Bir destekçisi ise "Starmer'ın en büyük güçlerinden biri, “İşçi Partisi'nin belirli bir hizbinden hiç olmamış veya onlara borçlu olmamış olması." diyor.

GİZEMLİ BİR ADAM

Temel bilgilerle başlayarak öğrencilere yapay zekanın kabulü mümkün kullanımı konusunda açık bir rehber oluşturabilirsiniz. Stanford Üniversitesi konuya şu şekilde yaklaşıyor: "Üretken YZ araçlarının ödev veya sınavların önemli bir kısmını tamamlamak için kullanılması yasaktır. Öğrenciler, (ufak tefek kullanımlar dışında) üretken YZ kullanımlarını bildirmeli ve herhangi bir şüphe durumunda, yapay zekadan yararlandıklarını açıklamalıdır."

YÜKSEKÖĞRETİMDE YAPAY ZEKA POLİTİKASINA GİRİŞ

Öğrencilerin ödevlerini tamamlarken baskı altında hissedip kolaya kaçarak YZ kullanabileceklerini inkar edemeyiz. Yale Üniversitesi’ne göre bunun bir çözümü ödevlerin düzenini ve yapısını değiştirmek olabilir. Bu şekilde öğrencilerin kopya çekme olasılığı önemli ölçüde azaltılıp öğrenmeleri geliştirilebilir.

AKADEMİK BÜTÜNLÜK VE ÜRETKEN YAPAY ZEKA İLİŞKİSİ

Yükseköğretimde Yapay Zeka Politikası İçin Üç Odak Noktası

• Tüm paydaşları dahil edin. Öğrenciler, öğretim üyeleri, yöneticiler, BT uzmanları, araştırmacılar ve idari çalışanların yanı sıra tedarikçi ve teknoloji ortaklarınız gibi dış gruplarla konuşun.

• Elinizdekileri öğrenin. Mümkünse, sıfırdan başlamak yerine mevcut YZ politikaları üzerine inşa edin.

• Eğitici ve öğretici kılavuzlar hazırlayarak YZ okuryazarlığının gelişmesini destekleyin.

Haber kuruluşları, OpenAI gibi teknoloji firmalarıyla gazetecilik içeriklerini, bu şirketlerin modellerini eğitmek için kullanılmak üzere satma konusunda yoğun görüşmelere girmiş durumda. Görünüşe göre, doğru ve iyi yazılmış haberler, insanların fikri üretimlerini izinsizce toplayan bu modeller için en değerli kaynaklardan biri haline geldi.

MEDYA KURULUŞLARI TEKNOLOJİ ŞİRKETLERİNE NASIL TESLİM OLDU?

Geçmişteki teknoloji anlaşmalarıyla büyük yaralar alan medya şirketlerinin, adeta balıklama atlarcasına bu anlaşmalara yönelmesi son derece endişe verici. Üstelik bu anlaşmalar, medya şirketleri için geçmiştekilerden bile daha kötü sonuçlar doğurabilir.

YAPAY ZEKA, GAZETECİLİĞİN SONUNU MU GETİRECEK?

Zira yapay zeka modellerini geliştirmek için kullandıkları veri setleri devasa ve karmaşık yapıda, bu nedenle hesaplamaların doğruluğunu denetlemek de son derece zor. Dahası, bu yapay zeka şirketleri hâlâ kendi sürdürülebilir iş modellerini oluşturmakta zorlanıyorlar.

MEDYA VE YAPAY ZEKA ARASINDA SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR EKONOMİK YAPI KURULABİLİR Mİ?

MEDYA, BU SARMALDAN NASIL KURTULABİLİR?

ZAFERİNİN ARKASINDAKİ NEFES, KALP VE LİDER ENERJİSİ

KAOSUN ORKESTRA ŞEFİ: ARDA GÜLER’İN ZAFER GECESİ

İkinci turda Ulusal Birlik partisinin mutlak çoğunluğu kazanabilir ve Le Pen'in 28 yaşındaki çırağı Jordan Bardella başbakan olabilir ya da Ulusal Birlik çoğunluğu elde edemeyip Fransa'nın, hiç kimsenin çoğunluğu sağlayamadığı dağınık bir parlamento ile istikrarsızlık dönemine girmesine sebep olabilir. Ama Avrupa karşıtı ve Fransa'yı önceliklendiren milliyetçilerin hükümete gelmesi artık sadece bir zaman meselesi.

MACRON'UN ERKEN SEÇİM HAMLESİ AŞIRI SAĞI İKTİDARA GETİRDİ

Seçenekler ya şimdi bir Ulusal Birlik hükümetinin kurulması ya da kaos ve istikrarsızlık döneminden sonra bir Ulusal Birlik hükümeti olarak görünüyor; ama bu seçenek de yeni bir seçime yol açabilir.

ULUSAL BİRLİK'İN HÜKÜMET KURMASI ENGELLENEBİLİR Mİ?

Enerji kaynaklarının büyük bir kısmı teknoloji alanındaki çalışmalara aktarıldığında, konutlarda elektrik kullanımı gibi temel ihtiyaçlar için enerji sıkıntısı ortaya çıkabilir. Birleşik Krallık'tan gelen güncel veriler, ülkenin eski elektrik şebekesinin kapasitesinin yetersiz olduğunu ve uygun fiyatlı konut projelerini için engel teşkil ettiğini gösteriyor.

DİJİTAL ÇAĞIN KARANLIK YÜZÜ: YAPAY ZEKA VE ENERJİ TÜKETİMİ

Politika yapıcılar, teknolojik ilerlemeyi ve çevresel sürdürülebilirliği yürütmeye çalışırken, madenciliğe daha az dayalı iş modellerini teşvik etmenin mücadelesi içerisindeler. Bu, günübirlik çözümlerle halledilebilecek bir konu değil. Kalıcı ve kapsamlı bir bakış açısıyla ele alınması gerekiyor.

ÇEVRESEL AÇIDAN SÜRDÜRÜLEBİLİR TEKNOLOJİK İNOVASYON

Amerika'da bu tür bir ahbap çavuş kapitalizminin yol açtığı sorunlar, 19. ve 20. yüzyıllarda defalarca kez patlak verdi. Örneğin, 1837 Paniği, şeffaf olmayan ve yolsuzlukla beslenen riskli kamu altyapısı finansman yöntemleri tarafından kısmen tetiklenmişti. Bu durum, Çin'in bugün karşı karşıya olduğu açmazla ürkütücü bir benzerlik taşıyor.

ÖNCE AMERİKA

İki yüzyıllık bir zaman diliminde, Amerika'daki yolsuzluk, basit hırsızlık ve küçük rüşvetlerden, yasallaştırılmış erişim parasına evrildi. Yaldızlı Çağ’daki skandallar, İlerici Dönem’de (1896-1920) kapsamlı idari reformlarının önünü açtı. İlericiler, çıkar amaçlı siyasi atamaları sona erdirdi ve gelir elde etmek için rüşvet ve harç toplamak zorunda olmayan profesyonel bir memurluk sistemi kurdular. Şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri, kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasının önüne geçti.

YOLSUZLUK NASIL EVRİLİR

Çin'in siyasi olarak desteklenen gayrimenkul müteahhitleri en parlak dönemlerinde, devletin kolaylaştırdığı ucuz kredilerle geniş araziler topladılar. Regülatörler ise daha inşa edilmemiş evlerin satışa sunulması gibi riskli iş uygulamalarına göz yumdular, hatta bu uygulamaları teşvik bile ettiler. Yüksek kazanç hırsıyla geçen bu yirmi yılda birçok siyasetçi yolsuzluğa bulaştı.

FİNANSAL STEROİDLERİN RİSKLERİ

Gelişmekte olan ülkelerdeki politika yapıcılar, günümüzün zengin ülkelerinin geçmişlerinden basit dersler çıkarma cazibesine kapılmamalı. Yolsuzlukla mücadele kesinlikle gerekli, fakat sürdürülebilir ekonomik büyümeyi sağlamak için tek başına yeterli değil.

GENİŞ AÇIDAN BAKMAK

Ulusal Siber Güvenlik Birliği'nden Bilgi Güvenliği Direktörü Cliff Steinhauer, "Apple doğru şeyler söylüyor gibi görünüyor. Ancak bunun nasıl uygulanacağını zamanla göreceğiz" dedi. Üretken YZ yarışına geç katılan Apple, Google, Microsoft ve Amazon gibi rakiplerinin gerisinde kalmıştı.

APPLE, RAKİPLERİNİN GERİSİNDE KALMIŞTI

Apple'ın YZ ile ilgili gizlilik güvencelerinin merkezinde yeni Özel Bulut Bilgi İşlem teknolojisi bulunuyor. Apple, Apple Intelligence özelliklerini çalıştırmak için gerekli çoğu bilgisayar işlemini cihazlarda gerçekleştirmeyi hedefliyor. Yöneticilerin Pazartesi günkü açıklamalarına göre, cihazların kaldıramayacağı kadar çok işlem gücü gerektiren fonksiyonlar için işlemler "kullanıcı verileri korunarak" buluta aktarılacak.

ÖZEL BULUT BİLGİ İŞLEM TEKNOLOJİSİ

Eğer Foreign Affairs dergisinin internet sitesine girer ve arama çubuğuna “çağ” terimini (İngilizce "the age of...") yazarsanız ahlaksızlık, enerji güvensizliği, cezasızlık, önce Amerika, büyük güçlerin münakaşası ve iklim felaketi gibi bir sürü çağ türü karşınıza çıkıyor.

BİR SÜRÜ ÇAĞ

Bu karmaşa çağına genel bir çerçeve çizmek için siyaset bilimci Ivan Krastev, Mark Leonard ve ben, "alakart (à la carte) dünya" kavramını ortaya attık. Bu kavram ile, batılı olmayan büyük ve orta güçlerin pragmatik ittifaklar kurduğu ve aynı anda farklı güç boyutlarında farklı ortaklarla iş birliği yaptığı bir düzeni tanımlıyoruz.

ALAKART DÜNYA

Yapay zeka da dahil olmak üzere teknolojinin hızla gelişmesi ise bir diğer yapısal değişim. Henry Kissinger, yapay zekanın askeri uygulamalarının doğası gereği öngörülemezliğinin; ABD, Çin ve Rusya arasındaki nükleer caydırıcılığın hassas stratejik dengesini bile bozabileceğini savunmuştu.

KISSINGER, YAPAY ZEKANIN HASSAS DENGELERİ BOZABİLECEĞİNİ SAVUNMUŞTU

YZ halüsinasyonu nedir?

Halüsinasyonlar önlenebilir mi?

YOLSUZLUK KARŞITI DÜZENLEMELER

CASUSLUK KARŞITI ÖNLEMLER

SIFIR COVID POLİTİKASI

ÖZEL EĞİTİM

Dolayısıyla hiçbir tümel kümeye atfedilemeyecek davranışsal bir yeti midir zekâ? Buna evet diyecek olursak. Turing testinin bir yapay zekâ için kriter olup olmadığını sorgulamak zorundayız. Neden “zekâ”nın tek referansı insan olsun?

Sözü uzatmadan, ortaçağın sonuna kadar Batı felsefesini (buna İslam ve Arap felsefesini hatta kimi zaman kelam geleneğini de ekleyebiliriz) etkileyen Aristotelesçi mantık, özünü korumasına karşılık Leibniz, Bolzano ve Boole gibi mantıkçılarla aşılmış 19. yy.’da Viyana Çevresi’nin (Wiener Kreis) da etkisiyle Frege, Peano, Russell gibi matematiksel mantıkçıların ileri fikirlerinin ortaya çıkmasıyla birlikte başka bir mecraya doğru evrilmiştir.[5]

Viyana Çevresi’nin erken döneminde çok etkisi olan Wittgenstein ile birlikte bambaşka bir yere evrilen akıl yürütme sanatı, Tarski ve Gödel ile başka bir noktaya ulaşır.[6] Bu da bizi kısaca bulunduğumuz noktaya çok yakınlaştırıyor. Gottlob Frege ve Charles Sanders Peirce tarafından dünyaya tanıtılan birinci derece mantık (first order logic). Bu mantığın çerçevesi nedir? İlk önce terimler mantığının yetersizliğini gördük; şimdi de predikat (önermeler) mantığının yetersizliğine bakalım, bu da bizi bilgisayarlara bir adım daha yaklaştıracaktır: Örneğin “kaldırımlar ıslaksa yağmur yağmıştır” gibi şartlı bir önermeyi düşünelim. Kaldırımların ıslak olması için yağmur bir gereklilik midir (necessary/wichtig)? Ya da mantıkçı veya filozof, fizikçi Feynman’ın gedankenexperiment’i (düşünce deneyi) olarak bilinen çift yarık deneyi sonucunda ışığın “hem dalga hem de parçacık” özelliğini taşıdığı yönündeki bilgiyi nasıl yorumlayacaktır? Birinci derece mantık, tüm sorunlardan azade olmasa da bazı “özelliklerin” diğer bazı “özelliklere” ait olduğu fikrine dayanır. Burası önemlidir. Frege’nin saf düşüncenin aritmetik üzerine modellemesine dair ileri sürdüğü kurgunun temelinde de bu vardır.[7]

Dolayısıyla iki önerme terimi arasındaki indirgeme, önermeler arasındaki ilişkilere dayanır. Önerme terimlerinin kavramlarına değil. Programlama dilleri de tam olarak bunun üzerine kuruludur; eğer Python, C++ ya da Java programlarından birisi, önerme terimlerinin kavramsal “geçerliliği” (validness) üzerine kurulu olsaydı, bugün Amazon müşterilerini takip etmesi için gerekli veri analizini yapamazdı. Elbette instagram ünlülerinin etkilerinin takip edilmesi ve Twitter dezenformasyonları için kullanılan yapay zekâyı, pornografi için kullanılan yapay zekâyı saymıyorum bile. Bu kadar insani bilgeliğin geldiği son başarılı nokta ne kadar büyüleyici! Değil mi? Biz yapay zekâya dönelim; bu ne menem bir şeydir ki, önermeleri kavramsal olarak değerlendirmeden, matematiksel bir önermeler zincirini yorumlayarak öğrenebilmektedir? İşte burası, sezgisel olan ile rasyonel olan arasında ilk sayfada ifade ettiğim soruna bizi yaklaştıracaktır. Aşağıdaki önermeler zincirini ele alalım:

a [(P ∨ Q) · ~ (P · Q)]

Ba ~ P /∴ BaQ 

Bu, benim bal mı peynir mi yiyeceğimi anlatan bir semboller dizinidir, P’yi peynir olarak düşünelim; ikinci önermede P’yi yemiyorum, o hâlde bal yiyebilirim. Birinci derece mantığın kompleks -ve hatta geçmişi kadim Yunan’a dayanan- bazı paradokslarına değinmeden diyebiliriz ki bu son derece verimli ve kullanışlıdır ve yüce müjde de şudur ki, bazı nesnelerin kavramsal özelliklerinin hangi özellikleri taşıyıp taşıdığı meselesine değinmeksizin pek çok kavramsal objeyi birbirine iliştirebilir, bunlardan analiz yapabilir ve sonuç çıkarabilir. Dolayısıyla birinci derece mantık, Napolyon’un, “kısa boylu Fransız imparatoru” ilişkisini, kavramsal şemalandırma içerisinde sadece kendi sentaktik yapısında çözümler, çünkü kısa boylu Fransız imparatoru ve kralları listesinin bir özellikler şeması olarak tanımlamadan, ikisi arasındaki ilişkiyi sembolle “kavramsallaştırır”. Bilgisayar programının 0 verilen değeri tanımamasının tam olarak sebebi budur; özellik ile ilişkilendiremediği değeri tanımlamaz ve doğru olmadığına hükmeder. Boole’un mantıksal sistemiyle aşılan şey, birinci derece mantık tarafından toplu fonksiyon (total functions) olarak tanımlanır.[8] Bilgisayar programları da tam olarak bu fonksiyonların dijital kavramsallaştırılmasına dayanmaktadır.

Linguistik analizi kuvvetli ChatGPT ile bir çocuğun dilbilgisini karşılaştıralım; çocuklar neden içinde doğduğu, annesinden öğrendiği ana dilin gramer yapısını aksatmadan öğrenebilir? Eğer beyin belirli bir programlama ile çalışmıyorsa bu nasıl açıklanabilir?

TURING’IN ELMASI, ADEM’İN ELMASI

Ancak birinci derece mantık bile, belirli bir programlama düzeyine varsa bile, insan nous’unun yani onun öznel akıl yürütme biçiminin eşsiz bir unsuru olan anlama tarafıyla ilgili bir sorunu olacağı kesin gibidir. Turing makinesi terimi, Charles Boole ve Ada Lovelace (Lord Byron’ın kızıdır kendileri) gibi modern bilgisayar sistemleri fikrinin “ecdadı” olan büyük matematikçi Alan Turing (1912-1954) tarafından ortaya atılan bir terimdir. Turing makinesi, temelde bir makinenin insan soruşturmacı tarafından sorulan sorulara, soruşturmacının onun bir bilgisayarı insandan ayırt edemeyecek cevaplar verecek kadar ileri olduğu fikrine dayanır.[9]

Eğer bir makine bu şekilde insanı “kandırıyorsa” Turing testini geçmiş demektir. Bu oldukça geniş bir tanımlamadır. İşin garip tarafı ise şu ana kadar gerçekten bu testi geçebilen bir makinenin olup olmadığının hâlâ aydınlatılamamış olmasıdır. Biz insanlar olarak bir varlığa “zekâ” atfediyorsak, bunun sebebi o varlıkla ilgili “zekâ” belirtisinin tek referans kaynağının  insan olmasıdır. Bu hatta Tanrı/tanrılar için bile geçerlidir. Neden yapay zekâ için geçerli olmasın? Ve fakat, bu gerçekten büyük bir problemdir; eğer siz Stable Diffusion yapay zekâsına, “şeytanın bacağını kıran adam” diye bir portre çizmesini önerdiğinizde o da şeytanın bacağını gerçekten kıran bir adamın resmini üretirse, bu yapay zekânın davranışı neden bir çocuk zekâsına benzemesin? Daha da açalım; zekânın belirli bir yerde taklit edilip edilemeyeceğini çünkü x kişisindeki tüm kişisel özelliklerin y kişisindeki kişisel özellikler ile aynı kümede nasıl yer alacağına dair hiçbir kesinlik bulunmadığını biliyoruz; bunu vahşi hayatta belirli bir sosyalliğe sahip hayvanlarda -kurtlarda- görebiliriz; bazıları diğerlerinden “zekidir”. Ancak aynı sosyal ortam, kavramsal bir “zekâ”nın göstergesi midir? Dolayısıyla hiçbir tümel kümeye atfedilemeyecek davranışsal bir yeti midir zekâ? Buna evet diyecek olursak. Turing testinin bir yapay zekâ için kriter olup olmadığını sorgulamak zorundayız. Neden “zekâ”nın tek referansı insan olsun? Bu soru çok garip bir sorudur; ya söz konusu makineyi bir insan değil de -misal- bir uzaylı zekâsı teste tâbi tutuyorsa? Ve gerçekten o uzaylı bilinçli varlık için makine testi geçmiş olsaydı buna nasıl bir açıklama getirebilirdik? Turing bile testi geçen bir makinenin aslında gerçekten düşünmediğini fakat düşünmenin bir simülasyonunu yaptığını düşünmüştü.[10] John Searle bu fikri de sürdürmektedir: Hiç kimse bir yağmur fırtınasının bizi ıslatacağını düşünmez. Akli selim olan birisi neden zihni süreçlerin bilgisayar simülasyonlarının gerçekten zihni süreçler olduğunu düşünür?[11]

Ancak mesele bu kadar siyah ve beyazlardan oluşmak zorunda değildir; neden bilgisayarlar tıpkı köpekler ya da balinalar gibi “zeki” (sentient) olmasınlar? Daha doğru bir ifadeyle sentient olmasalar da “zekâ” belirtisi göstermesinler? Genelde YZ literatüründe buna “zayıf YZ” ve “güçlü YZ” adı verilir. İkisi arasındaki fark da adlarından gelmektedir. Zayıf YZ, bir ihtimalle zekâ belirtisi gösterebilen makineleri işaret ederken “güçlü YZ” gerçekten bu makinelerin zihni olduğunu işaret eder. İkisi arasındaki farkı Searle’ün bir düşünce deneyinden anlayabiliriz.

Biz insanlar olarak bir varlığa “zekâ” atfediyorsak, bunun sebebi o varlıkla ilgili “zekâ” belirtisinin tek referans kaynağının insan olmasıdır. Bu hatta Tanrı/tanrılar için bile geçerlidir. Neden yapay zekâ için geçerli olmasın?

ÇİN ODASI VE FASON YAPAY ZEKÂ

Searle’ün bu minvalde Çin Odası Deneyi’nden örnek verir[12]. Çin Odası Deneyi meşhur ve bilinen bir gedankenexperiment’tir. Bu düşünce deneyine göre Searle bir odada oturmaktadır. Searle İngilizce bilmekte ancak Çince bilmemektedir. Searle’ün Çince bilmediğini bilmeyen Çinli birisi ona Çince soruların olduğu kartlar verir. Searle’ün elinde ise Çince her bir sorunun karşılığı olarak İngilizce bir kural kitabı vardır. Searle bu sorulara doğru karşılıkları verir[13]. O halde Çinli bundan ne çıkaracaktır? İçerideki kişinin Çince biliyor olduğu düşüncesinde olacaktır. Searle’ün anlatmaya çalıştığı tam olarak budur; tıpkı odanın dışındaki Çinli içerideki Searle’ün Çinceden anladığını sanıyorsa biz de bilgisayarların o kadar anladığını sanıyoruz. Searle’ün düşünce deneyi oldukça ikna edici ve kuvvetlidir. Gerçekten de Google Translate’e basit bir cümle verdiğinizde bu cümlenin kendi dilinizdeki karşılığını güzelce almış olmanız bu zekanın bir YZ olduğunu gösterebilir; ancak GYZ değil! Bu bir ZYZ olabilir. Makinenin Rilke’nin Die Erste Elegie şiirini iyi çevirdiğini düşünsek bile o gerçekten şiirdeki mesajı anlamış mıdır? Searle bu deneyi YZ bu kadar gelişmeden yıllar önce ileri sürmüştü. Ancak YZ ne kadar gelişse de bu düşünce deneyinin geçerliliğini çürütmemektedir; Çinceyi bilmek ile Stable Diffusion’ın empresyonist resimler çizmesi arasındaki fark sadece Searle’ün dönemindeki teknoloji ile şimdiki teknoloji ile açıklanabilir. Bazı semantik mantıkçılar ve computationalist (bilincin bilgisayar hesaplamasına benzer bir şekilde çalıştığını savunanlar) Searle’ün deneyine itiraz etmişlerdir. Kuşkusuz Searle’ün deneyine şöyle itiraz edilebilir: Neden biz de belirli bir programlama mantığıyla çalışmayalım? Linguistik analizi kuvvetli ChatGPT ile bir çocuğun dilbilgisini karşılaştıralım; çocuklar neden içinde doğduğu, annesinden öğrendiği ana dilin gramer yapısını aksatmadan öğrenebilir? Eğer beyin belirli bir programlama ile çalışmıyorsa bu nasıl açıklanabilir? Ben bu noktada sezgisel bilgimiz ile ulaştığımız dilsel bilginin, belirli bir Chomsky-Saussure yapısallığı varsa, bu yapısallığın rasyonel tarafına ulaştığı köprünün tam da yazının başında belirttiğim uçurumun üzerinde durduğu fikrindeyim; YZ Bach benzeri müzikler yapabilir, sayısız gezegenin yörüngesini hesaplayabilir ve hatta bir fabrikada taşınması gereken eşyaları düşürmeden taşıyabilir; ancak bu “öğrenim” belirli bir şemanın dış dünyaya uygunluğu ile değil, tam tersine, programlamanın aşırı kompleksleşmesi sonucu vardığı noktadır. Peki bu YZ’yi “zeki” yapar mı?

CHESHIRE KEDİSİ

Cheshire kedisi, Alice Harikalar Diyarı’nın son derece tuhaf karakteridir; Alice kediyi gördüğünde “sırıtması olmayan çok kedi gördüğünü ancak kedinin olmadığı hiçbir sırıtma görmediğini” söyleyecektir.[14] YZ de sizce böyle değil mi? Sırıtma’yı YZ’nin bir özelliği olarak aldığınızda, Cheshire Kedisi gibi bize ağacın dalında sırıtan ama kedi özelliğini taşıyıp taşımadığını bilmediğimiz bir varlığa ne atfedebiliriz? Sizce bu varlık bir gün kedi olma özelliğini gerçekleştirebilir mi? Emin değilim. Bu yazıyı yazdığım esnada ironiye bakın ki e-kitap ya da PDF olarak başvurmadığım tek “gerçek” basılı kitap Alice Harikalar Diyarı’ydı. Tıpkı Alice gibi Beyaz Tavşan’ı takip edip kendimce düşündüğüm yerde, i9 işlemcili, YZ kullanan RTX 4070 TI ekran kartlı, yüksek performanslı, iki monitörlü bilgisayarda bu yazıyı yazdım, internetten bazı şeyleri kontrol ettim. Her ne olursa olsun Cheshire Kedisi’ne ulaşmak için Beyaz Tavşan’ı takip ettim…Hepimiz takip ediyoruz. Adına ne dediğimiz önemli değil. Ama kedinin kendisini bulamıyoruz.

----

Kaynaklar:

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Antigonish_(poem)
[2] Adriane Rini, “Aristotle’s Logic”, The History of Philosophical and Formal Logic: From Aristotle to Tarski, edt. Alex Malpass, Marianna Antonuitti Marfori, 2017: Bloomsbury London, GB, s.31.
[3] Benson Mates, “Stoic Logic and the Text of Sextus Empiricus”, The American Journal of Philology, cilt 70, sayı 3, 1949, s.290.
[4] Jan Lukasiewicz, “Zur Geschichte der Aussagenlogik” Erkenntnis, 5 Bd., 1935, sf. 111-131.
[5] The History of Philosophical and Formal Logic: From Aristotle to Tarski, edt. Alex Malpass, Marianna Antonuitti Marfori, 2017: Bloomsbury London, GB, s.165-243.
[6] The History of Philosophical and Formal Logic: From Aristotle to Tarski, edt. Alex Malpass, Marianna Antonuitti Marfori, 2017: Bloomsbury London, GB, s.269-293.
[7] Walter B. Pedriali, “Frege”, The History of Philosophical and Formal Logic: From Aristotle to Tarski, edt. Alex Malpass, Marianna Antonuitti Marfori, 2017: Bloomsbury London, GB, s.188.
[8] Stuart J. Russell&Peter Norvig, Artificial Intelligence, A Modern Approach, Third Edition, 2016: Pearson Education Limited, s.289-290.
[9] Stuart J. Russell&Peter Norvig, Artificial Intelligence, A Modern Approach, Third Edition, 2016: Pearson Education Limited, s.2.
[10] Stuart J. Russell&Peter Norvig, Artificial Intelligence, A Modern Approach, Third Edition, 2016: Pearson Education Limited, s.1026.
[11] Stuart J. Russell&Peter Norvig, Artificial Intelligence, A Modern Approach, Third Edition, 2016: Pearson Education Limited, s.1027.
[12] Stuart J. Russell&Peter Norvig, Artificial Intelligence, A Modern Approach, Third Edition, 2016: Pearson Education Limited, s.1031.
[13] https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/
[14] Lewis Carroll, Alice’s Adventures in Wonderland, 1994: Penguin Popular Classics, s.78.